Sociale beveiliging

Dit e-book is voorzien van een sociale beveiliging. In tegenstelling tot de Adobe DRM beveiliging wordt uw gebruikersgemak door deze beveiligingsvorm niet beperkt. Het e-book is voorzien van een onzichtbaar watermerk, waarin uw persoonlijke gegevens worden opgenomen. In het geval van misbruik kunnen wij hiermee eenvoudig de bron van de illegale kopie opsporen. Misbruik wordt altijd gemeld bij Stichting Brein. Kijk voor meer informatie op www.stichtingbrein.nl.

Meer informatie over deze en andere uitgaven vind je op www.boom.nl.

Copyright: © 2017 Bianca Vugts-de Groot | Boom

Omslagontwerp: Total Italic, Berlijn

Opmaak binnenwerk: Elan Media, Gemonde

Redactie: Wilma Schreiber, Hattem

Illustraties: Merlijn Timmers, DeBril creatie & realisatie, Lageweg

ISBN: 9789024464210

NUR: 848

1e druk: 2017

ALLE RECHTEN VOORBEHOUDEN

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bijvoorbeeld een (digitale) leeromgeving of een reader in het onderwijs (op grond van artikel 16, Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting Uitgeversorganisatie voor Onderwijslicenties, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-uvo.nl.

Inhoud

Inleiding

Deel I ‘Zijn’ in de theorie

1 Doen en Zijn

2 De theorie van ervaringsordening

2.1 Vier basisvragen

2.2 Vier ordenende krachten

2.3 Coregulatie

2.4 Ervaringsordening bij de begeleider

3 De fysiologie van emoties en alertheid

3.1 Navigeren met de boot

3.2 Is de kust veilig?

3.3 Emoties en coregulatie

3.4 Het bootje van de begeleider

3.5 De reddingsboot

Deel II ‘Zijn’ in de praktijk

4 Werken met ‘jezelf’?

4.1 Wie is ‘jezelf’?

4.2 Tweerichtingsaandacht

4.3 Werkplezier

4.4 Wie ben je nou dan?

5 Hartcoherentie

5.1 Gas en rem

5.2 Het hart als dirigent

5.3 Hartcoherentie cultiveren

5.4 Biofeedback, ademhalen aan de monitor

5.5 Coregulatie

5.6 Positieve stress

6 Bewuste aandacht

6.1 Beeldvorming vanuit het kraaiennest

6.2 Positieve psychologie

6.3 Positief beeldhouwen

6.4 Het ritueel van de beeldhouwer

6.5 Oplossingsgericht werken

7 Concreet ZIJN

Literatuur

Nawoord

Omslag achter

Inleiding

Werken met mensen betekent voortdurend afstemmen op de persoon die aan jouw zorg is toevertrouwd. Actief proberen erachter te komen wat iemand beweegt en wat zijn behoeften zijn, om daar vervolgens bij aan te sluiten. Je moet als het ware in zijn huid kunnen kruipen, door zijn ogen kunnen kijken en met zijn oren kunnen luisteren. Daartoe hebben we als zorgprofessionals verschillende instrumenten tot onze beschikking. In deze reeks verschenen daarover eerder de boeken Werken met ontwikkelingsleeftijden en Werken met ervaringsordening. Zo zijn er vele methoden en theorieën, die allemaal gaan over de cliënt. Daar ligt in ons dagelijks werk onze focus; op de cliënt. Terecht ook, want dat is waar we voor betaald worden en bovenal aan wie we dienstbaar willen zijn. Maar door die intense focus op de cliënt is onze aandacht veelal weg van onszelf. De meeste zorgverleners zullen dat herkennen. Onze aandacht gaat in veel situaties volledig uit naar de cliënt, bij onszelf vandaan. Of we verschuiven na een tijdje, soms noodgedwongen, onze aandacht weer terug naar onszelf. We zijn dus geneigd om onszelf en de ander als twee losstaande eenheden te beschouwen. Kwaliteit van zorg heeft echter alles te maken met de kwaliteit van het contact. En het beïnvloeden van dat contact doe je door jezelf in te brengen. Dat heeft niet alleen te maken met wat je allemaal DOET, maar zeker ook met je manier van ZIJN. In dit boek draait het daarom niet om een methode of theorie over de cliënt, maar om het belangrijkste instrument dat je ter beschikking hebt als zorgprofessional: jezelf!

Het effect van jouw reacties op het contact met de ander kun je nooit helemaal voorspellen. Er is geen simpel oorzaak-gevolgverband tussen wat we inbrengen in het zorgcontact en wat er vervolgens ontstaat. Wel is er voortdurend sprake van wederzijdse beïnvloeding tussen mensen, zeker tussen cliënt en zorgverlener. Niemand heeft controle over datgene wat er tussen mensen gebeurt. Je kunt echter wel condities creëren die de kans op een waardevolle interactie vergroten. Ook is te leren op welke manier je de kans vergroot op een wezenlijke ontmoeting. Wat dat precies inhoudt, is niet objectief vast te stellen. Maar iedereen herkent het verschil. Je hebt ontmoetingen waarin je elkaar maar niet lijkt te vinden. Ieder doet zijn ding, maar na afloop voel je je moe of ontevreden. Bij een wezenlijke ontmoeting daarentegen ervaar je creativiteit, vitaliteit en verwantschap. Dit boek geeft inzicht in hoe je jezelf actief en bewust kunt gaan hanteren als je meest waardevolle instrument en hoe je daarmee de kans op een wezenlijke ontmoeting vergroot.

