Onderzoek & schrijven werden mede mogelijk gemaakt door subsidies van het Prins Bernhard Cultuurfonds en Tata Steel IJmuiden.

Afbeeldingen omslag: (voorplat) De familie Kessler in de zomer van 1900.

Van links naar rechts: Go, August, Jan, Guus, Boelie, Margo, Dolph en An; (achterplat) Een boortoren van de Bataafsche Petroleum Maatschappij, 1949. [Rijksmuseum, Amsterdam]

Ontwerp omslag en binnenwerk: Mijke Wondergem

Verzorging binnenwerk: Peter Tychon

Beeldredactie: Froukje Holtrop

Kaart en stamboom schutbladen: Gerrit van Omme

© 2023 Jeroen Koch | Boom

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bijvoorbeeld een (digitale) leeromgeving of een reader in het onderwijs (op grond van artikel 16, Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting Uitgeversorganisatie voor Onderwijslicenties, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-uvo.nl.

No part of this book may be reproduced in any way whatsoever without the written permission of the publisher.

ISBN 978 90 2442 706 2

NUR 680

www.boom.nl

Inhoud

Proloog – Monumenten voor een petroleumpionier

Een koloniaal feestje

Een tweede monument: Gerretsons Geschiedenis der ‘Koninklijke’

‘Het Westersch effort’

De Kesslers. Een familiegeschiedenis in olie en staal

Familiegeschiedenis, familieroman

Koloniën en petroleum aan het begin van de eenentwintigste eeuw

Indeling van dit boek

1 Fortuin maken in Indië? (1853-1880)

Oudgasten

Vroege teleurstellingen

Om de Kaap

Dagdromen van een boekhouder

Tjikorai

Familievennootschap

2 Een kluwen van familie en zaken (1880-1891)

Huwelijk op voorwaarden

Jeugd op Java

Tropenklimaat

Conflict

Wilde plannen

Naar de Buitengewesten?

Een laatste kans

3 Petroleum winnen voor de Koninklijke (1891-1900)

Pangkalan Brandan als koloniale werkelijkheid

Hoofdadministrateur aan de frontier

Succes?

Directeur van de Koninklijke

Wat nog restte van het vaderschap

Eerst Napels zien en dan sterven

Uitvaart van een zakenman

4 Een half verweesd gezin in goeden doen (1900-1914)

Hoogtij en breukvlak van burgerlijke cultuur

Een nieuwe toekomst uit petroleum en staal

Groepsportret zonder vader

De aandelen van de Koninklijke

Onbestemde jaren

Nieuwe rijken in een veranderende wereld

5 Betrokken burgers (1914-1938)

Persoonlijkheden

Tussen de strijdende partijen

Mannen van de daad

Zoeken naar betekenis

Kansen voor het kind

Te midden van rampspoed en radicalisering

Nieuwe arbeidsverhoudingen

Het einde van het ouderlijk huis

6 In de maalstroom van de wereldgeschiedenis (1938-1949)

Wachten op de oorlog

Een caleidoscoop van oorlog en bezetting

Als gijzelaars in Sint Michielsgestel

Anticiperen op een wederopbouw vanuit Londen

Vervolgd

Wassenaar in de vuurlinie

Indië/Indonesië: de Koninklijke in oorlog en revolutie

7 Van de tweede naar de derde generatie (1945-1972)

Oude recepten, nieuwe wegen

Een blik op de derde generatie

Epiloog

Noten

Archieven en Literatuur

Illustratieverantwoording

Dankwoord

Personenregister

Proloog

Monumenten voor een petroleumpionier

Een koloniaal feestje

Het was een ruimhartig eerbetoon. ‘In den ochtend van Woensdag 3 september 1913 is te Pangkalan Brandan het monument onthuld ter gedachtenis van wijlen J.B. Aug. Kessler, den wakkeren pionier der Petroleumindustrie in Noord Sumatra.’¹ Eenentwintig jaar na de gebeurtenissen, dertien jaar na zijn vroegtijdige dood, stond het in steen gebeiteld: in 1892 was het August Kessler gelukt de eerste oliebron van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot Exploitatie van Petroleumbronnen in Nederlandsch-Indië, kortweg de Koninklijke, tot productie te brengen. Het monument, een zwart granieten zuil met daarop in reliëf Kesslers portret die oprees uit een fontein waarvan het opspuitende water de aangeboorde olie symboliseerde, stond midden op de aloen-aloen van Pangkalan Brandan, de plaats in het Noord-Sumatraanse district Langkat, grenzend aan Atjeh, waar het allemaal was gebeurd. Het Nederlandse koloniale gezag had ermee ingestemd dat het vierkante grasveld tot Kesslerplein zou worden omgedoopt.

Het succesvol aanboren van de eerste oliebron was niet de enige verdienste van August Kessler geweest. Feestredenaar Albert de Vries, de oudste employé van de Bataafsche Petroleum Maatschappij te Pangkalan Brandan, een dochtermaatschappij van de Koninklijke, somde er gemakkelijk meer op. Kessler was geconfronteerd met moeilijkheden van personele aard, bij elkaar een ware ‘Augiasstal’, die hij in 1891 direct na aankomst had moeten reinigen. Hij had oplossingen moeten vinden voor de technische vraagstukken van raffinage vanwege de onbekendheid met de chemische samenstelling van de aardolie ter plaatse, en voor de transportproblemen: ‘Toen is het denkbeeld van tankinstallatie en tankschepen in het brein van den heer Kessler opgekomen.’ Verder was er de moordende concurrentie geweest van Amerikaanse en Russische bedrijven op de markt voor petroleum in het Verre Oosten waartegen de jonge onderneming moest worden beschermd. ‘Toch is de heer Kessler tegen dit alles opgewassen gebleken, want, mochten er velen wanhopen en bij de pakken neerzitten, hij scheen zich te harden en te groeien in den strijd, gereed om iederen nieuwen tegenslag het hoofd te bieden. Aan zijn zaakkennis, zijn degelijke administratieve talenten en aan zijn geestkracht is het dan ook zeker te danken, dat die eerste moeilijke tijden zijn doorworsteld.’² Op deze toon van lof en bewondering ging de spreker nog even voort: Kesslers ‘Hollandsche energie’, zijn niet-versagen toen ‘roovende Atjehers’ bedrijf en kampong plunderden en ‘eenige inlandsche werklieden doodschoten’, en zijn ten tweede male redden van de Koninklijke nadat in 1898 de olieputten plotseling droogvielen. De slotsom was onontkoombaar: August Kesslers ‘voorzienende geest’ had de onderneming voor de ondergang behoed; aan hem, en uitsluitend aan hem, was de ‘onverwelkbare eer’.³

Het was deze derde september 1913 een koloniaal feestje, zoals de twee foto’s bij het verslag van de onthulling in Eigen haard laten zien; het ‘geïllustreerd volkstijdschrift’ besteedde opvallend veel aandacht aan de verrichtingen in de vaderlandse koloniën. Op het zorgvuldig getrimde, door witte gebouwen omgeven grasveld groept een Europees gezelschap van pakweg vijftig personen samen, meest mannen geflankeerd door enkele vrouwen en een paar kinderen. Vrijwel iedereen is in het wit gehuld, de dames in lange jurken en met parasol, de jeugd in matrozenpak en de heren in hoogsluitende tropenkostuums, toetoeps genoemd, het hoofd tegen de zon beschermd met een platte of bolle hoed. Op de eerste foto, genomen terwijl de spreker zijn gloedvolle woorden over de schare uitstort, gaat het monument schuil onder een kolossale vlag van de Bataafsche, een dundoek in de kleuren van de Nederlandse vlag met daarop een witte ruit opgesierd met een koningskroon. Vreemd genoeg hangt het banier dwars over de gedenksteen heen, de kroon staat op zijn kant. Op de tweede foto – afstand en hoek zijn vrijwel identiek – is de fontein onthuld. Helaas is Kesslers uitgehakte portret niet goed te onderscheiden. De inscriptie is evenmin leesbaar.⁴

De expliciete verwijzingen naar Nederland en het koningshuis – ook aan de gebouwen hingen vlaggen – berustten niet op toeval. De in 1890 opgerichte petroleummaatschappij had zich van meet af aan ‘Koninklijk’ mogen noemen, een predicaat dat het samengaan in 1907 met de Britse olie- en transportonderneming Shell tot Koninklijke Shell of Royal Dutch Shell zou overleven. De eerste lampolie, het belangrijkste product dat door raffinage uit de opgepompte olie werd verkregen en dat het bedrijf in 1892 op de markt bracht, heette ‘Kroonolie’. August Kessler had de merknaam zelf bedacht.⁵ Bovendien was de onthulling van het Kessler-monument onderdeel van de viering van Koninginnedag, in de Oost een nog uitbundiger feest dan in het moederland zelf. Het illustreerde hoe na de ‘pacificatie’ van de Indische Buitengewesten – het hardnekkige eufemisme voor de gewelddadige verovering – en de expansie van het koloniale bedrijfsleven zich rond koningin Wilhelmina een imperiale monarchie naar Brits voorbeeld had ontwikkeld.⁶ En dus toostte men, een glas ‘eerewijn’ in de hand, in een sfeer die zich nog het best liet omschrijven met het cliché ‘hier wordt wat groots verricht’, drie dagen ná de verjaardag van Wilhelmina onder de tropenzon op de majesteit en op de herinnering aan August Kessler.⁷

‘Zoo blijft bij de jongeren levendig de herinnering aan den pionier,’ had De Sumatra post anticiperend op de feestelijkheden al drie maanden voor de onthulling genoteerd.⁸ Inderdaad bleek het Kessler-monument op het Kesslerplein in Pangkalan Brandan in een behoefte te voorzien. Twee jaar na de onthulling vond er een kranslegging bij de fontein plaats, aanleiding ditmaal was het vijfentwintigjarig bestaan van de oliemaatschappij. Een spreker eerde in één adem de Koninklijke, het Nederlands-Indische gouvernement en zijn ambtenaren, de ‘gastvrijheid van een verlicht Inlandsch zelfbestuur’ en de roemrijke daden van het KNIL, het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger. Maar aan de basis van wat nu genereus als het resultaat van gezamenlijke inspanning werd gepresenteerd stond J.B. August Kessler. Getuigden zijn daden, zoals direct na de onthulling van de gedenksteen was gesteld, ‘van hetgeen Hollandsche taaiheid, Hollandsche energie en Hollandsche werkkracht vermogen’, zelf gold Kessler als een eminent burger van het koninkrijk, een inspirerend voorbeeld voor de jeugd en een man die op eigen kracht het hoogste had bereikt.⁹ Dit waren geen eenvoudige gelegenheidsspeeches bij het beeldje van de voormalige directeur meer. Integendeel, hier ging het om serieuze bedrijfsrituelen rondom de opgesokkelde stichter. Welbeschouwd betrof het een wel heel concreet voorbeeld van wat de Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter in 1926 in een studie over economie en ondernemerschap de ‘Sockel der Persönlichkeit’ zou noemen. De individuele en maatschappelijke geldingsdrang, die zo kenmerkend was voor het ondernemerschap in deze heroische fase van het kapitalisme, was hier in steen gematerialiseerd.¹⁰

August Kessler was een held, postuum en eigenlijk ook bij leven. Toen hij eind 1891 naar Sumatra werd gestuurd, had de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot Exploitatie van Petroleumbronnen in Nederlandsch-Indië nog voor slechts enkele maanden geld gehad. Sommige commissarissen hadden al geconcludeerd dat de zaak was mislukt. Maar tegen alle verwachtingen in boekte Kessler in februari 1892 succes. Twee maanden na de eerste olieproductie in Pangkalan Brandan had een van zijn technici tegen hem gezegd: ‘U hebt de Maatschappij van de ondergang gered. U zult hem tot bloei brengen.’¹¹ Maakte Kessler aanvankelijk bezwaar tegen zoveel eerbetoon, vanaf de zomer van 1894 begon hij er zelf in te geloven. Aan zijn vrouw schreef hij: ‘Unaniem, zonder een enkele uitzondering word ik hier in Indië door vriend en vijand erkend als de redder en de grondvester van de Mij.’¹² Weer drie jaar later heette het dat de commissarissen van de Koninklijke Kessler ‘als hun God’ beschouwden – maar dit was misschien afgunst van de zijde van concurrenten in de petroleum.¹³

De heldenstatus van August Kessler in Indië en binnen de oliemaatschappij kreeg zijn pendant in zijn familie. Alleszins begrijpelijk schreef zijn weduwe Margo Kessler-de Lange in juni 1901, een halfjaar na het overlijden van haar man: ‘De herinnering aan den dierbaren Overledene zal ik levendig houden bij de kinderen, dat zij ’t energiek voorbeeld mogen volgen.’¹⁴ Ook voor haar was hij ‘de grondvester der Koninklijke’, die te Pangkalan Brandan ‘zijn reuzen werk tot stand bracht’.¹⁵ Nadat hun oudste zoon Dolph in 1908 tijdens een inspectiereis voor Koninklijke Shell door Oost-Azië en de Verenigde Staten de plaats van de eerste olieboringen op Noord-Sumatra had bezocht, schreef zijn moeder hem: ‘Ik hoor dat je Pangkalan Brandan alweer verlaten hebt. [...] ’t Was voor jou dunkt mij of je heiligen grond betrad, aangekomen op ’t terrein, waar je Vader met zooveel energie en zoo groot succes gewerkt heeft.’¹⁶ Toch, behalve lovend zou Margo zich ook kritisch over haar overleden echtgenoot uitlaten. Zijn werk, en niet alleen dat voor de Koninklijke, was altijd wel heel sterk vóór haar en het gezin gegaan, zelfs in de korte periodes waarin de echtelieden niet door duizenden kilometers van elkaar gescheiden waren geweest, zoals meestal – hij in Indië, zij, met hun kinderen, in Nederland.

