Voor dit boek kreeg de schrijver een projectbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Afbeeldingen omslag: zie pagina 231

Ontwerp omslag en binnenwerk: Mijke Wondergem

Verzorging binnenwerk: Peter Tychon

© 2023 Arie van den Berg | Boom

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bijvoorbeeld een (digitale) leeromgeving of een reader in het onderwijs (op grond van artikel 16, Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting Uitgeversorganisatie voor Onderwijslicenties, Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp, www.stichting-uvo.nl.

No part of this book may be reproduced in any way whatsoever without the written permission of the publisher.

ISBN 978 90 2445 823 3

NUR 680 | 694

www.boom.nl

Voor Michael, Selwyn, Titia, Franka en Ems

Inhoud

Het droeve lot van juffrouw Skinker

De hondsdagen van een edelman

Vreemd vel

Een jonge wildinne

Vis met arendsklauwen

Van Gods vergramde hand geschapen

Hemelse boodschap

Waar vissen het woord voeren

Dode boom op drift

Vijf shilling en een borrel

Een ondier in Verweggistan

Bronnen

Illustraties

Dank

Over de auteur

Het droeve lot van juffrouw Skinker

Eind 1639 was het Londense publiek in de ban van een vreemde mare. Op markten en straathoeken brachten liedjeszangers het nieuws aan de man; wel zes verschillende versies werden uitgevent. ‘A Wonder of These Times’ meldde een liedblad, ‘A Strange Relation of a Female Monster’ een ander. Wie nieuwsgierig was welk wonder hier bezongen werd moest de tijd nemen en de straatzang uitluisteren. Slechts een enkele versie van het lied kwam al in de titel ter zake. ‘A Monstrous Shape. Or A Shapelesse Monster’, begon het opschrift van de tekst die Laurence Price in 1640 in de Engelse hoofdstad liet drukken. Die eerste kreten moesten de aandacht van de voorbijganger trekken; daarna pas gaf de ondertitel een idee van de inhoud. En ook die zal aandacht hebben getrokken, want dit lied was niet minder dan A Description of a female creature borne in Holland, / compleat in every part, save only a head like a swine, / who hath travailed into many parts, and is now to be seene in london. En dat was inderdaad de kern van het nieuws: een Hollandse juffrouw met een varkenshoofd. Heel lieflijk, keurig opgevoed, bevalligste der vrouwen, en toch, er was geen man die met haar wilde trouwen.

De liedjes waren bloemrijk in hun beschrijving van dit wereldwonder, maar wie van ’t hele varken lustte kwam tekort bij de straatzangers. Die dolden bij gebrek aan heuse kennis en omwille van het rijm wat om het onderwerp heen, vergaten niet te melden dat de dagelijkse slobber in een trog van zilver werd opgediend en dat het snoetje dat daaruit eten moest haast twee voet lang was, maar de rest bleef in het duister. Wie was dit merkwaardige meisje, dat in 1618 in Holland geboren zou zijn? Welke ziekte had haar getroffen, en was ze echt zo rijk als ze werd bezongen?

1. Londen, 1640

Een ‘waar relaas’ biedt uitkomst. In de registers van de Stationers’ Company in Londen staat het op 5 december 1639 vermeld, maar het drukwerk zelf werd begin 1640 uitgegeven. Dit boekje geeft meer informatie dan het andere colportagegoed. In de titel al, want de eerste zin daarvan luidt: A certaine Relation of the Hog-faced Gentlewoman called Mistris Tannakin Skinker, who was borne at Wirkham a Neuter Town betweene the Emperour and the Hollander, scituate on the river Rhyne. De tekst opent met een beschrijving van wonderlijke geboorten, wijd over de wereld en vanaf de vroegste tijden. Dan volgt het verhaal van Tanneke.

Tanneke was een laatkomertje. Toen ze zich aankondigde was dat een grote verrassing voor Parnel en Joachim Skinker. Maar er landde een doem op Parnels zwangerschap. Op een dag werd zij aan de deur van hun hofstee lastiggevallen door een oude vrouw die een aalmoes wilde. Parnels reactie was boers, of op z’n minst onverschillig, verzonken als zij was in haar eigen besognes. In ieder geval weigerde ze zelfs maar een penning te geven. Het afgewezen oudje mummelde een satansversie van het Onzevader en sprak toen, duidelijk verstaanbaar, een omineuze volzin. ‘Zo’n inhalig varken als de moeder is,’ zei ze, ‘zo’n zwijntje zal het kind zijn dat ze in zich draagt.’ Kort daarna werd een dochter geboren. Gezond en gaaf, maar met een afzichtelijk varkenskopje. En naarmate het kindje groeide werd dat hoofd wel groter, maar niet mooier.

