Afbeelding omslag: Jan de Koning (privéarchief familie De Koning)

Ontwerp omslag en binnenwerk: Mijke Wondergem

Verzorging binnenwerk: Peter Tychon

© 2023 Peter Bootsma | Boom

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bijvoorbeeld een (digitale) leeromgeving of een reader in het onderwijs (op grond van artikel 16, Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting Uitgeversorganisatie voor Onderwijslicenties, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-uvo.nl.

No part of this book may be reproduced in any way whatsoever without the written permission of the publisher.

ISBN 978 90 2445 827 1

NUR 680

www.boom.nl

Inhoud

Inleiding

1‘Een klein, erg verlegen jochie’ – Jeugd in Zwartsluis

2‘Conflicten met scherpe kanten’ – De Tweede Wereldoorlog

3‘Het was voor ons niet mogelijk dat toen als verkeerd te onderkennen’ – Militair in Indië

4‘Ik zal alle wetenschap weer uit je hoofd zoenen’ – Molly en de studietijd

5‘Jan is een lieve lummel’ – Gesetteld

6‘Je overtuiging moet aansluiten bij je doeleinden’ – De CBTB

7‘De partij stond op springen’ – Kamerlid en partijvoorzitter voor de ARP

8‘Voor de voet wegmaaien’ – Minister onder Van Agt

9‘Politici zijn oceanen van kennis van gemiddeld een meter diep’ – Minister onder Lubbers

10‘Zal het zijn “jij of ik” of “jij én ik”?’ – Laatste jaren

Ten slotte – ‘Eén meter verder dan mensen van nature geneigd zijn’

Verantwoording

Noten

Lijst van gevoerde gesprekken

Geraadpleegde literatuur

Geraadpleegde archieven

Illustratieverantwoording

Personenregister

Inleiding

‘Om Jan de Koning […] is het te vroeg stil geworden. We zouden zijn wijsheid nu goed kunnen gebruiken’. Dat schreef Lodewijk van Gorkom, topambtenaar onder Jan de Koning toen deze minister voor Ontwikkelingssamenwerking was, in 2009 in zijn memoires.¹

Jan de Koning (1926-1994) verdient ontegenzeglijk een biografie. Mark Kranenburg van NRC/Handelsblad wist al lang waarom dat het geval was. Een flink deel van de geschiedenis van Nederland komt immers in hem samen: een jongen die in de oorlog in het verzet ging en meteen na de oorlog naar Indië; secretaris van de Christelijke Boeren- en Tuindersbond (CBTB) ten tijde van de schaalvergroting van de landbouw maar ook de ontzuiling in de jaren zestig; lid van het Europees Parlement toen de Europese Gemeenschap zich vormde; partijvoorzitter van de ARP toen het CDA tot stand kwam; als minister voor Ontwikkelingssamenwerking, de opvolger van de bevlogen Jan Pronk; minister van Sociale Zaken in de no-nonsensekabinetten van Lubbers; en op het persoonlijke vlak de multiculturele samenleving die werd weerspiegeld in zijn huwelijk.

Er zijn vele typeringen in omloop van de hoofdpersoon. Zijn partijgenoot Bob Goudzwaard kwam bijvoorbeeld spontaan met: ‘een Israëliet waarin geen bedrog is’. Al dit soort oordelen hebben een plek gekregen. De tien hoofdstukken die zijn leven beslaan beginnen steeds met een kenmerkend citaat – meestal afkomstig van de hoofdpersoon zelf. Die wordt overigens afwisselend bij zijn voor- en achternaam aangeduid. In grote lijnen is ervoor gekozen om in privésituaties zijn voornaam te hanteren, in werksituaties zijn achternaam.²

Een biograaf komt, bij elk nieuw hoofdstuk weer, voor grote aantallen puzzels te staan die om een oplossing vragen. De grootste belemmering bij dit project bleek het geheugen van de hoofdpersoon te zijn. Dat is bij niemand onfeilbaar, maar bij Jan de Koning al helemaal niet. Zoon Dirkjan had het bij het rechte eind toen hij aangaf dat zijn vader graag zijn politieke boodschap duidelijk maakte aan de hand van duidelijke en beeldende voorbeelden, maar dat de werkelijkheid iets anders was. In de vele interviews die de hoofdpersoon gaf kwam het met enige regelmaat voor dat hij gebeurtenissen of herinneringen beschreef die voor de biograaf niet verifieerbaar waren en soms ook aantoonbaar onjuist bleken.

Velen bleken zich de boerenwijsheden van Jan de Koning te herinneren. Ze zijn zijn handelsmerk geworden. Aan de bekendste daarvan is de titel van dit boek ontleend: ‘Als het niet kan zoals het moet, dan moet het maar zoals het kan.’ Volgens zoon Chris voegde hij daar graag aan toe: ‘Maar dan moet je eerst wel weten hoe het moet.’

1

‘Een klein, erg verlegen jochie’

Jeugd in Zwartsluis

Aan het eind van de zomer van 1935 maakte Zwartsluis, een dorp van toen ongeveer 3500 inwoners in de kop van Overijssel, zich op voor de optocht bij de viering van Koninginnedag. In die tijd was dat op 31 augustus, de verjaardag van koningin Wilhelmina. In 1926 werd op die dag Jan de Koning geboren als tweede kind uit het huwelijk van Dirk de Koning en Heintje Valk. Als eerste was in 1925 zijn broer Koos geboren en na Jan volgden nog Gerda in 1930 en Henny in 1932. Allen kwamen ter wereld in het ouderlijk huis aan de Meppelerdiepkade 66, tegenwoordig de Nieuwesluis 2 – pal bij de sluis waar het Meppelerdiep uitmondde in het Zwarte Water, dat een paar kilometer verderop weer uitkwam in de Zuiderzee (die daar het Zwolse Diep heette).

Hun ouders hadden dat huis in 1923 gekocht omdat vader Dirk er een baan kon krijgen als secretaris-ontvanger en gemeentesecretaris. In 1936 zou hij er burgemeester worden om pas afscheid te nemen in 1962. Rond de negende verjaardag van Jan maakte vader Dirk zich enige zorgen over de ontwikkeling van zijn tweede zoon, blijkens zijn dagboek:

Bij de koninginnefeesten deze zomer deed hij nergens aan mede, terwijl Koos druk was met alles en nog wat. Toen ik tot hem zeide ‘jongen, waarom voer jij toch niets uit voor het feest, terwijl Koos er aldoor druk voor is’ antwoordde hij: ‘vader, als er niemand is om toe te kijken behoeven ze ook geen optocht te houden’.¹

‘Thans omgeeft mij weer de nuchterheid van het leven’

— vader Dirk de Koning —

Dirk de Koning was op 25 juni 1897 geboren op de Alexanderhoeve in het Zuid-Hollandse gehucht Lange Ruige Weide, in feite niet meer dan een weg in de polder ten westen van Oudewater met lintbebouwing. Zijn grootvader Dirk was hier in 1843 een veehouderij begonnen. Diens zoon Jacobus Johannes de Koning nam het bedrijf in 1892 over. Uit het huwelijk van hem en Gerrigje de Heer werden vier kinderen geboren: eerst twee meisjes en toen twee jongens. Van die twee jongens was Dirk de oudste, zodat die traditioneel het boerenbedrijf zou moeten overnemen. Zijn dochter Henny Egbersde Koning, Jans jongste zus, zei daarover: ‘dan zou die boerderij meteen failliet zijn gegaan’. Dirk kreeg op de boerderij een kamertje waar hij kon studeren en in zijn plaats nam zijn broer Aart de boerderij over nadat hun vader in 1929 overleed. Het werd later een vertrouwd logeeradres voor Dirks gezin.²

Na Aart de Koning nam diens dochter Gerritje de boerderij over met haar man Jan Flore Raaphorst. Zij overwogen al langer om het bedrijf te verkopen toen een dochter van hen in 1980 op zeventienjarige leeftijd op de nabijgelegen spoorwegovergang verongelukte. Dat was de druppel: ze hakten de knoop door en verkochten de boerderij aan de buren. Op 25 april 2021 ging de oorspronkelijke Alexanderhoeve door brand geheel verloren.³

In Lange Ruige Weide had Dirk rond 1920 heel andere interesses dan zijn broer: bestuur en politiek. Hij leerde er veel over, bijvoorbeeld toen hij bij de Kamerverkiezingen van 1922 campagne voerde voor de ARP en daarover in zijn dagboek schreef: ‘de geheele buurt en de halve Langeweide afgeloopen. Wel leuk, dat propagandawerk. Je krijgt van alles te hooren, maar af en toe ook nogal eens iets lelijks. Vooral bij C. Schoenmaker. Driemaal ben ik er geweest en nog – voor niks! Enfin, de mensenkennis wordt verrijkt en dit moet ook gezegd’. Van 1920 tot 1923 mocht hij een particuliere opleiding in de gemeenteadministratie volgen; aan universiteiten werd deze opleiding toen nog niet aangeboden.⁴

Hij schreef sporadisch in zijn dagboek en soms sloeg hij dat ook jaren over, maar hij bleef het wel doen tot kort voor zijn dood in 1975. Hij schreef meestal in het Nederlands maar soms ook in het Frans, Duits of Engels in de twee schriften die hij naliet. Het gaat veel over zijn christelijke opvoeding en hij citeert bijvoorbeeld als volgt uit een christelijk gezang: ‘’k Hunker naar hetgeen ik zien zal, ’k wensch terug ’t geen ik eens zag’.