Een tweede monument: Gerretsons
Geschiedenis der ‘Koninklijke’

In de geschiedschrijving over Koninklijke Shell, vooral in de vroege historiografie, ontbreekt die kritische noot ten aanzien van de persoon van August Kessler. Hier is de toon eenzijdig verheerlijkend, en niet alleen als het over hem gaat. Voor de periode tot 1900 komen de successen van de Koninklijke voor rekening van August Kessler, voor de periode na zijn overlijden staan ze op naam van Henri Deterding, Kesslers opvolger die in 1907 de activiteiten van de Koninklijke en Shell samenvoegde en vervolgens decennialang de sterke man van het olieconcern zou zijn, een heuse business-tycoon.¹⁷ Deze geschiedschrijving weerspiegelt de moderne westerse voorkeur om prestaties toe te schrijven aan de inspanningen van individuen, ongeacht of de successen behaald zijn in het bedrijfsleven, de wetenschap of de sport – al moet direct worden erkend dat de karakters van zowel Kessler als Deterding zo’n oordeel buitengewoon eenvoudig maken.¹⁸ Bij alle onderlinge verschillen presenteerden beiden zich als selfmade men, beiden ook waren het egocentrische en ongemakkelijke heerschappen die geen tegenspraak duldden en overtuigd waren van hun onmisbaarheid. Steevast benadrukten zij de tekortkomingen van hun omgeving. Niemand deugde. Kessler wist al vroeg dat hij een ‘alles veroordeelend karakter’ had.¹⁹ Het waren zijn eigen woorden. In 1887, toen zaken en familierelaties niet voor het eerst krachtig botsten, verweet zijn schoonvader Geldolph Adriaan de Lange hem precies dat: ‘Gij zijt altoos buiten uw evenwicht geweest, ongeduldig, eerzuchtig, zonder plichtsbesef, zonder waardeering van anderen.’²⁰ Het was, de twijfel over het matig ontwikkeld plichtsbesef van zijn schoonzoon uitgezonderd, juist gezien. Alle genoemde eigenschappen waren te herkennen in het epistel uit de zomer van 1894 waarin August Kessler zijn hart luchtte tegenover de commissarissen van de Koninklijke. Onderstrepingen en dubbele onderstrepingen versterkten zijn toch al krachtige boodschap:

Alles, alles rust op mijn schouders van een nieuwe onderneming van dezen omvang in een land als Langkat; slechts een paar menschen met het vak vertrouwd, de rest allen ongeoefend. Het is het winnen, het fabriceeren, het transport en het verkoopen van olie, dat ik tot in de kleinste bijzonderheden, zelf moet leiden en controleeren. Ik moet aan blikslagers leeren hoe ze blikken moeten maken; hoe ze een schroefdop moeten soldeeren en repareeren; ik moet leeren olie stuwen in een schip, ik moet voor de boormeester bijtels ontwerpen en laten maken, ik moet zijn werkwijze voorschrijven, ik moet den raffinadeur zeggen, hoe zijn destillaten moeten worden verdeeld, den metselaar welke mortel hij moet gebruiken, den boekhouder, welke fouten hij maakt, de correspondentie voeren, transport en verkoop regelen, van de inlandsche bevolking houtleveringen verzekeren, voor den Resident olie opsporen, contracten maken, ik moet ... ja, ik moet hier alles doen of nagaan, wat op deze buitengewoon uitgebreide onderneming te doen valt tot in de ongelooflijke bijzonderheden. En of men nu al zegt, dat gaat Uwe krachten te boven, gij moet hulp hebben, ach, wat geeft dat alles? Hier in dezen uithoek moet ik ook dáárvoor zelf zorgen, een zorg te meer dus en geen geringe, want de toekomst der onderneming staat daarmede in nauw verband.’²¹

Het is deze brief die historicus Frederik Carel Gerretson, auteur van de tussen 1932 en 1944 gepubliceerde vierdelige Geschiedenis der ‘Koninklijke’, typerend achtte voor het karakter en de persoonlijkheid van August Kessler. Een ‘litterair zelfportret’ noemde Gerretson de passage en, zo stelde hij: ‘De gelijkenis wordt gewaarborgd door de omstandigheid, dat Kessler in den brief, waarin het vervat is, bedoelt, niet zichzelf te prijzen, maar zich te verontschuldigen over zijn nalatigheid in zijn briefwisseling met het bestuur.’²² In 1953, in een artikel ter gelegenheid van het honderdste geboortejaar van August Kessler voor Olie, het Nederlandse personeelsblad van Koninklijke Shell, was de historicus nóg minder terughoudend met zijn lof: ‘Een adelbrief’, zo noemde hij het geciteerde epistel nu, en ‘een eenmansbedrijf’ de Koninklijke, ‘onder Kessler en later nog lang’.²³ Sloegen de laatste woorden, ‘en later nog lang’, op de periode Deterding, voor wiens vijfentwintigjarig jubileum bij het bedrijf Gerretsons Geschiedenis der ‘Koninklijke’ aanvankelijk was bedoeld, de delen van zijn kolossale verhaal over de jaren vóór 1901 kunnen na de fontein op het Kesslerplein te Pangkalan Brandan zonder voorbehoud worden aangemerkt als een tweede monument voor August Kessler.²⁴

Bovendien maakte Gerretson school. Latere geschiedschrijving over Koninklijke Shell en de olie-industrie in het algemeen leunde vanzelfsprekend mede op zijn studie, die begin jaren vijftig in het Engels verscheen. Onveranderlijk werden Kesslers inspanningen opgehemeld. ‘Exotic and adventurous’ waren de eerste jaren van de Koninklijke, aldus de Britse journalist Anthony Sampson in The Seven Sisters, zijn kritische studie over de grote oliemaatschappijen en hun verstrengeling met geld en macht uit 1975.²⁵ Begin jaren negentig schrijvend over hetzelfde onderwerp in zijn boek The Prize, prees de Amerikaanse historicus Daniel Yergin Kessler als ‘a born leader, with an iron will, and with the ability to concentrate all his own energy and that of others around him on a single objective’, karaktereigenschappen waarmee tal van moeilijkheden waren overwonnen.²⁶ Gerretsons geschiedenis schenkt de oordelen van Sampson en Yergin empirisch gewicht. En dit is ook het geval in het in 1993 gepubliceerde De aartsvaders, een reeks portretten van ‘grondleggers van het Nederlandse bedrijfsleven’ van de hand van de Nederlandse journalist Wim Wennekes, zelfs al noemt hij Gerretson ‘een grootmeester in het wegwerken van schaduwzijden’.²⁷ Net als voor Sampson en Yergin vormen Kesslers prestaties voor Wennekes de opmaat tot het grote werk van Deterding. Die laatste is voor hem een van de bedoelde grondleggers uit de ondertitel van zijn boek en aan hem wijdt hij zijn essay, niet aan Kessler, ofschoon juist díé alle tegenslagen overwon, door de auteur adequaat samengevat als ‘koorts, tropische regenbuien, muskieten, niet-passende afsluiters, en opstandige “inlanders”’.²⁸ Wennekes vergat enkel de weigerachtige contractarbeiders, Chinezen die in de denigrerende taal van de kolonisatoren steevast ‘onwillige koelies’ werden genoemd.

Een held, zonder enig voorbehoud, zij het niet als enige, is Kessler in de beknopte studie over de vroege oliewinning in Indonesië van J.Ph. Poley uit 2000. De auteur, een werknemer van Koninklijke Shell, komt superlatieven tekort om de ‘great men, heroes in the exploitation for oil in Indonesia’, het land van zijn jeugd, te prijzen. Iedere distantie ontbreekt: Poley beschreef zijn helden, liet zich door hen inspireren én droeg zijn boek aan hen op, dat hij de pompeuze titel Eroïca gaf, een onbeholpen verwijzing naar Beethovens aanvankelijk voor Napoleon Bonaparte gecomponeerde derde symfonie, tot de componist de opdracht na Napoleons zelfkroning tot keizer woedend wijzigde in ‘gecomponeerd om de herinnering aan een groot Man te vieren’. Poley plaatst August Kessler op zijn erepodium naast onder meer Adriaan Stoop en Aeilko Zijlker, respectievelijk de oprichter van de Dordtsche Petroleum Maatschappij op Java en de eerste die de olie bij Pangkalan Brandan had willen exploiteren. Zijlker was tot zijn plotselinge overlijden in 1890 Kesslers voorganger bij de Koninklijke geweest.²⁹

August Kessler als een Napoleon van de aardoliewinning – Gerretsons fraaie proza stimuleerde de historische fantasie, althans bij Poley.³⁰ Zo niet in de driedelige Geschiedenis van Koninklijke Shell van Jan Luiten van Zanden, Stephen Howarth, Joost Jonker en Keetie Sluyterman, die in 2007 ter gelegenheid van het eeuwfeest van de multinational verscheen.³¹ Deze studie, die in opdracht van Koninklijke Shell werd verricht, was het resultaat van onafhankelijk onderzoek waarvoor de auteurs onbeperkt toegang kregen tot de bedrijfsarchieven.³² Toch is August Kessler, al wordt er een meer genuanceerd portret van de getourmenteerde oliepionier geschetst, ook voor deze auteurs een ‘uitzonderlijk getalenteerde manager’ en de ‘eigenlijke grondlegger van de Koninklijke die het bedrijf maakte en in stand hield, tegen alle tegenslagen – en misschien tegen economisch gezond verstand – in’. Kessler bouwde in de beginfase ‘een robuuste organisatie’ op en hij beschikte, aldus de auteurs, over ‘het vermogen goede leidinggevenden te vinden, en niet alleen op bestuursniveau’.³³ Daarmee blijft de bewondering voor Kessler. En ook wel voor Gerretson, al komt het verschillende keren tot kritiek op de historicus, wiens geschiedwetenschappelijke opus magnum na de verschijning van de nieuwe geschiedenis van Koninklijke Shell definitief als gedateerd in de bibliotheekmagazijnen mocht worden opgeborgen – meer dan zestig jaar na de publicatie ervan.³⁴

Wat waren de problemen van Gerretsons Geschiedenis der ‘Koninklijke’? De tetralogie kan doorgaan voor hét voorbeeld van koloniale geschiedschrijving in Nederland: kolonie betekende hier wingewest, het Nederlandse bezit van Indië sprak voor zich, de daden die Europeanen er verrichtten waren groots, die van het particuliere bedrijfsleven voorop. Allereerst leed de studie onder een gebrek aan afstand. Het oorspronkelijke plan van een gedenkboek voor de jubilerende Deterding mocht dan spoedig verlaten zijn, nu schreef Gerretson zijn bedrijfssaga in zijn functie van bijzonder hoogleraar in de koloniale geschiedenis en de etnologie aan de Indologische Faculteit van de Rijksuniversiteit Utrecht. Deze in 1925 geopende academische opleiding voor koloniale bestuursambtenaren was expliciet bedoeld als tegenhanger van het oudere Leidse Indologisch Instituut. Werd de Leidse school bekend als ‘ethische faculteit’ – de ontwikkeling van de inheemse bevolking in Indië prevaleerde boven het Nederlandse economische belang in de kolonie –, aan de Utrechtse opleiding kleefde al snel het odium van ‘petroleum-faculteit’. Ze was opgericht na een krachtige maar geheime lobby van de Ondernemersraad voor Nederlandsch-Indië en werd, eveneens in het geheim, betaald door de grootste ondernemingen in de kolonie, de Nederlandsch-Indische Suikerondernemingen en de Bataafsche Petroleum Maatschappij voorop.³⁵ Het economisch belang van Indië voor het moederland ging in Utrecht voor alles: de Indologische Faculteit beloofde te strijden tegen zowel de ‘inlandervrienden’ van het ethische Leiden als tegen het kapitaalvijandige ‘boze bolsjewiekendom’ dat de Utrechters aan de Gemeente Universiteit van Amsterdam vermoedden.³⁶ In de notulen uit oktober 1924 van de raad van de Bataafsche heette het dan ook dat de nieuwe faculteit bedoeld was om ‘tezamen met andere belanghebbende ondernemers in Nederlandsch-Indië, tegenover de overwegend-LINKSCHE en weinig praktische opleiding der Oost-Indische ambtenaren te Leiden een tegenwicht te hebben’.³⁷

De koloniale intenties van de opleiding reikten nog verder. In een ontwerpnota voor de op te richten faculteit uit 1923 heette het dat de Utrechtse indologen, geconfronteerd met ‘de natuurlijke spanning tusschen het beheerschte en het heerschende ras’ zoals ook zichtbaar in staatkunde en economie, straks resoluut zouden kiezen voor de laatstgenoemde partij.³⁸ De formulering was uit de pen van Gerretson gevloeid. Op dat moment was hij al zes jaar in dienst van Koninklijke Shell, en wel als persoonlijk secretaris van Hendrikus Colijn, de directeur van de Bataafsche. Colijns belangstelling voor Gerretson was gewekt toen deze als ambtenaar op het ministerie van Koloniën werkte. Gerretsons grootste prestaties daar waren de voorbereidingen geweest van het Djambi-contract tussen het Indische gouvernement en Koninklijke Shell en het voorwerk voor de Indische Mijnwet. Colijn, oud-KNIL-officier en voormalig adjudant van Jo van Heutsz in de Atjeh-oorlog, antirevolutionaire partijleider en later vijfvoudig minister-president van onveranderlijk confessioneel-liberale coalities, en Gerretson, een overtuigd aanhanger van de Christelijk Historische Unie, zullen elkaar ongetwijfeld ook politiek hebben kunnen vinden – al was het maar vanwege hun gedeelde opvattingen over de Goddelijke oorsprong van alle gezag en de overheid als ‘Gods dienaresse’: in Nederland en met nog grotere stelligheid in de koloniën.³⁹

In 1925 werd Gerretson dus bijzonder hoogleraar aan de indologenopleiding die hijzelf achter de schermen mede had voorbereid. Hij was zo nauw betrokken bij de oprichting geweest dat Emile Henssen in zijn boek Gerretson en Indië het desbetreffende hoofdstuk de titel gaf: ‘Gerretson sticht een eigen faculteit’. De historicus zou zijn leerstoel bezetten tot 1950, toen nog geen jaar na de kolonie ook de indologenopleiding ter ziele ging.⁴⁰ In ditzelfde jaar kende de Jan Campert-Stichting Gerretson de Constantijn Huygens-prijs toe, een onderscheiding voor zijn hele oeuvre, dat is ‘voor zijn vele belangrijke essays’, voor zijn ‘monumentale werk Geschiedenis der “Koninklijke”’ – voor zover gevorderd – en niet minder voor zijn Experimenten, de gedichten die hij als jongeman onder het pseudoniem Geerten Gossaert had geschreven: ‘bezielde rhetoriek’ in de stijl van Willem Bilderdijk vol orthodox-christelijke kleinheid tegenover een almachtige God.⁴¹

Een zonderlinger persoon dan Gerretson heeft de Nederlandse historische wereld nauwelijks voortgebracht.⁴² Was het zijn dichterziel die opspeelde toen de excentrieke gereformeerde zijn vriend en medestrijder voor het Groot-Nederlands ideaal, de historicus Pieter Geyl, op dat moment lector Dutch Studies aan het University College te Londen, in 1932 om een oordeel vroeg over zijn Geschiedenis der ‘Koninklijke’? ‘Als je deel I hebt gekregen, zeg er dan eens een aardig woordje over’, bedelde Gerretson bij Geyl. ‘Of je ’t meent doet volstrekt niet ter zake; – ik heb er behoefte aan, dat iemand er iets van zegt.’ Hij werkte inmiddels aan de volgende delen en kennelijk ging dat niet geheel tot zijn genoegen. Zijn ‘ijver was een betere zaak waardig’ vond hij zelf, maar ja, zijn voormalige werkgever betaalde goed en hij kon het geld niet missen. Vervolgens haalde de dichter-historicus uit: ‘Het zijn wel ongelooflijke Plebeeërs. Ik heb ze, tot straf, voor deel II werkelijk gevild.’⁴³ Het duurde even voordat Geyl reageerde, maar een halfjaar later kreeg Gerretson dan toch de verlangde lof:

Ik heb onlangs in je Koninklijke zitten lezen en wat is dat een prachtig werk! Dat is, eerst en vooral, proza, en bovendien, daar zit perspectief in. En toch blijft het maar de geschiedenis van vuile petroleumsjacheraars. Ook dat is eigenlijk jezelf vergooien. Maar je kùnt het ondertusschen, je zoudt onze voortreffelijkste geschiedschrijver zijn, als je maar geschiedenis schreef. Ach ik zucht ... ⁴⁴

Tien jaar later mopperde Geyl nog steeds. Gerretson had zijn talent verspild door zijn ‘wonderbaarlijk knap penseel’ te gebruiken voor een bedrijfsgeschiedenis ‘alsof het echte interessante mensen waren en ten slotte zijn het toch maar oliekerels, tuk op hun eigen voordeel, dat hindert mij’.⁴⁵ Blijft staan dat het Gerretson zelf was die met zijn ‘ongelooflijke Plebeeërs’ de voorzet had gegeven tot alle professorale minachting. Waren zijn motieven wel zuiver geweest? Wennekes betwijfelt het.⁴⁶ Ook de auteurs van de nieuwe Geschiedenis van Koninklijke Shell plaatsen vraagtekens bij de beweegredenen van hun voorganger. Rest de ironie dat ook deze laatste in 2007 gepubliceerde studie is geschreven door historici uit de Domstad. Is het verwijt dan toch juist? ‘Utrecht stinkt naar de petroleum’.⁴⁷

‘Het Westersch effort’

‘Oliekerels’ – beter dan op de gemelijke commentaren van Gerretson en Geyl kan wie het verhaal van de vroege Koninklijke wil vertellen zich verlaten op het aanstekelijke enthousiasme van Louis Couperus. Voorlopig dan, want ook aan dit enthousiasme kleven bezwaren. Couperus schreef geen geschiedenis van de petroleummaatschappij. Wel bezocht de schrijver in 1921, op zijn rondreis voor de Haagsche Post door Nederlands-Indië, China en Japan, enkele boorinstallaties en raffinaderijen van Koninklijke Shell. Op uitnodiging van de administrateur van de Bataafsche Petroleum-Maatschappij bekeek hij Pangkalan Brandan:

Reeds aan boord hadden wij uit de verte gezien een vreemden gloor. Was het de gloor van een nachtelijke wereldstad? Was het, werkelijk als men zeide de, als in fakkels, in buizen opgevoerde nuttelooze gassen, die te Pangkalan Brandan in brand werden gestoken en die dien glorenden afglans gaven? [...] Ginds lokt mij de Petroleum; ik moet iets zien van de ‘Koninklijke’, die zoo vele harten en beurzen bracht in beroering.⁴⁸

En zo geschiedde. De correspondent van de Haagsche Post was met alle egards ontvangen door ‘de groote heeren van de Petroleum’. Zelfs de ‘specifieke permissie’, een normale vereiste om Pangkalan Brandan te mogen betreden, had hij niet nodig gehad. Niet duidelijk is of Couperus ook het Kesslerplein met de fontein en de gedenksteen zag; de naam van August Kessler ontbreekt in zijn verslag.

Een paar weken later had de schrijver ook de immense olie-installaties, de opslagtanks en de tankerhaven te Balikpapan op Borneo gezien. Men had hem ertoe moeten overhalen: ‘Was ik niet reeds te Pangkalan Brandan geweest? En wist ik nu niet àlles af van petroleum?’⁴⁹ De reiziger had zich laten overtuigen. De petroleumexploitatie door Koninklijke Shell, concludeerde Couperus na zijn bezoek aan Pangkalan Brandan en Balikpapan, moest aangemerkt worden als de indrukwekkendste proeve van wat hij door zijn hele reisverslag heen ‘het Westersch effort’ noemde en wat zoveel was als ‘Nederlandsch-Indische cultuur en belangen, Nederlandsch-Indischen kolonialen arbeid en leven en streven’.⁵⁰ De schrijver, die in zijn Indische romans geheel overeenkomstig de oriëntalistische clichés van zijn tijd zoveel oog had gehad voor de botsing tussen ‘het mysterieuze Oosten’ en ‘het rationele Westen’, leek te zijn gevallen voor de moderne krachten die de Europese aanwezigheid in de kolonie had losgemaakt: ‘Petroleum, dat is iets dat alleen door de Westerlingen, die zoo verbazend knap zijn, met nut – ook voor den inboorling zelve – kan worden geëxploiteerd.’⁵¹ Hij vond ditmaal ook woorden voor de pioniers van de olie-industrie:

Hoe precies de petroleumrijkdom ontdekt is, weet ik niet – ik heb het vergeten te vragen – maar zulke rijkdommen in den schoot der aarde schijnen wel eens op de meest simpele manier te worden gevonden. Er wandelt wel eens een oud-militair of ik weet niet wie met meer of minder ondernemingslust rond door onze koloniën, met zijn njai (huishoudster), een Winchesterbuks en een gramophoon. Het is een avontuurlijke zoeker, het is een concessie-jager en hij zou een figuur zijn voor een mooi jongensboek; hij is bepaald een boeiende held voor een roman van moderne, niet al te romantische ‘avonturen’.⁵²

Ook dat is een bruikbare suggestie: August Kessler als figuur voor een jongensboek, als held voor een avonturenroman en als representant van ‘het Westersch effort’ – van die dadendrang, durf en zelfoverschatting die oud-kolonialen twee decennia na Couperus’ loftuitingen en kort voor de Japanse bezetting van Nederlands-Indië zelfvoldaan herinnerden met de woorden ‘daar wèrd wat groots verricht’ en die, alsof zulk onbekommerd ophemelen van de koloniale bedrijfspraktijken in 1921 of 1941 al niet hoogst aanvechtbaar was geweest, nog weer later door een Nederlandse premier werden aangeprezen als ‘die VOC-mentaliteit’.⁵³ Dat is: August Kessler als de ‘uitzonderlijk getalenteerde manager’ en ‘eigenlijke grondlegger van de Koninklijke’, een brenger van vooruitgang. Gezamenlijk leverden deze kwalificaties de bouwstenen voor Kesslers ‘Sockel der Persönlichkeit’, niet in de laatste plaats omdat zijn avontuur gemakkelijk minder goed had kunnen aflopen. Zeker is dat de Koninklijke zich na het samengaan met Shell zou ontwikkelen tot een van de grootste en meest winstgevende oliemaatschappijen ter wereld. Twee zoons van August Kessler zouden daarbij een rol spelen: Dolph Kessler tot in de Eerste Wereldoorlog en met veel meer effect en tot ver na de Tweede Wereldoorlog, Guus Kessler, ofwel J.B.A. Kessler jr. Overigens hebben het Kessler-monument noch de naam Kesslerplein te Pangkalan Brandan het einde van de kolonie overleefd. Kort na de capitulatie van Nederlands-Indië voor Japan op 9 maart 1942 werd de fontein met de gedenksteen vernield, zoals vrijwel alle Nederlandse monumenten in het eilandenrijk in een gecoördineerde actie van de sokkel werden getrokken. Straten, pleinen en lanen waarvan de namen naar de Nederlandse kolonisator verwezen, werden herdoopt. Het moest de Indonesiërs leren dat het met het Nederlandse kolonialisme voorgoed gedaan was.⁵⁴

De Kesslers. Een familiegeschiedenis in olie en staal

Dit boek gaat over August Kessler, maar niet over hem alleen. De hoofdpersonen van deze geschiedenis zijn de veertien leden van zijn gezin. Behalve August Kessler zelf waren dat zijn vrouw Margo Kessler-de Lange, hun twee dochters en vier zoons, plus de twee schoonzoons en de vier schoondochters. Hun verhaal beperkte zich niet tot ondernemerschap en bedrijfsleven alleen, hoe aanwezig die ook waren in het leven van beide generaties. Geldt August Kessler als de grondlegger van de Koninklijke, zijn tweede zoon Guus maakte carrière in het bedrijf. Kort na de Tweede Wereldoorlog was hij algemeen directeur en vanaf 1946 trad hij op als de eerste voorzitter van het Committee of Managing Directors van de Royal Dutch Shell Group, het orgaan dat het inmiddels wereldwijd opererende olieconcern vanuit Londen leidde. August Kesslers oudste zoon Dolph begon zijn loopbaan eveneens bij de Koninklijke. Maar hij zou deze werkkring tijdens de Eerste Wereldoorlog verruilen voor de Koninklijke Nederlandsche Hoogovens en Staalfabrieken, die hij samen met tweeëntwintig andere industriëlen, reders, handelaren en bankiers oprichtte. Vanaf 1924 was hij president-directeur van het staalbedrijf. Dolph en Guus Kessler huwden vrouwen uit een familie die eveneens fortuin vergaarde met de petroleumwinning in Nederlands-Indië. De nichten Bep en Ans Stoop, de echtgenotes van respectievelijk Dolph en Guus, stamden uit een oude bankiersfamilie uit Dordrecht. Twee telgen uit deze familie richtten in 1887 de Dordtsche Petroleum Industrie Maatschappij op, een bedrijf dat actief was op Java.

Maar al is het gewicht van de Koninklijke en Hoogovens in het verhaal van de Kesslers groot, er was zoveel meer. An Kessler, het oudste kind van August en Margo, trouwde met Philip Kohnstamm, na de Eerste Wereldoorlog de toonaangevende pedagoog in Nederland en een alom gerespecteerd intellectueel. An Kesslers enige zus Go, een zangeres en muziekpedagoge, huwde de natuurkundige Aad Fokker, een neef van vliegtuigbouwer Anthony Fokker. Aad werkte samen met Albert Einstein en was enige tijd assistent van Ernest Rutherford en Hendrik Lorentz. Jan en Boelie Kessler, de twee jongsten van het gezin, opteerden voor een werkkring buiten het bedrijfsleven. Jan, een jurist, verdiende zijn sporen op het gebied van de reclassering en de kinderbescherming. Jarenlang was hij secretaris van de Vereeniging van Voogdijraden in Nederland. Zijn vrouw Nicoline Jung was pianiste. Boelie werd oogarts en trouwde met Anna Briët. Bekendheid verwierf hij als speler van het Nederlandse nationale voetbalteam, toen nog een elitaire sport waarin ook zijn oudste broer Dolph furore maakte.

Dit tableau de la troupe geeft direct een indruk van de maatschappelijke stijging die de Kesslers doormaakten in de vijftien jaar na 1892, het jaar waarin August Kessler directeur van de Koninklijke werd. Hoe groot de klap van zijn plotselinge overlijden voor het vanuit Nederlands-Indië naar Nederland teruggekeerde gezin ook was, een voorspoedig amalgameren met de Nederlandse burgerlijke elite stond het niet in de weg. Als zoveel nouveaux riches uit de kolonie conformeerden de Kesslers zich aan de leefstijl van de grote burgerij. Dit werd bijvoorbeeld zichtbaar in de inspanningen van een aantal familieleden op het gebied van de architectuur, de kunsten en de caritas. Als vermogende weduwe steunde Margo Kessler-de Lange tal van vaak aan de kerk gelieerde charitatieve organisaties, en terwijl Bep Kessler-Stoop een villa door Henk Wouda liet bouwen, gaf zij een vergelijkbare opdracht aan Karel de Bazel. Ans Kessler-Stoop verzamelde schilderijen, werk van onder meer impressionisten en kubisten.

Zowel de professionele als de maatschappelijke activiteiten van deze tweede generatie Kesslers kunnen, bij uitbreiding weliswaar, gevat worden onder wat Louis Couperus op zijn rondreis door Nederlands-Indië als ‘het Westersch effort’ had aangemerkt. Het ontwikkelen van de kolonie door bedrijfsleven en Binnenlands Bestuur kende zijn pendant in het moederland. Herkenbaar was het in de beschavingstaak die de Nederlandse, of meer algemeen, de Europese burgerij zichzelf vanaf de late achttiende eeuw had opgelegd onder de vlag van volksopvoeding. Het burgerlijke programma was, zoals elke ideologie, alomvattend en kreeg gestalte in economie, politiek, recht, onderwijs en zorg – maatschappelijke geledingen waar tal van verenigingen voor werden opgericht en waarover publiekelijk werd gediscussieerd. Dit alomvattend burgerlijke streven is fraai verwoord in de vroegnegentiende-eeuwse Duitse zinswending ‘eine Gesellschaft leisten’, wat letterlijk vertaald zoveel betekent als ‘een samenleving tot stand brengen’.⁵⁵ De uitdrukking stamt uit de tijd waarin de burgerij zich als de ‘open stand’ beschouwde. Op termijn zou deze stand de gehele maatschappij omvatten en een orde scheppen waarin iedereen zich een zelfredzame burger wist, een persoon die zichzelf had leren beheersen en zichzelf kon bedruipen, zelf nadacht en zichzelf, samen met zijn medeburgers, bestuurde: alles ten dienste van de vooruitgang.⁵⁶ Dit tegelijkertijd morele, economische, sociale en politieke programma is in zijn negentiende- en twintigste-eeuwse Nederlandse en Nederlands-koloniale gedaante vrij compleet te herkennen in leven en streven van de drie generaties Kesslers waaraan dit boek is gewijd.

De geschiedenis van de Kesslers overstijgt dan ook de grenzen van het particuliere: hun verhaal gaat over de ontwikkeling van de burgerlijke cultuur, over de burgerij als drager van vooruitgang, een progressie waaraan maar beperkt werd getwijfeld. In de geschiedenis van deze familie weerspiegelt zich het grotere verleden van Nederland in de wereld, vanaf het midden van de negentiende tot het midden van de twintigste eeuw: de evolutie van het Nederlandse ondernemerschap en de groei en internationalisering van het bedrijfsleven; de veranderende internationale positie van Nederland, inclusief de koloniale ontwikkeling van imperialistische expansie tot en met de dekolonisatie; de totstandkoming van een nieuwe wereld, gebouwd op en afhankelijk van olie en staal; het toenemende gewicht van wetenschap en het grote belang dat aan opvoeding en de rechtsstaat werd gehecht. Het spreekt voor zich dat niet alle aspecten van de burgerlijke cultuur in het leven van de Kesslers te vinden zijn. De familie kende bijvoorbeeld geen bohemiens: levenskunstenaars die, al was het maar tijdelijk, de grenzen van het burgerleven verkenden door enerzijds de burgerlijke eisen van fatsoen, conformisme en nut te verwerpen maar anderzijds de niet minder burgerlijke waarden van individuele vrijheid, originaliteit en persoonlijke ontplooiing te verheerlijken.⁵⁷ Integendeel, overheersend was een ethos van oppassend vrijzinnig protestantisme, zowel bij de familieleden voor wie religie als drijfveer of vluchtheuvel in de loop van de twintigste eeuw steeds belangrijker werd, als bij die telgen die vraagtekens plaatsten bij iedere geopenbaarde waarheid, bij de zin van het leven zelf.