Tanneke’s vader was een welvarende herenboer met uitgestrekte landerijen. Het was dan ook niet moeilijk om de kwaal van het meisje verborgen te houden. De vroedvrouw werd tot zwijgplicht gemaand en Joachim en Parnel namen zelf de opvoeding van hun dochtertje ter hand. Tanneke at en kreeg les in haar eigen kamer, zodat ook de dienstboden haar mismaakte gezicht niet te zien kregen. Het leven van de Skinkers was dus betrekkelijk rustig. Tot de toverkol die Tanneke’s kwaal veroorzaakt had voor de rechter kwam. Het heksenproces dat volgde trok volop aandacht, en zo werd het gebrek van Tanneke een publiek geheim.

Het schandaal was nog wel te dragen geweest als de kwade ban op last van de rechter verbroken had kunnen worden; maar of het onwil was of onvermogen, de heks nam haar vloek niet terug. In diepe ellende zocht de familie contact met een witte magiër uit de Nederlanden, Vandermast. Behalve wiskundige was die een vaardig planeetlezer. Voor Tanneke was de stand van de hemellichamen echter niet gunstig. Nadat hij een paar uur met het inmiddels twintigjarige meisje had doorgebracht, concludeerde Vandermast dat er zolang zij maagd zou blijven geen uitzicht was op herstel. Trouwen moest ze. En niet met een hansworst, een droogstoppel of een lompe boer, maar op z’n minst met een heuse heer.

De Skinkers kochten het mooiste laken, fluweel en satijn, lieten de breedste kragen kantklossen, en bestelden de beste naaisters om hun dochter een vorstelijk aanzien te geven. Maar ja, zoals het straatlied rondzong: boven al die praal stak nog altijd een snuit met reusachtige neusgaten, en hingen nog steeds die doorzichtige oorflappen boven rood priemende oogjes. De ouders van dit lieve monster waren echter rijk genoeg om een gigantische bruidsschat op tafel te leggen voor wie naar de hand van Tanneke wilde dingen. En ze verschenen, de huwelijkskandidaten: pompeuze jonkers, overmoedige soldaten en kiene studenten, maar ook lepe armoedzaaiers die hun laatste duiten naar de snijder brachten om zich op te kunnen doffen als een edelman. Ze kwamen uit Engeland, Frankrijk en Italië, en elk van deze drieste vrijers hoopte op de hoofdprijs die, aldus het waar relaas, wel veertigduizend pond bedroeg.

Niet iedereen werd binnengelaten; er was een strenge selectie aan de poort van Skinkers hofstee. Maar wie wel verder mocht wachtte een zware teleurstelling. Tanneke zag er niet alleen uit als een varken, ze gedroeg zich ook zo. En welbespraakt kon je haar ook niet noemen. De geschokte kandidaten schroomden niet om, weer buiten de poort, aan ieder die het horen wilde te vertellen dat haar woordenschat maar twee beperkte uitingen omvatte. Ook op de allerzoetste aanspraak van haar vrijers had ze geen ander weerwoord dan een hoog, nasaal ‘Oui, oui’. En haar lach klonk als het Engelse ‘Hog, hog’, maar op z’n Hollands uitgesproken.

Veertigduizend pond vond zelfs de gretigste vrijkous toch te weinig voor het leed dat een huwelijk met dit wangedrocht zou behelzen. Vandermast had weliswaar voorzegd dat een oprechte liefdeskus haar op slag van uiterlijk zou veranderen, dat Tanneke’s gezicht daarna een ravissante schoonheid zou uitstralen en dat oprecht levensgeluk haar deel zou worden, maar hoe zeker was zo’n voorspelling? Wie haar hete varkensadem in zijn gezicht had gevoeld was opgelucht weer als een vrij gezel op straat te kunnen lopen.

Na korte tijd al kwam er geen minnaar meer aan de poort. Maar Tanneke volhardde en trok naar Londen. Daar, ‘in Black Friers, of in Covent Garden’, was ze nog altijd op zoek naar een vrijer. ‘En,’ zo eindigt het relaas, ‘wie in de toekomst in een pamflet of straatlied een ander verhaal zal beschrijven of zingen dan in dit boekje is uiteengezet, die zondigt tegen de werkelijkheid; want wat hier geopenbaard is stoelt op betrouwbare, door en door beproefde informatie.’