Af en toe werd hij bevangen door twijfel aan het geloof en schreef dan bijvoorbeeld: ‘m’n geloofsleven is den laatsten tijd zoo ingezonken. Het schijnt of er geen gebedsbehoefte meer is, of geen prediking mij meer ontroeren kan’. Wat hij schrijft maakt een intelligente, serieuze indruk en hij lijkt ook wel een wat romantische inborst te hebben. Soms komt hij ook wat neerslachtig over, wanneer hij dingen schrijft als: ‘Thans omgeeft mij weer de nuchterheid van het leven, de kilheid van het alledaagse. De vonk, die een oogenblik tot een heldere vlam uitsloeg, lijkt weer verdoofd onder de asch’.⁵

In de zomer van 1923 noteerde hij wat mismoedig dat er ook nog ‘la question de la femme’ was, maar in augustus 1923 had hij ‘une amie’: Heintje Valk. Zij was geboren op 5 juli 1894 in Kampen. Over haar afkomst is veel minder bekend. Ook zij was zeer religieus, maar weer net van een andere denominatie dan Dirk. Hier wordt volstaan met de anekdote dat als Heintje haar man niet begreep, ze wel eens placht te zeggen: ‘ach, die man is ook dolerend’. Er is één brief aan Jan bewaard gebleven van zijn grootvader aan moederszijde, die deze schreef voor zijn twaalfde verjaardag in 1938: een lange religieuze aansporing. Over deze grootvader is bekend dat hij dacht rijk te worden met beleggingen in de Russische spoorwegen. De aandelen waren echter vervalst en hij bleek opgelicht. Jans zus herinnerde zich dat ze als kind nog gespeeld had met dozen vol van deze biljetten.⁶

Heintje Valk had een zus die met dominee De Bruin uit Oudewater ging; in zijn kerk was Dirk heel actief voor de jongelingvereniging. Toen Heintje, ook zeer gelovig, daar eens te logeren was bij haar zus, ontmoette ze Dirk. Aanvankelijk aarzelde hij: hij vond zichzelf niet sterk, schreef hij in zijn dagboek, ‘en mag ik nu wel een meisje blootstellen aan het gevaar om jong alléén in ’t leven te staan?’ Op zondag 22 juli 1923 waren ze samen in de duinen van Katwijk. Daarover schreef Dirk in zijn dagboek:

Toen heb ik haar gevraagd m’n meisje en zoo God het wil, later m’n verloofde en vrouw te worden [en hebben we] hoofd aan hoofd gebeden. ’k Heb altijd zoo den indruk, dat je in de natuur als ’t ware dichter bij God bent dan in een huis. […] [Heintje] heeft toen gezegd: ‘Er is tweeërlei mogelijkheid. Onze verbintenis kan zijn in Gods gunst en onder zijn leiding. Moge het Hem behagen haar in zijn gunst te doen zijn. Zonder Gods zegen zal onze liefde ons slechts ellende brengen’.⁷

Deze dag ging het ‘aan’ en deze datum lieten ze in hun ringen graveren. Op 16 april 1924 trouwden ze in Oudewater en schreef Dirk in zijn dagboek: ‘de bruine oogen van m’n wit gesluierde bruid schitterden van geluk. Het huwelijk werd voltrokken in Oudewaters pastorie door Oudewaters pastoor en op ’t antieke stadhuis.’ Dirk kon zijn geluk niet op en de neerslachtigheid leek vanaf toen wat naar de achtergrond te verdwijnen.⁸

Het solliciteren bleek een bezigheid die hem nederig stemde. In januari 1923 – hij was 25 en nog niet eens afgestudeerd – stuurde hij al een ‘papieren kindje’ de wereld in: een sollicitatie naar de functie van gemeentesecretaris in Leerbroek, Meerkerk en Nieuwland. Twee maanden later vertrouwde hij zijn dagboek toe:

Voor eenigen tijd zond ik ’n klein papieren kindje de wereld in. ’t is de Stakker niet best vergaan. Ik was één van de 87 sollicitanten! Blijkbaar hebben de heeren die daar de lakens uitdeelen er zelfs niet aan gedácht om mij te benoemen. Op een groslijst van 19 kwam ik nog niet eens voor! Volkomen genegeerd! Gedaan alsof ik er niet was! Daar schrijf je nu 22 à 25 brieven voor! Ja ja, ’t is toch wat! Cynisch koud zijn ze gebleven bij het ontvangen van m’n stapel diploma’s en m’n mooie kaartje. Solliciteeren is […] een héél goeie remedie tegen zelfverheffing.⁹

Om ervaring op te doen was hij tijdens zijn studie al vrijwillig (dus onbetaald) gaan werken op de secretarie van de gemeente Oudewater. Zodra hij beethad bij het solliciteren maakte hij de balans op van zijn werkzame leven: ‘’k Ben nu 26 jaar, ruim 3½ jaar is in beslag genomen door m’n studie en een drietal daarvan was ik werkzaam als volontair ter secretarie alhier. Dat dat voorbij is betreur ik niet’.

Toen het hem gelukt was een baan te vinden citeerde hij een zin uit een psalm: ‘ma destination va s’accomplir’ (mijn bestemming zal worden vervuld). Hij herinnerde zich ‘dat de held van dat boek, tot een grootsche taak geroepen, uit het vaderhuis optrekkend naar zijn bestemmingsplaats, in geestdrift met heilige moed’ dat had uitgeroepen. ‘Onwillekeurig kwamen deze woorden mij voor de geest toen ik mij genoegzaam kon doorgronden van het feit, dat ik benoemd was tot secretaris-ontvanger van de gemeente Zwartsluis. Waarlijk ook mijn bestemming gaat zich vervullen […] Van den aanvang van mijn studie af heb ik geen hinderpalen gekend’. Op het blaadje van de kalender van 27 oktober 1923 noteerde hij: ‘benoemd tot secretaris en ontvanger van Zwartsluis’ – hij was pas 26 en trouwde dus pas een half jaar later met Heintje. Hij nam afscheid van het verenigingsleven van Oudewater. In het huis dat ze kochten in Zwartsluis bleven ze de rest van hun leven wonen. In zijn dagboek nam hij met deze onderstreepte woorden afscheid van Lange Ruige Weide: ‘Als kind heb ik hier gespeeld, als jongeling gedroomd en bemind, als man de ernst van het leven geproefd; ik ben hier gelukkig geweest!’¹⁰

‘Een klein droomertje, maar toch wel pienter’

— Jan in Zwartsluis —

De switch van volontair naar gemeentesecretaris werd in de lokale pers in Zwartsluis beschreven als ‘een wel zeer forse stap’. Dat was het inderdaad. Zowel De Koning als de gemeente Zwartsluis kreeg er echter nooit spijt van.¹¹

Dirk was gemeentesecretaris en gemeenteontvanger: dat laatste hield in dat hij de gemeentelijke belastingen moest innen. Daarover vertelde Jan later dat dat vaak rekenwerk tot diep in de nacht opleverde. Soms ging zijn vader na hoe toch dat verschil van tien cent was ontstaan: ‘Wij, de kinderen zeiden: “dat passen wij wel bij uit onze spaarpot.” Maar dat wilde hij niet. Het ging om het principe.’ Principes waren belangrijk, vond ook Jan, maar die mochten niet tot dogma’s of tot ideologie verworden.¹²

De Koning vatte het werk voor de kleine gemeente energiek op met als gevolg dat er in 1936, toen burgemeester Oprel vertrok naar Hardenberg, met succes druk op hem kon worden uitgeoefend om burgemeester te worden. Op 3 augustus 1936 was de plechtige installatie. De wethouders Meulink en Buisman haalden de burgemeester en zijn gezin van huis op in een koets om naar het gemeentehuis te rijden. Een van de wethouders zei in zijn toespraak dat ze de nieuwe burgemeester niets hoefden uit te leggen over Zwartsluis, want dan zou hij hen verbeteren. Na afloop ging de burgemeester met zijn gezin en alle genodigden achter het gemeentehuis op de foto – de kinderen natuurlijk op hun paasbest: Jan en Koos droegen een stropdas, Gerda en Henny een nette jurk.¹³

Het opvoeden van vier kinderen en het drukke burgemeesterschap konden of wilden Dirk en Heintje niet alleen aan. Er was altijd een hulp voor het huishouden. In 1938 en 1939 was dat Trijntje Esser-van Dalfsen. Ze herinnerde zich dat Jan (‘een stille jongen’) en Koos haar moesten helpen bij het poetsen van de schoenen. Ze maakte er (te) lange dagen, vond ze: van half acht ’s ochtends tot half acht ’s avonds. Ze had maar eens in de twee weken een middag vrij en die dreigde ook nog vaak verloren te gaan. Ze deed alles wat het huishouden omvatte; er werd tussen de middag warm gegeten. Omdat ze het werk te intensief vond hield ze er na twee jaar mee op, al keurde Jans moeder dat af. Wel leerde ze er met mes en vork te eten en ook mocht ze met het gezin mee op vakantie: elk jaar twee weken naar Katwijk, waar steeds hetzelfde huis van vrienden gehuurd werd.¹⁴

Ook familiebezoek bracht de kinderen wel eens in het westen van het land: een oom en tante van moederskant woonden met hun grootvader aan de Overtoom in Amsterdam. Jans zus Henny herinnerde zich dat ze het enorm spannend vond om daar naar de bioscoop te gaan. Ook deze familie was zeer gereformeerd. Als ze de radio aanzetten en hoorden dat de katholieke KRO de uitzending verzorgde, gaven ze als commentaar: ‘’t hoeft niet vandaag,’ zo herinnerde Jan zich.¹⁵