Familiegeschiedenis, familieroman

In het historisch en biografisch onderzoek naar de Kesslers, voor zover niet door nazaten zelf ondernomen, is de meeste aandacht tot op heden uitgegaan naar de zakelijke activiteiten van August, Dolph en Guus Kessler. Verder zijn het wetenschappelijke werk en de levensbeschouwelijke opvattingen van Philip Kohnstamm en Aad Fokker onderwerp van studie geweest. Inzet van de hier vertelde geschiedenis is om alle terreinen waarop de familie actief was te beschrijven en te analyseren, zonder voorbij te gaan aan het privéleven. Zowel de mannen als de vrouwen worden geportretteerd. De daarbij gehanteerde methode is die van de wetenschappelijke biografie; brieven, herinneringen, dagboeken, foto’s en andere egodocumenten vormen de belangrijkste bronnen.

Van zulke familiegeschiedenissen bestaan concrete voorbeelden. Een aantal heeft voor dit boek ter inspiratie gediend, bijvoorbeeld enkele studies van de Duitse historicus Lothar Gall. In zijn Bürgertum in Deutschland uit 1989 beschreef hij de negen generaties Bassermanns uit de periode tussen 1648 en 1953. Deze ondernemersfamilie uit Mannheim werd rijk met de handel over de Rijn en, vanaf het midden van de negentiende eeuw, met investeringen in de Duitse spoorwegen. Het eveneens door Lothar Gall geschreven Krupp. Der Aufstieg eines Industrieimperiums uit 2000 en het twee jaar later door hem bezorgde Krupp im 20. Jahrhundert. Die Geschichte des Unternehmens vom Ersten Weltkrieg bis zur Gründing der Stiftung bieden, bij alle verschil, een parallelverhaal met dit boek over de Kesslers.⁵⁸ Ook in deze boeken vindt de lezer een portret van een ondernemersfamilie vanaf de start van, in dit geval, een metaal- en wapenbedrijf tot en met haar lotgevallen in de naoorlogse wereld. In zijn boeken verbindt Gall de intieme familiegeschiedenis van de Bassermanns en de Krupps met een beschrijving van de bedrijfsactiviteiten en de initiatieven op maatschappelijk, politiek en cultureel gebied. Zijn geschiedenis van de Krupps kent behalve het succesverhaal ook de nodige zwarte bladzijden: wandaden gepleegd niet in een koloniale omgeving, maar in het Europa van wereldoorlogen en nationaalsocialisme.

Welbeschouwd schurkt het historiografisch genre van de familiegeschiedenis dicht aan tegen dat van de familieroman. Beroemde voorbeelden zijn Louis Couperus’ De boeken der kleine zielen uit de jaren 1901 en 1902, Thomas Manns Buddenbrooks uit 1901 en John Galsworthy’s The Forsyte Saga, gepubliceerd tussen 1906 en 1921. Het genre, tot bloei gekomen in de negentiende eeuw, kreeg in de laatste decennia van de twintigste eeuw navolging in televisieseries als Dallas en Dynasty, soaps uit de jaren 1978 en 1981 over respectievelijk de fictieve Amerikaanse families Ewing en Carrington. Evenals de historische familie Kessler maakten deze verzonnen dynastieën fortuin in de olie-industrie. Helaas wordt in beide televisieseries, veel meer dan in de genoemde negentiende-eeuwse romans, de aandacht eenzijdig gericht op de intriges tussen de familieleden onderling. Om de kijker vast te houden krijgen bedrijfsactiviteiten en ander maatschappelijke engagement zo weinig mogelijk ruimte. Overigens maakt het bepalen wie de ‘J.R.’ en de ‘Sue Ellen’ dan wel de ‘Blake’ en de ‘Alexis’ van de familie Kessler waren, geen deel uit van dit onderzoek.⁵⁹

De ondertitel Verfall einer Familie van Manns Buddenbrooks en de titel ‘Zielenschemering’ van het derde deel van Couperus’ Kleine zielen verklappen dat de neergang van de dynastie, die onvermijdelijk volgt op haar opkomst en bloei, een geliefd thema was van deze auteurs, en van de latere televisiemakers niet minder. Tijdens het fin de siècle en de belle époque – de kwarteeuw voor de Eerste Wereldoorlog – was dit verval wellicht het eigenlijke thema. Het werd beschreven in termen van vermoeidheid, decadentie en degeneratie.⁶⁰ Zoveel ontwrichting hoeft er voor de historicus niet te zijn, in ieder geval moet zulk verval voor hem meer zijn dan een topos: het moet zich daadwerkelijk hebben voltrokken. Meer algemeen: anders dan een familieroman kent een familiegeschiedenis geen plot – zoals geen enkele geschiedenis die heeft.

Niettemin raken geschiedschrijving en literatuur elkaar hier. Net als de familieroman besteedt de familiegeschiedenis aandacht aan ten minste twee generaties en toont deze zegen en last van de verweving van gezin en zaken. Beide genres laten zien hoe men worstelt met leven en lot. Ook worden alle familieleden voorgesteld, de vrouwen en de mannen, de (groot)ouders en de (klein)kinderen, de warme en de koude kant, en is er aandacht voor hun huwelijken, mesalliances en scheidingen, voor het maatschappelijk succes van de een en het falen van de ander. In een goede familieroman en in een goede familiegeschiedenis piept en kraakt het achter de façade van gezinsgeluk. Karakters botsen en er zijn conflicten over geld, partnerkeuze en carrièrepad, al helemaal in deze periode, waarin het burgerlijke familie-ideaal hoogtij vierde.⁶¹ Het zijn precies deze moeilijkheden die het familieverhaal zo fascinerend maken voor een breder publiek, een inzicht dat het fraaist is vertolkt door Lev Tolstoj in de vaak geciteerde openingszin van zijn roman Anna Karenina uit 1877: ‘Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.’⁶² Of in een voor de tweede generatie Kesslers meer geschikte twintigste-eeuwse variant voor de upper class – de dialoog is toegeschreven aan de Amerikaanse romanciers F. Scott Fitzgerald en Ernest Hemingway:

Scott Fitzgerald: ‘Rich people are different than you and me.’

Hemingway: ‘Yeah, they hav’ more money.’

Waar familiegeschiedenis en familieroman elkaar raken, geldt het adagium van de Italiaanse auteur Italo Calvino: ‘Geschiedenis is de wetenschap van het ongeluk der mensen.’⁶³

Over de kloof tussen ideaal en werkelijkheid binnen het laatnegentiende-eeuwse burgerbestaan en binnen het burgerlijke gezin in het bijzonder, noteerde de Britse historicus Eric Hobsbawm in 1975:

Thuis kreeg de wereld van de middenklasse werkelijk vorm, want uitsluitend hier kon men de problemen en tegenstellingen van de burgerlijke maatschappij vergeten dan wel kunstmatig opheffen. Hier en hier alleen, omringd door de materiële eigendommen die het goede leven tegelijk mogelijk en tastbaar maakten, wist de burgerlijke, en meer nog de kleinburgerlijke familie de illusie overeind te houden van een harmonieus en hiërarchisch gezinsgeluk, het ideale leven dat zijn hoogste uitdrukking vond in het speciaal voor dit doel ontwikkelde huiselijke ritueel van het kerstfeest.⁶⁴

Dit gezinsideaal, of beter, de onbereikbaarheid ervan, is onmiskenbaar aanwezig in de talloze brieven die August en Margo Kessler elkaar eind negentiende eeuw schreven. Hij klampte zich vast aan de droom, zij hield hem het ideaal verwijtend voor en zou het na zijn plotselinge overlijden binnen het half verweesde gezin op haar eigen wijze blijven najagen. Voor een aantal van hun kinderen werd het van ambivalentie en paradoxen doortrokken burgerbestaan met het bijbehorende keeping up appearances echter te veel. Uit onderdrukte spanningen ontwikkelden zich onoverbrugbare tegenstellingen, getuige de moeizame, in echtscheiding eindigende huwelijken van drie van hen. Hobsbawms diagnose van de burgerlijke familie wijkt slechts op één punt af: omdat het hier een Nederlandse familie betreft, is Kerstmis ingeruild voor Sinterklaas en aangevuld met de vele verjaardagen die trouw werden gevierd of gememoreerd.

Terug nog even naar bellettrie en historiografie. Er zijn nog een paar verschillen. Meer dan de familieroman verenigt de familiegeschiedenis uiteenlopende maatschappelijke sferen en toont zij de dynamiek van sociale stijging en daling over de generaties heen. De familiegeschiedenis analyseert de wijze waarop families zélf als maatschappelijke eenheid of factor functioneerden. Cultiveerde de familie een bepaald ethos of een bepaalde gedragscode en was dit de grond voor hun succes op politiek, cultureel, economisch en wetenschappelijk terrein? Hoe hield men de familiereputatie hoog? Of de familie-eer? Hoe keek men naar het eigen familieverleden? Was dit een bron van trots, werd het als last ervaren of kende het traumatische elementen die de zelfontplooiing van deze of gene telg in de weg stonden? Ook dit alles is, in wisselende mate, bij de Kesslers aan te treffen. Ze passen daarmee in het rijtje van historische en fictieve families dat Hobsbawm schrijvend over ‘the bourgeois world’ opsomde: ‘Het burgerlijke huisgezin vormde enkel en alleen de kern van het grotere familieverband waarbinnen het individu opereerde: “de Rothschilds”, “de Krupps”, of trouwens ook “de Forsytes”, die de negentiende-eeuwse sociale en economische geschiedenis voor een aanzienlijk deel tot een in essentie dynastieke aangelegenheid maken.’⁶⁵ Waarmee tegelijk de keuze gerechtvaardigd is om hier te schrijven over ‘de Kesslers’.

Koloniën en petroleum aan het begin van de eenentwintigste eeuw

Koloniale heerschappij en petroleumexploitatie – ooit waren ze verschijningsvormen van wat tamelijk probleemloos als vooruitgang werd gezien, de oliewinning nog langer dan de Europese overzeese expansie. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw staan ze in een kwaad daglicht. Beide belichamen een ‘verkeerd verleden’ van westerse overheersing. Bij de petroleumeconomie gaat het ook nog eens om een ‘verkeerd heden’: dat van milieuvervuiling en klimaatverandering veroorzaakt door westers industrieel kapitalisme en westerse overconsumptie. Dit laatste geldt ook voor de staalproductie. Net als Koninklijke Shell was Hoogovens een zeer vervuilend bedrijf – en als Shell en Tata Steel zijn beide bedrijven dat nog steeds. In dit boek over de familie Kessler komen koloniën, petroleum en staal samen. Hoe dit verleden thans te benaderen en te presenteren, hoe dit verleden te beoordelen? Zonder volledig te willen of ook maar te kunnen zijn: deze proloog is niet compleet zonder een aantal opmerkingen over deze kwesties.

Over het Europese kolonialisme en imperialisme valt weinig goeds te zeggen. Verovering, exploitatie en beschavingsmissie, repressie en dekolonisatieoorlog, racisme en achterstelling van de gekoloniseerde volkeren – het is een verleden vol geweld en ellende, rampspoed veroorzaakt door Europeanen. In de recente geschiedschrijving is er meer aandacht gekomen voor de stem van de ander, voor die mensen en groepen die gezucht hebben onder het juk van de koloniale overheerser: tot slaaf gemaakten, contractarbeiders die de halve wereld over werden gesleept, boeren die verplicht werden grond af te staan en herendiensten te verrichten, onafhankelijkheidsstrijders die werden vervolgd en talrijke anderen die vermalen werden in de koloniale machine. Nakomelingen van de gekoloniseerde volkeren ‘schrijven terug’ en postkoloniale onderzoekers laten zien hoe de gevolgen van vernedering en uitbuiting generaties later nog voelbaar zijn en hoe krachtig ook de taal van het kolonialisme van eertijds in de huidige maatschappij doorwerkt in een structureel racisme.⁶⁶

Deze aandacht is volkomen terecht. Niet zozeer omdat de schaduwzijden van de Europese expansie door het historisch gilde zouden zijn veronachtzaamd, wel omdat de recente studies nieuwe perspectieven openden en de kennis over het koloniale verleden en zijn consequenties verrijkten. Al veel langer werd er geschreven over het geweld, het racisme, de uitbuiting en de willekeur ten tijde van de Europese heerschappij in Azië, Afrika, Amerika, het Caribische gebied, Australië en Nieuw-Zeeland. Misschien bereikte dit onderzoek het grote publiek niet altijd, misschien lieten historici de feiten te veel voor zichzelf spreken, misschien ging de aandacht te veel uit naar het optreden van de Europeanen in de koloniën alleen. Maar een epos van grote daden verricht door witte mannen in verre oorden, of beperkt tot het Nederlandse koloniale verleden, van Hollands glorie in de tropen, bood de geschiedschrijving al lang niet meer.⁶⁷

Inmiddels kan niemand zich nog hullen in onwetendheid of zich verschuilen achter het argument dat die koloniale tijd allemaal lang geleden is en zich ver weg heeft afgespeeld. Er is geen ruimte meer voor de oude diplomatieke stelregel dat ‘wat 5000 kilometer verderop gebeurt, niet is gebeurd’. Misschien betrof het ook niet primair de fysieke verwijdering, maar ging het om een mentale afstand, om psychische distantie waaraan een stevige etnische component zelden ontbrak.⁶⁸ De overbrugging van deze kloof vraagt om een permanente inspanning. Maar worden eerder veronachtzaamde stemmen nu wel meer gehoord en worden de duistere kanten van het koloniale verleden uitgebreid belicht, voor sommigen is dat niet voldoende. Zij staan een meer activistische omgang met het koloniale verleden voor en prefereren de radicale aanval op alles wat en iedereen die ermee in verband kan worden gebracht. Deze cancel culture, die overgewaaid is uit de Verenigde Staten, is het meest zichtbaar in het bekladden, omvertrekken en slopen van standbeelden van slavenhandelaren, koloniale veroveraars en imperiumbouwers, van types dus als koning Leopold II van België of de Britse geweldenaar Cecil Rhodes. Hoe terecht het ook is om de vraag te stellen of deze personen een standbeeld verdienen of ooit verdienden – voor de Nederlandse koloniale geschiedenis kunnen we denken aan Jan Pieterszoon Coen, Jo van Heutsz of, inderdaad, August Kessler (al is diens monument reeds lang verwoest) – zulke provocerende daden lossen weinig op. Al is het gevoel van opluchting op het moment van de actie ongetwijfeld groot en al ontketent zulk iconoclasme – en dat is winst – geheid discussie, standbeelden van inmiddels verguisde personen vernielen neemt het verkeerde verleden dat zij representeren niet weg.⁶⁹

Juist zo’n cancel culture zou ertoe kunnen leiden dat geschiedenis, naar de beroemde definitie van Johan Huizinga, als ‘de geestelijke vorm, waarin een cultuur zich rekenschap geeft van haar verleden’ komt te verkeren in: geschiedenis als de geestelijke vorm waarin een cultuur afrekent met haar verleden – geschiedbeoefening ontspoord dus in wat misschien het best ‘flogging the past’ kan worden genoemd, het zou een geschikte titel voor een historisch congres zijn.⁷⁰ Het verleden is geen safe space, geen veilige ruimte, en dat zal het ook nooit worden. Bovenal is het onmogelijk om een heel tijdperk, zoals dat van kolonialisme of imperialisme, in de beklaagdenbank te zetten en te blijven steken in een geschiedkundig requisitoir.⁷¹ Daarvoor zijn de ontwikkelingen te complex en de morele knopen te ingewikkeld, ook al omdat opvattingen over goed en kwaad, zo het begrippenpaar zich al netjes laat scheiden, drastisch kunnen veranderen. Hetzelfde geldt voor wat wel en niet vooruitgang mag heten.

