De oorlogsmachine van de nazi’s walst over Europa. Twee moedige mannen nemen de onmogelijke taak op zich om de wereld te waarschuwen.

Jean-Luc Leclerc, hulppredikant in Le Chambon, Zuid-Frankrijk, ervaart aan den lijve hoe het net van de nazi’s zich begint te sluiten. In zijn eigen familie vallen de eerste slachtoffers van het oorlogsgeweld.

Op een nacht staan er onbekenden bij hem op de stoep. Het zijn gevluchte Joden die om hulp vragen. De weken erna blijven er mensen komen. Jean-Luc wordt de leider van de vluchtelingenopvang, zijn dorpje een veilige haven voor duizenden ontheemden. Maar dan gaat het mis, dramatisch mis. Jean-Luc wordt gedeporteerd naar Auschwitz.

Samen met Jacob Weisz, een Joodse verzetsman die in Auschwitz belandde na een sabotagepoging, besluit Jean-Luc alles op alles te zetten om te ontsnappen en het Westen te bereiken. Koste wat kost moeten de ogen van de geallieerden geopend worden voor de gruwelijke waarheid van wat zich in Polen afspeelt, voordat het fascisme heel Europa in zijn greep krijgt. Het lot van miljoenen mensen staat op het spel.

‘Dit is Rosenbergs meest aangrijpende roman.’

– PUBLISHERS WEEKLY

Joel C. Rosenberg, zelf een nazaat van gevluchte Joden, is een internationaal vermaard auteur. De ontsnapping stond weken achtereen in de New York Times bestsellers list.

Vertaald door Connie van de Velde

UITGEVERIJ MOZAÏEK, ZOETERMEER

Bedankt voor de aankoop van dit ebook. We hopen dat je er enthousiast over bent. Graag wijzen wij je erop dat het niet toegestaan is om dit ebook aan iemand door te geven of digitaal te verspreiden. Dit ebook is voorzien van een watermerk waardoor het op jouw naam staat en kopieën naar jou terug verwijzen.

De ontsnapping is fictie. Historische figuren, gebeurtenissen, instellingen, organisaties of plaatsen die in het boek voorkomen, worden op een fictieve manier beschreven. Alle andere elementen van de roman zijn aan de verbeelding van de auteur ontsproten.

ISBN 978 90 239 9473 2 (boek)

ISBN 978 90 239 9658 3 (e-book)

NUR 342

Vertaling: Connie van de Velde

Omslag: Studio Jan de Boer

Lay-out en dtp: Gerard de Groot

Oorspronkelijk verschenen bij Tyndale House Publishers Inc., Carol Stream, Illinois, USA, onder de titel The Auschwitz Escape

Oorspronkelijke uitgave © 2014 Joel C. Rosenberg

Nederlandse uitgave © 2014 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijmozaiek.nl

Ter nagedachtenis aan allen die in Auschwitz en gedurende de Holocaust werden vermoord – opdat jullie nooit vergeten worden.

Opgedragen aan de buitengewone geestkracht van degenen die de Shoa hebben overleefd – moge jullie getuigenis blijven klinken.

En aan al die onbekenden die, door hun geloof gedreven, hun leven op het spel zetten om Joden van een vreselijk kwaad te redden – moge jullie liefde een blijvend voorbeeld zijn.