In 1938 maakte het gezin een drama mee: op 8 juli – moeder Heintje was net 44 geworden – kwam er een nakomertje, dat echter doodgeboren werd. De volgende dag droeg vader Dirk het met Jan en Koos naar het graf.¹⁶

Vanaf 1936 waren Jan en Koos dus de zoontjes van de burgemeester. In de kleine gemeenschap die Zwartsluis was betekende dit dat ze in een glazen huis leefden. Jan werd wel eens op kattenkwaad betrapt, bijvoorbeeld als ze in het riet van het Meppelerdiep een vuurtje gestookt hadden. Dan behandelde zijn vader hem wat strenger dan zijn leeftijdsgenootjes, herinnerde hij zich:

We werden wel eens opgebracht en dan op het gemeentehuis streng toegesproken. Mijn kameraadjes kwamen dan met de schrik vrij, maar ik moest nog nablijven. Dan haalde mijn vader de gummistok tevoorschijn. Hij legde uit dat hij tegenover mij toch een beetje streng wilde zijn.¹⁷

Die gummistok gebruikte zijn vader overigens nooit. In de herinnering van Jans jongste zus Henny was de sfeer in het gezin opgewekt en werd er weinig gestraft. Als dat toch gebeurde, dan betrof het meestal Koos. Toen Jan in 1956 trouwde droeg hun moeder een gedicht voor waarin ze ophaalde dat Koos ooit voor kattenkwaad gestraft was: hij moest vroeg naar bed. Vervolgens was Jan zoek. Na een uitgebreide zoektocht bleek dat Jan uit solidariteit ook was gaan slapen – de jongens deelden een kamer en een bed aan de achterkant van het huis, net als Gerda en Henny dat deden aan de voorkant van het huis.¹⁸

De woning bestond uit twee samengetrokken huizen; het achterste huis had bij een kalkbranderij gehoord. Door de samenvoeging waren er allerlei zolders, kruipruimtes en bergingen ontstaan. Het was een oud huis: het dak lekte en als het regende moest Jan wel eens naar de zolder om pannetjes neer te zetten die de regen opvingen. Er was in het hele huis maar één lamp, boven de eettafel: wie ’s avonds wilde lezen moest dus aan die tafel gaan zitten en daar werd ’s avonds vaak lang gepraat.¹⁹

Het Meppelerdiep pal voor de deur was voor de kinderen een bron van inspiratie. Als er een schip door de sluis wilde, dan moest die bediend worden. Iedereen wist hoe de sluis werkte en wie er was hielp daarbij. Ook Jan deed dat wel. Decennia later vertelde hij als minister aan een ambtenaar dat hij daar geleerd zou hebben om een hazenslaapje te doen, als hij op de volgende boot moest wachten.²⁰

Koos en Jan, de twee jongens uit het gezin, trokken veel met elkaar op. Zus Henny herinnerde zich dat ze ooit een kano kregen, maar die bleek lek. In het Meppelerdiep lagen twee eilandjes en ze probeerden om de beurt om een eilandje te bereiken. Dat ging Koos gemakkelijker af: hij was ouder maar ook sterker gebouwd. Toen het Jan met moeite ook lukte stapte hij op het eilandje prompt in een wespennest en werd aangevallen door die wespen. Hij werd flink gestoken en sprong snel het water in om terug te zwemmen. Van dit avontuur was hij even ziek, waarop hun vader concludeerde dat de kano maar niet meer gebruikt moest worden. Ria Visser, die een stukje verderop woonde, bleef het beeld bij van Koos en Jan die samen het Meppelerdiep in sprongen. Zwartsluis was een bijzonder overzichtelijke gemeenschap. Toen ze trouwde werd het huwelijk tot haar verrassing voltrokken door de burgemeester zelf, die hen opriep om van elke dag een kleine feestdag te maken. Ze zat lange tijd in het bestuur van de Oranjevereniging, dat op Koninginnedag een aubade bij de burgemeester voor de deur hield. Na afloop was er gebak en toonde Dirk de Koning zich altijd heel belangstellend.²¹

Koos en Jan waren tegenpolen. Volgens hun zus Henny was Koos een waaghals en zocht hij soms ook wel het gevaar. Hij was ruim anderhalf jaar ouder dan Jan en verbood zijn kleine broer allerlei dingen die hij zelf wel deed. Dan ging hij bijvoorbeeld ondersteboven aan zijn gympen aan een lichtmast hangen. Ook Gerda was een actief kind, dat graag in bomen en masten mocht klimmen. Jan was minder avontuurlijk ingesteld en introverter. Toen hij negen was en zijn vader beschreef hoe zijn beide zoons omgingen met de genoemde optocht voor de viering van Koninginnedag, beschreef hij Koos als ‘resoluut en tot aanpakken geneigd’ en Jan als ‘een klein “droomertje”, maar toch wel pienter’. Op zijn vijfde kwam Jan aan zijn moeder melden: ‘nu wil Jan geen duim meer zuigen’. Toen hij eens kattenkwaad uithaalde en zijn vader tegen hem zei ‘kwajongen dat je bent,’ antwoordde hij: ‘Zegt u dat maar niet, want u bent de vader.’²²

Op zondag moesten de kinderen mee naar de kerk: het geloof was voor beide ouders belangrijk. Aan alle rituelen werd deelgenomen; alle kinderen werden bijvoorbeeld gedoopt. In Henny’s herinnering was het allemaal niet zo zwaar. In Hasselt, een dorp verderop, duurde de preek urenlang, omdat daar veel zware zogeheten ‘bonders’ zaten. In Zwartsluis duurde die maar anderhalf uur en de catechisatie ’s avonds was vrijwillig. Koos moest niet veel van de kerk hebben, Jan vond het minder erg om mee te gaan.²³

Beide jongens gingen vanaf hun zesde naar de christelijke lagere school aan de Zomerdijk in het dorp. Een onderwijzer daar duidde Jan ooit aan als ‘het schaapje onder de wolven’. Jan bewaarde geen al te beste herinneringen aan de school, althans aan de onderwijzeressen, zo schreef hij later: ‘Ik heb vroeger nooit van m’n juffrouwen op school gehouden. Ze waren streng en gemeen en ik was een klein, erg verlegen jochie dat na een boos woord al in het trillende lip-stadium verkeerde.’²⁴

In 1938 ging Jan naar de ulo in het dorp, waar hij alleen de eerste klas doorliep. Erg hoge cijfers (een 9 en zelfs een 10) haalde hij dat jaar voor Bijbelse en vaderlandse geschiedenis; voor algebra en meetkunde prijkte er echter een 2 op zijn cijferlijst. Hij ging over en vanaf het schooljaar 1939-1940 ging hij naar de hbs in Zwolle. Daarvoor moest hij een toelatingsexamen doen. Voor Nederlands, rekenen en geschiedenis haalde hij een 7, voor aardrijkskunde een 4½ – genoeg om toegelaten te worden.²⁵

Jans jeugd in Zwartsluis lijkt betrekkelijk zorgeloos verlopen te zijn. Dat hij een gevoelige jongen was bleek ook toen hij in zijn studententijd op zijn jeugd terugblikte:

Vroeger toen ik klein was, had ik vaak heimwee naar iets wat je niet kunt omschrijven, een soort ‘beloofd land’ dat achter de horizon lag en soms was het zo erg dat het pijn deed aan je hart. Het werd een beetje beter als je ver van huis liep, maar helemaal over ging het nooit. Het was altijd alsof je niet ver genoeg was. Ik denk dat het bij ieder kind wel zo zal zijn, alleen is het bij mij nooit helemaal overgegaan.²⁶

‘Leven zonder conflicten met anderen’

— Jans latere blik op Zwartsluis —

Zwartsluis bleef de rest van zijn leven een bijzonder plekje houden in Jans hart. Als student verruïneerde hij zichzelf naar eigen zeggen ooit voor maanden met de aanschaf van een kaart van Zwartsluis van rond 1600, uit de beroemde atlas van Blaeu. Toen hij minister was hing die kaart nog steeds ingelijst thuis.²⁷

De bestuursstijl van zijn vader was een belangrijke inspiratiebron voor Jan. Doordat die alom werd gerespecteerd in het dorp kon hij van 1936 tot aan zijn pensioen in 1962 burgemeester blijven. Hoezeer Jan daarvan onder de indruk was liet hij af en toe in interviews blijken. Dan zei hij bijvoorbeeld: ‘Als je Zwartsluis goed kunt besturen, is Europa bij wijze van spreken een fluitje van een cent. Het omgekeerde is niet waar. Als je Europa kunt besturen, kun je in Zwartsluis grandioos mislukken.’ Zijn vader was een voorbeeld voor hem, zei hij in 1978: ‘Ik geloof niet dat er in het hele dorp iemand is met wie hij conflicten had. Dat heb ik zeer bewonderd. Ik heb er ook veel van geleerd.’ Dat probeerde hij zelf ook: ‘Ik geloof dat het mogelijk is zonder conflicten met anderen te leven.’²⁸

Hoe zijn vader er kennelijk in slaagde om in bijna veertig jaar als gemeentesecretaris en burgemeester geen enkele vijand in zijn gemeente te maken valt buiten het bereik van dit boek. Het onderhouden van vele informele contacten in de kleine gemeenschap maakte in elk geval deel uit van zijn bestuursstijl. Bij zijn afscheid in 1962 werden zijn diplomatieke gaven en zijn tact geroemd. Een van de wethouders gaf er dit voorbeeld van. Als er tien gegadigden kwamen om een woning toegewezen te krijgen, dan kregen ze alle tien volop de gelegenheid om bij de burgemeester hun hart uit te storten. Daardoor verlieten ze alle tien zijn kamer ‘in de vaste overtuiging dat ze de beschikking over deze ene woning zouden verkrijgen’.²⁹

