Zuid-Afrika, 1838. Nadat zijn ouders door veedieven zijn vermoord, ontvlucht Pieter de Witt zijn geboortegrond aan de rand van de Kaapkolonie en trekt verder naar het oosten. Onderweg ontfermt Pieter zich over een zwarte vrouw die hij de naam Eerste geeft. Als ze na een tocht vol ontberingen de oever van de Tugela bereiken, weet Pieter het zeker: hier ligt zijn bestemming, hier zal hij zijn plaas bouwen, zijn eigen boerderij. Met hulp van Eerste slaagt Pieter erin Donkerland tot bloei te brengen. Maar de prijs die ze moeten betalen, is hoog.

In de anderhalve eeuw die volgt, ontdekken ook Pieters nazaten wat het betekent om Afrikaner te zijn. En altijd is hun lot verbonden met de afstammelingen van Eerste. Elke generatie krijgt tegen wil en dank een rol toebedeeld in de verhalen van Zuid-Afrika’s historie: de strijd tegen de Zoeloes, de Anglo-Boerenoorlog, de Soweto-opstand, het ontstaan van het Nieuwe Zuid-Afrika... Zo ervaren de bewoners van Donkerland aan den lijve de schande en triomf van hun geschiedenis.

Deon Opperman is in Zuid-Afrika een bekend toneelschrijver en regisseur. Donkerland schreef hij aanvankelijk als een toneelstuk, dat hij daarna zelf bewerkte tot een populaire en spraakmakende televisieserie. Kerneels Breytenbach werkte het scenario van de serie om tot roman.

DEON OPPERMAN

& Kerneels Breytenbach

DONKER
LAND

EEN PLAAS, EEN FAMILIE, ZEVEN GENERATIES

Vertaald door Ingrid Glorie

Uitgeverij Mozaïek – Zoetermeer

Bedankt voor de aankoop van dit ebook. We hopen dat je er enthousiast over bent. Graag wijzen wij je erop dat het niet toegestaan is om dit ebook aan iemand door te geven of digitaal te verspreiden. Dit ebook is voorzien van een watermerk waardoor het op jouw naam staat en kopieën naar jou terug verwijzen.

ISBN 978 90 239 9474 9 (p-boek)

ISBN 978 90 239 9659 0 (e-book)

NUR 342

Vertaling: Ingrid Glorie

Ontwerp omslag: Studio Jan de Boer

Omslagbeelden boven en midden: stills uit de dramaserie ‘Donkerland’

Lay-out en dtp: Gewoon Geertje

Oorspronkelijk verschenen bij Tafelberg, een imprint van

NB Publishers, Kaapstad, Zuid-Afrika, onder dezelfde titel.

Afrikaanstalige editie © 2013, Deon Opperman & Kerneels Breytenbach

Nederlandstalige editie © 2015 Uitgeverij Mozaïek, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

www.uitgeverijmozaiek.nl

1

DE WEG NAAR KANAÄN

Ik zal jullie naar het land brengen dat ik onder ede

aan Abraham, Isaak en Jakob beloofd heb;

dat land zal ik jullie in bezit geven. Ik ben de Heer.

– Exodus 6:8 –

Nergens in het heelal is er een plaats waar je voldoende afstand kunt nemen om je verhaal te vertellen en te kunnen zeggen: ‘Dit is de waarheid, precies zoals het is gebeurd’. Het geheugen is een raar ding, mijn jongen – het onthoudt wat het wil en de rest valt ervan af zoals overrijpe vruchten van een boom. Het is nu eenmaal zo: een verhaal gaat gebukt onder de last van alle stukjes die erbij gelogen en erbij gedroomd worden, en het wordt verminkt door alles wat vergeten is. Maar zoals dat gaat met een kind na negen maanden in een zwangere buik, of het nou misvormd is of niet, als het eruit wil, dan moet het er ook uit. En heb je ooit gehoord van een kraambed zonder kermen? Of zonder bloed? Ja, bloed, want laat ik je dít vertellen: een ziel kan ook bloeden – op zijn eigen manier…

Er is iets wat je goed moet begrijpen. Voor de De Witts van Donkerland staat één feit als een paal boven water, en dat is dat Pieter de Witt, onze patriarch, nou ja, dat zijn levensweg destijds – dat was in 1838 – tijdens zijn vlucht uit de Oostkaap naar Natal verstrengeld is geraakt met die van een zwarte vrouw, Mafungwashe, een vrouw die hij omdoopte tot Eerste omdat hij moeite had om haar naam uit te spreken. En die verstrengeling kon nooit meer ongedaan worden gemaakt. Zoveel weten we inmiddels wel. Bijna honderdvijfenzeventig jaar later wéten we dat.

Je zou Pieters verhaal eerder kunnen laten beginnen, net zoals je onderzoek zou kunnen doen naar de tijd die aan Mafungwashes verhaal voorafging. Maar het was hun ontmoeting die bepalend werd voor hun lot, zoals een dominee zou zeggen, bepalend voor het lot van alle De Witts die na hem kwamen.

En ja, als je naar de geschiedenis uit die tijd kijkt, dan was er ook een Britse zendeling bij het verhaal betrokken. Natuurlijk, hoe kan het ook anders? Dat stelletje dooievissiesvreters bemoeide zich immers overal mee. En was hij het soms niet, deze eerwaarde, die onze voortvluchtige patriarch bestolen heeft?

Voorwaar, dit is de waarheid, dit is het enige wat ertoe doet.

Zoals ik al zei: in 1838 vluchtte Pieter de Witt weg uit Grahamstad. Ik vermoed dat hij dat mouwloze vest van hem aanhad, en de oude blouse van zijn moeder met die pofmouwtjes, de zijden das van zijn vader met dat ouderwetse paisleymotief en een vormeloze fluwelen broek.

En hij was niet bang. Je moet bedenken, de wereld was nog ongerept. Een en al wildernis. Pieters staalblauwe ogen zagen van alles, maar ze waren maar naar één ding op zoek. Slangen. Mamba’s, boomslangen – hij was niet bang voor spinnen, maar voor slangen…

Net voor hij de rivier de Umzimkulu bereikte, was de eerste die hij ontmoette een zendeling, Grant Roberts. Deze dienaar van God was een sukkel, een onbeholpen dromer. Dát zou Pieter de Witt hem nog hebben kunnen vergeven, maar het kostte hem heel wat meer moeite om te accepteren dat hij respect moest tonen voor zo’n Engelse zendeling. Engels! Later vertelde Pieter zijn kinderen en kleinkinderen altijd dat hij na zijn vertrek uit Grahamstad nooit meer had omgekeken. De vrouw van Lot had nog wat van hem kunnen leren. Hij was twintig – en wees. Zijn ouders waren een paar maanden daarvoor op hun plaas, hun boerderij, vermoord door een bende Xhosa’s die vee kwamen stelen. Twintig. Hij had zich nog nooit echt hoeven scheren, en zijn baard leek op een amateuristisch breiwerkje van slechte wol. Dat baardje zag er nog precies hetzelfde uit toen hij op zijn oude dag tegen de Kaki’s wilde gaan vechten. Maar dat verhaal komt later.

Zelf wilde hij nooit over zijn jonge jaren praten. Wat we weten, hebben we van horen zeggen. ‘Stop dat verdriet nou maar in een doosje,’ kregen zijn kleinkinderen altijd van de oude Pieter te horen. Want wat er in het land gebeurde, was veel erger. Maar zodra hij daarover begon, zong hij altijd weer hetzelfde deuntje: dat van de Engelse ambtenaren die de boeren aan de grens dood wilden drukken, als vlooien tussen hun duimnagels. En dan moet je bedenken dat de Xhosa’s net zo hard drukten. Pieter wilde dus alleen maar weg, naar het noorden.

Het verhaal gaat dat Pieter de Witt soms wel over de Grote Trek praatte. Daar had hij weinig mee op. Hij was een eenling, en dat zou hij altijd blijven. Tenminste, als de Engelsen niet…

De Grote Trek was een soort geboorte. Ik weet niet of Pieter daar ook zo over dacht als hij ’s avonds zijn pijp stopte, er de brand in stak en diep het donker van Donkerland in tuurde. Hij wist waarschijnlijk wel dat geboortes vele gedaanten hebben. Een moeder die een baby het leven schenkt, ja. Maar je hebt ook andere geboortes, wanneer mensen anderen er door hun optreden toe dwingen om hun koers te verleggen. Als dat gebeurt, is het het leven zelf dat geboorte schenkt aan nieuwe, ongekende mogelijkheden. En in dát geheim ligt eveneens veel bloed besloten.

In het vierde decennium van de negentiende eeuw was de ziel van de Oostkaap doodgebloed. Pieter had het zelf gezien en meegemaakt.

Je zou verwachten dat die lui in hoge posities in de Kaap slechts één ding wilden weten: waaróm willen de mensen uit het gebied aan de Oostgrens weg? Dáár, in Kaapstad, waren de wetten gemaakt die de mensen in de Oostkaap zo hadden gegriefd. Eenvoudige vragen roepen soms eenvoudige antwoorden op: er was niemand die vertrouwen had in de smeltkroes die daar ontstaan was.

‘Ik heb het zien aankomen,’ schreef de magistraat van Albanie aan zijn superieuren in Kaapstad – je kunt het gaan opzoeken. ‘De mensen hier trouwen jong, krijgen kinderen. Het aantal inwoners groeit explosief. De inboorlingen leven van het land. De Afrikaners ook. Iedereen wil grond hebben, en daar kunnen ze niet aan komen binnen de wetten van dit land.’

Mensen die willen léven.

Mensen met dromen.

De Afrikaner grensboeren én de Xhosa-bevolking waren veeboeren. Ze wedijverden om dezelfde weidegrond. Ze hadden verschillende opvattingen over de betekenis van ‘mijn en dijn’, vooral als het om rundvee ging. Beide groepen hadden ruzie met de regering in de Kaap, zelfs al voor Pieters vader en moeder waren getrouwd. De inwoners van een district als Albanie plukten nog elke dag de bittere vruchten van lord Charles Somersets kleingeestige bewind, hoewel dat al meer dan tien jaar geleden was. Maar laat ik er meteen bij zeggen: je hebt Engelsen, en je hebt Engelsen. Er waren heel wat Engelsen die een bloedhekel aan Somerset hadden.

Albanie strekte zich uit van Grahamstad in het binnenland tot Port Frances aan zee, van Rautenbachs Drift in het westen tot Bathurst in het oosten. Het hart van het Zuurveld.

Voor iemand als Pieter de Witt was dat niet ver genoeg bij Kaapstad en sir Benjamin D’Urban, de gouverneur, vandaan. D’Urban wilde op zijn eigen, filantropische manier uitvoering geven aan de ziel van de Britse wetgeving. Vooral aan de wet uit 1833, waardoor de slavernij in de Britse koloniën was afgeschaft. Wonder boven wonder wilden de zendelingen niets van D’Urbans aanpak weten, maar de autoriteiten in Londen waren tevreden met de wetten die hij liet uitvaardigen. Wetten die het de Afrikaners verboden om het binnenland in te trekken.

Je kunt het je voorstellen: wat wist D’Urban van het Zuurveld, die man die nooit had hoeven sappelen om het hoofd boven water te houden? En de Xhosa’s dachten natuurlijk: wat weet D’Urban van vrijheid, die man die wel de slavernij heeft afgeschaft, maar deze heeft vervangen door dezelfde pijn en hetzelfde lijden als daarvoor?

De zendeling John Philip had in Londen zijn beklag gedaan.

Allemachtig! Als mannen gaan klagen…

Londen luisterde.

D’Urban was in 1837 vervangen door sir George Napier. Maar toen 1838 aanbrak, leden de Afrikaners en de Xhosa’s nog steeds onder dezelfde dwingelandij. Dát had Pieter de Witt aan den lijve ondervonden. Tussen vrijheid en knechtschap was weinig verschil.

Blijkbaar verkondigde De Witt aan iedereen die maar wilde luisteren wat hij precies van de Britse vrijheid vond. Maar wat ze líéver hoorden, was zijn verhaal over de dag waarop eerst Grant Roberts, zendeling van de London Missionary Society, op zijn pad was gekomen, en daarna Mafungwashe. Dat was me een verhaal…

Toen hij door de bladeren en de takken heen het water van een grote rivier zag blinken, steeg Pieter de Witt van zijn paard en liep voorzichtig voor het dier uit, met de teugels in zijn ene hand en zijn geweer in de andere. Er waren drie weken verstreken sinds hij Grahamstad was ontvlucht en hij wist dat de glinstering voor hem de Umzimkulu moest zijn. Hij voelde zijn knieën week worden van opluchting en liet zich snel op zijn hurken zakken.