Een waar verhaal dus. Maar hoe waar? Het ‘relaas’ situeert Wirkham ‘lying between Holland and those parts belonging to the Empire, on the River Rhine’. In een moderne atlas is op de kaart van zowel het Nederlandse als het Duitse Rijngebied geen Wirkham te vinden, en ook op antieke kaarten ontbreekt deze plaatsnaam. Is het een verbastering van Wierschem? Dat dorp ligt niet ver van de Rijn, aan de Moezel tussen Koblenz en Cochem, even ten noordoosten van het pronkstuk der Duitse kastelen, Burg Eltz. Dit grondgebied was als ‘vrije heerlijkheid’ neutraal in de Dertigjarige Oorlog. Maar als Wirkham en Wierschem dezelfde plaats zijn, dan blijkt Tanneke niet zo Hollands als het drukwerk van de straatzangers en het waar relaas haar noemen. Dan moeten we het ‘Dutchland’ in de liedbladen als ‘Duitsland’ vertalen.

Of moeten we Wirkham als ‘Workum’ lezen? Dat is een plaats in Friesland, maar ook Woudrichem wordt wel Worckum genoemd. Deze Noord-Brabantse vestingstad ligt aan de samenvloeiing van Maas en Waal, en die laatste rivier is een voortzetting van de Rijn. Woudrichem was bovendien de hoofdplaats van de heerlijkheid van Altena. Maar in 1639 was die heerlijkheid allerminst neutraal, want al een halve eeuw eigendom van de Staten van Holland.

2. Amsterdam, 1641

Een in 1641 in Amsterdam verschenen pamflet maakt de kwestie nog ingewikkelder. Dat blaadje meldt een soortgelijke misgeboorte als die van Tanneke Skinker, maar ditmaal betreft het een dochter van Hendricks en Jacamijntje Jacobs. Ook voor dit Amsterdamse echtpaar begon de ellende met het weigeren van een aalmoes. Een schamele vrouw kwam met drie sjofel geklede kinderen aan de deur van de Jacobsen. Ze waren van ‘Huys, Hof, Landt en Sand’ beroofd, vertelde ze, en al drie dagen hadden ze geen broodkorst gehad. ‘Godt wilt u helpen,’ reageerde Jacamijntje, en toen de bedelvrouw aanhield werd ze fel en zei: ‘Gaet van de Deure met u Verckens.’ De arme vrouw liep schreiend weg, mistroostig mompelend ‘Godt wil u sulcke Verckens geven als ick hier by myn hant hebbe’. En inderdaad: kort daarna beviel Jacamijntje Jacobs van een dochtertje met een varkenshoofd.

Anders dan Tanneke werd dit dochtertje niet door haar eigen ouders opgevoed. Om haar gebrek verborgen te houden werd ze ondergebracht bij een boerenechtpaar. Daar, op de hofstede van Jan Claessen en Mary Jans, groeide ze uit tot een ‘fraye Vryster van Lyf en Leden’, maar wel met een zwarte sluier over haar snoet ‘om datmen haer moye aenzicht niet mach zien’. En met die sluier liep ze als twintigjarige in 1641 door de straten van Amsterdam, op zoek – niet naar een minnaar, maar naar haar ouders. ‘Godt,’ verzucht de pamfletschrijver aan het eind van zijn verhaal, ‘Godt bewaer alle Moederlycke Kinders voor sulcken misschapen Vrucht.’

Voor de Londenaren zal het geen verschil hebben gemaakt of het meisje met het varkenshoofd uit Wierschem, Woudrichem of Amsterdam kwam. Er waren in 1639 wel commerciële, geleerde en diplomatieke contacten met het vasteland, maar voor het laag of niet geschoolde volk was het overzeese Europa exotisch terrein. Dat daar monsters huisden, zoals Tanneke Skinker, was niet uit te sluiten. Dat zulke ondieren werkelijk bestonden leed ook geen twijfel. Hoogleraren hadden serieuze studies aan monsters gewijd, zoals de Franse chirurg Ambroise Paré (1573) en de Italiaanse geneesheer Fortunio Liceti (1616). Van het uitgebreide standaardwerk dat Liceti aan de typering en de verklaring van het monsterlijke had gewijd, was in 1634 nog een bijgewerkte editie verschenen – weliswaar in Padua, maar tot in Londen werd er over gesproken.

Paré beschreef in Des Monstres et Prodiges (Over monsters en wonderen) twee misgeboorten in varkensstallen. Zo zou in 1110 bij Luik een zeug een biggetje met een mensengezicht hebben gebaard. Ook de handen en voeten zouden menselijk zijn geweest. En hetzelfde was het geval bij een geboorte te Brussel. Daar wierp in 1564, in de Warmoesbroeckstraat bij Joest Dickpeert, een zeug zes biggen, waarvan een met een mensenhoofd. Net zoals zijn broertjes en zusjes had het monstertje snel melk gevonden bij de moeder, maar na twee dagen was het samen met de zeug geslacht. Het had te veel afgrijzen gewekt, aldus Paré, en om de geloofwaardigheid van zijn betoog kracht bij te zetten toonde hij een houtsnede van het Brusselse wondervarken.