Tijdens en na zijn ministerschap kwam Jan af en toe nog terug in Zwartsluis. In 1989 vroeg de toenmalige bewoner van zijn geboortehuis, Willem Schoonewelle, hem of hij het huis ‘De Koningshof’ mocht dopen. Dat vond Jan prima. Een bordje met die naam en de vermelding van de beroemde zoon siert sindsdien het huis. Hij ging er op bezoek, bekeek het huis en haalde jeugdherinneringen op. Het huis was toen al (en inmiddels nog meer) danig veranderd. Er werd bijvoorbeeld een erker aan de zijkant aangebouwd om Jans moeder een plek te geven waar ze kon liggen.³⁰

In 1988 vroeg een krant hem naar zijn favoriete plekje in het dorp. Hij kon niet kiezen tussen zijn geboortehuis en de oevers, al moest hij bij die laatste vaststellen dat de rietoever was getransformeerd in een jachthaven. ‘Maar ’t blijft mooi, hier aan het Zwarte Water.’³¹

2

‘Conflicten met scherpe kanten’

De Tweede Wereldoorlog

Op 10 mei 1940 werd Jan – dertien jaar jong – rond half zes ’s ochtends gewekt door zijn vader. De burgemeester had van drie tot vijf luchtwachtdienst gehad in het gemeentehuis. Hij zag er vele Duitse vliegtuigen overkomen en hoorde dat de Duitsers ook al de grens waren overgestoken. Afgesproken was dat bij een Duitse inval hun opmars zo veel mogelijk bemoeilijkt moest worden. Daartoe zouden beide bruggen over de sluizen worden opgeblazen die in Zwartsluis samen het Meppelerdiep overspanden op de plek waar dit uitmondde in het Zwarte Water. Wie in de buurt van een van die bruggen woonde moest het huis uit. Nadat de burgemeester zijn vrouw en zijn vier kinderen wakker had gemaakt, ging hij er met Jan en diens oudere broer Koos op uit om hun buren te waarschuwen:

De mensen waren volkomen verrast. Ik kon me nog levendig voorstellen wat een getob we hadden met oude mensen, die niets van de situatie begrepen. Een oude vrouw deed de deur niet open. Mijn oudste zoon sloeg de ruiten van haar huisje stuk, wikkelde haar in een wollen deken en droeg haar naar de Sluisstraat. Het was een droeve stoet van verbaasde en verwarde mensen.

Een paar beelden van de eerste oorlogsdagen bleven Jan bij. Omdat de brug openstond, gooide zijn vader zijn knipmes over de sluis zodat de sergeant daar het vuurkoord kon doorsnijden en de lont aansteken. De familie De Koning maakte zich uit de voeten op de Sluisstraat. Door de ontploffing sprongen de ramen van hun huis; dat kon dezelfde dag nog gerepareerd worden. Op 13 mei kwam de volgende schok: koningin Wilhelmina vluchtte naar Engeland. Dat veroorzaakte aan de keukentafel van huize De Koning discussie. Vader Dirk kapte die echter af met: ‘de koningin heeft dat gedaan, dus is het goed’. Jan vond het achteraf heel verstandig dat zijn vader zijn emoties op dat moment niet liet blijken: ‘dat was zijn stijl’.¹

Voor Jan veranderde er niet veel: om in het verzet te kunnen gaan was hij nog te jong en hij moest gewoon naar school. Sinds de zomer van 1939 was dat de hbs in Zwolle: het Christelijk Lyceum aan de (nog niet gedempte) Veerallee, dat daar nog steeds is gevestigd. De rector was Jan Fernhout. De geschiedschrijvers van die school gaven een fraaie beschrijving van zijn persoonlijkheid. Hij kon bijvoorbeeld ‘geniaal schelden’ op leerlingen die het te bont gemaakt hadden. Ook was hij een groot schaatsliefhebber: als het vroor deed hij graag zelf mee aan de schaatswedstrijden van de school. ‘Om moeilijkheden met de Inspectie in verband met ijsvrij te voorkomen, werd het aantal uren gymnastiek dan plotseling aanzienlijk uitgebreid,’ zo staat te lezen in de schoolkroniek. Jans beste en slechtste vakken bleven hetzelfde als het jaar op de ulo in Zwartsluis, zo bleek uit zijn rapport in de eerste klas met één 9 (Godsdienstonderwijs) en twee keer een 5 (algebra en meetkunde).²

Bij slecht weer reisden Jan en Koos per bus naar school. Hun zus Henny zag het tachtig jaar later nog steeds voor zich:

Die bus kwam vanuit Blokzijl en Vollenhove. Hij stopte bij de brug bij ons huis. Dan werd er geroepen. Ik zie Koos nog vliegen. Half aangekleed, met zijn jas over de schouders, een boterham achter iedere wang, de tas mee, rende hij naar boven en riep vanuit het raam: ‘Slagter, de bus is er!!!’ Die jongen woonde drie huizen verderop. En dat ging zo verder door. Dan zag je allemaal vliegende jongens van een jaar of vijftien, zestien. De bus reed via Hasselt naar Zwolle. Daar moesten ze het spoor nog over. Ze kwamen altijd te laat. ‘Het spoor zat zeker weer dicht,’ zei de leraar dan. ‘Ja, het spoor zat dicht,’ zeiden ze dan. Dan was de bus te laat gekomen of er was weer wat uitgehaald.

Mogelijkheden voor dat laatste waren er doordat de bus, vanwege benzineschaarste, een houtgasgenerator had: een soort vat achterop de bus met een gat waar hout in ging. De bus werd aangedreven door de houtverbranding. Jan vertelde erover aan zijn zoon Chris:

Ze hadden niet altijd zin om naar school te gaan. Dan moest een van die jongens zijn schoen op dat gat houden. Dan ging het vuur uit en dan kon de bus niet rijden. Diegene moest dan wel aan zijn ouders uitleggen dat zijn zool was doorgebrand.³

‘Een greppel of de laatste gracht’

— zoon van een burgemeester in oorlogstijd —

De burgemeester stelde zich mild op tegenover kleinere daden van verzet. Toen op 10 mei 1941 de deuren van NSB’ers in het dorp beklad waren met een oranje W (van Wilhelmina) stelde hij een onderzoek in. Alleen de winkel van Slurink bleek die oranje verf te verkopen. De jonge daders werden opgespoord en kregen een bekeuring. Begin 1942 kreeg de burgemeester problemen met de Duitse bezetter. Hij had zijn handtekening gezet onder dertig blanco persoonsbewijzen – ‘voor die tijd een groot aantal,’ volgens oorlogsgeschiedschrijver Loe de Jong. De ambtenaar Jacobus de Goede verspreidde ze verder via dominee Tjadens in Vollenhove. De Goede sprak met de burgemeester af dat hij de schuld op zich zou nemen omdat hij vrijgezel was. Dirk de Koning werd verhoord maar kwam verder met de schrik vrij. Overigens kreeg Jan in 1941 naast zijn eigen persoonsbewijs ook een vals persoonsbewijs. Alleen de geboortedatum en zijn foto klopten daarop: hij kon zich desgewenst voordoen als Jan Verdonk uit Giethoorn, geboren in Zetten in Gelderland, van beroep bakker.⁴

In deze jaren vonden in huize De Koning indringende discussies plaats – vaak over de oorlog, maar niet alleen maar, herinnerde Jan zich: ‘op zondagavond had je nog geen last van televisie of zo. Dan zaten we vaak tot tien uur aan tafel. Dan moest er niet afgeruimd worden, dan moet je een boom opzetten met elkaar’. Ook zijn jongste zus Henny (geboren in 1932) had daar warme herinneringen aan. Ze was weliswaar te jong om het allemaal te volgen, maar ze mocht blijven zitten, tot hun moeder vroeg: ‘had jij niet al in bed moeten liggen?’

Hun vader was volgens Jan ‘een gereformeerd mens, maar van de ontspannen soort. Hij zei altijd: “jongen, in de kerk valt veel te lachen.”’ Er was bijvoorbeeld een man die tegen het zingen van gezangen (in plaats van alleen psalmen) tijdens de eredienst was – een gebruik dat toen opkwam. Als iedereen ging zingen, stond hij op en zette zijn pet op. Was het gezang afgelopen, dan deed hij zijn pet af, ging weer zitten, en luisterde weer in totale devotie naar wat er gezegd werd, herinnerde Jan zich: ‘Ik heb dat altijd een prachtig voorbeeld gevonden van hoe je geweldloos en met groot effect kunt demonstreren. Je moet je bezwaren aantekenen op het punt waartegen je bezwaren hebt. Maar je moet je niet gaan vastbijten in een onoverbrugbare kloof.’

Zo’n discussie over evenredigheid van doel en middelen in de oorlog ontstond er aan de keukentafel bijvoorbeeld in de Hongerwinter. De Duitsers zouden een paar versleten bussen van het streekvervoerbedrijf komen weghalen. Jan en Koos vonden dat dat niet kon. De eenvoudigste oplossing om dat te voorkomen, meenden zij, was om de garage waar ze stonden in brand te steken. Het vroor echter en er stond een stevige oostenwind, zodat hun vader tegenwierp dat dan het hele dorp in brand zou vliegen. Dat moest dan maar, vonden de twee broers. Vader praatte de hele nacht lang op hen in en overtuigde hen uiteindelijk dat het niet moest gebeuren. In plaats daarvan gooiden ze toen zand in de tanks van de bussen.