De reis was zonder voorvallen verlopen. Pieter was waakzaam genoeg om ervoor te zorgen dat hij bij de Xhosa-boeren in de grensstreek uit de buurt bleef. Maar dat had ook met zich meegebracht dat hij zich vaak lang op dezelfde plaats moest schuilhouden, wanneer hij van bovenaf beweging en leven bespeurde in de vlaktes. Het gebied waarin hij zich bevond, was vol riviertjes en stroompjes die door het heuvelachtige landschap kronkelden.

Hij was moe, en hij had honger. Hij kwam overeind en baande voor zichzelf en zijn paard een weg door het struikgewas. Het water lag open en zacht kabbelend voor hem. Rechts van hem sprong er een haas op, maar het diertje deed slechts een halfhartige poging om te vluchten. Een eindje verderop bleef het staan en keek nieuwsgierig achterom. Een makkelijke prooi.

Toen Pieter de Witt zich bukte naar de dode haas, vroeg hij zich af of dit zijn lot zou zijn – om altijd zo onder de wind te moeten sluipen, op zijn hoede te moeten zijn.

Het kostte hem niet veel tijd om een vuurtje te maken. Eén ding had hij uit de afgebrande boerderij van zijn ouders kunnen redden: een oude tondeldoos.

Bomen en schaduw genoeg. De rook van zijn vuurtje trok niet als een streep naar de hemel toe, maar raakte verdwaald tussen de takken en bladeren. Pieter zat bij zijn vuurtje. De haas, die hij zorgvuldig gevild had, roosterde hij boven de vlammen. Terwijl de haas gaar werd, vroeg hij zich af of hij niet gewoon hier, in de ruigte aan de oever van de Umzimkulu, een paar dagen zijn bivak moest opslaan. De oversteek zou moeilijk zijn.

Hij hield zijn oren gespitst, ook al had hij zijn paard dichtbij aan een boom vastgebonden. Het paard had gras gevonden om te eten, dat was goed en wel, maar Pieter bleef waakzaam. Als het paard iets hoorde, zou Pieter het onmiddellijk merken. Zijn geweer lag vlak naast hem op de dode boomstronk waarop hij zat. Hij had zijn zadel er ook bij gelegd – om als het moest snel te kunnen opzadelen.

Hij tilde zijn koffiekannetje van het vuur om zichzelf een beker koffie in te schenken – en precies op dat moment hoorde hij het. Het onmiskenbare geluid van voeten die dorre bladeren in beroering brengen.

Pieters bewegingen stokten. Hij verroerde zich niet. Zijn oren hield hij gespitst in de richting waar het geluid vandaan kwam.

Hij keek op en merkte dat zijn paard dezelfde kant op keek. Het kón een antilope zijn, maar hij betwijfelde het...

Hij zette de koffiekan en de beker langzaam neer en pakte zijn geweer, zonder geluid te maken. Hij kwam behoedzaam overeind en spande voorzichtig de haan, zijn ogen voortdurend gericht op de struiken en de bomen waar hij het geluid had gehoord.

Er bewoog iets tussen de struiken door, maar hij kon niet uitmaken wie of wat het was.

In ieder geval een mens…

Pieter hief zijn geweer op en richtte het op de persoon tussen de struiken. ‘Veza ubuso bakho akuyenzi loo nto ndiya ku kubala!’ riep hij. Laat je gezicht zien of ik vermoord je!

‘Don’t shoot!’ riep een stem. Niet schieten!

Hoe kwam het toch dat er, elke keer wanneer hij een haas boven een vuurtje roosterde, een Engelsman was die zijn rust verstoorde? Dat was hem drie weken geleden in de buurt van Grahamstad ook overkomen, en precies daarom zat hij nu hier. Hij was op zaterdagochtend naar de markt gegaan om springhase{1} te verkopen. Daarna was hij, toen hij de stad uit was, er ook eentje voor zichzelf gaan roosteren.

Achteraf gezien was het dom geweest om dat zo dicht bij de stad te doen.

Net als elke week had hij, zo’n vijf mijl van Grahamstad af, op een heuveltje gezeten met uitzicht over de bossen en struiken heen in de richting van Bathurst. Hij had zijn vuurtje gebouwd op de resten van het vuurtje van vorige week. Zijn koffiekan stond een beetje opzij, en de haas zat vast aan een stok tussen twee wigvormige takken die hij rechtop in de grond had geplant. Naarmate de haas verder gaarde, had Pieter er elke keer voor zichzelf een stukje van afgesneden. Een en al geduld. De hele week had hij naar deze verwennerij uitgekeken. Hij was twintig jaar oud – nog maar net droog achter de oren, zou zijn vader gezegd hebben, als hij nog geleefd had – maar Pieter had al heel vroeg geleerd om voor zichzelf te zorgen. Hij had zijn beide ouders verloren in de grote Xhosa-aanval van 1834. Die nacht had zich onuitwisbaar in zijn geheugen gegrift. Het lawaai bij de stal, het bulken van het vee. Toen de deur van de boerderij die ingetrapt werd.

Het geschreeuw, het geschreeuw.

Zijn beide ouders.

En hij? Vanuit zijn kledingkast was hij door een luik naar de zolder en in het donker de zoldertrap af, het veld in gegaan. Daar had hij zich schuilgehouden tot de dag aanbrak en het daglicht zicht gaf op de lijken van zijn ouders op het erf voor de boerderij.

Het was allemaal de schuld van de Engelsen, vond Pieter. Dachten ze nou echt dat een paar forten boven op de heuvels volstonden om de Xhosa’s aan de overkant van de Grote Visrivier te houden? En dan al die wetten van ze ook nog! Het was lekker makkelijk om in de Kaap allerlei onzin te gaan zitten bedenken, maar het was veel moeilijker om die bedenksels hier op het land uit te voeren. Je zou verwachten dat dat stelletje betweters iets geleerd had van de fouten van 1819, maar nee.

Terwijl hij zo had zitten piekeren, had hij achter zich voetstappen horen naderen.

Hij had zich niet omgedraaid. Nog een stuk vlees voor zichzelf afgesneden.

Toen klonk het geluid van de haan van een geweer die werd gespannen. Pal achter zijn hoofd.

‘Pieter de Witt…?’ De stem hoorde niet bij de hand die het geweer tegen zijn hoofd hield.

Pieter had schuin over zijn schouder gekeken en het uniform gezien van een Britse officier. Een en al rood met glimmende koperen knoopjes.

Hij kende die stem. Het was een jonge Boer, net als hij. Maar in dienst van koningin Victoria.

Pieter zweeg.

‘Kom op, Pieter. Je weet dat ik weet wie je bent.’

‘Waarom vraag je het dan?’ Hij zou het die vent waarachtig niet makkelijk maken.

‘Omdat ik moet.’

‘Is he the man?’ vroeg de kerel met het geweer pal achter hem.

Pieter kreeg onmiddellijk de smoor in.

‘Yes.’ De jonge Boer met zijn Britse kleren kreeg het eenvoudige woordje nauwelijks uit zijn mond.

‘Mister Peter de Witt, you are under arrest.’

‘Wat moet jij met die Engelsman?’ Pieter had zich niets aangetrokken van de man achter hem.

‘Kom op, Pieter… Ga nou niet moeilijk doen.’ Zijn vriend, als je hem een vriend kon noemen, maakte zich duidelijk zorgen. Misschien was die man achter hem wat al te schietgraag.

‘En in dat uniform…’ Pieter sprak nu meer kortaf. ‘Schaam je, kerel.’

Uit de manier waarop hij met zijn voeten stond te schuifelen kon Pieter opmaken dat de man zich niet erg op zijn gemak voelde bij wat er gebeurde.

‘Ik wil geen problemen.’

‘Rij dan gewoon door, dan komen er ook geen problemen.’

Maar er was weinig kans op dat dat zou gebeuren, wist Pieter. Het traktement van een soldaat was niet te versmaden.

‘Je weet waarom we hier zijn.’

Pieters blik gleed langzaam naar het vlees boven zijn vuurtje. Hij had geknikt. Natuurlijk wist hij dat!

‘We have reliable witnesses,’ klonk de stem van de Engelsman achter hem, ‘that say you were seen selling game at the Grahamstown market this morning.’

Pieter had de man die aan het woord was geen blik waardig gekeurd. Zijn ogen zochten nog steeds de bossen af, in de richting van Bathurst. ‘Zeg tegen je baas dat ik me niet in het Engels laat arresteren.’

De Engelsman had zijn vriend gevraagd wat dat Boertje had gezegd.

‘Hij zegt,’ waren de woorden in gebroken Engels met een zwaar Afrikaans accent naar buiten gekomen, ‘dat als je hem wilt arresteren, je dat in zijn eigen taal moet doen.’

De Engelse officier zweeg. Zeker verstrikt in het reglement dat hij uit zijn hoofd heeft moeten leren, had Pieter gedacht. Nu het erop aankwam, stond hij met zijn mond vol tanden.

‘U woont in het Albanie-district in de Kaapkolonie, meneer De Witt, en als zodanig moet u zich onderwerpen aan de wetten van de regering van Hare Majesteit koningin Victoria.’

Pieter draaide zich half om en richtte zich tot de Engelse officier, in het Engels, zodat de man zou beseffen dat hij niet te maken had met een boerenpummel die slechts één taal machtig was. ‘Ik heb geen trouw gezworen aan jullie koningin.’

‘Misschien niet, maar u bent een inwoner van haar koninkrijk en als zodanig onderworpen aan de wetten die haar regering uitvaardigt, en volgens die wetten is jagen zonder vergunning uitdrukkelijk verboden.’

De Engelsman had diep ademgehaald en vervolgde toen: ‘U bent al twee keer gewaarschuwd en weer vrijgelaten en toch, ondanks onze toegeeflijkheid, of misschien wel juist daardoor, blijft u jagen zonder vergunning.’

Tóén begon Pieter te praten. Met een rechte rug. In het Afrikaans. ‘De enige baas op deze boerderij, Engelsman, is God… en als ik het goed begrepen heb, heeft Hij de mens heerschappij over alle dieren op aarde gegeven. Dat is de enige vergunning die ik nodig heb.’

De twee officieren keken elkaar achter zijn rug aan. ‘Hij zegt,’ vertaalde de overloper, ‘dat hij alleen verantwoording aflegt tegenover God, die de mens vergunning heeft gegeven om te jagen.’

‘Ik hoopte dat hij uit zichzelf rustig zou meekomen,’ antwoordde de Engelse officier, ‘maar als hij het zó wil spelen…’

Pieter hoorde de oplopende woede in de stem van de man, de naderende beweging… Bliksemsnel had hij zich omgedraaid en de officier zijn geweer uit de handen gegrist. Hij kwam half overeind en haalde flink uit. De kolf van het geweer raakte de officier vol op zijn mond en Pieter hoorde zijn lip openscheuren.

De officier ging onderuit, met zijn mond vol bloed. Opeens leek hij niet meer zo zeker van zichzelf.

Maar Pieters vroegere kennis had het hoofd koel gehouden. Hij had Pieter recht in het vizier – en Pieter, nu overeind, had het geweer van de Engelsman ook geheven.

Daar stonden de twee mannen, hun geweren op elkaar gericht, en geen van beiden was bereid om toe te geven.

De Engelse officier spuugde het bloed uit en probeerde zijn mond schoon te vegen.

‘Doe dat nou maar niet,’ had de koelbloedige officier tegen Pieter gezegd.

Pieter had hem eerst alleen maar aangestaard, niet in staat om de juiste woorden te vinden. Toen antwoordde hij: ‘Je weet dat ze niet zullen stoppen voor we allemaal hun slaven zijn.’

De officier had hier al vaak over nagedacht, en antwoordde niet minder ferm: ‘Vóór de Engelsen waren het de Hollanders… en ná de Engelsen komt er weer iemand anders. Mensen zoals jij en ik, Pieter, zullen altijd slaven blijven.’

Pieter had hem eerst geen antwoord willen geven, maar toen kon hij zich toch niet langer bedwingen. ‘Jij misschien. Ik? Nooit.’

En nu stond hij weer bij een vuurtje, weer met een haas, en weer was er een Engelsman die als uit het niets kwam opdagen.

‘Kom dichterbij,’ beval Pieter, ‘zodat ik je kan zien.’

‘Niet schieten. Ik kom in de naam van God!’

Pieter tuurde naar de struiken, zijn geweer nog steeds in de aanslag, zijn vinger aan de trekker.