3. Brussels wondervarken, 1564

Des Monstres et Prodiges was een wetenschappelijk werk, maar de houtsneden die zulke studies illustreerden werden van drukker naar drukker doorverkocht en hergebruikt, of schaamteloos gekopieerd. Via liedbladen en andere vlugschriften bereikten de monsterportretten ten slotte het straatvolk. Het Londense publiek was dan ook zeker vertrouwd met het fenomeen dat dieren met een mensenhoofd ter wereld konden komen. Was een juffrouw met een varkenshoofd dan niet even waarschijnlijk?

In heel Europa werden bovendien sprookjes verteld over varkens en mensen, en sommige van die volksverhalen tonen duidelijk verwantschap met het waar relaas van Tanneke. Een mooi voorbeeld is het Siciliaanse sprookje Re Porco. De vloek van een bedelares ontbreekt, maar de boreling in dit volksverhaal overtreft het dochtertje van de Skinkers.

Er waren eens, vertelt het sprookje, een koning en een koningin die geen kind hadden, maar er graag een wilden. Op een dag toen de koningin een wandeling maakte liep er een zeug met biggetjes over de weg. ‘O God,’ verzuchtte de koningin, ‘zo’n dom dier heeft zoveel kleintjes, en mij hebt U er niet een geschonken, hoe dikwijls ik er ook om gebeden heb. Och, had ik maar een kind, al was het een varkentje.’

Niet lang daarna werd zij zwanger, en na negen maanden baarde ze een heus klein zwijntje. De koning en de koningin waren geschokt en verslagen, maar de liefde overwon. De koningin zoogde en verzorgde het biggetje, en het groeide voorspoedig. Toen het geen kind meer was begon het door het paleis rond te lopen en te knorren: ‘Ik wil een vrouw hebben! Ik wil een vrouw!’ ‘Wat zullen we doen?’ vroeg de koningin haar gemaal. ‘Een koningsdochter kunnen we hem niet geven, maar misschien is er onder de drie dochters van de wasvrouw wel een goede kandidate.’

Gelukkig had de wasvrouw hier wel oren naar. Het prinselijke varken trouwde achtereenvolgens met elk van haar dochters. De eerste twee wilden hem niet kussen, dus doodde hij die nog tijdens de huwelijksnacht. De jongste daarentegen was lief voor hem, en dankzij haar kussen veranderde hij ’s nachts in een echte man. Zo leefde het jonge echtpaar lang en gelukkig totdat zij ondanks zijn verbod ging rondvertellen dat hij elke nacht in bed een mens werd. Op slag was het prinselijke varken verdwenen, en pas na vele avonturen vond zijn vrouw hem terug.

Het is onwaarschijnlijk dat dit Siciliaanse vertelsel omstreeks 1640 bekend was in Londen, maar de plot van het levensverhaal van Tanneke, de belofte dat een kus haar schoonheid zou brengen, was de Britten niet vreemd. In Wirkham was het sprookje weliswaar niet goed afgelopen – het monster bleef ongetrouwd een monster – maar ook in Engeland zullen sprookjes over geslaagde metamorfosen van bruid of bruidegom zeker de ronde hebben gedaan. Van Belle en het beest, De kikkerkoning en soortgelijke verhalen waarin de bruidegom onttoverd wordt, is in Engelse volksuitgaven tot in de negentiende eeuw geen spoor te vinden, maar daartegenover staat het verhaal van de vrouw uit Bath. In Chaucers Canterbury Tales (1400) vertelt zij de geschiedenis van een jonge ridder die een meisje heeft verkracht en door koning Arthur ter dood wordt veroordeeld, maar van de koningin een laatste kans op gratie krijgt. Hij heeft een jaar de tijd om uit te vinden wat de vrouwen van alle, alle dingen het meest begeren. Na veel omzwervingen en een doolhof van antwoorden nadert de datum waarop hij terug moet naar het koninklijke slot. Op weg daarheen ziet hij langs een woudzoom vierentwintig vrouwen dansen, ja méér zelfs, en dus ruikt hij nieuwe kansen om het vrouwelijke raadsel te doorgronden. Op de plek zelf blijken de danseressen echter verdwenen. In het gras zit slechts een akelig oud wijf, zo lelijk als geen mens kan zijn. Maar oude zielen weten meestal meer dan jonge, en het is dan ook dit moedertje dat hem de oplossing voor zijn queeste biedt: ‘Elke vrouw wil volle heerschappij over haar echtgenoot en minnaar.’ In ruil voor dit inderdaad juiste antwoord wil het oudje dat de ridder met haar trouwt. En als, na heel wat tegenstribbelen van de jonge verloofde, hun huwelijk met een kus wordt bezegeld blijkt de bruid een verblindende schoonheid.