Dit soort discussies waren er ook over de vraag hoe ver een burgemeester in oorlogstijd kon gaan. Moesten de straatnamen van nog levende leden van het Koninklijk Huis vervangen worden, zodat de Wilhelminalaan de Emmalaan zou worden? Die discussie speelde in Kampen. Die burgemeester weigerde dat, nam ontslag, en Kampen kreeg een NSB-burgemeester waarmee de stad volgens Jan veel slechter af was. Jans vader noemde dat een greppel die hij nog zou nemen, zij het met weerzin. Zo kwam een burgemeester dan steeds voor de volgende greppel te staan, vertelde Jan later. ‘Moet je joden laten ophalen? Sommigen zeiden ja, anderen nee. Mijn vader vond dat een brug te ver. Dat was geen greppel maar de laatste gracht. Je had die discussie over de ariërverklaring. En zo bleef je dubben, en ten slotte haal je op die manier 1945.’ De kunst was dus om een greppel en de laatste gracht van elkaar te onderscheiden.⁵

Deze discussies scherpten weliswaar Jans denken over dilemma’s in de oorlog (en daarna in de politiek), maar bleken in 1942 in het geval van zijn vader een hoog academisch gehalte te hebben. Op 14 november van dat jaar werd Dirk de Koning namelijk ontslagen: hij hoefde daarna dus geen moeilijke keuzes meer te maken. Dit ontslag was het gevolg van een competentieconflict aan Duitse zijde over zijn herbenoeming per 1 augustus 1942, nodig omdat zijn eerste termijn van zes jaar toen afliep. Het conflict ging tussen de Overijsselse Commissaris (toen niet meer ‘van de Koningin’) en de Beauftragte van de Rijkscommissaris. Uiteraard was Zwartsluis niet de enige gemeente waar dit speelde. De verhoudingen tussen deze beide functionarissen moesten zich nog ontwikkelen, maar in algemene zin had de laatstgenoemde de overhand. Dat zou ook in dit geval blijken.⁶

De NSB-Commissaris voor de provincie Overijssel, Von Bönninghausen, had in Zwartsluis gezien dat de samenwerking in het college uitstekend was en dat De Koning het vertrouwen van het overgrote deel van de bevolking had, en was voor een herbenoeming. Daartegenover stond de Beauftragte voor Overijssel onder Rijkscommissaris Seyss-Inquart, Schröder. Die vond dat De Koning ontslagen moest worden, ‘op grond van zijn politieke gezindheid’: De Koning was geen NSB’er. Van Bönninghausen stelde dat dat enkele feit tot nu toe nergens reden voor ontslag was geweest en stelde voor de verdere ontwikkelingen af te wachten: De Koning ‘werkt waar nodig loyaal mee,’ schreef hij aan secretaris-generaal Frederiks van Binnenlandse Zaken.

De NSB in Overijssel stookte intussen het vuurtje tegen De Koning op bij het ministerie van Binnenlandse Zaken. Volgens hen gedroeg de burgemeester zich tegenover NSB’ers ‘zeer onbehoorlijk’: ‘Elk begrip voor de huidige omstandigheden is bij de heer De Koning afwezig. Daarbij is zijn optreden ontzettend slap. Onder zijn ogen vinden Oranje-demonstraties enz. plaats zonder dat door hem wordt ingegrepen.’

Zijn burgemeesterschap werd kort voor 1 augustus voorlopig verlengd, maar dat bleek tegen het zere been van Beauftragte Schröder: op 19 augustus eiste die alsnog het ontslag van De Koning. Frederiks reageerde verbaasd: een gesprek van Schröder met De Koning was volgens de laatste zeer bevredigend verlopen. Een nieuw gesprek tussen De Koning en Schröder leverde geen nieuwe inzichten op en op 7 november informeerde de Beauftragte verontwaardigd bij Frederiks waarom De Koning nog steeds niet was ontslagen. Toen koos de secretaris-generaal eieren voor zijn geld: op 14 november deelde hij De Koning in hotel Wientjes in Zwolle mee dat zijn burgemeesterschap de volgende dag zou eindigen. Wel ging hij nog achter het pensioen aan dat De Koning inmiddels had opgebouwd, want daarover was van Duitse zijde niets gemeld. Nog diezelfde avond werd een haastig afscheid van De Koning georganiseerd. Burgemeester Vooys van Hasselt kreeg Zwartsluis erbij.⁷

Jans zus Henny herinnerde zich dat haar vader thuis vertelde dat hij ontslagen was. Binnen de kortste keren meldde het verzet zich om te helpen. Hij kon via de Vereniging van Nederlandse Gemeenten al snel aan de slag bij de verzekeringsmaatschappijen Centraal Beheer en Samsom met het verzekeren van gemeentelijk bezit, overal in het land. Dat betekende een reizend bestaan; alleen in het weekend was hij in haar herinnering altijd thuis. Financieel ging hij er met deze stap zelfs op vooruit.⁸

Jans schoolprestaties gingen er intussen niet op vooruit. In de tweede klas (1940-1941) ging hij nog over, maar het jaar erop schreef rector Fernhout op zijn rapport: ‘kan veel beter! ’t Zal ook moeten!’ Vader Dirk reageerde er schriftelijk op met: ‘Inderdaad!’ In 1942-1943 werd Jan voorwaardelijk bevorderd naar de vijfde, de examenklas: hij moest een herexamen doen voor driehoeksmeting en scheikunde. Voor beide haalde hij een zesje. Juist in zijn eindexamenjaar 1943-1944 – hij werd zeventien aan het begin ervan – rolde hij ook het verzet in.⁹

‘Gedreven door haat en fanatisme’

— actief in het verzet —

‘Ik was heel betrokken bij dat hele oorlogsgebeuren,’ zei Jan achteraf. Het lag voor de hand dat hij actief zou worden in het verzet. Hij praatte er later weinig over, waarschijnlijk omdat hij vond dat anderen – die de oorlog niet altijd overleefd hadden – veel meer gedaan hadden. Dat maakt het wel problematisch om alleen al na te gaan waar hij zat en wat hij deed – uit de grond der zaak toch al moeilijk voor de oorlogsperiode. Er is bijvoorbeeld maar één groter interview met hem over de oorlogsperiode: Coen Hilbrink sprak hem voor zijn standaardwerk over het verzet in Overijssel. Daarin zegt Jan dat hem tijdens de oorlog al niet eens duidelijk was hoe hij bij verschillende groepen en acties terechtkwam.

De spil van het verzet in Zwartsluis was voor Jan de winkel van Koos Slurink, een handel in scheepsbenodigdheden aan de Handelskade (die van de oranje verf). Het pand is nog steeds in de familie; er zit inmiddels een zaak in watersportbenodigdheden. Jan was een van de jongens in het dorp die er graag kwam. Hij typeerde Slurink als iemand die zeer godsdienstig, nuchter en toegankelijk was en goed kon praten met jonge mensen – ‘en hij had ook altijd shag’: Jan was al jong gaan roken.

Op de vraag hoe hij het verzet in was gerold antwoordde Jan dat het wat toevallig gegaan was. Dat was wel erg bescheiden. De directe aanleiding was dat er op 13 november 1943 een Amerikaanse bommenwerper crashte bij Zwartsluis, op de terugweg naar Engeland na een bombardement op een vliegtuigfabriek bij Bremen. Het vliegtuig eindigde in het Meppelerdiep, hemelsbreed ongeveer vijfhonderd meter van het huis van de familie De Koning. Nóg dichter bij de plaats van de crash woonde Henk Eikelboom, op dat moment twintig jaar, die meteen op zijn fiets naar de plek des onheils racete en er als eerste was. Het gebeurde op zaterdagmiddag rond het middaguur, zodat velen een kijkje gingen nemen. Twee van de bemanningsleden hadden nog net uit het toestel kunnen springen en waren aan een parachute vlak in de buurt geland. Eikelboom sprak hen aan, ‘leende’ twee fietsen en ging er met de twee Amerikanen vandoor om een onderduikplek te zoeken, voordat de Duitsers kwamen.

Eikelboom besefte meteen dat hij hiermee voor de rest van de oorlog afscheid nam van Zwartsluis: te veel mensen hadden hem gezien. Hij was een centraal figuur in het verzet, samen met onder meer Pouwel Slurink, een zoon van de winkeleigenaar. Samen regelden zij dat de onderduikers in Zwartsluis distributie-bonkaarten kregen, nodig voor levensmiddelen.