De man die met opgeheven handen uit de struiken tevoorschijn kwam, was mager, met een keurig verzorgde baard – ook al was er in de wijde omtrek geen zeep te bekennen. Hij kwam de struiken uit als Mozes met zijn staf. Over zijn schouders hingen twee leren tassen. Zijn hoed was ook van leer, maar anders dan die van Pieter had de zijne een aangenaam brede rand, die zijn gezicht en zijn tere Europese huid beschermde tegen de brandende Afrikaanse zon.

‘Dat is dichtbij genoeg.’

De man bleef bewegen. Óf hij begreep Pieter niet, óf hij was oliedom.

‘Ik zei: staan blijven, vriend! Ik kan een mus op vijftig passen afstand neerleggen, en jij bent honderd keer groter en veertig passen dichterbij.’

De man begon iets te zeggen in verhaspeld Afrikaans. Pieter raakte onmiddellijk geïrriteerd. Als die vent Afrikaans sprak en verstond, betekende dat dat hij al langer in het land was. Lang genoeg om zich allerlei ideeën in het hoofd te halen en anderen heel wat overlast en ergernis te bezorgen.

‘Wat moet je?’

De man kwam nog een paar stappen dichterbij.

‘Rustig…! Rustig…!’ Waarom moest hij zo dichtbij komen?

‘Ik heb mijn paard in het drijfzand langs de rivier verloren,’ zei de man, nu weer in het Engels.

Pieter liet zijn geweer een klein stukje zakken. ‘Ongelooflijk. Alleen een verrekte Engelsman is dom genoeg om zijn paard het drijfzand in te leiden.’

De Engelsman keek hem fronsend aan, en haalde niet-begrijpend zijn schouders op.

‘Ben je alleen?’ vroeg Pieter, nu wat langzamer.

‘Afgezien van onze Heer ben ik alleen, ja.’

Pieter keek achter de magere man. Hij wilde er zeker van zijn dat er zich niemand anders tussen de struiken schuilhield.

Toen hij zichzelf daarvan verzekerd had, beduidde hij de Engelsman om dichterbij te komen. En toen pas liet hij langzaam zijn geweer zakken.

Pieter begon de man uit te horen, en was verbaasd om te horen dat hij uit Grahamstad kwam. ‘Wat heb je hier in het bosveld te zoeken?’

‘Ik ben verbonden aan de London Missionary Society.’

‘Zendeling?’

‘Ja.’

Het begon tot Pieter door te dringen wat voor vlees hij in de kuip had. Hij ontspande.

Grant Roberts was drie weken daarvoor in het kantoor van de London Missionary Society in Grahamstad ontvangen door het hoofd van het genootschap, dr. John Philip.

Roberts had een groot respect voor deze man, die al sinds 1818 bezig was met zendingswerk in Zuid-Afrika en naar wie een dorp was genoemd: Philippolis, dat in het begin alleen een afgelegen zendingspost voor Boesmans was geweest. De laatste tijd was Philip vaker in Londen actief, als lid van een afvaardiging die bij het Britse parlement had gepleit voor een krachtig optreden tegen de Kaapse kolonisten met hun onmenselijke gedrag tegenover de inheemse bevolking.

Het was diezelfde dr. Philip met zijn zending, die sir Benjamin D’Urban zijn post als gouverneur had gekost. In het afgelopen jaar had hij zich als speciaal adviseur van de Britse regering voor inboorlingenzaken in Grahamstad gevestigd. Zijn standpunten over de afschaffing van de slavernij waren door de grensboeren, die zich aan de Oostkaap in het brandpunt van de botsingen met de Xhosa-bevolking bevonden, niet bepaald met gejuich begroet.

Op zijn kantoor had de grijze dr. Philip tegen Roberts gezegd dat hij zich voortdurend verwonderde over de overmoedigheid van de nieuwe generatie zendelingen uit Londen. Omdat hijzelf van Schotse afkomst was, had Philip met half geloken oogleden gezegd, voelde hij zich haast verlegen wanneer hij een idealist als Grant ontmoette. Hij was gewend aan mensen die zó conservatief waren dat ze niet graag voor hun mening uitkwamen.

Grant dacht vaak met deernis terug aan de bejaarde zendeling, zijn haren spierwit en zijn schouders licht gebogen, maar zijn helderblauwe ogen vol vuur en diep geloof – terwijl hij, Grant, nog maar kort geleden volwassen was geworden. Grant was keurig gekleed, maar hij voelde zich ongemakkelijk in zijn pak, met zijn bleke gezicht en met haar dat maar niet netjes plat wilde blijven liggen.

Hij had grootse plannen gehad, die hij met dr. Philip wilde bespreken.

‘U moet begrijpen, meneer Roberts,’ had de eerbiedwaardige theoloog hem gewaarschuwd, ‘dat de missie die u wilt ondernemen levensgevaarlijk is.’

Hij had zich afgewend van het raam, waardoor hij even naar buiten had gestaard, en hij had Roberts, die voor zijn bureau stond, recht in de ogen gekeken. ‘Het land waar de Zoeloes wonen is nog niet in kaart gebracht. Als het waar is wat de Xhosa’s hier over hen zeggen, dan vormen ze een sterke en strijdlustige stam. Hun koning is Dingaan, een ongenaakbare kerel die koning is geworden nadat hij zijn halfbroer, Shaka, had vermoord.’

‘Maar is dan niet aan ons de taak die de London Missionary Society zichzelf heeft gesteld,’ had Grant gevraagd, ‘om de kennis van Christus te verspreiden onder de heidenen en andere volkeren die nog in het duister leven?’

‘Inderdaad, maar dat gaat nogal moeilijk als je dood bent.’

Die Schotten met hun gevoel voor humor… had Grant gedacht, maar hij verbeet zijn glimlach en had snel gezegd: ‘Ja, al ging ik door een dal van schaduwen des doods…’

‘Natuurlijk, ja,’ was dr. Philips antwoord, ‘maar ik heb gezien dat God op vele manieren tot de mens spreekt. En het was een moslim die me ooit heeft verteld dat je op God moet vertrouwen, maar dat je er niettemin aan moet denken je kameel ’s nachts vast te binden. Gelukkig ben ik die moslim tegengekomen toen ik nog heel jong was. Het is aan zijn advies te danken, denk ik, dat ik er op drieënzestigjarige leeftijd nog steeds ben, zodat ik dit met u kan delen. We moeten de heidenen naar Christus brengen, beslist, maar hoe langer we leven, des te meer mensen kunnen we redden.’

Roberts had haast gekregen. ‘Dr. Philip, ik ben u dankbaar voor uw steun en advies, maar het is mijn diepste overtuiging dat het mijn roeping is om deze missie te vervullen.’

Philip had Roberts zeker een minuut lang zwijgend aangekeken, zijn hand voor zijn mond, diep in gedachten verzonken. Grant begon zich zorgen te maken. Wat was er toch?

‘Dan moet u gehoor geven aan die roeping,’ zei dr. Philip uiteindelijk. ‘Het genootschap zal u ondersteunen, op welke manier dan ook.’

‘Dank u.’

Dr. Philip had de handen van de jonge zendeling in de zijne genomen en zijn hoofd gebogen. ‘Laten we bidden.’

Grant Roberts probeerde zich te herinneren wat dr. Philip precies gebeden had – maar tot zijn schaamte besefte hij dat hij het hele gebed was vergeten. Misschien waren alle emoties hem te veel geworden.

En nu stond hij tegenover een andere man. Een moeilijke man.

‘Vóór je bij mijn vuur komt zitten,’ zei Pieter de Witt uiteindelijk, ‘moet je één ding goed begrijpen: ik houd niet van Engelsen, en ook niet van het gepreek van een missionary.’

De zendeling zei niets, en ten slotte stak Pieter zijn hand uit. ‘Pieter de Witt.’

Pieter kneep geamuseerd zijn ogen tot spleetjes. De greep van de zendeling was steviger dan die van andere Engelsen met wie hij in het verleden te maken had gehad.

‘Roberts. Grant Roberts.’

Pieter nam de zendeling van top tot teen op. ‘Er is koffie als je wilt.’

‘Prijs de Heer!’

De zendeling deinsde haastig achteruit toen Pieter een dreigend gebaar in zijn richting maakte. ‘Denk aan wat ik gezegd heb over dat gepreek…!’ siste Pieter fel.

‘Sorry. Het spijt me. Dank je.’

Pieter haalde een emaillen beker tevoorschijn en schonk de zendeling in uit zijn koffiekan, die genoeglijk stond te dampen op het vuur. De zendeling nam de beker dankbaar aan.

Toen haalde Pieter een plat blikje uit zijn zak, maakte het open en hield het Roberts voor.

De zendeling begreep niet wat het was.

‘Een zoetigheidje,’ verduidelijkte Pieter, ‘voor de koffie.’

Roberts stopte een stukje in zijn mond, zoals Pieter hem liet zien. ‘Ah,’ riep de zendeling in verrukking uit, ‘kandij!’

‘Zoetigheidje,’ herhaalde Pieter plechtig. Hij stopte zelf ook een brokje in zijn mond, zodat hij de koffie erdoorheen kon zuigen.

Ze dronken in stilte. Pieter wilde het zo. Hij zou het ook niet erg vinden als de man er weer vandoor ging, maar hij had zo’n vermoeden dat dat niet gauw zou gebeuren. Niet zonder paard.

‘Wat doet u voor de kost, meneer De Witt?’

Pieter keek Roberts snel aan – als de man hem beter had gekend, had hij de waarschuwingstekens kunnen zien.

‘Als u het niet erg vindt dat ik het vraag.’

Ja, dat vind ik wel, dacht Pieter. Hoe moest hij uitleggen dat hij nog nooit iets anders had gedaan dan gewoon vrij zijn? Hoe moest hij uitleggen dat hij de waarde begon te beseffen van iets wat, tot ze hem in de nor hadden gegooid, net zo vanzelfsprekend voor hem was geweest als ademhalen? Dat hij bijna een dag lang opgesloten had gezeten?

Ze hadden Pieter naar het gebouw van de provoost in Grahamstad gebracht. Dat diende al een paar jaar als militaire gevangenis. Pieter was in zijn eentje in een van de cellen gesmeten. Ze hadden hem zijn bezittingen afgenomen en die op een tafel gelegd: bandelier, geweer, hoed, alles.

Terwijl hij werd voortgesleept, had Pieter een glimp opgevangen van de andere arrestanten – variërend van mannen die hun roes lagen uit te slapen tot Afrikaners en Xhosa’s die stonden toe te kijken terwijl de stoet langs hen heen trok.

De bewaker was een ruwe Engelsman, die zo’n zwaar accent had dat Pieter slechts met moeite kon volgen wat hij zei. Pieter kon zich wel voorstellen waarom de man gevangenbewaarder was geworden, ver uit het zicht. Het was een dikke vent, gedrongen, met kleren die maanden geleden voor het laatst behoorlijk waren gewassen. Als hij iets zei, walmde zijn drankkegel Pieter tegemoet.

Hij had hem de cel in geduwd. ‘Wen er maar aan. En pis in de emmer, anders krijg je een pak ransel van me.’

Hij bleef aan de andere kant van het traliehek staan en nam Pieter vol afschuw op. ‘Dirty Dutchman. Zonder jullie gespuis zouden we veel minder problemen hebben in dit godvergeten oord.’ Hij had zich dichter naar de tralies toe gebogen en had naar Pieter gespuugd.

Toen hij wegliep, zag Pieter dat er een fluim speeksel op zijn schoen uiteen was gespat.

Hij had gezwegen, en de zwalkende gang van de bewaker bekeken. Toen draaide hij zich om en ging op het uiteinde van een baal stro zitten.

Na een tijdje hoorde hij in de verte een deur opengaan en voetstappen in de richting van zijn cel komen.

Het was zijn vriend, de Afrikaanse officier, handlanger van de Britten. Hij ging op dezelfde plaats staan als waar de dikke bewaker zo-even had gestaan, met een fles in zijn handen. Hij keek Pieter een ogenblik zwijgend aan, en gaf hem toen tussen de tralies door de fles aan.

Pieter verroerde zich niet.

‘Whisky,’ verduidelijkte de officier.

‘Ik drink niet,’ antwoordde Pieter meteen. Want dat wás zo.

‘Nee,’ zei de officier, ‘maar híj drinkt.’ En hij knikte verder zonder woorden met zijn hoofd in de richting van de bewaker.

Dat was een plan…

Hij keerde Pieter zijn rug toe.

‘Last van je geweten?’ had Pieter gevraagd.