Zoveel voedingsbodem garandeert navolging. Zelfs ongehuwd kreeg Tanneke dus een uitgebreid nageslacht. En haast altijd weer ging het dan om een rijke dame, die steevast maar één ding moest ondernemen om bevrijd te worden van dat akelige masker: trouwen. Dit gold in ieder geval ook voor de jonkvrouw op een Duits pamflet dat in 1717 werd verspreid. Haar wachtte echter hetzelfde lot als Tanneke. ‘Dit afschuwelijke monster bevindt zich thans op haar slot,’ aldus de tekst onder een grimmig portret. ‘Naar verluidt is ze van hoge adel en zeker honderdduizend gulden rijk; ze wil met alle geweld trouwen en haar liefste in spe na een succesvol afgelegde proef gelijk de helft van haar vermogen schenken. Inderdaad hebben zich al enkele mannen aangemeld om haar te omarmen, maar zodra ze dit wangedrocht onder ogen kregen en haar varkenspraat aanhoorden, zijn ze teruggedeinsd en hebben de benen genomen.’

4. Duitse jonkvrouw, 1717

Eugen Holländer suggereerde in zijn Wunder, Wundergeburt und Wundergestalt (1921) dat dit Duitse pamflet een karikatuur zou zijn van een bestaand personage. Afbeelding en tekst zijn dan beledigend bedoeld. Dat is heel goed mogelijk, al is het slachtoffer van de satire niet meer te achterhalen. Maar karikatuur of niet, dit pamflet herhaalt, bewust of onbewust, de geschiedenis in Wirkham – zoals ook Paré’s houtsnede van het Brusselse wondervarken tot op de dag van heden in spotprenten is nagevolgd. In dit spoor was stadhouder Willem V in ons land een dankbaar mikpunt. Op een patriottische gravure uit 1786 is hij, met een vetgemest varkenslijf bij een trog vol Bourgogne-wijn, brakend en pissend afgebeeld als ‘Het Geldersche Zwyn’. De bitter gestemde versregels bij dit Oranjeportret wagen zich aan een verklaring van de joodse onthouding van varkensvlees. Zou, vraagt de tekst zich af, een jood geen zwijnenvlees willen eten ‘om dat voorheen een booze en helsche Geest, / die een’ ellendeling hadt, jaeren lang bezeeten, / wierdt uitgedreven in ’t Geslacht van ’t morsig Beest?’

5. Het Gelderse Zwijn, 1786

Vooral in Duitsland en Engeland is de relatie tussen joden en de in het Oude Testament onrein genoemde dieren in kwaadwillige karikaturen vertekend. Het varken was dan veruit favoriet. Christelijke arrogantie leidde tot de even grove als groteske misvatting dat elke jood toch het liefst christen zou willen zijn, en dus ook een heimelijk liefhebber van spek en hammen was. En eenmaal op dit dwaalspoor leek de vereenzelviging van jood en varken een begrijpelijke conclusie. Die opvatting leidde onder meer tot een vlugschrift dat in 1575 in Straatsburg verscheen. Volgens dit drukwerk baarde een joodse vrouw op 12 september 1574 in Binswangen twee biggetjes. Macaber ook is een Saksische marionet in het Münchner Stadtmuseum. In een handomdraai verandert die van joodse venter in varken.

Een antisemitische versie van het ‘waar relaas’ kon niet uitblijven. Die versie vertelt hoe een Engelse christen zich tot het jodendom bekeert en kort daarna vader wordt. Bij zijn eerste blik in de wieg is hij met ontzetting geslagen; het dochtertje dat daar ligt heeft een varkenshoofd. Joods als hij is, zal hij haar nooit kunnen aanraken, laat staan liefkozen. Na jaren van getob met dit onreine nageslacht zoekt hij raad bij een monnik in de Zuidelijke Nederlanden. Die ziet maar één uitweg: bekering tot het christendom, zowel van de dochter als van de vader. En of dat werkt! Onmiddellijk na hun doop verandert de varkenskop in een aanbiddelijk meisjeshoofd.

Zo succesvol liep de reprise van de Skinker-story in 1814 te Londen niet af. Het verhaal speelde toen niet alleen op papier; het werd ook in werkelijkheid serieus genomen. ‘Van de vele absurde berichten en lachwekkende verhalen die vroeger de ronde deden,’ schreef Captain Gronow omstreeks 1860 in zijn memoires, ‘is er naar ik weet geen zo absurd als het hardnekkige geloof van haast alle Londenaren dat er een vrouw met een varkenshoofd bestond.’ Toen in Londen de feestverlichting aanging om de afloop van de napoleontische oorlog te vieren, wemelde het van de mensen op Piccadilly Square. Een van die mensen zag in een passerende landauer een vrouw met, onder haar deftige kapothoedje, een reusachtige zwijnensnuit. ‘The pig-faced lady,’ klonk het weldra uit vele kelen. ‘Stop the carriage!’