Hoofdpersonen

Uit Duitsland

De familie Weisz

- Jacob Weisz, Joodse jongeman, oorspronkelijk uit Berlijn

- Avraham (‘Avi’) Weisz, Jacobs oom

- Ruth Weisz, Jacobs zusje

- Doctor Reuben Weisz, Jacobs vader

- Sarah Weisz, Jacobs moeder

Inwoners van Siegen

- Hans Meyer, Jacobs vriend

- Naomi Silver, Jacobs buurmeisje

- Herr Berger, kleermaker

- Eli Berger, zijn zoon

- Herr Müller, bakker

Beambten in Auschwitz

- Rudolf Höss, kampcommandant van Auschwitz*

- Kolonel Klaus von Strassen, hoofd beveiliging

- Josef Mengele, arts in Auschwitz*

- ‘Dikke Lowie’, kampbewaker

Uit Frankrijk

De familie Leclerc

- Jean-Luc (‘Luc’) Leclerc, hulppredikant in Le Chambon

- Claire Leclerc, zijn vrouw

- Lilly Leclerc, hun oudste dochter

- Madeline Leclerc, hun jongste dochter

- Philippe Leclerc, broer van Jean-Luc

- Monique, zus van Jean-Luc

* Historische figuren  

- Nicolas (‘Nic’), man van Monique

- Jacqueline, hun dochter

Anderen

- Dominee Chrétien, collega van Jean-Luc

- Dominee Émile, collega van Jean-Luc

- François d’Astier, voormalig ambassadeur van Frankrijk in de Verenigde Staten

- Camille d’Astier, zijn vrouw

Uit Amerika

- Cordell Hull, minister van Buitenlandse Zaken*

- Kolonel Jack Dancy, adjudant van president Roosevelt

- William Barrett, hoge adviseur van minister Hull

- Sumner Welles, staatssecretaris van Buitenlandse Zaken*

- Henry Stimson, minister van Oorlog*

- Harry Hopkins, minister van Handel*

Uit België

- Maurice (‘Morry’) Tulek, leider van een verzetsgroep

- Micah Kahn, lid van het verzet

- Marc Kahn, broer van Micah, een communist

- Henri Germaine, lid van het verzet

- Jacques Bouquet, lid van het verzet

- Léon Halévy, Joodse vluchteling

Gevangenen in Auschwitz

Joodse gevangenen

- Maximilian (‘Max’) Cohen, Roemeen, werkt in ‘Canada’

- Abigail (‘Abby’) Cohen, zijn zus, werkt in de kliniek

- Lara, vrouw in de trein naar Auschwitz

- Mevrouw Brenner, vrouw in de trein naar Auschwitz

- Marvin Eliëzer, man in de trein naar Auschwitz

- Leonard Eliëzer, Marvins zoon

- Josef Starwolski, Pool, werkt op het administratiekantoor

- Otto Steinberger, Tsjecho-Slowaak, administrateur

- Abraham (‘Abe’) Frenkel, Tsjecho-Slowaak, administrateur

Anderen

- Leszek Poczciwinski, kapo die de leiding heeft van ‘Canada’

- Gerhard Gruder, blokoudste

- Stefan, medewerker in de bakkerij

- Andrej, medewerker in de bakkerij

- Janko, medewerker in de bakkerij

Uit Polen

Jedrick, boer

Brygita, zijn vrouw

* Historische figuren

Deel I

HET WAS ALSOF EEN ONTZAGLIJKE WOLK VAN GIFTIG, VERLAMMEND ZENUWGAS HET LAND OVERSPOELDE. ALLES BEGON TE HAPEREN, UIT ELKAAR TE VALLEN EN IN DE SOEP TE LOPEN, ALS EEN MACHINE DIE DRONKEN WAS, ALLES LEEK DEEL UIT TE MAKEN VAN EEN ONBESCHRIJFLIJKE NACHTMERRIE.

ANDRÈ MORIZE

1

12 mei 1940

Sedan, Frankrijk

‘Onbeteugeld kwaad is het voorspel van genocide.’

Dat zinnetje had Jean-Luc Leclerc ooit in een oud boek gelezen. Het had zijn aandacht getrokken, en zijn onderbewuste had het opgeslagen. Hij kon zich niet meer herinneren wie het boek geschreven had of wat de titel ervan was, maar geen van beide was belangrijk. Het boek mocht dan vergeten zijn, het zinnetje niet. Dat kon hij niet meer uit zijn hoofd krijgen, hoe hard hij het ook probeerde.

Alle vezels in zijn lijf waren gespannen. Het kwaad rukte op. Hoewel iedereen om hem heen de ogen ervoor leek te willen sluiten, twijfelde hij er geen moment aan dat de nazi’s het in hun moordzucht en razernij op hen hadden gemunt, op de inwoners van Frankrijk. Hij was vreselijk bang voor het bloedbad waarmee de komst van de soldatenlaarzen en het hakenkruis gepaard zou gaan.