De officier had zich weer omgedraaid. ‘Ja,’ zei hij. ‘Maar niet genoeg om ander werk te zoeken. Als ik je ooit weer in dit district tegenkom, ken ik je niet… en schiet ik voor ik iets zeg.’ Hij had zich bruusk omgedraaid en was weggelopen.

Pieter geloofde hem. Hij trok de kurk uit de fles en rook aan de whisky. Hij kreeg een idee en nam een slok in zijn mond.

Toen de bewaker hem een paar uur later zijn eten kwam brengen, brood en soep, zat Pieter op zijn strobaal tegen de ene muur van zijn cel – hij zag hoe de man het eten op de grond voor het traliehek neerzette.

‘Als het aan mij lag,’ puilden de woorden over de vlezige, vieze lippen van de bewaker, ‘had ik alle Dutchmen uit deze kolonie op een schip gezet en naar Australië gestuurd. En al die zwarte barbaren erbij. Deze plek zou een paradijs zijn zonder dat zootje van jullie.’

‘Ik heb geen honger.’

‘Je doet maar,’ antwoordde de bewaker.

Pieter haalde de fles whisky tevoorschijn, trok voor de ogen van de bewaker de kurk eraf en nam een slok.

De bewaker bleef staan alsof iemand hem met een paal een klap tegen zijn hoofd had verkocht. ‘Hé!’ schreeuwde hij. ‘Hoe kom je daaraan?’

Hoe is het mogelijk, moet de pummel gedacht hebben, deze gevangenis is twee jaar oud en het is nog nooit iemand gelukt om iets naar binnen te smokkelen.

Pieter zweeg en gluurde naar de man.

De bewaker kwam voor het traliehek staan. ‘Als dát is wat ik denk dat het is…’

Pieter hield de fles omhoog, alsof hij op de gezondheid van de man wilde drinken, en nam nog een slokje.

‘Geef hier die fles!’ schreeuwde de bewaker.

Pieter keek hem uitdagend aan.

‘Ik zeg: geef hier, of je krijgt met de zweep op je blote rug!’

Pieter glimlachte, stond langzaam op en liep naar de tralies. Hij nam onder het lopen nog een mondvol en hield de fles aan de bewaker voor.

De dikzak stak zijn vuile hand tussen de tralies door naar de fles uit. ‘Gevangenen mogen geen…’ begon hij.

Pieter spuugde de whisky recht in het gezicht en in de ogen van de bewaker.

De man gilde, hij sloeg zijn handen voor zijn ogen en wendde zich af, zijn rug naar de tralies.

Pieter was bliksemsnel. Met één beweging pakte hij de bewaker bij zijn kraag en trok hem met zijn rug tegen het traliehek aan, zijn arm in een wurgende greep.

De man sjorde aan Pieters arm in een poging om de ijzeren klem om zijn nek te verbreken, maar tevergeefs. Langzaam maar zeker verloor de bewaker de strijd – én het bewustzijn.

Pieter liet de man zonder geluid op de grond zakken. Hij stak zijn hand door de tralies en verloste de bewaker van zijn sleutelbos. Hij opende zijn cel en ging wijdbeens over de bewaker heen staan. ‘Tot ziens in Australië,’ groette hij.

De kamer waar al zijn bezittingen van hem afgenomen waren, was leeg. Op deze late zaterdagmiddag in 1838 werd de gevangenis kennelijk overgelaten aan de zorg van één enkele bewaker, terwijl iedereen bezig was zich elders te vermaken.

Pieter zag zijn geweer in de hoek staan. De bandelier, zijn hoed en wat kleinere spullen lagen nog precies waar hij ze een paar uur eerder op de tafel had neergelegd.

Met zijn hoed op zijn hoofd, zijn bandelier kruiselings over zijn schouder en borst, spurtte hij naar de stallen, zijn andere bezittingen in zijn handen.

Er stond een Engelse soldaat voor de stallen. Voor hij wist wat hem overkwam, trof de kolf van Pieters geweer hem tegen het achterhoofd. Naast het paard dat hij aan het roskammen was, zakte hij in elkaar.

Pieter had zijn paard gevonden, met het zadel er vlakbij. Hij zadelde het dier zo snel mogelijk op en zwaaide zijn been over de rug van het paard.

Terwijl de Engelse soldaat nog zijn best deed om overeind te komen, drukte Pieter zijn hakken in de flanken van zijn rijdier en ging er in galop vandoor. De deuren van het Provoostgebouw stonden wijd open – Pieters weg naar de vrijheid.

Hij had overwogen om de richting van Uitenhage te kiezen, maar zijn gezonde verstand zei hem dat dat precies was wat de Engelsen van hem zouden verwachten. Dat hij zou terugkeren naar zijn eigen mensen.

Daarom had Pieter de Witt te paard koers gezet naar het zuiden, naar Bathurst. Na een uur was hij naar het oosten afgeslagen, in de richting van de Grote Visrivier, en nog een halfuur later was hij tot stilstand gekomen. Hij had zijn paard naar een stroompje geleid om het zijn dorst te laten lessen, en na een tijdje waren ze in de schemering rustig verder getrokken, noordwaarts.

Vrijheid!

Vrijheid? Hoe vrij was hij nu eigenlijk als hij zich liet uithoren door een gewone Engelse zendeling? Hij was er niet van gediend. ‘Je hebt wel lef om als een profeet door deze wildernis te zwerven,’ zei hij, en toen, opzettelijk in krom Engels: ‘Where are your gun?’

‘Heb ik niet nodig.’

Nou gaat ’ie natuurlijk zeggen dat zijn hulp van Boven komt, dacht Pieter. Maar de zendeling begon het al aardig te leren.

‘Dan ben je nog dommer dan ik al dacht.’

‘Ja, al ging ik door een dal van schaduwen des doods…’

‘Wacht maar tot je de punt van een assegaai tegen je keel voelt, of een kierie tegen je hoofd.’

De ruzie is alweer overgewaaid nog voor hij goed en wel is begonnen, dacht Pieter.

Maar de Engelse zendeling bleef lastig. ‘Zeg, wat dóét u eigenlijk?’

Pieter keek de man aan. Toen wendde hij zijn blik af, zonder uitleg te geven.

‘Ik neem aan dat u op weg bent ergens naartoe?’ vroeg de geestelijke.

Daar zitten we nou, dacht Pieter. Mijlenver van Grahamstad vandaan, er ligt een haas op het vuur, de koffie is gloeiend heet en lekker sterk, en die vent wil weten wat ik doe voor de kost.

Je kon maar het beste niets zeggen.

‘Was dat Zoeloe, wat ik u daarnet hoorde spreken?’

‘Dit is Pondoland.’

‘Nee, ik bedoel zojuist, u schreeuwde iets…’

‘Xhosa.’

‘Ik… hoor… dat die twee veel op elkaar lijken.’

‘Ik ben in het Zuurveld opgegroeid. Van Zoeloe weet ik niets, maar ik ga ervan uit dat ze me wel zullen begrijpen zolang er genoeg kruit in mijn geweer zit.’

Als de man tegenover hem alleen via zijn geladen geweer met de Zoeloes wil praten, dan weet hij blijkbaar niets van de strijd die dr. Philip twee jaar geleden in Londen heeft gevoerd voor de rechten van diezelfde Zoeloes, bedacht Roberts. ‘Ik ben gegrepen,’ zei de zendeling, ‘door het prachtige voorbeeld van Francis Owen. Ze zeggen dat hij tussen de Zoeloes woont, maar hij draagt geen geweer bij zich. Gods Woord is zijn enige schild. Ik ben onderweg om me bij hem aan te sluiten.’

‘Je verspilt je tijd,’ antwoordde Pieter snel, ‘als je denkt dat je de Zoeloes kunt bekeren.’

‘We zijn allen kinderen van God, meneer De Witt, zelfs de…’

Pieter ergerde zich mateloos. Hij stond op. ‘Zeg eens, Engelsman, hoelang ben jij nu al in dit land? Hè? Hoelang ben jij al in Afrika?’

‘Ik ben twee jaar geleden hier aangekomen, en sindsdien…’

‘Mijn familie woont hier al drie generaties,’ zei Pieter kortaf, ‘en als ik íéts zeker weet, dan is het dit: in dit land heb je niet alleen langs de rivieren drijfzand, je vindt het overal. Een man die niet sterk staat, verdwijnt als een graf dat door gras wordt overwoekerd, verzwolgen door Moeder Afrika.’

‘Het spijt me, ik begrijp niet precies wat u bedoelt…’

Daar probeerde hij alweer zich te verschuilen achter zijn gebrekkige kennis van het Afrikaans.

‘… maar als ik iets zou mogen zeggen, ik geloof dat de beschaving naar alle mensen gebracht kan worden, zelfs naar de heidenen van dit land, als je er maar de tijd voor neemt…’

‘De hemel behoede hen.’

‘… en natuurlijk onder de zegen van de genade van God.’

Die man moet nog zoveel leren, dacht Pieter. ‘Dus jij wilt gewoon daar aan komen lopen, je roept “civilization!” en dan verwacht je dat ze je een pot bier aanbieden?’

‘Daniël werd in de leeuwenkuil geworpen, maar God…’

‘Dit is Israël niet, vriend, dit is Afrika! Hier is bloed het enige wat spreekt. Niets anders.’

‘U heeft het zwaard gekozen, en ik het geloof. De tijd zal leren wie er gelijk had.’

‘Doe maar niet zo schijnheilig. We weten immers maar al te goed hoe jullie Engelsen te werk gaan. Eerst komen er kerels zoals jij met een bijbel in hun hand, en zodra jullie de mensen lekker murw gemaakt hebben, komen de soldaten. En nog voor ze met hun ogen kunnen knipperen, zijn ze hun vrijheid én hun land kwijt.’

‘Ik neem aan dat de zwarte inboorlingen van dit land hetzelfde van jullie zeggen.’

Het werd Pieter rood voor de ogen. ‘Ellendeling! Je komt hier zomaar aanlopen, je komt bij mijn vuur zitten, drinkt mijn koffie en dan beledig je me! Ik heb van niemand land gestolen! Mijn mensen hebben met bloed voor hun geboorterecht betaald. Wat hebben jullie betaald? Laat ik je één ding vertellen, mister Roberts. Het komt door die zogenaamde Engelse “civilization” van jou dat ik vandaag zit waar ik zit! Mijn voorouders hebben voor zichzelf een bestaan uit dit land geperst, tak voor tak en steen voor steen. Tót jullie Engelsen kwamen. Opeens mocht je geen boom meer omkappen zonder toestemming; moest je zo’n donderse vergunning hebben om te kunnen jagen; je naam op je ossenwagen zetten om op de weg te mogen rijden. En dan heb ik het nog niet eens over de Hottentotten die als blanken worden behandeld en de slaven die worden vrijgelaten. Júllie hebben de fundamenten hier niet gelegd, dat heeft mijn vader gedaan, en zijn vader voor hem, en nu komen jullie met je “civilization” en jullie willen een huis bouwen op het bloed en het zweet van anderen. Vandaar dat mijn volk er met duizenden tegelijk vandoor gaat. We zijn lang genoeg gedwarsboomd. Wij gaan in het noorden een republiek stichten en ik ga voor mezelf een boerderij uitmeten waar geen enkele “civilization” me kan lastigvallen.’

Roberts zei niets.

Begreep die kerel wel wat Pieter zei?

Toen hoorde Pieter de zendeling met luid gekraak de kandij tussen zijn kiezen verbrijzelen. Hij hád het begrepen! ‘Je moet er niet op kauwen. Meer heb ik niet. Eén per kopje, meer niet.’

De dag liep ten einde. Roberts bleef maar zitten. Hij babbelde over van alles en nog wat. Bij Pieter ging het het ene oor in en het andere oor uit. Hij had geen zin in het geklets van de man.

Maar uiteindelijk, toen ze samen de haas hadden verorberd en het vuurtje nog slechts een dun sliertje rook de overhangende takken in stuurde, kwam Roberts toe aan de vraag waar Pieter al die tijd bang voor was geweest. ‘Ik vroeg me af… nu ik zonder paard zit, zou u het erg vinden als ik met u meeging?’

‘Met mij meeging?’

‘Ja, lopend,’ zei hij tot Pieters grote opluchting. Nóg iemand op zijn paard zag hij niet zitten. ‘U zei immers dat u naar Zoeloeland ging.’

‘Ga toch terug naar Grahamstad!’

‘Op dit punt is de terugweg even lang als de weg die voor ons ligt. En afgezien daarvan, mijn hele voorraad zat in mijn zadeltas, en mijn zadel zat op mijn paard, en mijn paard is opgenomen in de schoot van Moeder Afrika.’