Naar verluidt ging het om de dochter van een voorname dame op Grosvenor Square. Geen lieverdje, als je Sir William Elliott geloven wilde. Op een voorjaarsdag in 1815 had deze jonge baronet zijn opwachting bij haar moeder gemaakt. Hij werd naar een salon gebracht waar hij een modieus geklede vrouw zag die, toen ze zich tot hem wendde, een afgrijselijk varkenssnoet toonde. Sir William was een timide jongeling, dus snelde hij onmiddellijk naar de deur. Woest haalde de dame of het dier naar hem uit. Wekenlang nog had de baronet last van een ernstige nekwond.

6. The Pig-faced Lady of Manchester Square, 1815

Niet alleen in Londen, maar tot in Frankrijk toe verschenen afbeeldingen van de ‘pig-faced lady’. Volgens sommige onderschriften ging het om een Ierse die op 6 februari 1794 geboren zou zijn en niet op Grosvenor Square woonde, maar op Manchester Square. ‘The Wonderful Miss Atkinson’ heet ze op een prent van George Morland, en volgens het onderschrift zou haar fortuin zeker twintigduizend pond bedragen en at ze, net als Tanneke Skinker, uit een zilveren trog. Nuchtere Londenaren beweerden dat het allemaal nep was, dat een toneelspeler regelmatig met een varkensmasker door de stad reed. Niks dan poppenkast dus. Niettemin verschenen er decent verwoorde advertenties in de kranten, waarin een vrouw het aanbod deed om de mismaakte Ierse te verzorgen, of mannen onderdanig haar hand vroegen. Die quasi-bedeesde fortuinjagers inspireerden George Cruikshank tot een vuige spotprent met als titel Suitors to the Pig-Faced Lady. Onder de huwelijkskandidaten is ook een voddenjood met een grijnzend opgehouden, open lompenzak.

7. Suitor to the Pig-Faced Lady, ca. 1815

Dat kermislui in het verhaal van Tanneke en miss Atkinson handel zagen mag geen verbazing wekken. In 1828 stond een Britse kermisartieste levensecht geschminkt op de Bartholomew Fair als ‘pig-faced lady’. Ze verdiende ruim honderdvijftig pond.

Hoe onschuldig dan was het Nederlandse straatlied ‘van een Dogter met een Varkens hooft gebooren’, dat nog in 1822 in De Nieuwe Overtoomsche Markt-Schipper, of Durkerdammer Kraamer werd opgenomen. Geen woord van smaad, maar volop mededogen, en vooral ook dankbaarheid dat de Heere ons niet met dezelfde rampspoed heeft geslagen als deze Amsterdamse, die weliswaar een huwelijksschat van ‘twee tonnen gouds’ biedt maar mismaakt het leven door moet.

Daar om looft des Heeren naamen, Al te samen,

die ons schoonder vruchten geeft,

die syn beeltenis gelyker, Sy syn ryker

Als een die veel schatten heeft.

Kende Paul van Ostaijen dit straatlied of een Vlaamse variant daarvan? Omstreeks 1920 schreef hij een groteske over een jongen die het lot van de ‘dogter’ in de liedtekst deelde. ‘De man met de zwijnekop’ heet het verhaal, dat helaas onvoltooid is. Maar wat wel op papier kwam is ronduit hilarisch. Kort na de geboorte van halfzwijn Anatool komt een gravin bij zijn ongelukkige ouders op bezoek. ‘Il est unique,’ zegt ze en ze wil hem kopen, want ze heeft een wereldberoemde collectie vreemdsoortige zwijnen. Maar Anatools moeder wil niet dat haar zoontje tot het diersoort zwijn gaat behoren. ‘Het was wel degelik een mens die zij had gebaard en geen zwijn. […] Anatool als mens met de zwijnekop als overgangstype, daartoe was ze bereid, maar een verder kompromis wees ze hardnekkig van de hand.’ De koop gaat dus niet door.

Maar dan, op een winteravond, verschijnt er een man in een pelsmantel. Ik ben, zegt hij, ‘de bezitter van het Warnum Cirkus: 1500 paarden, 200 olifanten, 500 beren en 1200 monstruositeiten en merkwaardigheden.’ Daar zou Anatool wel bij passen. Maar hij wil niet leren op school, zegt de vader. ‘Zo’n jongen moet helemaal niet leren,’ reageert de bezoeker. ‘Zo’n jongen heeft de fortuin op z’n hoofd, beter in z’n hoofd staan. Welke dwaasheid Anatool naar school te zenden! Bijna een misdaad. Met zulk hoofd naar school gezonden worden, gelijk de kinderen van de gewone mensen.’