Jans broer Koos, die bevriend was met Henk Eikelboom, nam het werk van Henk na 13 november 1943 van hem over. Het ging om circa vijftig adressen waar geen administratie van bijgehouden mocht worden. Koos had hier echter weinig aanleg voor: hij kon niet goed onthouden waar hij al geweest was en waar hij nog zijn moest. Volgens Jan was zijn broer daarvoor net iets te nonchalant en was hij zelf meer een pietje-precies. Daarom bood hij Koos aan dit van hem over te nemen; die was blij dat hij ervan af was. Zo debuteerde Jan in het verzetswerk. Het avontuur trok hem er wel in aan. Hij haalde de bonkaarten ook wel eens op in het kledingmagazijn van Wieringa in Zwolle – ‘de beurs,’ in verzetsjargon. Daar kwamen ook de verspreiders van de bonkaarten voor andere delen van Overijssel. Van Pouwel Slurink kreeg hij een pistool en schietlessen: daarbij schoot hij ooit iemand door zijn broek net onder het kruis. Bij controle heette hij Jan Verdonk en wat ook hielp, merkte hij, was een doek om zijn hoofd slaan, zodat hij eruitzag als een meisje: ‘Ik kreeg de meest schunnige opmerkingen naar mijn hoofd geslingerd als ik langs de Duitse militairen fietste.’ De bonkaarten bleef hij de rest van de oorlog bezorgen, ongeveer eens per maand, in weer en wind. Kort na Jans overlijden in 1994 beschreef een van die onderduikers in een ingezonden brief zijn bewondering voor Jan, opgedaan in de Hongerwinter, ‘toen hij met halfbevroren vingers de bonkaarten achter zijn jas vandaan haalde en daarna weer in de nacht verdween’.¹⁰

In 1944 breidde Jan zijn verzetstaken uit. Hij ging het verzetsblad Strijdend Nederland rondbrengen. Dat werd in Kampen gestencild door een andere zoon van de winkelier uit Zwartsluis, Toon Slurink. In Jans herinnering deed hij dit op woensdagmiddag. Hij had dan vrij van school en fietste van Zwolle naar Kampen, waar hij de voorraad ophaalde. Die bezorgde hij achtereenvolgens in Genemuiden, Vollenhove, Blokzijl en Zwartsluis. Dat was zeker zeventig kilometer – ‘ik moet een groot fietser zijn geweest in die tijd,’ zei hij in een terugblik. Het pistool had hij dan bij zich: ‘Ik was bang voor de honden op de dijk tussen Kampen en Genemuiden en er was één rothond, altijd dezelfde, die honderden meters met je meeging. Ik heb vaak op het punt gestaan die hond dood te schieten.’ Meestal was hij voorzichtig, maar niet altijd. Op een warme dag ging hij wat drinken in de Buitensociëteit in Kampen. De fietstassen met daarin de opgerolde exemplaren van Strijdend Nederland nam hij mee. Op het terras belandde hij tussen mensen met een NSB-speldje op:

Ik was zo onverstandig om tegen een van de mensen zonder zo’n speldje te zeggen: ‘Wat een rotzooi hier.’ Dat liep natuurlijk meteen uit de hand, want die bracht dat over aan zijn vrienden. Die schopten mij de Buitensociëteit uit en gooiden mij mijn fietstassen met al die rolletjes na. Die rolletjes schoten over straat, dus als een haas pakte ik ze op en fietste weg.

Rond februari 1944 besloot Jan onder te duiken in Blokzijl. Daar was geen directe aanleiding voor. Wel zou hij in dat jaar achttien worden, zodat hij moest vrezen voor de Arbeidsinzet. En er was nog een reden, gaf hij achteraf aan: ‘mijn verkerinkje uit die tijd kan ook een rol gespeeld hebben.’ De jongedame in kwestie was Gini van den Berg. Ze was geboren op 30 januari 1927 en was een dochter van de burgemeester van Blokzijl. Hun vaders kenden elkaar goed, als burgemeesters uit dezelfde streek; Van den Berg was ook nog eens afkomstig uit Zwartsluis. Via Jan werkte Gini als koerierster en ze smokkelde bijvoorbeeld wapens in haar laars. Ze werd kind aan huis in huize De Koning.¹¹

Er is weinig bekend over Jans verzetsactiviteiten. ‘Het was heel veel praten om het praten,’ zei hij achteraf wel. Ergens in 1944 trad hij toe tot de verzetsgroep van Harmen Visser (schuilnaam oom Willem), opperwachtmeester van de marechaussee in Vollenhove en een van de leidende figuren uit het verzet in de Kop van Overijssel. Mogelijk leerde hij die kennen via de al genoemde dominee Tjadens uit die plaats. Zowel Blokzijl als Vollenhove grensde pal aan de in 1942 drooggevallen Noordoostpolder. Dat gebied werd daarna ontgonnen; het belang van de oogst werd lange tijd in elk geval potentieel als zeer groot beschouwd, ook door de Duitsers, die alle bruggen naar dit gebied bewaakten. De groep van Jan was betrokken bij de organisatie van de dropping van containers met wapens en munitie op een vastgestelde plek in de Noordoostpolder. Jan onthield de geheime slagzin die via een Belgisch radioprogramma zou worden uitgezonden als er een zending op komst was: ‘Henri uit Brussel is rijk.’ Daarnaast waren er andere codewoorden afgesproken alvorens de dropping door zou gaan. Hoewel Jan met andere leden van deze groep verschillende keren ’s nachts klaarzat, kwam het nooit tot een feitelijke afworp. Zoals velen had hij een, waarschijnlijk vervalste, ‘Sonderausweis’ die hem vanwege het belang van de voedselvoorziening vrijstelde van de Arbeidsinzet. Deze was gekoppeld aan zijn echte persoonsbewijs, waarin stond dat hij ‘controleur voedselvoorziening’ was.¹²

In mei 1944 benaderde Harmen Visser ook Jan Tuut (schuilnaam Joop van Wijk) voor verzetswerk. Die was vooral actief in het verzet in en rond Steenwijk. Al snel werd Jan de Koning via hem betrokken bij een volgende serieuze verzetsactiviteit: met twee anderen overvielen zij op 16 mei 1944 het distributiekantoor in het gemeentehuis van Oldemarkt. De overval was goed voorbereid (de telefoonverbindingen waren onklaar gemaakt) en verliep snel en voorspoedig. De vier drongen gewapend binnen, overmeesterden de aanwezige gewapende wachtmeester, sloten de aanwezigen (inclusief de burgemeester) op in de gevangenis onder het gemeentehuis, en gingen ervandoor met alle bonkaarten uit de openstaande kluis en duizenden persoonskaarten uit het bevolkingsregister. De daders bleven onbekend; volgens Tuuts wat impressionistische memoires van vijftig jaar later was Jan de Koning een van hen. De beide Jannen doken hierna onder op een voor Tuut vertrouwd adres: bij Geert en Annechien Tuin aan de Kruisstraat 51 in Oldemarkt. Het lukte hen om zich daar schuil te houden terwijl het anders zo rustige dorpje na de overval grote belangstelling van de Duitsers ondervond. Hier vierde Jan ook zijn achttiende verjaardag, op 31 augustus 1944. Toen Tuut eens ternauwernood aan de Duitsers ontkwam, zei hij: ‘Ik besefte dat ik ook deze keer weer door Hem in bescherming was genomen.’ Jan reageerde daarop met: ‘Je had zeker weer een gulden of een riks op zak, want daarop staat: God zij met Ons.’ Daaraan dacht Tuut na de oorlog naar eigen zeggen nog elke dag terug.¹³

De beperkingen van de oorlogsomstandigheden voor het normale schoolwerk lieten zich intussen steeds zwaarder gelden. Zoon Chris herinnerde zich dat Jan vertelde dat hij in de oorlog in Zwartsluis eens over straat liep samen met iemand die hij onder zijn hoede had. Toevallig passeerde er een leraar die hem wat verwijtend aankeek omdat hij op dat moment op school hoorde te zitten. Jan bracht zijn wijsvinger naar zijn lippen en wees naar de man naast hem: dat was genoeg voor de leraar om er niet op in te gaan.¹⁴

Zijn schoolprestaties leden intussen wel onder zijn verzetsactiviteiten. De school besloot vanwege de oorlogsomstandigheden om de rapporten van februari en april 1944 samen te voegen. Dat werd Jans laatste rapport: hij had daarop voor vijf bètavakken een onvoldoende. Het centraal schriftelijk eindexamen deed hij van 8 tot en met 12 mei en het mondeling eindexamen van 19 tot en met 23 juni 1944. De overval in Oldemarkt viel dus midden in zijn eindexamenperiode. Zijn cijferlijst voor de mondelinge examens vertoonde een 3 (scheikunde), een 4 (plant- en dierkunde) en tweemaal een 5 (Frans en mechanica). ‘Afgewezen,’ noteerde Fernhout dan ook op het examenbriefje. In de lerarenvergadering werd na de oorlog geconstateerd dat velen in het jaar 1943-1944 het eindexamen normaal hadden kunnen doen; voor de overige leerlingen had Fernhout gebruikgemaakt van de landelijke regeling dat het einddiploma mocht worden uitgereikt op basis van het kerstrapport. Jan was kennelijk als enige net tussen wal en schip gevallen: ‘Voor Jan de Koning zal hij alsnog een dergelijke aanvrage indienen,’ deelde Fernhout in juli 1945 daarom mee. Eind 1945 ondertekende de rector zijn getuigschrift en was Jan achteraf alsnog geslaagd.¹⁵

Na september 1944 kreeg het verzet in het niet-bevrijde deel van Nederland, boven de grote rivieren, een grimmiger karakter. Dat gold ook voor Jans activiteiten. Hij gaf aan graag naar Sint Jansklooster (vlak bij Vollenhove) te willen. Jan Tuut bracht hem naar een nieuw onderduikadres: bij bakker Hilbert en zijn vrouw Jantje Keizer aan de Kloosterweg 7. Hun zoon Klaas was negen toen Jan daar kwam. Hij herinnerde zich dat Jan hem daar eens op schoot nam, zijn pistool liet zien en toonde hoe je moest richten. Dat ging ook wel eens mis: op de boerderij van de familie Van Benthem aan de Halleweg 5 zaten een halve eeuw na de oorlog in een kast nog steeds de kogelgaten. Toen Jan eens langskwam en daaraan door de vrouw des huizes herinnerd werd, moest hij lachen. Jan bleef in de oorlog overigens gewoon naar de kerk gaan als dat kon. Jacob van Benthem herinnerde zich dat Jan kerkte samen met zijn oudste broer Henk. ‘Bij de collecte gaf die een rijksdaalder; dat vond Jan te veel.’ Hij herinnerde zich Jan vanuit de oorlog als vriendelijk, zonder kapsones, en voor de duvel niet bang.¹⁶