Nu heb ik je, dacht Pieter. ‘Als je een geweer had gehad, was dat geen probleem geweest, hè?’

Voor de verandering had de Engelse zendeling dit keer geen weerwoord.

Pieter begon op te ruimen. ‘Ik heb haast,’ verduidelijkte hij. Roberts bleef staan zonder een vinger uit te steken. ‘Als die mannen hun stok in de grond steken, wil ik niet achteraan in de rij staan.’

‘Sorry, ik begrijp niet wat u bedoelt met die stok.’

En die vent wilde de wildernis in. ‘Hij ziet eruit als een mens, maar hij is nog dommer dan een baviaan,’ mompelde Pieter. Hij zette zijn geweer rechtop neer, met de kolf op de grond, alsof het een stok was. ‘Als een man een boerderij wil uitmeten, dan slaat hij eerst een stok in de grond. Die stok is het middelpunt. Daarna loopt hij een halfuur naar het noorden, een halfuur naar het zuiden, een halfuur naar het oosten en een halfuur naar het westen. En dan heeft hij zijn boerderij. De man die als eerste zijn stok plant, krijgt de beste grond. En met twee lijven op zijn rug zal mijn paard snel moe worden. Begrijp je nu wat dat betekent?’

Ze willen waarachtig hun eigen republiek stichten, dacht de zendeling. Hij zei niets.

Ik zei al tegen je dat dit eigenlijk anderhalf verhaal is, en nu komt de volgende wending. In dezelfde tijd dat Pieter de Witt en Grant Roberts ieder op hun eigen manier onderweg waren geweest van Grahamstad naar de oever van de Umzimkulu, met en zonder paard, waren twee vaders voor een formeel gesprek bijeengekomen in een Mpondo-nederzetting enkele mijlen naar het westen. Trouwens, Pieter had later vastgesteld dat zowel hij als de zendeling de kraal rakelings moesten zijn gepasseerd.

Hoe het komt dat we nu nog steeds weten dat die ontmoeting heeft plaatsgevonden? Omdat iemand Pieter het hele verhaal in detail heeft verteld, op zijn lange weg nadat hij de rivier was overgestoken. Hij heeft het aangehoord met de oren van een Boer, en wat hij hoorde, deed hem dingen inzien die zijn kinderen en hún kinderen na hem nooit echt zouden begrijpen. Er is weinig veranderd in dit land. We begrijpen de cultuur van de zwarten niet, maar zodra iemand het ons uitlegt, merken we hoe verfijnd die is. Net als Pieter de Witt dat jaren geleden al had ontdekt.

Wat Pieter de Witt heeft ingezien, is dat je met piëteit naar zo’n verhaal moet luisteren. Wie dat doet, zal Afrika en zijn mensen beter begrijpen.

Maar zoals ik zei: het begon met een ontmoeting tussen twee Xhosa-mannen. Het was voor hen allebei een samenkomst van het hoogste belang. De een was de klager en de andere degene die de zaak moest oplossen, want deze had met zijn dochter te maken. Beide mannen waren in de veertig, waardoor ze op groot aanzien en ontzag voor hun waardigheid konden rekenen. Beiden spraken met wijsheid en wederzijds respect.

De klager trad op namens de zoon van zijn broer, een schrandere vent die voorbestemd was om op een dag de hoofdman van het hele gebied en alle inwoners te worden. De zoon had zijn voornemen bekendgemaakt om de beeldschone Mafungwashe als zijn eerste vrouw te kiezen. Zij is degene die later in het verhaal ‘Eerste’ zal worden genoemd.

De twee mannen zaten allebei op een boomstronk, met hun ellebogen op de bovenbenen. Mafungwashes vader was de man die de moeilijke kwestie moest aanhoren, want had hij soms niet zijn zegen uitgesproken over de voorgenomen verbintenis tussen zijn dochter en de verliefde jongeling – hij die op een dag hoofdman zou worden? Mafungwashes vader knikte. Hij tuurde met gefronst voorhoofd in de verte. Natuurlijk nam hij de klacht ernstig op.

De klager keek strak voor zich uit terwijl hij sprak. ‘De jongeman is een eerbaar mens,’ zei hij. ‘Hij zou deze zaak niet tegenover mij, zijn oom, hebben genoemd als daar geen goede reden voor was.’

‘Je moet weten dat ik de eer van mijn dochter zal verdedigen,’ zei Mafungwashes vader. ‘Het is een kind dat haar vaders wensen altijd heeft gerespecteerd.’

‘De liefde maakt mannen gek, en dat geldt voor vrouwen nog meer,’ zei de klager.

‘Dat is waar,’ gaf de bezorgde vader toe, ‘maar Mafungwashe is anders. Zij zou nooit de naam van haar voorouders onteren. Maar ik weet dat jij een man bent die dit soort zaken niet lichtelijk te berde brengt. Ik zal met Mafungwashe praten. Ze zal niet tegen me liegen. Daarna spreken wij tweeën elkaar weer.’

Die avond verscheen Mafungwashes vader in haar hut. Het gesprek begon rustig, maar het ontaardde al snel in woede. Het bleek dat de verliefde jongeling – hij die op een dag hoofdman zou worden – niet had gelogen.

Mafungwashe deed haar best om, op haar knieën voor haar vader, haar gevoelens te verdedigen, maar haar vader sloeg haar hard in het gezicht. Hij torende boven haar uit, angstaanjagend in zijn woede. ‘Houd je mond!’ snauwde hij haar toe. ‘Je doet wat ík zeg.’

Wat viel daar nog tegen in te brengen? ‘Ik houd niet van hem,’ prevelde ze uiteindelijk.

‘Wat weet jij van liefde?!’ Nog nooit had ze haar vader zó tekeer horen gaan. ‘Een mens léért om lief te hebben. Op een dag wordt hij hoofdman. Je hebt geluk dat hij je als vrouw wil hebben.’

‘Ik houd van iemand anders,’ smeekte ze.

Mafungwashes vader keek haar zwijgend aan. Hij zwaaide met zijn wijsvinger, zijn ogen wijd opengesperd van woede. ‘Jij zult mijn naam niet te schande maken. Wees gewaarschuwd. Ik wil er niets meer over horen.’

Wat hem betreft was de zaak daarmee afgehandeld. Hij duldde geen verdere tegenspraak. Hij probeerde niet haar te troosten, en liep verder zonder een woord haar hut uit.

Mafungwashe voelde zich overmand door eenzaamheid en onmacht, maar ze huilde niet. Ze was sterk, ze wist wat haar te doen stond. De toekomst zou moeilijk zijn. Maar ze zou haar liefde niet verloochenen.

De volgende dag lag ze, een eindje van de kraal af, in het beboste gebied dat hun kraal scheidde van de Umzimkulu, in de armen van haar geliefde. Hij was een man van twintig, twee jaar ouder dan zij met haar achttien levensjaren. De tranen stroomden nu wel over haar wangen.

Mafungwashe besefte dat ze haar woorden uiterst voorzichtig moest kiezen – ze vreesde dat zij over meer moed en durf beschikte dan haar geliefde. Maar vrouwen konden mannen aansporen, dat wist ze. ‘We moeten samen weglopen,’ fluisterde ze in zijn oor.

‘Waarnaartoe?’ riep hij ontsteld uit. De moed zonk Mafungwashe in de schoenen. ‘Waar moeten we dan van leven?’

‘Ver weg. De mensen zullen ons helpen.’ Moet je jezelf eens horen, dacht ze. Is het geen hopeloze zaak?

Haar geliefde zag niets anders dan leeuwen en beren in het verschiet. ‘Hij is de zoon van een hoofdman. Ze zullen ons net zolang zoeken tot ze ons gevonden hebben.’

‘Ik kan toch niet met hem trouwen?’ riep ze uit. ‘Ze zeggen dat het een wrede man is.’

‘Je vader wil het zo.’

‘Mijn vader denkt aan zijn eigen geluk, niet aan het mijne.’

Mafungwashe begreep wel dat haar geliefde probeerde realistisch te zijn. Maar dat was niet wat zij nu nodig had. Ze voelde zich gelukkig en gekoesterd als ze bij hem was. Maar hij was nog jong, en het bloed dat door zijn aderen stroomde, was duidelijk niet heet genoeg.

‘Hij is je vader.’

Mafungwashe voelde dat de situatie hopeloos was. ‘Als je van me houdt, hoe kun je het dan verdragen dat ik met een andere man trouw?’

Zijn antwoord deed haar beseffen dat haar geliefde over meer wijsheid beschikte dan ze had gedacht. ‘Als ik dat niet doe, gaan we er allebei aan. Ik wil liever vanaf een afstand van je houden, dan sterven in de wetenschap dat jouw prachtige lichaam om mij aan de wilde honden is gevoerd.’

Mafungwashe begon weer te huilen, en ze klemde zich nog steviger aan hem vast. ‘Wat moeten we doen?’

Haar minnaar duwde haar een eindje van zich af, maar bleef haar in de ogen kijken. Ze zag dat hij overmand werd door verdriet. ‘Deze tijd die we nu gehad hebben… hier… nu… dit was ons afscheid.’

Hij wilde haar zachtjes kussen. Zijn lippen raakten haar bijna aan, en ze wilde nog ‘nee’ fluisteren, toen een jonge Mpondo-krijger plotseling uit de struiken op hen af stormde.

Hij die hoofdman zou worden.

Haar toekomstige echtgenoot.

Hij was in vol krijgsornaat, met zijn spies en zijn schild in de hand. Zó woedend dat je van zijn ogen bijna alleen het wit nog zag. ‘Vandaag sterf je!’ schreeuwde hij, zijn spies in de aanslag.

Mafungwashe en haar geliefde keken verschrikt op. Hij kwam dreigend naderbij. Mafungwashes minnaar duwde haar achter zich, en pakte voorzichtig zijn spies en knopkierie uit het gras op, terwijl zijn ogen de aanvaller geen seconde loslieten.

Er lag een nieuwe vastberadenheid in de bewegingen van Mafungwashes minnaar. ‘Rennen!’ zei hij zacht tegen haar.

Mafungwashe aarzelde – haar ogen schoten heen en weer tussen haar geliefde en de woedende krijger. ‘Niet doen,’ riep ze uit. ‘Alsjeblieft!’

‘Je bent aan mij beloofd,’ bulderde de krijger. ‘Je hebt de naam van mijn vader en van mijn voorouders door het slijk gehaald. Vandaag sterven jullie allebei.’

Mafungwashes minnaar smeekte haar opnieuw om weg te rennen, te ontsnappen, maar ze aarzelde nog steeds.

Nu begon zijn bloed ook te koken. ‘Rennen, zeg ik,’ beval hij bruusk.

Ze wierp nog één laatste blik op de twee mannen, en toen begon ze te rennen, de wilde bosschages in, weg, weg van haar eigen kraal.

De twee mannen cirkelden voorzichtig om elkaar heen. Toen bewoog Mafungwashes geliefde snel naar voren en haalde met zijn kierie uit naar zijn tegenstander.

De jonge krijger weerde de slag moeiteloos af met zijn schild en stak met zijn spies naar de minnaar van zijn aanstaande vrouw. Het lemmet schampte gevaarlijk dicht langs zijn buik.

Het was duidelijk wie er meer ervaring had met de krijgskunst. De twee bleven om elkaar heen draaien, hun aandacht alleen op elkaar gericht, de hollende Mafungwashe even uit hun gedachten gebannen. Ze wisten niet hoe moeilijk het voor haar was om zich tussen de takken en de struiken door een weg te banen, ze waren zich niet bewust van de striemen die de takken over haar lichaam haalden terwijl ze verder ploeterde, van de stukjes stof die afscheurden van haar kleding en aan de doornige takken bleven hangen…

Telkens opnieuw haalde de jonge krijger met zijn spies uit naar de buik van de geliefde. Mis! De minnaar sloeg met zijn kierie naar zijn hand. De spies vloog door de lucht en viel naast hen in het gras. Maar de krijger was nog lang niet verslagen. Hij dook bliksemsnel naar zijn spies, greep de steel in één rollende beweging en kwam dadelijk weer op zijn voeten terecht, gereed – gevaarlijk.