Niet dat iemand naar hem luisterde. En wie was hij ook helemaal, om te denken dat hij wist welk lot zijn land te wachten stond? Met zijn achtentwintig jaar kwam hij eigenlijk nog maar net kijken, en als hij ’s ochtends in de spiegel keek, zag hij niets bijzonders. Hij had een gemiddelde lengte, een gemiddeld postuur, rossig haar en blauwgroene ogen. Hij droeg een bril met een goudkleurige draadmontuur, die hem er wat leergieriger en zelfs intellectueler liet uitzien dan hij werkelijk was. Hij had altijd een baard willen laten staan – een sikje op zijn minst – maar zelfs zijn vrouw plaagde hem ermee; ze zei dat zijn pogingen niet veel zoden aan de dijk zetten. Hij had geen belangrijke functie, geen titel en geen macht, waarmee hij rechtstreeks toegang zou kunnen hebben tot de politiek of de media; geen geld, roem of aanzien. Als afstammeling van vijf generaties boeren was hij eerder arm te noemen. Hij was protestant in een land waar katholieken veruit in de meerderheid waren, een eenvoudige predikant – feitelijk slechts een hulppredikant – in een klein plattelandskerkje in het gehucht Le Chambon, in het zuiden van Frankrijk, waar nooit iemand van had gehoord of waarschijnlijk ooit van zou horen. Waarom zou ook maar iemand hem serieus nemen?

Dat betekende echter nog niet dat hij het mis had.

In het noorden waarschuwde Winston Churchill dat Hitler de wereld wilde overnemen. De nieuwe Engelse premier zei het al jaren. Niemand had geluisterd. Nu rukte der Führer op, en was Frankrijk er niet klaar voor. De burgers niet. De politici niet. De pers niet. Zelfs de generaals niet.

In Parijs zeiden ze dat de Duitsers Frankrijk nooit zouden durven binnenvallen. Ze zeiden dat de nazi’s nooit door de Maginotlinie zouden kunnen breken, de vijfentwintig kilometer brede denkbeeldige muur van zwaarbewapende en bewaakte wachtposten, bunkers, betonnen tankbarricades, luchtafweergeschut, mijnenvelden en allerlei andere militaire versterkingen, ontworpen om de Duitsers op afstand te houden. Ze hadden zichzelf ervan overtuigd dat Hitler nooit zijn pantserdivisies door de bossen van de Ardennen zou sturen. Die bossen waren te dicht, te donker, te onheilspellend om er tanks, artilleriestukken, legervoertuigen en ander rollend materieel door te verplaatsen.

Jean-Luc wist dat ze het mis hadden.

‘Luc? Luc, luister je?’

Niemand noemde hem eigenlijk Jean-Luc. Van kleins af aan al niet. Zijn ouders, zijn broer en zus, zijn grootouders – ze noemden hem allemaal Luc. Hoewel hij zich soms nog altijd een kind voelde, was hij nu theoretisch gezien volwassen. Getrouwd. Hij had inmiddels twee dochtertjes. Een hypotheek. Een gemeente. Kortom: steeds meer verantwoordelijkheden.

‘Luc, hoor je eigenlijk wel een woord van wat ik zeg?’

Plotseling drong het tot hem door dat zijn zus Monique zijn aandacht probeerde te trekken, en hij schaamde zich. ‘Ja, ja natuurlijk; het spijt me. Wat moet ik doen?’

‘Zou je het licht uit willen doen en de servetten en vorkjes mee willen nemen?’ vroeg ze met een hartelijke glimlach, terwijl ze in de gezellige keuken de kaarsjes op een prachtig versierde en ongetwijfeld heerlijke zelfgebakken verjaardagstaart aanstak.

Luc deed wat hem gevraagd was en liep achter zijn zus de eetkamer binnen, waar hij met de anderen meezong en probeerde niets van zijn angst te laten blijken. Hij was hier niet om het verjaarsfeestje van zijn nichtje te bederven.

De kleine Jacqueline stond daar in haar roze jurkje en met haar glanzende, bruine haar en zwarte leren schoentjes. Ze wist niet dat er oorlog dreigde. Ze wist niets van Herr Hitlers invasie in Polen, afgelopen september. En ook niets van Hitlers invasie in de Lage Landen – België en Nederland – drie dagen geleden. De volwassenen hadden hun zorgen over hun oudere broer Philippe, die met zijn gezin in Brussel woonde, verzwegen voor de kinderen. Jacqueline wist niet dat ze niets meer van Philippe hadden gehoord sinds de Duitse invasie en dat Luc vreesde dat Philippe dood was. Het enige wat ze wist, was dat ze een huis vol familie en vrienden had en een taart met kaarsjes en een nieuwe pop van haar lieve oom Luc en tante Claire en haar nichtjes Lilly en Madeline. Ze was zo onschuldig, dacht hij onder het zingen, zich zo totaal niet bewust van de duisternis die op hen dreigde neer te dalen. Zij had tenminste een excuus: ze was pas vier.