Het werd spannend voor Jan in november 1944, toen er in de Noordoostpolder een grote razzia werd gehouden. De hele polder werd vanaf vrijdagochtend 17 november uitgekamd, op zoek naar wapens. Iedereen die in de polder aanwezig was werd gearresteerd – ook Jan; een ‘Sonderausweis’ hielp niet meer. Hij werd bij de arrestanten gevoegd die naar Meppel werden afgevoerd. Omdat de Duitsers in september een groot gebied vanuit Zwartsluis naar het noorden onder water hadden gezet om een eventuele opmars van de geallieerden te voorkomen, liep de route via Zwartsluis. Henny zag hem aankomen:

Ze liepen in lange rijen, met Duitsers met geweren erbij aan de zijkant. Wel zaten er gaten in de stoet. Ik zag hem dichterbij komen. Ze liepen door die nauwe straten van Zwartsluis. Daar hadden alle vrouwen de voordeur opengezet. Zo is hij daar ontkomen. De mensen kenden ons hele gezin, ze wisten wie we waren. Of er heeft een Duitser een oogje dichtgeknepen. Hij is verdwenen via een huis dat aan de achterkant op palen stond.¹⁷

Rond deze tijd beleefde zijn vriendin Gini – volgens haar dochter Olga een ‘dappere dodo’ – een confrontatie met de hoogste SS’er in Nederland, Hanns Albin Rauter. Deze was persoonlijk naar Blokzijl gekomen voor de razzia, en nam zijn intrek op de Oldenhof, een landhuis in de buurt van Vollenhove. Het gezin van burgemeester Van den Berg moest halsoverkop de ambtswoning in Blokzijl uit. Gini werd opgepakt en een nacht en een dag vastgehouden in Vollenhove. Op enig moment kwam Rauter in zijn ondergoed en kennelijk aangeschoten haar kamer binnen. Ze vreesde te zullen worden mishandeld of aangerand, maar kon zich eruit redden door over hem heen over te geven.¹⁸

Jan schuwde het hardere verzet niet: ‘We hadden een stevige dosis idealisme en een sterk plichtsbesef. Ik denk dat de kruisridders zich ook zo gevoeld hebben. Naast een sterke religieuze motivatie was er de onvoorstelbare haat tegen de Duitsers en het rotsvaste geloof in de bevrijding.’ Tot het gewapende verzet waartoe hij toen overging behoorde dat Duitse vrachtwagens werden overvallen om wapens te bemachtigen. Met anderen maakte hij bommetjes en legde die onder stro als er een Duitse vrachtwagen aankwam. Als die over het stro reed volgde er een ontploffing en vloog er een wiel van de vrachtwagen af. Ook dat ging wel eens mis, bijvoorbeeld toen het voertuig in aantocht geen vrachtwagen maar een bus met veertig Duitsers bleek te zijn. Jan en zijn makkers vluchtten de weilanden in maar stuitten op een Duitse patrouille die in een café in Vollenhove zat. Zo belandde hij in zijn eerste echte vuurgevecht. Daarbij raakte één Duitser zwaargewond, die op weg naar het ziekenhuis overleed. De cafébaas schrobde ’s nachts het bloed van de straat. Jan bleef er naar eigen zeggen altijd voor gespaard om op een Duitser te moeten schieten, ‘al zou ik dat toen moeiteloos gedaan hebben, als dat had gemoeten. Dat was de sfeer in die tijd: Duitsers doden was helemaal geen ethisch probleem.’¹⁹

Zijn deelname aan dit soort acties was mogelijk mede de reden voor de Duitsers om aanplakbiljetten met zijn gezicht erop te verspreiden in het dorp, herinnerde zijn zus zich. Jan slaagde er echter in om de hele oorlog uit handen van de Duitsers te blijven. Hij raakte erin getraind om zich gedeisd te houden, merkte Henny:

We zagen hem weinig nadat hij was ondergedoken. Tien keer zou veel zijn, en er zaten soms maanden tussen. Een van die keren zag ik hem ineens in Zwartsluis lopen. Ik erachteraan. Hartstikke stom maar wist ik veel als kind. Ik riep: ‘Jan!’ Hij keek niet op of om. Hij liep door en verdween in het huis van dokter Schut. Ik belde daar aan en ik vroeg: ‘is onze Jan hier?’ ‘Nee, hoe kom je daarbij?’ Hij was het wel, maar zij ontkenden dat. Ik liep terug en ik dacht: ‘goh, wat leek hij dan veel op Jan…’²⁰

De aanleiding tot weer een langer durende verzetsactiviteit was de crash van de Sleepy Lagoon, een Amerikaanse bommenwerper, op 28 januari 1945 bij Ossenzijl. Ook twee uit krijgsgevangenschap ontsnapte Russen zochten rond deze tijd een onderduikplek. Zij bivakkeerden enige tijd bij de weduwe Van der Linde, beter bekend als de onverschrokken tante Hillegien, die in een boerderij op Kadoelen woonde, een gehucht bij Vollenhove. Het was een van de plekken waar Jan als onderduiker ook wel kwam. Vermoedelijk leerde hij daar de twee Russen kennen en was hij beschikbaar te helpen om hen en een groep van vijf Amerikanen uit de gecrashte bommenwerper verborgen te houden. Dat gebeurde op een boot die verscholen lag in het kraggengebied rond Belt-Schutsloot. Alleen iemand die de omgeving heel goed kende kon bij die boot komen. De Duitsers waagden zich er niet: wie een stap buiten het pad zette zakte meteen weg. Deze klus kostte Jan en de andere helpers veel hoofdbrekens. Toen ze bij een boer eten vroegen voor de Amerikanen en de Russen, begon bijvoorbeeld diens dochter ‘ontstellend te gillen en raakte helemaal uitzinnig’. Het was op de boot ook een tamelijk primitieve toestand: zo was er geen toilet aan boord. Jan foeterde (achteraf) ook wel op de Russen omdat die op de boot pannenkoeken met uien gingen zitten bakken – een combinatie die hem en zijn zus bijbleef. De rook had hen makkelijk kunnen verraden maar het lukte om de zeven mensen verborgen te houden tot de bevrijding. Zijn hulp leverde Jan na de oorlog een certificaat van ‘gratitude and appreciation’ op van generaal Eisenhower namens het Amerikaanse volk.²¹

In een terugblik wekte hij de indruk dat hij in de oorlog sneller dan hem lief was volwassen was geworden. Jongens van zeventien moesten niet met een pistool rondlopen: dat was ‘heel ongezond’ en ‘doodgevaarlijk’, ‘zo gedreven door haat en fanatisme, en dus bereid om alles over het hoofd te zien, om dat ene doel te bereiken: het dwarsbomen van Duitsers’. Het pistool had hij overigens ‘niet zo erg veel’ hoeven te gebruiken. Hij ervoer de oorlog als een onvoorstelbaar ingrijpende periode, zei hij in een terugblik: ‘Wat betekent het niet als kinderen – dat waren we toch – in zo’n spanningsvolle situatie terechtkomen, partij kiezen, met alle middelen?’²²

‘Die helmen, en dat gesnauw in het Duits…’

— het gezin in het laatste oorlogsjaar —

In huize De Koning in Zwartsluis werd het in de oorlog geleidelijk een vrouwenhuishouden: alleen moeder en de dochters Gerda en Henny bleven thuis wonen. ‘Mijn moeder werd langzamerhand een goede vriendin,’ zo herinnerde Henny zich deze periode. Zus Gerda was closer met haar vader. Vaders werk om gemeentelijk bezit te verzekeren werd lastiger toen de treinen na september 1944 niet meer reden. Hij dook toen onder in de buurt, onder andere bij burgemeester Van den Berg van Blokzijl, waar Jan zelf ook gezeten had. Ook voor Koos gold dat zijn bewegingsvrijheid toen beperkter werd. Hij was in januari 1943 al achttien geworden en dook daarom eerder onder dan Jan, onder meer op de boerderij van hun oom Aart in Lange Ruige Weide.²³

Het huis in Zwartsluis was ideaal om er schuilplaatsen in te bouwen en dat gebeurde dan ook bij wijze van voorzorgsmaatregel. Jan beschreef het als een merkwaardig huis:

Het was een oud herenhuis waar ooit een stevige loods achter was gezet, die later was samengetrokken met het huis. Daardoor had je allerlei hoogteverschillen. Er waren vier zolders, die ongelijk lagen ten opzichte van elkaar. De plafonds beneden lagen ook ongelijk ten opzichte van elkaar. In die ruimte tussen die plafonds hebben we een schuilplaats gebouwd. Dat was allemaal met planken betimmerd. Een paar planken eruit, een stevige lat met een knip erachter, en je kon mensen verstoppen onder de vloer van die zolder.²⁴

De radio die het gezin in huis had, was dan ook makkelijk te verbergen. Henny herinnerde zich verder dat er regelmatig onderduikers in huis waren. Zwartsluis was vanaf september 1944 deels onder water gezet door de Duitsers:

Achter in onze tuin hield het water op. De onderduikers kwamen met natte voeten door de heg heen, bij ons stond de achterdeur altijd open. Dan zei mijn moeder: ‘Leg even een kruik in bed, er komt iemand logeren.’ Onderduikers kwamen als het donker was, altijd voor een nacht.