De minnaar dacht dat hij de overhand had. Hij rook bloed. Glimlachend kwam hij dichterbij. Hij verwisselde zijn wapens – de spies nu in zijn rechterhand, de knopkierie in zijn linkerhand. Hij maakte een schijnbeweging naar opzij en stortte zich toen boven op de krijger. Hij sloeg met de knopkierie in zijn linkerhand naar zijn hoofd. Hij miste, en de krijger zakte op zijn hurken. De geliefde stak met zijn spies naar hem, maar hij hief net op tijd zijn schild op. De punt van de spies raakte het schild en gleed eroverheen, zodat het uit zijn hand vloog. Maar toen, in een oogverblindend snelle beweging, kwam de krijger overeind en stak met zijn spies van onderaf naar de buik van de minnaar.

De mond van de minnaar viel open – verbazing, schrik. Hij snakte naar adem, zijn blik verstarde.

De krijger zette nu door, zeker van de uitkomst van dit gevecht. Ze hingen tegen elkaar aan. De krijger legde zijn linkerhand om de nek van de Mpondo-minnaar en boorde de spies nog dieper in het lichaam van de geliefde.

De man schokte en kreunde. Toen vielen de knopkierie en de spies uit zijn handen. Zijn armen hingen slap langs zijn lichaam. Zijn spieren hadden de kracht niet meer om de spies er nog uit te trekken.

De krijger rukte zijn spies los uit het lichaam van de minnaar. Mafungwashes geliefde bleef nog een paar seconden staan, maar zakte toen op zijn knieën en viel voorover, plat op zijn gezicht. Zijn ogen zagen niets meer, ook al waren ze nog open. Als ze nog iets hadden kunnen zien, dan was dat het laatste spoor geweest dat Mafungwashes voet had achtergelaten toen ze op de vlucht was geslagen.

Nu de strijd gestreden was, drong het besef tot de krijger door dat Mafungwashe was verdwenen, en in welke richting. Hij zocht in het gras tot hij er zeker van was dat hij haar spoor gevonden had, en toen begon hij te rennen, achter Mafungwashe aan. Hij zou haar vinden. Vandaag nog zou zijn naam in ere zijn hersteld.

De jonge krijger kwam tussen de struiken sneller en makkelijker vooruit dan Mafungwashe, die inmiddels alleen nog maar kon strompelen, en bijna hysterisch was. Met elke volgende stap kwam hij dichterbij. Horen kon hij haar nog niet, maar hij wist dat dat niet lang meer zou duren. Hij vond stukjes van haar kleding, wapperend aan de doorntakken.

Niet lang meer…

In de ruigtes langs de Umzimkulu zaten Pieter de Witt en Grant Roberts elkaar op te nemen. Pieter had het gevoel dat hij niet tot de zendeling doordrong. Het was alsof de man niet wilde luisteren. Daar zaten ze, na een moeizame reis die weken had geduurd, ver van alle andere Boeren en Britten, en de man die iedereen om hem heen wilde bekeren, begreep niet dat Pieter hem niet wilde meenemen.

‘Gezien de omstandigheden,’ zei de man van God, ‘zou het niet erg beleefd van u zijn om mij hier achter te laten.’

Alsjeblieft! Beleefd! Wie had hem koffie gegeven, en een zoetigheidje? Wie had hem laten mee-eten van de haas?

‘O, nu ben ik zeker opeens een gentleman! Terwijl de Engelsen altijd zeggen dat wij Boeren eigenlijk maar barbaren zijn, of niet soms?’

‘Geef hun eens ongelijk…’

Toen hoorden ze allebei het geritsel tussen de struiken.

Pieter kwam overeind en bleef doodstil staan. Hij spitste zijn oren om te luisteren. Maar zoals Pieter vast al had verwacht, drong het nauwelijks tot Roberts door dat ze niet langer alleen waren. ‘... en los daarvan...’ zei hij. Maar Pieter kapte hem met een handgebaar direct af.

Nu pas besefte Roberts wat er aan de hand was. Hij zette grote ogen op toen hij Pieter met zijn geweer in de hand geruisloos tussen de struiken zag verdwijnen. Hij kwam langzaam overeind en keek onzeker om zich heen. Hij zag nu pas goed hoe bebost en ruig de omgeving was. Roberts draaide zich met een ruk om en begon te beven van schrik toen hij een vrouw tussen de struiken hoorde gillen. Hij bespeurde de geluiden van een worsteling, en toen kwam Pieter tevoorschijn – met een zwarte vrouw die hij meesleepte en losliet zodra hij bij het vuurtje was gekomen.

De ruwheid van Pieters optreden schokte de zendeling diep. ‘Lieve hemel! Lieve hemel!’ riep hij uit.

‘Ufuna ntoni apha?’ vroeg Pieter. Wat moet jij hier?

Ze was te bang om te antwoorden.

‘Geef antwoord. Wat heb je hier te zoeken?’

‘Wie is dat?’ vroeg Roberts.

‘Hoe moet ik dat weten? Daar probeer ik nou juist achter te komen.’ Hij wierp Roberts een vuile blik toe vanwege zijn domme vraag. Toen richtte hij zich weer tot de vrouw. ‘Zeg op, of je krijgt problemen. Wie ben je? Wat zoek je hier?’

De arme vrouw was zo overweldigd door emoties dat ze tegelijk huilde en praatte, zodat Pieter er geen woord van kon verstaan.

‘Als je nu niet bedaart, geef ik je een pak slaag.’

Het duurde een tijdje tot Mafungwashe wat kalmeerde en Pieters geduld werd zwaar op de proef gesteld. Toen ze eindelijk iets zei, was ze nog steeds behoorlijk overstuur. ‘Hij vermoordt me! Hij vermoordt me!’

‘Wie?’

‘Als hij me te pakken krijgt, dan vermoordt hij me.’ Pieter raakte danig geïrriteerd omdat ze zoveel moeite had om fatsoenlijk antwoord te geven.

En toen moest Roberts zich er ook nog mee bemoeien. ‘Wat zegt ze?’

‘Ze zegt dat iemand haar wil vermoorden.’ Toen Pieter weer naar de vrouw keek, zag hij dat ze al rustiger werd. ‘Wie wil jou vermoorden? Met z’n hoevelen zijn ze?’

Pieter zou het nooit hardop toegeven, maar hij wilde graag weten of hij zich ook uit de voeten moest maken, of niet. Je kon nooit té voorzichtig zijn. Hij herinnerde zich zijn vader en zijn moeder nog maar al te goed – zoals hij ze die allerlaatste keer had gezien. Op de grond, badend in hun eigen bloed, verminkt. Dat zou hem niet overkomen.

‘Er is er maar één die me wil vermoorden,’ zei ze. ‘Ik ben weggelopen.’

‘Vraag haar waarom,’ kwam Roberts ertussen.

‘Ben ik mee bezig, Engelsman!’

Als ze niet zo uitgebreid hadden staan praten, hadden ze de oprukkende Mpondo-krijger tussen de struiken horen aankomen. Hij drong zich door de rand van het struikgewas, met zijn spies en schild in de hand.

Pieter draaide zich vliegensvlug om, klaar om te schieten, en Roberts kroop achter hem weg.

‘Ndize kuthatha le ntombazana!’ riep de krijger uit. Ik kom voor dat meisje!

‘Ze zegt dat je haar wilt vermoorden,’ antwoordde Pieter. ‘Waarom?’

‘Dit meisje is slecht.’ Er klonk minachting door in zijn stem. ‘Ze heeft schande over mijn huis gebracht.’

‘Wat zegt ’ie?’ Roberts kende nog steeds zijn plaats niet.

Pieters ogen lieten de krijger niet los.

‘Ze heeft schande over zijn huis gebracht.’

Pieter voelde de spanning tussen de krijger en de vrouw, de angst die haar deed terugdeinzen. ‘Wat heeft ze gedaan?’ vroeg hij hem.

‘Ze is gekozen om met mij te trouwen, maar ze heeft zich aan een andere man gegeven.’ Er lag trots in zijn stem, maar Pieter merkte ook dat de gedachte aan haar ontrouw hem pijn deed. En pijn veroorzaakte woede, dat wist hij.

Mafungwashe hoorde wat de krijger zei en herhaalde wat ze eerder gezegd had. ‘Ik wil hém hebben, jou niet.’

‘Hij is dood.’

Ze had dit nieuws verwacht, maar toch trof het haar. Een rauwe kreet ontsnapte aan haar lippen. Mafungwashe boog haar hoofd, en haar lichaam schokte van het huilen.

Roberts had geen flauw benul van wat er aan de hand was. Pieter legde de zendeling op gedempte toon uit wat er was gebeurd. De krijger had haar geliefde vermoord.

Mafungwashe droogde haar tranen. ‘Je bent wreed!’ schold ze. ‘Je bent een wrede man!’

Toen draaide ze zich smekend om naar Pieter. ‘Musa ukumvumela andithathe ndiya kucela. Ndiya kucela.’

Roberts vermoedde dat ze Pieter smeekte om bescherming, of dat hij haar zou meenemen.

‘Houd je mond, vrouw!’ bulderde de krijger.

‘Wat moet ik in vredesnaam nu doen?’ vroeg Pieter aan niemand in het bijzonder.

‘U laat toch niet toe dat hij haar vermoordt, of wel soms?’ Roberts wist wel niet hoe, maar hij vond toch dat hij moest ingrijpen om het verloop van de zaak te beïnvloeden. De stem van de rede, de stem van God.

‘Óf zij gaat eraan, óf hij,’ stelde Pieter vast, terwijl de onrust in hem hand over hand toenam. ‘Hij zal niet zonder haar weggaan. Ze is aan hem beloofd, maar moest zo nodig verliefd worden op iemand anders. Zijn eer staat nu op het spel.’

De krijger had genoeg van de onzekerheid. Hij wilde afmaken waar hij voor gekomen was. ‘Geef me het meisje, of er komen problemen van.’

Pieter keek van de krijger naar Mafungwashe.

‘We kunnen toch niet blijven toekijken hoe een jonge vrouw wordt weggesleept, een wisse dood tegemoet?!’ riep Roberts uit.

Die vraag maakte dat Pieter er nog meer de smoor in had. ‘Wat stel jij dan voor? Zullen we de bijbel erop naslaan? Ik weet ’t al: dit is je kans om zieltjes te winnen. Praat jij maar met hem.’ Hij duwde Roberts naar voren. ‘Vooruit, praat met hem. Goeie oefening voor de Zoeloes. Vertel hem over “civilization”.’ Hij gaf Roberts nog een por, zodat hij vlak voor de krijger stond.

Die barstte in woede uit. ‘De vrouw is van mij. Jij hebt hier niets mee te maken.’

‘Ik weet zeker,’ zei Roberts met een stem waar de onzekerheid vanaf droop, ‘dat we deze zaak op een beschaafde manier kunnen oplossen.’

De man begreep er geen woord van. ‘Ik wil haar nú hebben!’

‘Wat zegt ’ie?’ vroeg Roberts over zijn schouder aan Pieter, maar die haalde alleen maar zijn schouders op.

‘Dit is niet het moment voor flauwe grappen,’ mopperde de zendeling.

‘Dit is mijn laatste waarschuwing,’ liet de krijger kortaf weten.

‘Ja, natuurlijk… inderdaad… ogenblikje,’ ploeterde de zendeling moeizaam voort. ‘In ’s hemelsnaam, De Witt, wat zegt ’ie?’

Roberts keerde zich om naar Pieter om te horen wat hij zou antwoorden. Op dat moment hief de krijger zijn knopkierie op om Roberts een klap tegen zijn hoofd te geven.

Eén enkel schot weergalmde door het bos.

Roberts zag spierwit van schrik. Hij had de knopkierie niet omhoog zien gaan.

Pieter stond doodstil met zijn geweer aan de schouder, en liet het toen langzaam zakken. Ze keken zwijgend naar het lijk van de krijger. Pieter met een onbehaaglijk gevoel; Roberts met pure afschuw en walging jegens de jonge Boer tegenover hem.

De vrouw snakte ook naar adem. Haar blik gleed langzaam van de dode krijger omhoog naar Pieter.

‘Hij zei dat het je laatste kans was,’ verduidelijkte Pieter zacht.

‘U heeft hem doodgeschoten,’ prevelde Roberts.

Niemand is zo ondankbaar als een onnozele zendeling, dacht Pieter. ‘Ja,’ antwoordde hij. ‘En als ik een seconde langer had gewacht, had jíj daar gelegen.’

Roberts liep langzaam naar het lijk. ‘Maar hij is dood.’

‘Natuurlijk is hij dood. Wat denk je dat dit is – een kleilat?’

‘Maar ik… wij… hij…’

Pieter haalde het blikje met kandij uit zijn zak, maakte het open, haalde er een stukje uit en stak het Roberts toe. ‘Hier.’