Wat was het excuus van haar ouders? Monique was tweeëndertig, haar man Nicolas zesendertig. Ze waren een slim, aantrekkelijk stel, beschaafd en wereldwijs. Ze hadden allebei gestudeerd; zij verpleegkunde, hij geneeskunde aan de Sorbonne. Nu was hij een begenadigd arts. Ze waren belezen. Ze hadden wat geld gespaard. Ze hadden interessante vrienden op hoge posities in heel Europa. Hoe was het mogelijk dat ze niet zagen wat er met Philippe was gebeurd? Hoe was het mogelijk dat ze niet zagen in welk gevaar ze verkeerden? Waarom vluchtten ze niet nu het nog kon, weg van de grens, naar Le Chambon, om bij Claire en hem te gaan wonen?

‘… in de gloria, in de gloria; hieperdepiep hoera!’

Na die woorden begon iedereen in de kamer te klappen en te lachen en te juichen. Jacqueline straalde en Luc wist dat zijn vrouw Claire en hun twee dochtertjes er dolgraag bij hadden willen zijn. Claire had de pop gemaakt en de kaart geschreven, en Lilly en Madeline hadden hem ingekleurd en er iets speciaals van gemaakt voor hun nichtje. Maar ondanks hun protest had Luc hen niet mee willen nemen. De Belgische grens was geen plek voor zijn gezin. En nu helemaal niet.

Terwijl Jacqueline de kaarsjes uitblies en Monique de taart aansneed, deelde Luc plichtsgetrouw de vorkjes uit en stapte toen weer de keuken in om een paar flessen koude melk te halen.

Toen, zonder waarschuwing, schudde het huis onder een enorme, oorverdovende explosie. De schokgolf smakte iedereen tegen de grond. Ramen braken. Stukken hout en glassplinters vlogen in het rond. Borden en glazen spatten uiteen op de vloer. Doodsbange ouders grepen hun kinderen beet en probeerden hun lijfjes met hun eigen lichaam te beschermen. Ze hielden beschermend hun handen over de hoofdjes van de kinderen en verborgen zich onder de tafel of achter leunstoelen.

Binnen de kortste keren vulde de kamer zich met rook en stof. Luc verwachtte op zijn minst geschreeuw en gehuil te horen, maar iedereen leek te verbijsterd om ook maar iets anders te doen dan hoesten en naar adem snakken.

‘Iedereen oké?’ vroeg hij, met zijn overhemd tegen zijn neus en mond gedrukt.

Er klonk een zacht gemompel toen ouders vlug hun kinderen en zichzelf nakeken. Op een paar snijwonden en schrammen na waren ze allemaal ongedeerd.

Zodra hij zag dat hij zelf ook nog heel was – fysiek in elk geval – stond Luc op, klopte zichzelf af en liep naar de voordeur. ‘Wacht hier,’ zei hij tegen de anderen. ‘Ik ga kijken wat er aan de hand is.’

‘Ik ga met je mee,’ zei Nicolas. Hij kwam overeind en pakte zijn leren dokterstas.

‘Nic, wat doe je?’ vroeg Monique. ‘Kom terug. Je kunt ons niet alleen laten.’

‘Misschien zijn er mensen gewond, schat,’ antwoordde Nic. ‘Maak je geen zorgen. Het komt goed. Ik ben zo terug.’

Het zou niet goed komen, en iedereen in de kamer wist het. Monique klemde haar dochter in haar armen, de tranen stroomden over haar gezicht. Nic gaf hun allebei een kus op hun voorhoofd en liep toen naar de deur.

Luc bewonderde het plichtsbesef van zijn zwager, diens trouw aan zijn artseneed. Toen hij achter Nic aan liep, hoorde hij Monique jammeren: ‘Wat is er aan de hand? Laat iemand me toch vertellen wat er aan de hand is.’