Vertaald naar de geschiedenis van de Kesslers en de vroegste jaren van de Koninklijke: het is voor de historicus niet zo moeilijk om op te schrijven dat ‘de eerste olie de grond uit werd gemept, letterlijk’ en er vervolgens een rode vlag bij te planten en er ‘schande!’ over te roepen, want schandalig was het en is het. Veel lastiger is het om te begrijpen waarom het met rotan en stok voortdrijven van Chinese koelies en Javaanse contractarbeiders een acceptabele of zelfs normale praktijk kon worden gevonden door mensen die zichzelf toch christelijk, verlicht, humaan, modern of anderszins beschaafd achtten – Europees wellicht. Minstens zo gemakkelijk zou het zijn om vanuit het perspectief van de huidige klimaatcrisis te oordelen over een eeuw petroleumwinning en staalproductie, zonder de bijdrage aan de economische welvaart en de sociale ontwikkeling die deze voor velen heeft gebracht of de medeverantwoordelijkheid voor de vervuiling van de talloze consumenten mee te wegen. Juist in het willen begrijpen van die complexiteit ligt de werkelijke opgave. Een oordeel, ook een stevig moreel oordeel, is daarbij zeker geoorloofd, maar kan voor de historicus nooit het uitgangspunt zijn.⁷²

Indeling van dit boek

De geschiedenis van drie generaties Kesslers wordt hier in zeven hoofdstukken verteld. De eerste drie hoofdstukken beslaan de periode van 1853 tot 1900. Ze concentreren zich op het verhaal van August en Margo Kessler, dat zich voor het grootste deel afspeelde in Nederlands-Indië. Hoofdstuk 1 gaat over August Kessler en zijn broers. Hun ouders dachten op Java genoeg vermogen te hebben vergaard om in Nederland een rustig leven te kunnen leiden, maar de economische stagnatie van de laatste decennia van de negentiende eeuw doorkruiste deze vooruitzichten. Armoede dreigde. Aan de zoons de opdracht om voor inkomsten te zorgen. August, al snel gevolgd door zijn broers, besloot zijn kansen in Nederlands-Indië te wagen, aanvankelijk op Java, vervolgens, zoals in het tweede hoofdstuk wordt beschreven, in de Buitengewesten. Zo snel mogelijk fortuin maken om dan terug te keren naar Europa was onveranderlijk het streven. Maar vrijwel alle plannen – kina, parfum, goud, tabak – mislukten.

Hoofdstuk 2 opent met verloving en huwelijk, anno 1880, van Margo de Lange en August Kessler. Van meet af aan sloop er ongemak in hun relatie, August eiste gehoorzaamheid, Margo bond in. Een beschrijving van Margo’s jeugd op Java geeft een beeld van de koloniale verhoudingen en vult het relaas aan over de pogingen van de broers Kessler om op West-Java een plantage te beginnen. Vooralsnog was August boekhouder bij achtereenvolgens de Nederlandsch-Indische Handelsbank en bankiershuis Tiedeman & Van Kerchem. Die laatste positie dankte hij aan zijn schoonvader Geldolph de Lange, met wie hij in een langdurig conflict belandde nadat hij het bij het bankiershuis had verbruid. Toch was het opnieuw De Lange die hem eind 1891 naar de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot Exploitatie van Petroleumbronnen in Nederlandsch-Indië haalde. Terwijl de beginnende onderneming al bijna was opgegeven, kreeg August de opdracht alsnog de eerste petroleum te winnen. Margo was toen al met de kinderen naar Nederland vertrokken. August reisde veelvuldig heen en weer tussen kolonie en moederland. Nog meer dan voorheen beperkte hun huwelijk zich tot wat zij elkaar per brief vertelden, vroegen, of opdroegen.

Hoofdstuk 3 beschrijft de beginjaren van de Koninklijke te Pangkalan Brandan in Langkat op Sumatra. Dit verhaal van de vroege oliewinning te midden van de Atjeh-oorlog is vaker verteld. Hier gebeurt het vanuit het perspectief van August Kessler. Tot aan het moment waarop hij de eerste aardolie aanboorde, in februari 1892, was alles wat hij aanving mislukt. Maar in de weinige jaren die hem nog restten, ontpopte hij zich tot de grote leider van het bedrijf – al was het minder zijn individuele verdienste dan zijn latere canonisatie binnen Koninklijke Shell zou kunnen doen vermoeden. Dit was kolonialisme in zijn duisterste vorm, de puur militaire verovering misschien uitgezonderd: de grove uitbuiting van Aziatische werklieden door een ruig gezelschap van witte ingenieurs, zakenlieden en gelukzoekers aan de koloniale frontier, de brutale ondernemersbluf en het politieke gekonkel waarmee concurrenten op afstand gehouden werden – inderdaad, zo zag kapitalisme onder de condities van het moderne imperialisme eruit. En ja, August Kessler had succes, hij bracht de productie van lampolie op gang – van kerosine, want om dat product ging het – en hij wist het bedrijf internationaal uit te bouwen door raffinage, transport en distributie te incorporeren. Maar zijn triomf viel vrijwel samen met zijn vroege dood in december 1900. Margo bleef achter met zes kinderen in de leeftijd van vier tot achttien jaar. En met een aanzienlijke portefeuille aandelen Koninklijke Olie.

Het bezit van deze aandelen zou het leven van de Kesslers ingrijpend veranderen, zoals in hoofdstuk 4 wordt beschreven. Binnen tien jaar behoorde de weduwe Kessler-de Lange tot de meest vermogende inwoners van Nederland, een rijkdom die ze ook liet zien – met een leven op stand aan het Haagse Bezuidenhout en in Wassenaar, veelvuldige vakantiereizen en luxe aankopen. De aandelen Koninklijke hadden nog een andere functie in de familiegeschiedenis: ze zorgden ervoor dat het contact met de petroleummaatschappij niet verloren ging. Henri Deterding, die door August Kessler van de Nederlandsche Handel-Maatschappij naar de Koninklijke was gehaald, kon niet om Margo Kessler-de Lange heen. Bij het samengaan van de Koninklijke en de Shell Transport & Trading Company, in 1907, beloofde de olietycoon zich te zullen inspannen voor de twee oudste zoons van de overleden directeur, voor Dolph en Guus Kessler dus. Deterding zou zijn belofte nakomen. Zulke zakencontacten waren daarmee minstens zo belangrijk als de familierelaties. Gedurende de negentiende eeuw vielen ze overigens voor een aanzienlijk deel samen, zeker bij de families Kessler en De Lange, en later bij de familie Stoop. Familie en schoonfamilie steunden elkaar in zaken, en ontstonden er spanningen, dan zegde men de loyaliteit niet gemakkelijk op.

Dit vierde hoofdstuk illustreert een belangrijke verschuiving in de structuur van het burgerlijke kapitalisme, de overgang namelijk van een ondernemerschap wortelend in het familiebedrijf naar een zakenwereld van grote concerns, van naamloze vennootschappen waarin de taken van directeur, ingenieur, manager, verkoper en financieel specialist gescheiden raakten – taken die August Kessler bij de vroege Koninklijke vrijwel allemaal in eigen hand had gehad. Die verschuiving ging geleidelijk. Opvallend is hoe lang Margo Kesslerde Lange en haar zoons de Koninklijke bleven zien als het familiebedrijf dat het nooit was geweest. Margo is de centrale figuur in dit hoofdstuk. Zij bestierde het gezin, zij begeleidde haar dochters en zoons op hun pad naar de volwassenheid, zij waakte over de relaties die haar kinderen aangingen. Met haar echtgenoot kon ze er niet meer over spreken, al was het ook voor zijn dood onveranderlijk Margo geweest die de dagelijkse leiding over het gezin had gehad. De immer afwezige August had zijn vaderlijk gezag doorgaans met de vertraging van de mailboot laten gelden.

Margo Kessler-de Lange zou het middelpunt van het gezin blijven. Toch krijgt ze in hoofdstuk 5, dat de periode vanaf de Eerste Wereldoorlog tot haar overlijden in 1938 beslaat, niet meer het centrale podium. Hier verplaatst het verhaal zich naar de tweede generatie en komen allerlei andere aspecten van de burgerlijke cultuur voor zover die zich in deze familie weerspiegelden aan de orde. Naast het bedrijfsleven zijn dat wetenschap en onderwijs, recht en politiek, caritas en vredesbeweging, sport, muziek, architectuur en beeldende kunst – al die terreinen kortom waarop de zes inmiddels volwassen kinderen en hun echtgenoten actief waren. Maar het was burgerlijkheid ten tijde van de crisis van het burgerlijke bestel. De parlementaire politiek functioneerde slecht, de kapitalistische economie haperde en de burgerij vreesde de massa, helemaal toen zich links en rechts radicaal antiburgerlijke ideologieën aandienden. Alom klonk de roep om sterke mannen, in de politiek en niet minder in het bedrijfsleven. Het bleef voor de Kesslers niet bij laveren tussen deze klippen. Ieder op hun eigen terrein gingen zij de confrontatie aan met de bedreigingen, bijvoorbeeld door de arbeidsrelaties op een nieuwe leest te schoeien, zoals Dolph Kessler bij Hoogovens deed. Of door zich openlijk tegen het nationaalsocialisme uit te spreken: Philip Kohnstamms missie. En door zich in te zetten voor medeburgers wie het leven minder meezat, zoals Jan Kessler deed voor voogdijkinderen en An Kohnstamm-Kessler voor arme gezinnen op de Veluwe en vluchtelingen uit Duitsland. Deze maatschappelijke betrokkenheid wordt gecontrasteerd met een blik op het intieme burgerleven. Niet alleen bevat dit hoofdstuk portretten van de huwelijken van de tweede generatie, waarvan de helft in scheiding eindigde, stilgestaan wordt ook bij het verlangen naar betekenis van een aantal Kesslers, de zoektocht naar de zin van het leven. Gedetailleerd, in het bijzonder, is de beschrijving van het huwelijk van Dolph Kessler en Bep Kessler-Stoop.

Hoofdstuk 6 beschrijft de jaren tussen 1938 en 1949. Met het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog belandden de Kesslers in de maalstroom van de wereldgeschiedenis. Dolph en zijn neef Max Kohnstamm werden gegijzeld. Philip Kohnstamm, van Joodse komaf, werd vervolgd. Wassenaar, waar Jan en Boelie Kessler met hun gezinnen woonden, kwam in de vuurlinie te liggen: de Duitsers lanceerden er hun V2-raketten. Guus Kessler, die vanaf het midden van de jaren twintig carrière bij de Koninklijke maakte, zat intussen in Engeland. Vanuit Londen boog hij zich over een wederopbouw van Nederland. Kort na de Tweede Wereldoorlog klom hij op tot de feitelijke CEO van de Koninklijke Shell Groep. In die positie werd hij geconfronteerd met de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd, een conflict dat het olieconcern onmiddellijk raakte. In het korte afsluitende hoofdstuk 7 wordt de overgang van de tweede naar de derde generatie Kesslers beschreven. De golf van links antikapitalisme in het Westen, het begin van een nieuw milieubewustzijn, de opkomst van de OPEC – begin jaren zeventig veranderde er daadwerkelijk iets.

‘Een uitbraak van de wereldgeschiedenis’ was, vrij naar de Duits-Amerikaanse politiek filosofe Hannah Arendt, de ontwerptitel van het zesde hoofdstuk.⁷³ Maar zulke uitbraken deden zich eigenlijk voortdurend voor tijdens het leven van deze generaties Kessler: de Eerste Wereldoorlog, de Russische Revolutie, de opkomst van het nationaalsocialisme, de economische crises van de jaren twintig en dertig, Hitlers machtsgreep in Duitsland. Pas tijdens de Tweede Wereldoorlog dreigden de Kesslers zelf vermalen te worden in deze wereldgeschiedenis. Toch was dit niet de belangrijkste reden om de oorspronkelijke titel te wijzigen. Dat was het feit dat de Kesslers ook zelf mede aan de oorsprong stonden van minstens één zo’n uitbraak van de wereldgeschiedenis. Tenslotte betekende de komst van de Koninklijke naar Noord-Sumatra voor de lokale bevolking, maar ook voor de Javaanse en Chinese arbeiders, precies dat. Wellicht kan de petroleumrevolutie van de twintigste eeuw eveneens op deze wijze getypeerd worden: als een uitbraak van de wereldgeschiedenis in slow motion, met het trage tempo van de longue durée.

Wereldgeschiedenis is er dus in alle hoofdstukken en gedurende deze hele familiegeschiedenis. In alle periodes en overal was er ook sprake van racisme, zij het op onderscheiden wijze. Etnische verschillen doordesemden de maatschappelijke verhoudingen in Nederlands-Indië, het was altijd aanwezig, in denken en doen, ook bij de Kesslers, die zich als totoks, volbloed Nederlanders of Europeanen, boven aan de raciale hiërarchie bevonden. Nooit weg ook was het antisemitisme in Europa. En ten slotte was er het racisme in de Verenigde Staten, de stuitende discriminatie van de Afro-Amerikanen waarvan Max Kohnstamm begin 1939 op rondreis door de Zuidelijke staten zijn vader verslag deed.

Ter afsluiting van deze proloog nog een aantal opmerkingen ten behoeve van de lezer. Allereerst de namen van de familieleden: de Kesslers blinken uit in weinig fantasievolle vernoemingen. Bijzonder veelvoorkomend zijn de namen Margo, Geldolph en August. Voor de twee eerste in dit boek beschreven generaties zijn ze strikt uit elkaar gehouden door, overeenkomstig de praktijk in de familie zelf, de roepnamen te gebruiken. Margo was de vrouw van August, hun dochter Margo werd Go genoemd. August was de echtgenoot van Margo, hun zoon August heette Guus. Margo’s vader heette Geldolph, de gelijknamige zoon van August en Margo kreeg de roepnaam Dolph. Ingewikkeld wordt het pas als de derde generatie in beeld komt. Daar zijn extra onderscheidende kenmerken vereist, maar dan nog blijft het een hele toer om iedereen uit elkaar te houden. De genealogische tabel brengt hier wat verheldering.

Dan de namen en de spelling van geografische namen: in dit boek zijn de historische namen gehanteerd, dus Batavia in plaats van Jakarta, Sumatra in plaats van Sumatera, Borneo in plaats van Kalimantan. Alleen in de passages over de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd worden, waar dat juister is, de Indonesische namen gehanteerd.