Vermoedelijk in een weekend in januari 1945 was zowel Dirk als Koos thuis. Dat was kennelijk opgemerkt door NSB’ers die hun huis bewaakten en dat hadden doorgegeven aan de Duitsers. ’s Nachts kwam de lang gevreesde huiszoeking. De beide mannen kropen snel in pyjama in de krappe schuilplaats waar ze net samen in pasten als ze op elkaar gingen liggen en deden de knip er vanbinnen op. Het bleef Henny bij: ‘Het was een muur van plankjes, grijs geverfd, en er was een dwarslat en daar hingen oude kleren aan. Ik zie het nog voor me.’ Er werd urenlang gezocht naar Dirk en Koos, maar tevergeefs. Henny herinnerde zich dat de Duitsers een hond bij zich hadden. Die was echter niet afgericht en kwam steeds naar haar moeder om geaaid te worden, tot woede van de Duitsers. Ze zei op elke vraag: ‘dat weet ik niet,’ waarop de commandant zei dat hij nog nooit zo’n domme vrouw gezien had. Ze ging ook haar dochters waarschuwen op hun slaapkamer: ‘Niks zeggen, niet praten.’ Henny:

Ik zie nog die helmen, waardoor je hun gezicht niet goed zag omdat die een schaduw over hun ogen liet vallen. En dan dat gesnauw in het Duits… Altijd als dat op tv is heb ik daarna een nachtmerrie. De Duitsers kwamen nog één of twee keer terug. Ze namen alles mee wat ze konden gebruiken, ook schoenen en kleren, zo ging dat. Mijn moeder had een goed lijntje met God. Niet overdreven, maar ze geloofde daar wel in. Ze zei: ‘Onder die huiszoeking bid ik; er gebeurt vast een wonder.’ Nou, dat gebeurde ook, want ze hebben vader en Koos niet gevonden. Toen het misschien een half uur stil was zei mijn moeder: ‘Ik denk dat ze misschien niet terugkomen, durf jij ze te waarschuwen?’ Dat heb ik gedaan, daarna ben ik op blote voeten in de sneeuw naar onze achterburen gegaan, daar waren wij heel goed mee. Daar heb ik net zo lang geklopt tot er iemand opendeed. Ik zei: ‘Er is huiszoeking geweest, het was vreselijk. Mogen vader en Koos hier naartoe?’ Ik weet nog hoe bang en koud ik was. Daar zijn ze opgewarmd en kregen ze wat te eten.

De volgende dag doken Dirk en Koos onder bij hun huisschilder verderop in de straat. Diens beide dochters verkleedden Dirk als vrouw, waar ze vreselijk om moesten lachen. Hij werd naar Zwolle gesmokkeld, waar hij onderdook in het huis van de verzetsman Pieter Anne Jongsma aan de Wilhelminastraat, tevens Jans leraar Engels op het Christelijk Lyceum. In dat huis ging het toch nog mis. Een van de beide dochters uit Zwartsluis, die Joop werd genoemd, ging Dirk een persoonsbewijs bezorgen in het huis van Jongsma. Ze werd daar echter betrapt door de SD, waarna zowel Dirk als Joop werd gearresteerd; via Joop kregen de Duitsers ook nog eens Wim Wieringa te pakken, de man wiens kledingmagazijn fungeerde als verspreidingspunt voor distributiebonnen.²⁵

Dirk werd overgebracht naar Steenwijk en van daar op 30 januari voor een paar dagen verhoor overgebracht naar de ‘Sing Sing’, de gevangenis aan de Stationsweg in Meppel. Al in de auto erheen maakten twee SD’ers, Helmut Detand en Hugo Geigolath, daarmee een begin. Zijn bezittingen werden hem afgenomen, waaronder zijn trouwring met ‘Henny’ (naast Heintje gebruikte hij ook die naam) en de datum dat ze wat met elkaar kregen erin gegraveerd. Ze wilden weten of hij een bepaalde onderduiker geholpen had, maar Dirk kende de man niet eens. Toen hij antwoorden gaf in de trant van ‘wat hebt u daarmee te maken’ werd hij zwaar mishandeld.²⁶

Mogelijk mede doordat Dirk in handen van de Duitsers was gevallen, werd kort hierop het huis van het gezin in Zwartsluis gevorderd. Er kwamen NSB’ers in te wonen. Moeder en dochters moesten een veilig heenkomen zoeken. Ze konden bijna niets meenemen. Gerda werd als veertienjarige, die geacht werd zich beter te kunnen redden dan de toen twaalfjarige Henny, ondergebracht bij het gezin van een slager in Zwartsluis, waar ze het niet gemakkelijk had. Henny verliet Zwartsluis met haar moeder, op weg naar vrienden in Meppel, met één tasje, op een fiets met houten banden waar ze om de beurt op reden. Die vrienden bleken echter ook uit hun huis gezet te zijn en op hun onderduikadres waren Henny en haar moeder niet welkom omdat de bewoners antikerkelijk waren. Toen wist haar moeder het niet meer, herinnerde Henny zich:

Mijn moeder zei: ‘Kind, ik weet niet waar we naar toe moeten, ik ken hier niemand, we moeten ons maar aangeven aan de Duitsers want straks wordt het spertijd.’ Maar ze geloofde in wonderen: we lopen door Meppel en er wordt op een raam getikt en er komt een mevrouw naar buiten die zegt: ‘Mevrouw De Koning, wat doet u hier?’

Het bleken bekenden uit Zwartsluis, die weer bevriend waren met de hervormde dominee van Zuidwolde in Friesland. Na een paar dagen liepen moeder en dochter daarheen. Ze konden er blijven tot de bevrijding in zicht kwam. Toen ze ontdekten dat Dirk in Steenwijk gevangenzat, gingen ze daar wel eens heen; door zich voor te doen als het nichtje van een andere gevangene kon Henny met een onbekende mevrouw mee om haar vader even te zien – ze zag ‘een magere, spierwitte man’.²⁷

Van Koos is evenmin als van Jan precies bekend waar en wanneer hij zat ondergedoken. Volgens Henny ‘zat Jan veel dieper in het verzet dan Koos’. Hun onderlinge contact werd sporadisch; eenmaal bracht Koos Henny naar Zwartsluis omdat ze zo’n heimwee had naar haar poppen – ze had er maar één mee kunnen nemen. Met Henk Eikelboom en Pouwel Slurink maakte Koos in de nacht van 10 op 11 mei 1944 in Zwartsluis wapens en munitie buit afkomstig uit de daar in november gecrashte Amerikaanse bommenwerper, die opgeslagen lagen in een gemeentelijke bergplaats waarvan Slurink de sleutel had. Vanaf maart 1945 zat Koos in de buurt van Staphorst ondergedoken en kwam terecht bij een knokploeg. Hij en Jan hadden contact als dat nodig was. Zo ging er een zending wapens per boot van de groep van Koos naar de groep van Jan, waarbij de lading zou worden overgeheveld bij Beukers, een gehucht halverwege Meppel en Zwartsluis: van de mensen die daar in de buurt woonden wist Jan dat iedereen vertrouwd was. Nog jaren na de oorlog, met hun partners op bezoek bij hun ouders in Zwartsluis, wist Jan van vele boerderijen in de omtrek nog precies wie daar woonde in de oorlog, wie hun bijvoorbeeld eten gebracht had – kortom, wie er goed was en wie niet.²⁸

‘Behoefte aan erkenning heb ik nooit gehad’

— de bevrijding en daarna —

Jans ouders zagen elkaar half april 1945 in Steenwijk terug. Henny en haar moeder waren daar vanuit Zuidwolde naartoe gelopen toen de bevrijding in zicht kwam. Ze konden er logeren bij een onderwijzeres. Ook dat herinnerde Henny zich nog heel goed: ‘Opeens werd er geroepen: de gevangenen komen eraan!’ Ze sloeg het raam open, sprong eruit en inderdaad: ‘Daar kwamen ze aanlopen, in brede rijen. Daar zag ik mijn vader, ik was zo vreselijk blij.’ ’s Nachts vertelde Dirk aan zijn vrouw hoezeer hij mishandeld was. Hij was volkomen doof geslagen aan één kant en bleef dat de rest van zijn leven. Haar ouders dachten dat Henny sliep maar die luisterde mee en schrok er enorm van.

Een paar dagen later trokken vader, moeder en dochter eerst naar het ook net bevrijde Meppel. Henny zat voor op de fiets met een oranje petje. ‘We kwamen Amerikaanse tanks tegen. Mijn vader stopte dan en dan zwaaiden we wat. Ze gooiden snoepjes met gekleurde papiertjes naar me, fantastisch.’ De volgende dag fietsten ze naar Zwartsluis, dat toen ook net bevrijd was en waar ze Gerda terugzagen. Ze schrokken bij het zien van hun huis:

De Organisation Todt had in ons huis gezeten en er hadden twee of drie NSB-gezinnen gewoond, met een grote hond, die de tuin kennelijk niet gezien had. Alles was kapot. Alle boeken uit de boekenkast waren kapotgescheurd en ons speelgoed was kapotgetrapt. Daar was ik toen zo verbaasd over: waarom doen mensen dat nou? Je had toen van die porseleinen serviesjes, dat je dat nou toch onnodig kapot maakt… De schemerlampjes die bij ons bed hingen waren er af getrokken. De Duitsers hadden met bajonetten het hele behang kapotgescheurd. Het zag eruit, alles lag vol met papier, het stonk er en het was vies… De buren hadden wel de stoelen en de bedden er uit gehaald, die hebben we grotendeels teruggekregen. Heel veel mensen uit Zwartsluis hebben schoongemaakt.²⁹