Roberts keek even kort naar het brokje kandij en struikelde toen de bosjes in, waar Pieter hem hoorde overgeven. Het is een harde wereld, dacht Pieter. En die bliksemse kerel beseft niet eens dat ik zojuist zijn leven heb gered.

Terwijl de zendeling met de situatie in het reine probeerde te komen, ging Pieter op een boomstronk zitten om zijn geweer te herladen. Dat was nogal een klus.

Mafungwashe hield hem nauwlettend in de gaten.

Pieter wierp een blik op haar en keek toen weer naar zijn geweer.

Mafungwashe stond langzaam op en liep naar het lijk van de krijger toe. De man naast wie ze ’s nachts nu nooit zou hoeven liggen. Ze porde met haar voet tegen het lichaam om zichzelf ervan te overtuigen dat hij dood was, en toen begon ze tegen hem te schreeuwen – een onverstaanbare stroom scheldwoorden en verwijten kwam over haar lippen.

‘Kwanele! Kwanele!’ riep Pieter haar tot de orde.

Geleidelijk aan kwam ze tot bedaren.

‘Als je zoveel lawaai maakt, hebben we straks nog meer problemen,’ merkte Pieter droog op. Hij was bijna klaar met het herladen van zijn geweer.

Ze antwoordde niet.

Pieter zuchtte en schudde zijn hoofd.

Roberts kwam uiteindelijk weer tussen de struiken vandaan. Hij veegde met een zakdoek zijn mond af.

Mafungwashe knielde voor Pieter neer.

Roberts bleef stokstijf staan toen hij het tafereel zag. Hij nam hen onderzoekend op.

‘Ubusindisile ubomi bam ngo kunidingowakho,’ zei Mafungwashe tegen Pieter.

Pieter gaf geen antwoord, en keek haar alleen maar ernstig aan.Hij dacht na over wat ze had gezegd, en vroeg zich af wat hem te doen stond. Toen ging hij verder met het herladen van zijn geweer.

‘Wat zei ze?’ vroeg Roberts.

‘Ik heb haar leven gered en nou is ze van mij.’

‘Angekhe ndibuyele kubo ngoku kuba bangandibulala. Apho uya khona nam ndihamba nawe.’

‘Ze kan niet teruggaan,’ vertaalde Pieter voor de zendeling, ‘ze zullen haar doden. Ze zegt dat ze me overal zal volgen, waar ik ook ga.’

‘De Heer werkt op ondoorgrondelijke wijze. U wilde mij niet meenemen omdat ik u te veel zou ophouden. Maar nu… Als u er één meeneemt, kunnen het er net zo goed twee zijn, nietwaar?’

‘Zij is klein,’ zei Pieter. ‘Mijn paard zal haar niet eens voelen.’

‘O, ik snap het,’ zei Roberts beledigd. ‘Als ik het vraag, is het antwoord nee, maar als je de kans krijgt om je eerste slaaf…’

‘Ze is mijn slaaf niet, meneer de zendeling!’ Pieter stoof woedend op. ‘Ze kan ervandoor gaan wanneer ze maar wil. Ze vraagt of ze mee mag… en anders dan jij, heeft zij een paar handen die voor niets verkeerd staan en kan ze me helpen als ik mijn boerderij heb uitgemeten. Ga naar huis, terug naar Engeland. Je hoort hier niet.’

Roberts antwoordde niet, maar bleef met een stuurs gezicht staan om zijn situatie te overdenken.

Mafungwashe keek stilletjes naar Pieter.

Pieter keek naar Mafungwashe. Hij knikte één keer: ja.

Mafungwashe boog dankbaar haar hoofd.

‘Wat gaat u met hem doen?’ vroeg Roberts, en wees naar het lijk van de krijger.

‘Het is jouw troep, ruim jij het maar op. De rivier is hier vlakbij.’

‘Dat kunt u niet menen.’

Hoe ver zou ik hem op stang kunnen jagen, vroeg Pieter zich af. ‘Ik heb geen schep, en je zult hier geen stenen vinden om hem mee te bedekken. Ik ga niet slapen met een rottend lijk naast me. Als jij een beter plan hebt, hoor ik het graag; zo niet, dan is dáár de rivier.’

Pieter haalde zijn blikje kandij uit zijn zak, nam er een stukje uit en gaf het aan Mafungwashe – maar de zendeling kreeg niets. ‘Eet,’ zei hij. ‘Het is lekker, als honing.’

Ze aarzelde. Toen pakte ze het aan en stopte het in haar mond.

‘Hoe heet je?’ Pieter besefte dat hij een band met haar moest opbouwen.

‘Mafungwashe.’

‘Mafungwashe. Eerste dochter.’ Hij keek haar een tijdje peinzend aan en zei toen: ‘Ik zal je “Eerste” noemen.’

‘Eerste.’ Ze zei het voorzichtig na, zoals hij het had uitgesproken.

Pieter knikte goedkeurend. ‘Eerste dochter van je vader en eerste bediende op mijn boerderij.’

‘U moet het me maar niet kwalijk nemen, maar ik denk dat we nu moeten bidden.’ Roberts had het gevoel dat er vandaag zo veel was gebeurd, dat een gebed de enige manier was om de geest tot rust te brengen.

Pieter wilde niet in het Engels bidden. ‘Een leeuw vraagt ook niet elke keer als hij een antilope vangt om vergiffenis.’

‘Ik vrees dat u een goddeloos mens bent.’

Pieter kwam snel en onverhoeds overeind.

De zendeling dacht dat Pieter hem aan zou vliegen, maar Pieter beende naar de zadeltas die naast zijn zadel lag. Hij haalde een oude Nederlandse familiebijbel tevoorschijn. ‘Deze bijbel is van mijn grootvader geweest,’ zei hij tussen opeengeklemde kaken door, ‘en ná hem van mijn vader, en nu is hij van mij. Als God met mij wil praten, zal Hij dat hierin doen, niet in gebed met een verrekte Engelsman.’

‘Meneer De Witt,’ vermaande de zendeling hem, ‘we hebben net een mens vermoord. Gods Woord verbiedt dat heel duidelijk.’

Pieter liet niemand sollen met zijn geloof. ‘Adam en Eva zijn uit het paradijs verbannen, of ben je dat soms vergeten? We leven in de wereld, en de wereld is een wildernis, allemachtig! Als ik die man had weggejaagd, had hij gewoon gewacht tot we sliepen – en dan was hij teruggekomen. En als hij dat vanavond niet had gedaan, zou hij het morgen of overmorgen hebben gedaan. Zijn eer stond op het spel en hij zou sterven om die te verdedigen als het moest. Als hij deze vrouw niet ter verantwoording kon roepen, dan wilde hij het niet anders, want zijn eigen mensen zouden hem nooit meer met respect behandeld hebben. Ik weet niet wat ze jou op die missionary-school hebben geleerd, maar hoe sneller je dat allemaal vergeet, hoe beter. Dit is Afrika; hier is bloed het enige wat spreekt. Niets anders.’

Maar Roberts besloot zich niets van Pieter aan te trekken. Hij liet zich op zijn knieën zakken en vouwde zijn handen in gebed. ‘Onze Vader die in de hemel zijt, U hebt mij naar dit onverbiddelijke land gebracht om uw werk te doen, maar de duisternis probeert mij te overweldigen, probeert de weg vooruit te versluieren…’

‘Allemachtig!’ Pieter wilde de man niet storen terwijl hij aan het bidden was, maar hij hoefde er ook niet bij te blijven. Hij slingerde zijn geweer schuin over zijn borst en liep naar het lijk van de krijger. ‘Eerste! Yiza!’ riep hij. Hij pakte de krijger onder zijn oksels vast en beduidde Eerste om zijn voeten op te tillen.

Roberts hield op met bidden en volgde Pieter en Eerste met zijn blik terwijl ze het lijk wegdroegen.

Net voor ze tussen de struiken verdwenen, snauwde Pieter Roberts over zijn schouder toe: ‘Zorg dat je weg bent voor ik terugkom, of je hebt écht een reden om te bidden.’

Roberts keerde terug naar zijn gebed: ‘O Heer, waarom hebt U zich van mij afgewend? Al wat ik wil doen, is uw werk, omzien naar uw kudde, om…’ Toen viel hij plotseling stil. Hij opende zijn ogen, stond op en keek naar de plaats waar Pieter en Eerste waren verdwenen. Opnieuw zakte hij op zijn knieën neer en vouwde zijn handen in gebed. ‘Er staat geschreven dat een mens geen doodslag mag plegen, en dat heb ik gedaan. Vergeef mij daarvoor… en vergeef mij ook… voor wat ik nú ga doen. Het is een zonde, maar één die zal getuigen van uw grote naam.’

Ten slotte stond Roberts op. Hij liep regelrecht naar Pieters zadeltas, rommelde erin en haalde een stukje wit textiel tevoorschijn. Toen liep hij naar het vuur en zocht aan de rand daarvan tot hij een stokje had gevonden waarvan de punt tot houtskool was verbrand. Hij legde het lapje op de grond en begon er met houtskool op te schrijven, zijn boodschap over de daad die God tot eer zou strekken.

Toen zijn bericht klaar was, vouwde hij het lapje dicht en legde het voorzichtig op de boomstronk naast de rivier. Hij richtte zich op en pakte wat hij nodig had.

Hoogstens dertig meter bij de zendeling vandaan sleepten Pieter en Eerste het lijk naar de oever van de Umzimkulu. Pieter duwde het in de rivier en stootte het van de kant af. Langzaam werd het opgenomen in de stroming. Pieter en Eerste keken toe hoe het wegdreef. Zodra het de hoofdstroom bereikte, bewoog het steeds sneller hun leven uit.

Eerste keek naar Pieter, en wendde toen nederig haar blik af. Er was vandaag zoveel veranderd. Ze kon nauwelijks bevatten dat ze haar leven had toevertrouwd aan deze man, die ze nog maar net had leren kennen.

‘Dat was het dan,’ zei Pieter en begon terug te lopen naar het kamp.

Roberts was weg, zagen ze toen ze de open plek bereikten. ‘Goed zo,’ zei Pieter tevreden. Met díé man kon hij niet dag in, dag uit opgescheept zitten; hij zou er gek van worden.

Hij wandelde rustig naar zijn vuurtje en wilde op de boomstronk gaan zitten, maar halverwege bleef hij steken, met zijn achterste in de lucht. Verbaasd keek hij naar het opgevouwen witte lapje op de boomstronk. Toen gleed zijn blik verder rond. Geen zadel. Zijn zadel was weg!

‘Waar is mijn zadel?’ Pieter was nu totaal verdwaasd, en kon zo gauw niet begrijpen wat er aan de hand was. Hij vouwde het lapje open. Las de woorden die er met houtskool op geschreven stonden: Your horse is in the service of the Lord.

‘Bliksems!’ Het voelde alsof iemand hem een stomp in zijn maag had verkocht – al zijn aardse bezittingen waren weg! Hij was deze dag begonnen met niet meer dan een handvol van de allernoodzakelijkste spullen, en nu had hij alleen Eerste nog over.

Pieter ging zitten, starend in het vuur. Die oplichter had tenminste zijn koffiekan en zijn bekers achtergelaten. En zijn mes en een paar andere spullen die hij niet snel genoeg bij elkaar had kunnen graaien. Zijn geweer stond er ook nog. En zijn bijbel, merkte Pieter, lag nog netjes verpakt waar hij hem had neergelegd.

Nou goed, dacht hij, als het niet anders kan, zal ik, net als de Israëlieten vroeger, te voet naar Kanaän gaan. Eerste, zag hij, was klaar voor de lange weg naar de vrijheid. Het was niet zomaar een dag lopen. Niet eens zomaar een week. De tocht zou maanden duren.

Pieter en Eerste liepen en liepen tot ze aan de rand kwamen van een bergplateau. Vlak bij de rand bleven ze staan. Een vallei strekte zich groen en wijd voor hen uit. Woest en leeg, zoals de bijbel het noemde.

Pieter schoot vol. Al die maanden lopen waren niet voor niets geweest. De pijnlijke voeten, de honger. De slangen die ze hadden moeten trotseren. Het was allemaal niet voor niets geweest.

Zij aan zij namen Pieter en Eerste het landschap waar hun toekomst lag in zich op.

Toen zag Pieter het: tegen een langgerekte heuvel stond een ossenwagen. Hij beduidde Eerste dat ze die kant op moesten.

Hoe dichter ze in de buurt kwamen, hoe meer er zichtbaar werd: de ossenwagen was uitgespannen, en de koeien en de ossen van de trekboer weidden in de omgeving, niet al te ver bij de wagen vandaan. Toen ze nog dichterbij waren gekomen, kon Pieter de mensen tellen: een man, een vrouw, nog een tamelijk jonge vrouw en vier kinderen.