Als laatste het woord ‘petroleum’. Dat wordt in dit boek meestal gehanteerd als equivalent van aardolie. Petroleum betekent letterlijk: olie (oleum) uit de rots (petra). Maar de term werd ook gebruikt om specifiek lampolie mee aan te duiden, ‘een der middenfracties van de aardoliedestillatie’ ofwel kerosine, het product waar het de Koninklijke aanvankelijk om te doen was. Pas later ontstonden er markten voor benzine, nafta, stookolie, huisbrandolie en tal van andere destillaten. En het was deze groeiende markt die de Koninklijke in de twintigste eeuw tot een wereldconcern zou maken en de Kesslers hun fortuin bezorgde.

1. Fortuin maken in Indië?

(1853-1880)

Oudgasten

Een korte stamboom volstaat. August Kessler werd op 15 december 1853 geboren in Batavia, op Java, als oudste zoon van Hermanus Johannes Kessler en Johanna Hermana Maria OpdeLaey. Augusts vader was een telg uit een familie die zich aan het einde van de achttiende eeuw vanuit Meisenheim in de Duitse Rijnland-Palts in Nederland had gevestigd. Hermanus, zoon van Johannes Philippus Kessler, een belastingontvanger, werd in 1820 in Arnhem geboren. De familie van Augusts moeder kwam uit de Zuidelijke Nederlanden, uit België, al zag Johanna in 1831 het levenslicht in Grissee bij Soerabaja, eveneens op Java.¹ Haar vader Jean Baptiste OpdeLaey was als officier van gezondheid vanuit het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden naar Indië vertrokken; mogelijk behandelde de militair arts tijdens de zich van 1825 tot 1830 voortslepende Java-oorlog gewonden van het Nederlands-Indisch Leger.² Johanna was rooms-katholiek, Hermanus was protestants. Trouwen in eigen religieuze kring mocht weliswaar de dominante praktijk zijn, halverwege de negentiende eeuw werd er over kerkelijk gemengde huwelijken zo moeilijk nog niet gedaan, zeker niet in Indië waar de echtelieden elkaar op 15 april 1852 het jawoord gaven.³ Hun kinderen zouden in de rooms-katholieke kerk worden gedoopt.⁴

De Kesslers waren zo al vroeg in de negentiende eeuw met de koloniale wereld bekend. Johanna was in de Oost geboren, Hermanus vertrok in 1834, veertien jaar oud, naar zee, naar de West allereerst, of zoals Hermanus’ vader het in 1873 aan zijn kleinzoon August zou schrijven, ‘naar den onmetelijken Oceaan, met het brandend en moordend Suriname in het verschiet’.⁵ Van lichtmatroos werkte Hermanus Kessler zich op tot ‘gezagvoerder ter koopvaardij’, tot kapitein. Hij voer op het Caribische gebied en op Indië. In Suriname raakte hij bevriend met Reinhart van Lansberge, de gouverneur tijdens wiens ambtsperiode in 1863 de slavernij zou worden afgeschaft. Het werd een vriendschap voor het leven, naar negentiende-eeuws gebruik een familievriendschap bovendien: ook met diens zoon Johan Willem van Lansberge, vanaf 1874 tot 1881 de gouverneur-generaal van Nederlands-Indië, en met diens Spaanse echtgenote Rafaela del Villar y Battle waren de betrekkingen warm.

Rond 1850 zegde Hermanus Kessler het zeevarend bestaan vaarwel. In Oost-Indië begon de jonge dertiger een cargadoorsbedrijf. Hij was nu scheepsleverancier en scheepsbevrachter, werkzaamheden die hij combineerde met nog een eigen bedrijf: de Preanger Transport- en Huidenhandel – de districten rond Buitenzorg, Bandoeng en Garoet op West-Java waren zijn werkterrein. Java was niet alleen het bestuurlijke, maar vooralsnog ook het economische centrum van de uitgestrekte kolonie.⁶ Hermanus Kessler vestigde zijn toko aan de Kleine Boom bij de Kali Besar in de benedenstad van Batavia, waar de meeste Europese handelshuizen en kantoren waren gevestigd. In 1876, toen August als eerste van de kinderen vanuit Nederland naar Indië vertrok – of eigenlijk naar Indië terugkeerde – zou hij zijn ouders schrijven dat hij het winkeltje ‘reeds op afstand herkende’.⁷ Waren het zijn eigen herinneringen of wist hij uit de verhalen van zijn vader en moeder welk huis het moest zijn? Tenslotte waren Johanna en Hermanus Kessler al in 1856 vanuit Java naar Nederland gerepatrieerd. Van totok en baar, respectievelijk Europeaan en nieuweling in Indië, waren zij oudgasten geworden: Nederlanders die enige tijd in de Oost hadden vertoefd. August was nog geen drie jaar oud geweest. Zijn eveneens in Batavia geboren broer Joop had net zijn eerste verjaardag gevierd.

Het vertrek naar Nederland had een tweeledig doel moeten dienen. Allereerst wilden Johanna en Hermanus Kessler het na de afmattende tropenjaren rustiger aan gaan doen; het leven op Java met zijn drukkende warmte en tropische ziektes schaadde de gezondheid. Het echtpaar meende in Nederland te kunnen leven van het in Indië opgebouwde vermogen aangevuld met de lopende inkomsten uit de Preanger Transport- en Huidenhandel. Het beheer van de firma droeg Hermanus over aan zijn tien jaar jongere broer Joseph en aan een zwager. Zelf bleef hij eigenaar.⁸ Niet minder belangrijk was de komst naar Nederland vanwege de noodzaak August en Joop behoorlijk Nederlands te leren en een goede opleiding te bezorgen. In Indië was het met het onderwijs ronduit beroerd gesteld, en dat zou nog lang zo blijven.⁹ De familie vestigde zich in het Noord-Brabantse Sint-Oedenrode, ten zuidoosten van ’s-Hertogenbosch. Daar werden nog acht kinderen geboren, van wie er vijf de peutertijd overleefden. Eén dochter en twee zoons overleden vroeg. Een jongen verdronk in een beerput. Pas eind 1872, na de geboorte van de jongste dochter in Delft, was het gezin Kessler compleet. Zes jongens en twee meisjes telde het nu.¹⁰

Godsvertrouwen, familie-eer en plichtsbetrachting waren de deugden die het gezin Kessler cultiveerde. Het geloof hielp Johanna en Hermanus om het verlies van de drie kinderen te dragen, eer en plicht vloeiden samen in burgertrots, in de opdracht een zelfstandig bestaan op te bouwen. Geen sterker afkeer dan van revolutionaire oproerkraaiers, van sociaaldemocraten en pleitbezorgers van de Commune, voor wie God en particulier eigendom niet veilig waren.¹¹ De kinderen moesten goed beseffen dat hun ouders zich voor hen opofferden. Op hun beurt konden de zoons en dochters hun ouders geen groter blijk van dankbaarheid tonen dan door zich vol ijver op een nuttig en werkzaam leven voor te bereiden. Grootvader, de oud-belastingontvanger, was de enige die eind 1871 kanttekeningen bij dit streven plaatste. Dit wilde hij zijn ‘Geliefde Kleinzonen’, de ‘lieve Jongens’ Joop en August, nog zeggen, ‘dat men, naar mijn inzien, te veel van U vordert’, op de scholen waar ‘men in zoo veele vakken den leerling tot Specialiteiten schijnt te willen vormen’, en niet minder thuis. Maar misschien, zo gaf hij direct toe, wortelde zijn pessimisme ‘in het zwak van de Ouderdom’.¹² Intussen was het toch maar gezegd.

Twee jaar later was alles anders en waren de plichten en zorgen die op de schouders van de negentienjarige August en de zeventienjarige Joop drukten niet enkel vanuit een bezorgd grootvaderlijk perspectief te zwaar. De eerste onheilstijdingen waren uit Indië gekomen, waar de inkomsten uit de Preanger Transport- en Huidenhandel plotseling sterk terugliepen. Lag het aan de twee bedrijfsleiders, die er niets van zouden bakken, of moest de oorzaak gezocht worden in het tegenzittende economisch tij? In de hele kapitalistische wereld stonden de rendementen onder druk als gevolg van snel toenemende productie terwijl de vraag achterbleef. 1873, een jaar dat in handelskringen als bijzonder slecht ervaren werd, bleek het begin te zijn van een kwarteeuw economisch laagtij die als de ‘grote depressie’ de geschiedenis in is gegaan.¹³ In de decennia die volgden bleven bedrijfsresultaten achter en klapten tal van banken in Europa, in de koloniën en in de Verenigde Staten. Soms werden ze met financiële injecties overeind gehouden.¹⁴ Wat de oorzaak van de tegenvallende Javaanse handel ook mocht zijn, feit was dat het financiële fundament onder het gezin Kessler werd weggeslagen, met onmiddellijke consequenties voor August en, niet veel later, voor Joop.

Vroege teleurstellingen

In 1872 voltooide August in Noord-Brabant de hogereburgerschool, de hbs. Hij schreef zich in aan de Polytechnische School te Delft voor de opleiding civiele techniek. Het onderwijs daar, op degelijke Duitse leest geschoeid, zou hem tot ingenieur vormen, een nuttig beroep waarmee hij straks uitstekend in de burgermaatschappij terecht zou kunnen, in Nederland of in de koloniën.¹⁵ De hele familie verhuisde mee naar Delft; ook Augusts jongere broers hadden straks goed onderwijs nodig. Maar alles liep anders. Als gevolg van het financiële debacle van de Indische onderneming van zijn vader zag August zich na nog geen jaar gedwongen de Polytechnische School te verlaten. Hij moest aan het werk, geld verdienen voor zijn ouders, broers en zussen, van wie de jongste amper één jaar oud was. In februari 1873 vertrok hij naar België, op zoek naar een betrekking. Zijn vader probeerde hem een hart onder de riem te steken: ‘Het is de eerste stap in uw leven en nu reeds moet gij toonen het noodlot moedig onder de oogen te durven kijken, dus geduld, volharding en vroolijkheid.’ Handig waren de woorden misschien niet gekozen, maar één meevaller mocht August vast noteren: hij had het hoogste lot getrokken en was vrijgesteld van militaire dienst.¹⁶

Eind juni had August eindelijk werk gevonden, een baantje als klerk bij het Antwerpse verzekeringsbedrijf van ene Neurenberg, een Vlaamse zakenrelatie van zijn vader. Onder het toeziend oog van een ‘echte kantoorploert’ moest hij polissen kopiëren. Manmoedig trachtte hij zijn ‘pennenlikkers leventje’ als een noodzakelijk kwaad te zien, als middel om ‘zelf wat te worden’, een ‘koopmansstijl’ aan te leren, zijn Frans, Duits en Engels te oefenen en met firma’s en mensen in contact te komen. Hij woonde voorlopig op een hotelkamer. Maar het viel allemaal niet mee. August voelde zich ‘zoo erg erg eenzaam’. Begin juli briefde hij aan zijn ouders: ‘Schrijf mij maar dikwijls en veel goeds en zet van tijd tot tijd Joop en Johanna en Herman en Henri en Willem aan, mij eens wat te melden, in de meest onbelangrijke dingen stel ik heel veel belang.’ Alles culmineerde in de verzuchting: ‘Ik verlang naar eene familie.’¹⁷

Nog in diezelfde maand juli volgde nieuwe tegenslag. Joseph Kessler, die in Indië de handelsfirma beheerde, overleed, 43 jaar oud. ‘Hij laat eene weduwe met 4 onbezorgde kinderen na’, schreef Hermanus Kessler aan zijn oudste zoon. ‘Onbezorgd’ betekende hier onverzorgd: er was niemand meer die in het levensonderhoud van het gezin voorzag. ‘Zij vragen van mij ondersteuning voor hen’ en natuurlijk konden zij op hem rekenen. Of August, die toch al iedere cent tweemaal omdraaide, zo zuinig mogelijk wilde zijn.¹⁸ Het overlijden van Joseph Kessler bleek meer financiële consequenties te hebben. Hij had zijn aanmerkelijke schuld niet afgelost, een verplichting die nu door Augusts vader werd overgenomen. Hermanus Kessler, die ook nog eens een aanzienlijk bedrag had geleend aan een kennis die niet terugbetaalde, stond voor de financiële afgrond.¹⁹

Zo nam de druk op August verder toe, juist toen hij besloten had om bij Neurenberg te vertrekken. Het klerkenwerk was saai en vervelend en de verstandhouding met zijn Vlaamse chef was er niet op vooruitgegaan nadat August had gemeend zijn meerdere op de tekortkomingen in diens Nederlands te moeten wijzen.²⁰ Via een neef kwam hij aan een andere betrekking. Met deze Jacob Henri Bekouw, een van de firmanten van Bekouw & Mijnssen assuradeurs, had hij gedurende de zomer al regelmatig contact gehad. August had de internationale zakenrelaties van zijn neef willen gebruiken om vanuit Antwerpen een fruithandel met Engeland te beginnen. Het plan mislukte, al zou hij tot in november 1873 in de weer zijn met een proefzending appels.²¹ Ook de poging van Bekouw om August een onderagentschap te bezorgen bij de Antwerpse Maatschappij Poseidon, ‘eene zeeassurantie’, liep stuk. Maar eind augustus kwam er een concreet aanbod. Hermanus Kessler was in Rotterdam gaan praten. Bekouw & Mijnssen wilden uitbreiden naar Antwerpen. Er was dus nieuw personeel nodig. August, zo had zijn vader bedongen, zou binnen het bedrijf het vak van verzekeraar leren, in Rotterdam en op het bijkantoor te Amsterdam. Daarna zou hij zich vestigen in Antwerpen als assuradeur en makelaar in zeeassurantiën en ‘agent voor verdere handelszaken’ van Bekouw, Mijnssen & Kessler, want het voornemen was dat Hermanus medevennoot zou worden.²² August stemde in met het plan. Aan zijn ouders schreef hij: ‘Ik hoop spoedig in de gelegenheid te zijn u te toonen, dat geen werk waar, van welken aard en hoe moeilijk ook, mij tegenstaat, wanneer er maar geld verdiend kan worden.’²³ Tot het einde van zijn korte leven zou hij zichzelf deze stelregel blijven voorhouden.