Luc wist heel goed wat er aan de hand was: de aanval van de nazi’s was begonnen. Hij was verbijsterd. Hoewel hij ervan overtuigd was geweest dat de Duitsers er aankwamen, had hij gedacht dat het nog op zijn minst een week zou duren voor de invasie in Frankrijk echt zou beginnen. Daarom was hij gekomen. Daarom had hij de hele nacht doorgereden vanaf zijn huis in Le Chambon naar het huis van zijn zus in Sedan. Niet voor een feest. Niet voor taart. Maar om Monique en Nicolas te smeken hun spullen te pakken en met hem mee te gaan, weg van de grens, weg van het gevaar, naar Le Chambon, waar ze veilig zouden zijn. De hele dag had hij zich er sterk voor gemaakt. De hele dag had hij op hen ingepraat, maar ze hadden niet willen luisteren. Ze hadden patiënten voor wie ze moesten zorgen. Ze konden niet weg. Geen sprake van. En trouwens, redeneerden ze, Hitler zou hun geliefde Franse republiek nooit binnenvallen. Waarom zou hij? Het zou je reinste zelfmoord zijn.

Toen hij de voordeur opende en het smalle, drie verdiepingen tellende huis niet ver van de Maas uit stapte, keek Luc vol afschuw naar het schouwspel voor hem. Links van hem bevond zich een brandende, rokende krater. Enkele ogenblikken geleden had daar nog een politiebureau gestaan. Nu hing er de ondraaglijke stank van brandend mensenvlees. Dikke, zwarte rook steeg op naar de late middaghemel. Van alle kanten kwamen mensen aanrennen. Nicolas holde weg en hielp een paar overlevenden een nabijgelegen kerk binnen dragen. De klokken in de toren begonnen verwoed te luiden en sloegen alarm om mensen tot actie op te roepen.

Vanuit het westen hoorde Luc de sirenes van brandweerwagens en ambulances naderen. Hij wist dat hij zijn zwager moest gaan helpen met het verzorgen en troosten van de slachtoffers. Heel even bleef hij echter nog staan – niet omdat hij niet wilde helpen, maar omdat hij wilde begrijpen wat er gebeurde.

Hij draaide zich naar rechts. Wat hij zag, benam hem de adem. Om hem heen was iedereen volledig in beslag genomen door alle dood en verwoesting. Niemand zag wat er aankwam. Maar Luc zag het wel, en hij stond daar, niet in staat zich te bewegen.

Zo ver het oog kon zien was de oostelijke hemel vol vliegtuigen. Nazivliegtuigen. Jagers. Bommenwerpers. Honderden. Als een sprinkhanenplaag naderde de Luftwaffe. En dat was niet het enige. Vanuit de dichte, donkere, zogenaamd onbegaanbare en ondoordringbare bossen van de Ardennen kwamen nu Duitse tankdivisies en zwermen infanteristen, tot de tanden bewapend – meer dan hij redelijkerwijs kon tellen. Jean-Luc Leclerc was nog nooit zo bang geweest.

De Duitsers naderden snel en er was niemand om hen tegen te houden. Het noordelijke uiteinde van de Maginotlinie was kilometers ver weg. Het merendeel van de Franse troepen was langs die linie gestationeerd, in afwachting van een frontale Duitse aanval, die, zo realiseerde Luc zich nu, nooit zou komen. De nazi’s hadden bereikt wat volgens de generaals en politici in Parijs onmogelijk was: ze hadden zich zorgvuldig een weg gebaand door de Ardennen. Ze hadden de bomen als camouflage gebruikt om te voorkomen dat Franse verkenningsvliegtuigen hen zouden opmerken. En nu lanceerden ze een uiterst slimme verrassingsaanval. Ze troefden de Franse strijdkrachten af. Ze stonden op het punt vlak langs hen heen te trekken en hen in de rug aan te vallen.

Het was nu duidelijk dat het stadje Sedan – met een bevolking van minder dan achttienduizend mensen – een van de eerste Duitse doelen was. Hoeveel tijd zou het hun kosten om het stadje onder de voet te lopen en te verwoesten? Hoelang zou het duren voor iedereen dood was of gevangengenomen? Zodra de nazi’s de bruggen over de Maas in handen hadden, zouden ze hun strijdkrachten Frankrijk kunnen laten binnenstromen, het Franse leger vernietigen en oprukken naar Parijs.

Hoeveel tijd zou het hun kosten om heel het land te bezetten en te knechten?