De vrouw was eten aan het maken in een pot die boven een vuurtje hing. De man moest erg moe zijn, want hij stond niet eens op toen hij de blanke man en de zwarte vrouw zag naderen, de man voorop en de zwarte vrouw een paar passen achter hem. Hij pakte alleen zijn geweer, dat tegen het wiel van de ossenwagen stond, en hield het bij zich, met de kolf op de grond.

De kinderen speelden een eindje verderop. Toen ze het vreemde stel zagen aankomen, hielden ze even op om de twee mensen aan te staren. Maar algauw kreeg hun levenslust weer de overhand en speelden ze verder.

Pieter bleef, uit eerbied en omdat hij goede manieren geleerd had, op zo’n tien passen van de zittende trekboer staan. ‘Goeiendag,’ groette hij beleefd.

‘Goeiendag.’ De trekboer was terughoudender, zijn groet minder geestdriftig.

‘Ik ben Pieter de Witt uit de kolonie in de Oostkaap. Ik ben onderweg naar het noorden om een boerderij voor mezelf uit te meten.’ Hij speelde maar direct open kaart.

‘Jakob Oosthuizen.’ De man knikte eerst in de richting van de oudere vrouw en toen naar de jongere. ‘Mijn vrouw Hanna… en Magriet van der Merwe.’

Pieter knikte de beide vrouwen toe bij wijze van begroeting. Beiden hadden kappies op, en hun kleding deed vermoeden dat ze gewend waren aan meer elegante plaatsen om uit te spannen: gehaakte omslagdoeken en zwierige rokken die door het stof sleepten.

Hanna Oosthuizen knikte terug. Magriet wierp hem een voorzichtige glimlach toe.

‘De Oostkaap, zeg je?’ Jakob Oosthuizen kwam zelf uit het district Beaufort, maar dat hield hij voorlopig voor zich.

Pieter knikte.

‘Dat is me een eind.’ Jakob nam Pieter van top tot teen op. Zag zijn geweer. Er ontbrak iets. ‘Waar is je paard?’

‘In dienst van de Here.’ Toen hij Oosthuizen het voorhoofd zag fronsen, liet Pieter er haastig op volgen: ‘Dat is een lang verhaal.’ De trekboer was niet erg spraakzaam. Het was maar ’t beste om voorzichtig te zijn.

‘Je zegt dat je onderweg bent naar het noorden?’

Pieter knikte weer.

‘Je moet weten…’ Oosthuizen liet een dramatische stilte vallen, niet zeker hoe hij de jongeman tegenover hem het nieuws moest brengen. ‘De impi’s van Dingaan hebben een paar maanden geleden bij Doringkop, Bloukrans en andere plaatsen aan de Boesmansrivier bijna driehonderd mannen, vrouwen en kinderen vermoord. Wij waren erbij…’ Hij wees naar Magriet. ‘Magriet ook. Wij behoren tot de gelukkigen die de aanval hebben overleefd. De man van Magriet niet.’

Magriet boog haar hoofd. Pieter kon haar gezicht niet zien, maar hij wist dat ze in tranen was.

‘Ik stel voor dat je nog eens goed nadenkt voor je in die omgeving een boerderij voor jezelf gaat afpassen,’ zei Oosthuizen. Terwijl hij sprak, bleven zijn handen bezig met het kerven van een stuk biltong.

‘Onze voorouders hadden zich weleens twee keer mogen bedenken voor ze besloten om zich op dit continent te vestigen,’ merkte Pieter op. ‘Maar we zijn er nu eenmaal. En wat de Zoeloes betreft, ik krijg het liever aan de stok met een Zoeloe dan met een Engelsman.’

Oosthuizen knikte bedachtzaam. Hij was het roerend met Pieter eens. Hij maakte met zijn hand een beweging naar zijn kamp. ‘Je bent welkom.’

Pieter ging zitten en hij en Oosthuizen raakten aan de praat. Het verbaasde hem te horen hoe goed voorbereid de Voortrekkers waren geweest toen de eerste karavanen in 1835 uit de Oostkaap waren vertrokken. Oosthuizen was, net als Pieter, meer een trekboer, omdat hij zich niet vanaf het begin bij één specifieke karavaan had aangesloten. Hij was een eenling, ooit boer in de Koup, maar altijd op zoek naar het paradijs.

Pieter vertelde hem over het verlies van zijn ouders, slachtoffers van de plunderingen aan de Oostgrens, en hoe het kwam dat hij zonder paard maar met een bediende de lange wandeltocht naar zijn eigen Kanaän had aangedurfd. Pieter kon veel van de opmerkingen van de oudere man opsteken – maar hij waakte ervoor dat hij zich zou overgeven aan dezelfde somberheid als die Oosthuizens gemoed sinds de grote slachting van mensen en dieren bij Bloukrans in beslag had genomen.

En zo tussendoor kruiste zijn blik die van Magriet, en elke keer als ze elkaar aankeken, voelde hij vanbinnen iets kriebelen. Het was het soort gevoel dat hij in Grahamstad voor het laatst had ervaren, bij het zien van vrolijke jonge meisjes.

Een paar uur later zaten ze rond het vuur om te eten – Oosthuizen en zijn vrouw, Pieter en Magriet. Ze aten in stilte. Pieter doopte een stukje brood in de bredie op zijn bord en hapte het af. Al kauwend keek hij vanonder zijn wenkbrauwen naar Magriet, aan de andere kant van het vuur. En hij zag dat zij hem ook in de gaten hield. Zijn hart sloeg bijna een slag over. Toen wendde ze haar blik af, en een diep verlangen begon in hem te groeien.

Ze waren nog niet lang klaar met eten toen Oosthuizen zijn pijp tegen zijn schoen leegklopte. ‘Vrouwtje,’ zei hij tegen Hanna, ‘tijd om onder de wol te kruipen. Ik wil vóór zonsopkomst vertrekken.’

Iedereen stond op; Pieter ook, uit beleefdheid. Maar eigenlijk wist hij niet wat hij nu moest doen. ‘Goeienacht,’ was het enige wat in hem opkwam. Zo deden beschaafde mensen het toch? ‘En bedankt voor jullie gastvrijheid,’ voegde hij er haastig aan toe. Bijna vergeten.

Oosthuizen beantwoordde de bijna formele beleefdheid van de jongeman slechts met een hoofdknik. Maar hij was niet blind, en wachtte tot Pieter opnieuw iets zou zeggen.

‘Ik wilde nog vragen…’ stamelde de jongeman.

Oosthuizen, Hanna en Magriet draaiden zich weer naar hem om.

‘... of ik...’ Pieter zocht naar woorden, ‘... toestemming kan krijgen om met Magriet te praten.’

Oosthuizen keek naar Magriet, bespeurde bij haar geen tekenen van bezorgdheid, en keerde zich toen weer tot Pieter. ‘Magriet is weduwe. Als je met haar wilt praten, moet je dat maar aan haarzelf vragen.’

Magriet keek Pieter recht in de ogen. Ze knikte, duidelijk, doelbewust. Pieter wist niet dat ze wilde opspringen en ‘Ja, ja, ja!’ wilde roepen. Hij wist niets van haar frustratie omdat ze altijd de vrouw in de wagen was die net deed alsof ze sliep.

De Oosthuizens verdwenen achter in de wagen. Magriet en Pieter bleven alleen achter. Hij kwam een stapje dichterbij. ‘Ik ben een man van weinig woorden,’ zei hij.

Magriet keek hem zwijgend aan.

‘Zoals ik zei, ik ga voor mezelf een boerderij uitmeten. Ik zoek een vrouw. En ik wil zonen. Om de grond te bewerken.’

Ze wachtte om te zien of hij nog meer zou zeggen, maar merkte op dat hij haar gespannen aankeek.

‘Wie is zij?’ vroeg Magriet uiteindelijk.

‘Wie?’

‘Die hier samen met jou is aangekomen?’

‘Mijn bediende.’

Pieter wist alles van de wegen van de natuur, van overleven tussen wilde dieren, waar een man dagelijks op de proef werd gesteld, maar van de kronkelwegen die de emoties van een vrouw konden gaan, wist hij niets. Hij beantwoordde Magriets vragen zonder dat het ook maar een moment in hem opkwam dat die voortkwamen uit onzekerheid en achterdocht. Hij twijfelde niet aan zijn eigen eerlijkheid, waarom zou iemand anders dat dan wel doen?

‘Waar komt ze vandaan?’

‘Dat is een lang verhaal.’

‘Je hebt nogal wat lange verhalen.’

‘Het was een lange reis.’

‘Hoe heet ze?’

‘Eerste.’

‘Eerste?’

‘Haar Xhosa-naam is Mafungwashe.’

‘Mafung-…’ Magriet had moeite om de naam uit te spreken.

‘Precies!’

Magriet keek hem een ogenblik zwijgend aan voor ze de vraag over haar lippen kon krijgen. ‘Hebben jullie…?’

Plotseling begreep hij wat ze bedoelde. Het ging zijn verstand te boven dat ze zoiets kon denken. Hij schudde zijn hoofd met een frons op zijn gezicht die Magriet tot de orde riep. ‘Nee.’

Magriet had genoeg gehoord. ‘Beloof je een goede man te zijn?’

‘Dat beloof ik.’

‘Dan is mijn antwoord ja.’ Het klonk formeel, maar nu kwam ook zij een stap dichterbij.

Pieter knikte. Hij bewoog op zijn beurt naar haar toe, maar raakte haar niet aan.

Toen de ossenwagen van de Oosthuizens de volgende ochtend vertrok, stonden Pieter en Magriet hen naast elkaar na te kijken. Eerste stond ook te kijken, tien passen achter het nieuwe paar.

Na zoveel jaar terugkijken is een waagstuk, maar ik kan me voorstellen dat deze episode in het leven van Pieter de Witt als volgt is afgelopen: in februari kwamen hij en zijn vrouw, Magriet, samen met Eerste aan in een vallei in de heuvelachtige wereld aan de andere kant van Weenen. Hemelsbreed zestig mijl verderop hadden iets meer dan twee maanden tevoren Andries Pretorius en vierhonderddrieënzestig mannen, met tweehonderd achterrijders, gewonnen van de tienduizend krijgers van Dingaan. Het was iets meer dan een jaar geleden dat Dingaan niet ver daarvandaan, bij Umgungundlovu, Piet Retief en zeventig Voortrekkers om het leven had gebracht. Terwijl eerwaarde Francis Owen stond toe te kijken.

Maar tien tegen een dat Pieter niet veel van deze geschiedenis afwist. Jakob Oosthuizen heeft hem waarschijnlijk het een en ander verteld; andere brokjes informatie heeft hij vast en zeker onderweg gehoord van mensen die hij en zijn twee medereizigers tegenkwamen.

De dood van Retief, met wie zijn ouders in Grahamstad nog bevriend waren geweest, moet Pieter ongetwijfeld diep hebben geraakt. Maar geschiedenis is iets – dat kan ik je verzekeren – waar Pieter zich weinig van aantrok. Tijdens die hele reis van de Umzimkulu af draaiden zijn gedachten maar om één ding: het inslaan van zijn stokken, de bakens waarmee hij de grens van zijn boerderij, zijn eigen boerderij, zou markeren. Hij was ervan overtuigd dat zijn leven orde en richting zou krijgen zodra hij zijn eigen stukje grond had. Hij geloofde ook dat een man de dingen op de juiste manier moest doen.

Achteraf is het makkelijk praten, maar eigenlijk was zijn doel heel eenvoudig: hij wilde een boerderij afbakenen, boer worden. Met rust gelaten worden.

Toen hij de eerste stok in de grond sloeg om met het afbakenen van zijn boerderij te beginnen, stonden Magriet en Eerste naast hem. Hij gebruikte een steen om de stok in de aarde te slaan, en toen die diep genoeg zat, zodat weer noch wind hem ooit nog zou kunnen ontwortelen, gooide hij de steen weg.

Hij keek naar de stok en naar de horizon. ‘Ik noem deze boerderij Donkerland,’ verklaarde hij. ‘Zodat we nooit zullen vergeten waar we zijn.’

Magriet keek toe, met haar kappie en haar mooie jurk met paisleymotief. En achter haar, op een flinke afstand, stond Eerste, met blote schouders, en al haar aardse bezittingen in haar armen.

Pieter ging met zijn rug tegen de stok aan staan. Hij haalde diep adem en zette toen de eerste stap, Donkerland in.

{1} Achter in deze roman is een woordenlijst opgenomen.