In september 1873 vertrok August naar Amsterdam. Zijn Antwerpse kamer boven een goudsmid en klokkenmaker liet hij achter. Hij had er nauwelijks zes weken gebivakkeerd.²⁴ Amsterdam beviel hem aanvankelijk. Het werk bij Bekouw & Mijnssen was niet moeilijk, hij moest precies zijn en veel schrijven, maar anders dan in Antwerpen had hij het ‘fameus druk’ – en opnieuw was het alleen voor zijn grootvader reden tot zorg.²⁵ August werkte onder Mijnssen; Bekouw hield kantoor in Rotterdam. Hij pendelde tussen bureau en beurs en maakte lange dagen, wanneer er haastklussen af moesten wel tot tien of elf uur ’s avonds, schrijfwerk dat hij bij voorkeur in volledige stilte afhandelde.²⁶ Toch vond hij tijd om zijn familie te schrijven. Zijn brieven aan zijn vader, moeder, zussen en broers vormen welhaast een dagboek, en naar goed gebruik informeerde hij altijd naar hun welbevinden.²⁷ Voor zijn broers sloot hij soms gebruikte postzegels bij, uit Italië, uit Rusland of van nog verder weg, het was een aardige bijkomstigheid van zijn werk bij een internationaal opererende verzekeraar. Klopte het, zo vroeg hij, dat Joop zich wilde toeleggen op handel in koloniale waren? Vast stond dat zijn inmiddels achttienjarige broer zijn voorbeeld spoedig zou volgen: werken en geld verdienen voor het gezin, al was er van enige afdracht door August nog geen sprake geweest.²⁸

Niettemin probeerde August zo zuinig mogelijk te leven, op het randje zelfs van vrijwillig armoe lijden. Zijn maaltijd bestond uit soep voor een paar stuivers, en in de winter van 1873 op 1874 weigerde hij zijn kamer te verwarmen – ‘het was zonder kachel wel wat frisch’.²⁹ Maar het geld dat hij op deze manier uitspaarde, stuurde hij niet naar Delft. Voor vierenhalve gulden per maand huurde hij een piano, om onmiddellijk te klagen dat hij te weinig tijd had om te spelen. ‘Heb je de piano al weg laten halen?’, vroeg zijn zuinig aangelegde moeder al vlug. Ze wist wel een betere bestemming voor het geld.³⁰ Johanna Kessler maakte zich zorgen. Was haar oudste zoon wel opgewassen tegen de eisen die aan hem werden gesteld? Toen August klaagde over collega’s die achter zijn rug om over hem kletsten en over een zakenrelatie in zijn appelnegotie die niets van zich liet horen, waarschuwde ze hem: ‘Wees vertrouwd maar vertrouw niemand, want altijd komt eigen belang naar boven.’³¹ De wereld was hard, onvoorwaardelijke steun kreeg men enkel van eigen familie. Soms leek August te beseffen dat hij nog door de mangel moest. Veelzeggend was zijn antwoord op de felicitaties die hij in december 1873 uit Delft ontving:

En nu ben ik waarlijk reeds 20 jaar! Wat een leeftijd! Ja vreeselijk oud en tevens nog zoo jong; zoo oud wanneer men mij nog beschouwt als jongen, zoo jong, ja zoo bitter jong, wanneer men mij beschouwt als man. [...] Man!!! O wat zal ik nog veel moeten ondervinden eer ik dien eere naam waardig ben en als ik dan nog maar niet tot dat groote aantal zal gaan behooren dat volwassen menschen maar geen mannen zijn... Nu eens denk ik, waarom twijfel ik toch daaraan? Was ik dan geen jongen? Waarom zou ik dan geen man worden? [...] Zoo zit ik dikwijls te denken en te redeneeren in mij zelven en eindig dan gewoonlijk met ‘ik wil, ik moet, ik zàl man worden.’ Maar wat zanik ik toch weer!³²

Victoriaanse idealen van masculiniteit als last en worsteling; volledig voldoen aan de eisen van mannelijkheid zou August Kessler in zijn eigen ogen nooit, en welbeschouwd was ook dat onderdeel van een burgerlijk streven waarin volharden boven welslagen prevaleerde.³³

In maart 1874 werd August tot zijn opluchting naar het Rotterdamse kantoor van Bekouw & Mijnssen overgeplaatst. Op het hoofdkantoor, zo had hij kort na zijn start te Amsterdam geconcludeerd, zou hij veel meer opsteken. Gelukkig was hij nu ook van Mijnssen verlost. Diep beledigd had hij zich gevoeld toen deze hem in januari ‘ter aanmoediging’ 25 gulden had gegeven, ‘alsof ik bediende was’.³⁴ Dat zou hem bij zijn neef in Rotterdam niet overkomen. Nu de familie in Delft nabij was, stokte de correspondentie.

Vanaf de zomer van 1875 gingen Augusts brieven naar Joop, die in de leer was bij een handelsfirma in Liverpool. Eigenlijk was het leren en werken tegelijk. Joop verdiende zo goed dat hij zijn ouders inmiddels geld had kunnen sturen, iets wat August nog altijd niet was gelukt. Afgunstig liet hij Joop weten: ‘Ik vind het verdomd mooi van je dat je al naar huis geremitteerd hebt [...] Ik ben echter duivels jaloers op je, ik 2 jaar ouder dan jij heb nog geen cent gegeven.’³⁵ En dat terwijl het gezin onverminderd inkomsten nodig had. Zo kon het niet langer doorgaan in Delft, hield August Joop voor: ‘Er wordt op het kapitaal ingeteerd.’ De gezondheid van hun ouders leed eronder en hun jongere broers dreigde een fatsoenlijke opleiding te worden onthouden. Ook hun zussen behoefden zorg: ‘Een eenigszins rijker leven’ zou hun positie op de huwelijksmarkt versterken, meende August. En zouden zij niet trouwen, dan moest er alsnog een aardige som voor hen worden vergaard.³⁶

Vrijwel simultaan vatten Joop en August het plan op om naar Indië te gaan. Het voorbeeld van hun ouders had hen vertrouwd gemaakt met de mogelijkheid in de Oost hun kansen te beproeven. August had gehoord dat Joop in de katoen wilde stappen, of in de Rameh-handel, Chinees linnen. Zelf dacht hij ‘in zaken’ te gaan om ‘spoedig geld en veel geld te verdienen voor t’huis’. Ogenschijnlijk was dat zijn enige motief: ‘Fortuin maken’, zoals de meeste Nederlanders die naar Indië vertrokken zich voornamen, dat wil zeggen: als zij niet als bestuursambtenaar gingen.³⁷ Niemand mocht denken dat hij vluchtte ‘om de l’amourige historie’, dat was allemaal geklets, hij voelde trouwens ‘geen grein liefde meer’ voor het verder niet bij naam genoemde meisje. Om de ‘schoone natuur’ van Java ging het hem evenmin.³⁸ Toch speelde er meer. August had zijn bekomst van Bekouw & Mijnssen. Hij mocht er dan het vak van boekhouder hebben geleerd en hij wist nu hoe hij zakelijk moest onderhandelen, maar na de hak die zijn neef Bekouw hem had gezet door achter zijn rug om te solliciteren naar een agentschap dat hij zelf ambieerde, trok hij zijn conclusies.³⁹ Indië zou het worden. Moeder Kessler was al vlug akkoord, vaders toestemming verkrijgen was bewerkelijker. Augusts conceptcontract met een assuradeur op Java trok Hermanus over de streep. ‘Ik voor mij heb in die heele assurantiezaak geen jota vertrouwen, maar het is noodig voor t’huis’, luidde Augusts knorrige commentaar. Weer herhaalde hij zijn credo: ‘Spoedig veel geld verdienen en dat is geloof ik in Indië het beste mogelijk.’⁴⁰ Zijn besluit stond vast. Toch zou het nog tot de zomer van 1876 duren eer hij naar Java afreisde.

Om de Kaap

Op vrijdag 7 juli 1876 ging August Kessler in Nieuwesluis aan boord van de Dordrecht II, het zeilschip dat hem naar Indië zou brengen. ’s Avonds beschreef hij in een lange brief het afscheid van zijn familie, van zijn moeder, die met zijn jongere broers en zussen in Delft was gebleven, en van Joop en zijn vader, die hem tot Rotterdam hadden begeleid. Terwijl zij over het dek van de Dordrecht II wandelden, had Hermanus nog wat laatste raad gegeven. August schuwde het pathos niet. Hij dankte zijn ouders voor hun lessen, toonde berouw voor zijn fouten en onhebbelijkheden en beloofde hard te zullen werken: ‘O, wat zal ik gelukkig zijn als de som waarmede ik U bij kan staan van eenige beteekenis zal zijn.’ Het afscheid was ‘wreed’, hij verwachtte zijn vader en moeder pas over tien jaar terug te zien: ‘Houd gij dan ook moed, innig dierbare ouders.’ August sloot zijn brief af met een driewerf vaarwel.⁴¹

Nog zeven brieven van vergelijkbare strekking volgden. Ongunstige wind belette het uitvaren van de Dordrecht II, die via de oude route door het Voorns kanaal en het Haringvliet van Rotterdam naar de Noordzee voer, niet via de vier jaar eerder geopende Nieuwe Waterweg.⁴² Pas op 12 juli lukte het om vanuit Hellevoetsluis het Bokkegat voorbij te zeilen. Augusts laatste schrijven vanaf de boot naar huis ging per flessenpost: de briefjes gestoken in drie aan elkaar gebonden flessen verzwaard met zand en voorzien van een rood vlaggetje werden even buiten Het Kanaal te water gelaten – de kapitein kende de techniek. In zijn eerste brief vanuit Indië zou August informeren of ‘de letteren’ waren aangekomen, ‘wat hebben wij [de passagiers] daar dikwijls over gesproken’.⁴³ Maar dat was aan het einde van de reis, vooralsnog waren er de hindernissen van het begin, direct al bij het verlaten van het Haringvliet. Nog voor het daadwerkelijke uitvaren had August zijn eerste zeeziekte achter de rug. ‘Een haring met azijn en peper heeft mij eenigszins gerestaureerd,’ noteerde hij in zijn reisjournaal.⁴⁴ Ook zijn eerste oordelen over de medepassagiers waren al gevormd. Het gezelschap bestond uit vijf vrouwen, ‘allen verwonderlijk weinig aantrekkelijk’, zes kinderen en vier mannen, op één na ‘werkelijk goede jongens’ onder wie ‘een galante sinjo’, een Indo-Europeaan.⁴⁵ August meegeteld vervoerde kapitein Rotgans dus zestien passagiers.

Het Suezkanaal mocht dan in 1869 geopend zijn, de Dordrecht II zeilde om Kaap de Goede Hoop naar Batavia; de route, dwars door alle klimaatzones heen, was vooralsnog goedkoper. Het was de eeuwenoude zeeweg van de schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, met dit verschil, dat er nu zonder ook maar één enkele stop werd doorgevaren, zesennegentig etmalen lang. Het begin was goed. Dover en Folkestone waren van nabij gepasseerd en de passagiers hadden een fraai uitzicht gehad op de krijtrotsen en het eiland Wight. Er was ‘gepraaid’ met tegemoetkomende schepen – het over en weer uitwisselen, roepend of per brief, van informatie over de reisroute en de toestand aan boord met het verzoek de berichten over te brengen. Na een week was het echter met het pleziertochtje gedaan. La Palma, een van de Canarische Eilanden, kwam nog in zicht, zo ook Sint Anthonius, het meest noordwestelijke van de Kaapverdische eilanden, maar vervolgens was het acht weken wachten tot het eiland Amsterdam, een steil uit zee oprijzende chocoladekleurige kale rots halverwege de Indische Oceaan op bijna 40° zuiderbreedte. ‘Sinds wij de Kaapverdische eilanden uit het gezicht verloren is dit de eerste afwisseling van water en lucht’, noteerde August op 30 september 1876.⁴⁶ Zolang ze op de Atlantische Oceaan voeren, klaagde de kapitein over het weer, eerst over de ‘Equatorische Stilte’ en een ‘doode zuidenwind’, vervolgens over ruw weer en tegenwind tussen een onzichtbaar Tristan da Cunha en het ronden van de Kaap.⁴⁷ Pas toen tussen Afrika en Antarctica de westenwinddrift werd bereikt, klaarde zijn stemming op. Het was koud, maar eindelijk kwam er schot in de reis.

August probeerde zijn tijd nuttig te besteden. Nog in Hellevoetsluis oefende hij, daartoe aangespoord door de sinjo en een oudgast, zijn eerste Maleis, ‘hetgeen ik mij voorgenomen heb flink te leren vóór mijne aankomst op Java’.⁴⁸ Een zeereis van drie maanden viel met deze taallessen echter niet te vullen en dat lukte evenmin met schaken, kaarten en het uit verveling vangen en doden van vissen, schildpadden en albatrossen. En dus ontstonden er de onvermijdelijke spanningen tussen de passagiers. Augusts reisjournaal ontspoorde in een kleine roman. Na zes weken schetste hij in algemene termen de voorwaarden voor een gegarandeerde intrige:

Ja, ik vind een zeereis per zeilschip (immers hierover alleen kan ik oordeelen) zeer onaangenaam. Verschillende dingen werken daartoe dan ook mede en zeker niet het minst ’t kleine bestek waarop men met zooveel geheel toevallig samengebrachte menschen leven moet, terwijl ’t getal nu niet groot genoeg is om eenige keus te hebben. Daarbij komt dan nog dat de tijd zoo lang is.⁴⁹

Eind juli, La Palma was nauwelijks gepasseerd, was het tot een eerste uitbarsting gekomen. De aanleiding was futiel. Na aanhoudende klachten over het eten had kapitein Rotgans de passagiers hun bittertje op het dek ontzegd. De fles drank die een van de passagiers vervolgens uit zijn hut had gehaald werd afgepakt, waarop de gedupeerde gedreigd had dat hij, zodra hij van boord was, een beschadigend stuk over schip en bemanning naar de krant zou sturen. In zijn conflict met de kapitein vond de man de vijf dames aan zijn zijde, stuk voor stuk kletstantes, meende August. Onder hen een overmatig drinkende dragonder ‘aan wie allen een fatalen hekel hebben’ – vanwege haar kolossale boezem werd ze ‘dubbel zes’ genoemd – en een opdringerig mens, dat een betrekking als gouvernante zocht, maar liever nog zo gauw mogelijk wilde trouwen. Of August aan haar wilde denken als hij straks op Java van een vacature hoorde. Zijn reactie: ‘Ik houd mij buiten alles en ben tegen iedereen beleefd.’⁵⁰ Toch ontsnapte ook hij niet aan de consequenties van de ruzie. De kapitein was zo ontstemd over het gedrag van zijn passagiers dat hij weigerde om iets te doen aan de rituelen bij het passeren van ‘de Linie’: geen Neptunusfeest, geen toost en geen toespraak bij de evenaar dus, althans niet op initiatief van de gezagvoerder. Toen het schip de equator bereikte, was het de aanvoerder van de fronde tegen de kapitein die opnieuw een fles uit eigen voorraad bovendeks bracht en een praatje improviseerde.