Hier stopt Van Ostaijen. Het verdere verloop blijft dus onbekend. Dat gebeurt ook in een eerdere, Engelse echo van de lotgevallen van Tanneke Skinker. Niet een letterlijke weerklank, maar een speelse allusie op het varkenshoofdverhaal, en wellicht ook op het sprookje van Re Porco. In 1865 publiceerde Lewis Carroll Alice’s Adventures in Wonderland. Daarin belandt de kleine Alice in het smijtgrage huishouden van een hertogin, die haar na een kort maar hectisch onderhoud een baby toewerpt. Alice neemt zich heel even voor om dit kind mee naar huis te nemen, maar er is iets vreemds met het wezentje. Het knort. ‘Niet knorren,’ zegt Alice dan (in de vertaling van Nicolaas Matsier), ‘zo drukt een fatsoenlijk mens zich niet uit.’ Maar de baby knort opnieuw.

‘Alice keek heel bezorgd naar zijn gezicht om te zien wat eraan scheelde. Er kon geen twijfel aan bestaan dat hij een wipneus van jewelste had, eigenlijk meer een snuit dan een echte neus. Ook waren zijn ogen buitengewoon klein voor een baby. Al met al was Alice niet erg ingenomen met het uiterlijk van het kind. Maar misschien snikte het alleen maar, dacht ze, en ze keek het weer in de ogen om te zien of er ook tranen waren.

Nee, tranen waren er niet. “Als je in een big verandert, lieverd,” zei Alice ernstig, “wil ik niets meer met je te maken hebben, hoor je!” De arme kleine snikte weer (of knorde, dat viel met geen mogelijkheid te zeggen) en zij gingen enige tijd in stilte verder.

Alice begon zich juist af te vragen: wat moet ik eigenlijk met dit wezen als ik thuiskom? toen het weer knorde, zo hard dat ze een beetje verschrikt omlaag keek naar het gezichtje. Deze keer was er geen vergissing mogelijk: het was niets meer of minder dan een big, en ze besefte dat het buitengewoon mal zou zijn om het verder nog te dragen.’

De hondsdagen van een edelman

Na totale verdwijning is transformatie het mooiste wat een magiër uit de kast kan halen. Van groot naar klein of andersom, maar liever nog van mens tot dier. Geen ordinaire verkleedtruc, maar fantoomkunst die met aardse grenzen spot. Wie zich tot mier maakt dringt door sleutelgaten, wie vleugels krijgt tart zwaartekracht, wie haas wordt is een oogwenk later uit het zicht. Het doel is altijd weer verrassing, overrompeling. Zeus, de Olympiër, was een meester in dit spel. Als zwaan zou hij Leda hebben besprongen, en dat was maar één van zijn trucs.

Dat zulk vakmanschap voor sterfelijke goochelaars een halszaak is, vertelt het sprookje van de Tovenaarsleerling. In de versie van de broeders Grimm – ‘De gauwdief en zijn meester’ heet het dan – gaat dit verhaal als volgt. Een vader doet zijn zoon in de leer bij een meester-gauwdief, die zijn kunsten aan toverij ontleent. De jongen moet een jaar in dienst blijven; daarna mag de vader hem komen ophalen. Dat wil zeggen: als hij hem herkent. Doet hij dat niet, dan kost het hem tweehonderd daalders en is hij zijn kind kwijt.

Als de dag des onderscheids nadert zinkt de vader de moed in de schoenen, maar een klein mannetje vertelt hem onderweg dat zijn zoon als vogeltje uit de vuurkorf in de haard zal opduiken wanneer hem een broodkorst wordt voorgehouden. Zo gebeurt het ook, dus moet de tovenaar zijn leerling laten gaan. Die blijkt inmiddels zo bedreven in zelfmetamorfose dat hij zich op weg naar huis achtereenvolgens als hond en paard door zijn vader verkopen laat. Maar de tweede keer gaat het mis. De vader vergeet het paard de toom af te nemen, en daardoor kan dat zich niet meer terugveranderen in de jongen. Tot overmaat van ramp blijkt de koper niemand anders dan de meester-gauwdief. Nog is alles echter niet verloren, want het dienstmeisje van de tovenaar is bereid om de toom van het paard te trekken. Het dier verandert zich dadelijk in een mus en vliegt de deur uit. Maar die truc kent de meester ook, en weldra vliegt een tweede mus de eerste achterna. Ze raken slaags en de tovenaar dreigt de strijd te verliezen. Hij belandt in een vijver en onmiddellijk is hij een vis; maar de jongen volgt hem, en ook van vis tot vis verliest de meester. Dan verandert hij zich in een kip, maar ook de jongen kiest een nieuw dierenpak. Hij wordt een vos en bijt zijn meester de kop af. Die sterft en ligt dood, tot op de dag van vandaag.