Wat te doen? Met nog zo’n twee maanden te gaan waren de verhoudingen aan boord goed bedorven. In een poging tot verzoening besloten August en de drie andere leden hun kaartgezelschap ‘Eendracht’ open te stellen voor de overige passagiers. De sinjo werd president en ‘ondernemer in publieke vermakelijkheden’, August fungeerde als secretaris en als redacteur van Eendrachtig, het weekblad van de vereniging waarvoor hij nu ‘de geheelen dag moet zitten pennen’.⁵¹ Vanuit de opstandige kongsi traden de dragonder en de passagier met de eigen drankvoorraad toe tot het bestuur. Borrels, bals champêtre en de viering van de verjaardagen van zowel de kinderen als de volwassenen moesten de stemming aan boord verbeteren, net als gezelschapsspelletjes als stoeltje wisselen, pandverbeuren en slofje onder. De pacificatie hield een maand stand. Eind september schreef August: ‘Gister ben ik tot mijn spijt in een ruzie gehaald, die leidde tot het vragen van mijn ontslag als secretaris der Vereeniging “Eendracht”’. Een paar dagen eerder heette het al: ‘Geen dag gaat er voorbij of er wordt getwist. Wat de karakters mijner mede-passagiers aangaat, ik geloof dat ik in de opinie daaromtrent wel niet meer veranderen zal.’ August snakte naar Batavia, de zeilreis had hem nu wel voldoende lessen voor het leven bezorgd, meende hij. Na zijn ontslag als secretaris van ‘Eendracht’ nam hij zich voor ‘mij geheel en al op mij zelven te houden’.⁵²

Vrijwel solo verbeidde hij nu de dagen. Af en toe registreerde hij een zeldzaam natuurverschijnsel: het sint-elmsvuur bijvoorbeeld, en een fosforescerende zee veroorzaakt door ‘lichtende kwallen’, en toen er eindelijk weer eilanden werden gepasseerd, ‘een ontelbaar aantal zeevogels’. Bij het eiland Amsterdam ving hij samen met medepassagier Kühr, de enige met wie hij sporadisch nog een praatje aanknoopte, vier albatrossen – ‘handen vol werk’. Intussen probeerde de ‘landverhuizer’ zich zijn nieuwe leven voor te stellen. August hoopte dat Joop hem spoedig zou volgen, samen zouden zij zich ‘verheffen boven het noodlot en gelukkig zijn’. Kon Joop niet aan de slag bij de N.H.M., de Nederlandsche Handel-Maatschappij?⁵³

Half oktober, al een week was het ‘prachtig Indisch weder’, kwam Java in zicht. Helaas kruiste de Dordrecht II de Behouden Passage ofwel Prinsenstraat bij nacht, Straat Sunda daarentegen bood ‘een heerlijke pleiziertocht’.⁵⁴ Op 17 oktober 1876 volgde eindelijk de verlossing: de passagiers konden van boord. Zo zwaar als Augusts gemoed bij zijn vertrek uit Nederland was geweest, zo plechtig was zijn stemming bij aankomst in Indië. In de eerste brief aan zijn ouders, nog aan boord geschreven, noteerde hij:

Duizenderlei vreezen, doch ook hopen rijzen in mij op, o! wat heeft het gezicht van Java na dien roep van ‘Land, Land’ een eigenaardigen indruk op mij gemaakt, ik wilde weenen en lachen, ernstig en bedaard en opgeruimd tegelijkertijd zijn; [...] ik stelde mij zoo levendig voor [...] mijn toekomst en, eenigszins met het mijne verbonden, de toekomst van die goede lieve jongens die van hun oudsten broeder recht hebben te verwachten door hem den weg tot geluk gewezen te zullen worden. Ik zal mijn best doen en hoop te toonen dat ik een goede zoon, een goede broeder ben.’⁵⁵

Het was een grote taak voor een jongeman, maar hij meende goed voorbereid te zijn, zeker na zijn zeereis: ‘Het verblijf aan boord heeft mijn menschenkennis waarlijk vergroot, daar men de menschen nergens beter leert kennen dan aan boord.’ Dat het hierbij ook om zelfkennis ging, bleek uit de volgende mededeling over zijn eigen lastige trekken – een bekentenis die hij onmiddellijk weer afzwakte: ‘Leidt hieruit niet af dat ik met mijn alles veroordeelend karakter (zooals gij wel wat al te veel meent) ook deze reis zoo onaangenaam heb gevonden; ach neen alles heeft zijn licht- en schaduwzijde.’⁵⁶

Dagdromen van een boekhouder

August Kessler mocht dan opgelucht zijn dat de zeereis achter de rug was, de eerste weken op Java was het somberheid troef. De vreemde omgeving – wat hij herkende, wist hij uit de verhalen van zijn ouders, veel eigen herinneringen kon hij er niet aan hebben – de vraag of hij lichamelijk bestand zou zijn tegen het tropische klimaat, de twijfel of hij in zaken moest gaan dan wel in cultures, het was veel tegelijk. ‘Ik doe mijn best om mijn stug karakter te bedwingen, zonder gekheid, ik ben sinds ik hier ben aangekomen erg ernstig gestemd,’ heette het al na drie dagen. Maar, hield hij zichzelf voor, pessimisme mocht zijn energie niet verlammen.⁵⁷ Hij vond onderdak in Meester Cornelis, zo’n tien kilometer naar het zuiden in de uitgestrekte stad die Batavia was. Vanwege de aanwezigheid van een militaire school werd de plaats gedomineerd door officieren van het Indisch leger.⁵⁸ Per 1 november had hij ook werk: hij werd tweede boekhouder bij de Nederlandsch-Indische Handelsbank.⁵⁹ De betrekking was hem bezorgd door ene Walen van de firma Tiedeman & Van Kerchem, een oud zakencontact van Hermanus Kessler.

Van oneindig veel groter belang voor een voorspoedige carrière in Indië leek August het contact met de gouverneur-generaal en diens vrouw, het echtpaar Van Lansberge, de vrienden van zijn ouders uit de koloniën en Noord-Brabant, waar de landvoogd een buitenplaats bezat.⁶⁰ Vier dagen na zijn aankomst op Java ging August op audiëntie. Na een uur wachten was hij aan de beurt. Er volgde een onwennig beleefdheidsgesprek, dat zelfs niet losser werd nadat hij de gouverneur-generaal een brief van zijn vader overhandigde. ‘U komt uit Holland, ik meen dat ik U daar nog als kind ontmoet heb, bij uwe Ouders, op St Oedenrode’, had Van Lansberge geantwoord, om hem vervolgens zijn steun toe te zeggen.⁶¹ Dit laatste stemde de nieuwaangekomene hoopvol – ‘zoo’n groote mijnheer’. Maar Walen, ‘goed op de hoogte van Indische toestanden’, hielp hem uit de droom: August moest zich er niet te veel van voorstellen, de landvoogd deed zulke toezeggingen aan iedereen, al was het maar om particuliere ondernemers te interesseren voor de mogelijkheden die de kolonie bood.⁶² Walen leek gelijk te krijgen.

Weldra volgde meer ontnuchtering. Voordat August bij de Handelsbank begon, was hem een salaris van tweehonderd gulden per maand voorgehouden. Hij had zijn ouders al laten weten zeker vijftig gulden per maand te kunnen sturen. Op de eerste betaaldag in december bleek echter dat hij slechts honderd gulden kreeg. Toch stuurde hij een maand later zijn eerste wissel naar Nederland, vijfenzeventig gulden, die hij letterlijk uit de mond had gespaard. ‘Om wijn geef ik niets’, legde hij uit, ‘cigaren rook ik niet [...] en mijn zoogenoemde rijsttafel bestaat tegenwoordig uit een paar boterhammen met vleesch, een paar eieren en vruchten.’⁶³ Overigens kwam een derde van het gestuurde geldbedrag uit zijn bijverdiensten, verkregen met de verkoop van rookwaren. En met Bekouw overlegde hij al over de mogelijkheid de Bataviase agent van assuradeuren te worden, nog een nevenbetrekking.⁶⁴

Afleiding leek August niet nodig te hebben, ook dat hield het leven goedkoop. Het uitgaansleven stond hem tegen, niets vervelender dan de verenigingen waar een betrekkelijk klein aantal Europeanen vertier zocht door tegen elkaar op te snijden. Niet veel later bekende hij dat hij al zijn kennissen koos op basis van ‘koude uitrekening, verder niets’.⁶⁵ August vulde zijn vrije uren met correspondentie en met dromen van een betere toekomst. Twee, drie brieven per week stuurde hij naar Nederland, lange opstellen waarin hij klachten over heimwee naar zijn familie in Delft afwisselde met impressies van zijn taken op kantoor en kritische observaties over de Indische maatschappij – dat is, over de Europeanen in de kolonie. Zo ook op 15 december 1876, zijn eerste verjaardag sinds hij weer op Java was. Meer dan anders was hij met zijn gedachten in Holland geweest. Na kantoor was hij naar Passar Baroe getogen, ‘om ’t huisje op te zoeken waar ik juist 23 jaar geleden geboren werd’.⁶⁶ Daar, in dat ‘kleine nietige huisje’, zo meende hij zich te herinneren, was hij gelukkig geweest. Dat was nu wel anders: ‘Indië staat op gebied van prettig leven ver achter bij Europa, men mist iets dat geloof ik een gevolg is van algemeen mindere ontwikkeling; men verlangt naar iets, misschien wel is het de gezelligheid en het aangename niet zoo alledaagsche discours van den winteravond.’ Aansluitend sneed hij een thema aan dat hij keer op keer zou herhalen:

Alles hangt hier in Batavia aan elkaar van grootheid; die ’t meeste geld heeft is de mooiste, de verstandigste, de meest gezochte partij. De maatschappij heeft hier eene te zeer materialistische strekking.⁶⁷

Hij was nog geen twee maanden op Java. Was hij al weer vergeten dat hij precies om deze reden ook zelf naar Indië was gekomen? ‘“Only to make money”, ziedaar mijn ijskoud devies.’⁶⁸ De brief ter gelegenheid van zijn drieëntwintigste verjaardag sloot August af met een ‘zijt allen innig omhelsd’. Spoedig vond hij een meer aaibaar alternatief en eindigde hij zijn schrijfsels na ‘allen op ’t innigst geplokt te hebben’, wat hij al snel verkortte tot ‘zijt allen innigst geplokt’ – het was een Indische uitdrukking.⁶⁹ Al zouden zijn ouders, broers en zussen de groet op termijn overnemen, dit ‘plokken’, het verlangen zijn familieleden even aan te raken, zou vooral tot de vaste signatuur van Augusts intieme briefwisseling uitgroeien. Ongetwijfeld werd het versterkt door de omstandigheid dat het in de praktijk bleef bij eenzaam gemijmer voor de fotoportretjes van zijn ouders, zussen en broers die hij op zijn schrijftafel in zijn Indische optrekje had uitgestald.⁷⁰

August voelde zich niet senang. ‘Ik ben toch voortdurend op zoek naar iets beters, hetgeen gij niet moet vatten voor ontevredenheid’, bekende hij in februari 1877.⁷¹ Maar zijn chagrijn was onmiskenbaar, getuige zijn herhaalde klachten over het gebrek aan waardering van chefs en collega’s, het te lage salaris en de te grote werklast. Ook nadat hij promotie had gemaakt tot eerste boekhouder en hij zijn traktement tot vierhonderd gulden zag stijgen, bleef dit zijn zeurend refrein:

Ik heb ’t de laatste dagen erg druk gehad doordat een der dienaren aan de Bank ziek is geworden en nu is het personeel hier zoo illuster dat niemand behoorlijk zijn werk kon waarnemen en er dus maar weer de boekhouder voor opdraaide, die alles weet, alles kan, en alles maar moet doen, van alles de schuld krijgt wat niet in orde is en niet bedankt wordt wanneer de zaken marcheeren.⁷²

Maar bij de Nederlandsch-Indische Handelsbank vertrekken deed hij vooralsnog niet. Voorlopig bestond zijn remedie uit dagdromen in een gemakkelijke schommelstoel, starend naar de lucht: ‘dan haal ik mijn verleden met U allen zoo gaarne voor den geest en bouw mij luchtkasteelen’.⁷³ Het waren fantasieën over Europa: ‘men kan er leven, hier is men meer dood’. Of over de plantage die hij al dan niet samen met Joop op Java wilde beginnen, ‘het lekkerste leven dat men hier in Indië hebben kan, die mooie natuur, dat heerlijke uitzicht, dat vrije leven, het is verrukkelijk!’ – en gezonder bovendien dan het ‘afmattende klimaat van Batavia’. En er waren zijn wensen voor een huwelijk, ‘getrouwd te zijn, zoodat er eenige gezelligheid is’. Zijn ‘vrouwtje’ diende overigens wel van ‘bloemen en groen’ te houden.⁷⁴

In april 1877 verliet August Meester Cornelis: hij had een woning in Batavia gevonden. In diezelfde weken verhuisden zijn ouders, broers en zussen van Delft naar Amsterdam.⁷⁵

Tjikorai

Dromen van een plantersbestaan was één ding, het daadwerkelijk opbouwen van een cultuuronderneming was iets anders. Dit bleek nadat Joop in december 1877 in Indië arriveerde. Al maanden hadden de broers plannen gemaakt om in de koffie of de kina te gaan. De bast van de kinaboom leverde de grondstof voor kinine, tot ver in de twintigste eeuw wereldwijd het belangrijkste koortswerende middel; de productie ervan was vrijwel een Nederlands-Indisch monopolie. Vanaf augustus trof August voorbereidingen. Er was grond nodig, en kapitaal. Voor land hoopte hij op een voorkeursbehandeling van de gouverneur-generaal, voor voldoende financiële middelen klopte hij in eerste instantie bij familie aan. Zou Bekouw bereid zijn geld in de onderneming te steken? Of Petrus OpdeLaey, een broer van Augusts en Joops moeder, die een plantage in de buurt van Bandoeng had? Neef noch oom toonde vooralsnog belangstelling, aldus August: ‘Ik heb dus aan die lui niets.’⁷⁶ Verschillende zakencontacten in Batavia gaven eveneens nul op het rekest. ‘Ja, dat kapitaal!’ klaagde August al na een paar weken. ‘Ik vrees er ten zeerste voor dat gebrek hiervan mijne koffieplannen in duigen zullen doen vallen.’ Of Joop, die zolang het plantersbestaan op zich liet wachten werk had gekregen bij de Factorij, de in Batavia gevestigde Indische dochteronderneming van de Nederlandsche Handel-Maatschappij, toch vooral voor goede introducties wilde zorgen, want: ‘het is hier het land van protectie en kruiwagens.’⁷⁷

De meeste bescherming verwachtte August van de gouverneur-generaal. Herhaaldelijk ging hij nu op audiëntie, vanaf december samen met of afgewisseld door Joop.⁷⁸ Maar een meer concrete toezegging dan dat men op al het vrije terrein boven de vierduizend voet ‘gerust zijn gang kon gaan’ deed Van Lansberge de broers niet. En dat was te hoog voor rendabele koffieteelt.⁷⁹ Vervolgens probeerden August en Joop de gouverneur-generaal via diens echtgenote te beïnvloeden, Rafaela van Lansberge-del Villar y Battle, die meer dan haar man belangstelling toonde voor het wel en wee van de bevriende Kesslers, in Indië en in Nederland. ‘We hebben in haar een uiterst lief en welwillend vrouwtje gevonden,’ liet August zijn ouders weten. Joop had haar tegen een andere bezoeker van de residentie horen zeggen dat ze de broers als haar eigen kinderen beschouwde – ‘car enfin ce sont mes enfants’.⁸⁰ Zelf was het echtpaar Van Lansberge kinderloos.