Eind goed, al goed. De leerling overtreft zijn meester, en zo is de toekomst van het vak verzekerd. En dat vak is niet van vandaag. Het sprookje van de Tovenaarsleerling heeft een lange en weidse geschiedenis. In hun internationale volksverhalencatalogus signaleren Antti Aarne en Stith Thompson door de eeuwen heen tientallen versies, van Lapland tot Noord-Afrika en van Jamaica tot India. Het aantal metamorfoses verschilt van wedkamp tot wedkamp, en soms verandert de leerling zich niet in een dier, maar bijvoorbeeld in een ring of een graankorrel.

Hoe een vader munt kan slaan uit het transformatievermogen van zijn kind is geen ontdekking van Jacob of Wilhelm Grimm. Het achtste boek van Ovidius’ Metamorfosen (8 na Christus) meldt al hoe de gulzige Erysichthon zijn dochter, zodra hij wist dat ze van gedaante kon wisselen, herhaaldelijk in de verkoop deed als slavin. Steeds weer verkocht hij haar aan een andere heer, en steeds weer ontvluchtte zij, als paard, als duif, als koe of hinde. En dat allemaal omwille van het kapitaal dat Erysichthon nodig had om zijn maag te vullen – maar die bleek zo bodemloos dat hij ten slotte zichzelf verzwolg.

Ovidius bood legio voorbeelden van betovering. Goedschiks, maar vaker nog kwaadschiks, en doorgaans het werk van een god of godin. Aardser zijn de verhalen van Apuleius in De gouden ezel (omstreeks 150 na Christus). Die vertellen hoe ook sterfelijke toverkollen in vermomming gingen. Soms namen ze de gedaante aan van vogels, dan weer van honden en muizen, ja zelfs van vliegen. En wee degene op wie hun frustratie zich richtte. Vooral de wraakzucht van een zekere Meroë viel te vrezen. Die oude, maar nog zeer aantrekkelijke herbergierster was bij machte om de hemel omlaag te trekken, de aarde op te lichten, bronnen te verstarren, bergen te verbrokkelen, schimmen naar de aarde en goden omlaag te brengen. Nadat een van haar minnaars zich had overgegeven aan een andere vrouw, veranderde zij hem in een bever, omdat dit dier zijn achtervolgers van het spoor brengt door zijn geslachtsdelen af te bijten. Dat moest die trouweloze minnaar dan ook maar doen.

Ovidius, Apuleius, Grimm en andere bronnen – elk voor zich vertellen ze hoe de transformatie van mens tot dier, soms ten voordele van de magiër, maar doorgaans ten nadele van een slachtoffer, werd benut.

De tweede categorie, metamorfose als straf, verdient extra aandacht. Zeker als de straf werd opgelegd door een godheid, en daardoor exemplarisch lijkt voor de feilen van niet één persoon, maar die van de hele mensheid.

Toch was het meestal een enkeling die de straf onderging. De bekendste van die solitaire slachtoffers is Aktaion. Tijdens een jacht valt zijn blik bij toeval op Artemis, die op de berg Kithairon met haar nimfen een bad neemt. De naakte godin bestraft hem meedogenloos. Het liefst had zij haar boog ter hand gehad, vertelt het derde boek van de Metamorfosen, maar dat had ze niet. Dus veranderde ze de gluurder in een hert. Aktaion aarzelt of hij naar zijn paleis zal terugkeren of beschutting zal zoeken in het bos; maar dan ontdekken zijn honden de nieuwe prooi. Pas als Aktaions levensgeest uit alle wonden verdwenen is, bekoelt de wrok van de jachtgodin.

Ook de god van de christenen kon genadeloos straffen. De vrouw van Lot ervoer dat toen ze, terugziend naar Sodom, tot een zoutpilaar verstarde. Maar vanaf de middeleeuwen gold God toch vooral als goedertieren – al waren er grenzen. ‘God is lankmoedig,’ stelde een laat-achttiende-eeuwse straatzanger:

8. Aktaion, Rotterdam, 1680-1700

God is langmoedig in ’t verbeyden

Hy is bermhertig goedertier

Maer ook rechtveirdig in ’t kastyden

Aen die in boosheyt leven hier

En in de sonden blyven woelen

Waer van dat Godt self wort versmaed

Die dan ten lesten voor hun quaed

De straffe geessels sweep gevoelen

Daer Godt voor loon hun mede slaet.