Deel I van dit boek onderstreept het belang van gerichte aandacht voor ZIJN. Hoofdstuk 1 gaat verder in op de verhouding tussen DOEN en ZIJN, en op welke manier beide elementen een rol spelen in het werk van de zorgverlener. De theorie van ervaringsordening, doorgaans een denkkader voor het kijken naar de cliënt, wordt in hoofdstuk 2 juist gebruikt om duidelijk te maken dat jij als zorgverlener zelf ook een wezenlijke rol speelt in de onderlinge afstemming. Hoofdstuk 3 gaat in op de fysiologie van onze emoties en arousal en de manier waarop cliënt en zorgverlener elkaar daarin beïnvloeden.

In deel II gaat het echt over werken met jezelf. Je krijgt handvatten om de inzichten uit deel I te gebruiken in de dagelijkse omgang met cliënten. Hoofdstuk 4 onderzoekt daartoe eerst nader waar we het over hebben met ‘werken met jezelf’? Wie of wat is dat dan? Waar zeg je eigenlijk ‘ik’ tegen? Hoofdstuk 5 gaat vervolgens over datgene waar je naar wijst als je ‘ik’ zegt; je hart. In dit hoofdstuk wordt duidelijk dat het hart de dirigent is van vele processen in ons lichaam. Vervolgens wordt uitgelegd op welke manier je dat gegeven kunt inzetten om jouw manier van ZIJN te beïnvloeden. Je leert hoe je jezelf bewust kunt opschuiven van de onveilige modus naar de veilige modus. Eenmaal in die veilige modus ontstaat er ruimte en energie om bewust te kiezen wat jij wilt inbrengen in het contact met de cliënt. Hoofdstuk 6 gaat in op het richten van die bewuste aandacht en het effect van onze beeldvorming. In hoofdstuk 7 wordt de inhoud van alle voorgaande hoofdstukken nogmaals concreet uiteengezet aan de hand van een casus.

‘Niet bij jou noch bij mij maar in de ruimte tussen ons wordt de toekomst geboren waar we allebei een plaats in hebben.’ –
J.D. van Rossum

Deel I
‘Zijn’ in de theorie

1 Doen en Zijn

Henri is een man met autisme en een matige verstandelijke beperking. De begeleidingsstijl is helemaal afgestemd op zijn vraag naar duidelijkheid en structuur. Om zijn hoge alertheid wat beter te kunnen reguleren, krijgt Henri ontspanningstechnieken aangeboden die hij samen met zijn begeleider moet doen. Monique, zijn begeleidster, merkt op: ‘Ik vind dat vaak best moeilijk. Ik kom er op deze momenten steeds weer achter dat ik mezelf tijdens het werken eigenlijk ook wel opgejaagd voel. Hoe kan ik nou ontspanningsoefeningen doen met Henri als ik zelf helemaal niet ontspannen ben?’ Ze merkt dat Henri niet tot ontspanning komt op de momenten dat ze daar zelf ook niet in slaagt.

Monique realiseert zich hier opeens iets heel belangrijks. Ze komt er tijdens het begeleiden van Henri achter dat er meer is dan dat wat ze allemaal moet DOEN. Ze ervaart op dat moment heel erg duidelijk dat de hoedanigheid van waaruit ze de dingen doet, de manier waarop ze zelf aanwezig is en wat zij daarbij uitstraalt, minstens zo belangrijk zijn. Monique realiseert zich hier opeens dat het niet alleen gaat om DOEN, maar zeker ook om ZIJN.

Mensen die in de zorg gaan werken, voelen zich over het algemeen zeer betrokken bij het welzijn van anderen. Ze willen graag iets voor anderen betekenen en daar zetten ze zich elke dag opnieuw weer voor in. Uiterst zorgvuldig wordt afgewogen hoe we moeten handelen om te zorgen dat cliënten kunnen floreren. Met al die goed×bedoelde aandacht voor de cliënt vergeten we echter vaak dat wij zélf die plannen moeten uitvoeren.

Monique bespreekt haar ervaringen met Henri in de teamvergadering. ‘Alles wat wij de hele dag doen rondom Henri is erop gericht om hem te laten ontspannen. Zijn dagprogramma moet hem voldoende voorspelbaarheid bieden. De taakanalyses beschrijven volgens welk scenario die activiteiten dienen te verlopen. In het signaleringsplan staat hoe ik de lichaamstaal van Henri goed kan lezen en hoe ik hem kan helpen reguleren. Maar dat gaat allemaal over Henri. Ik heb nooit eerder zo duidelijk beseft dat ik zélf zo veel invloed op hem heb!’

Monique beschrijft hier heel goed hoeveel kennis, kunde en toewijding er doorgaans uitgaan naar de cliënt en wat we allemaal voor hem kunnen DOEN. Allemaal ontzettend waardevolle en bruikbare informatie die helpt om jezelf af te stemmen op de ander en hem goed te ondersteunen. Maar er liggen nog heel veel kansen om de kwaliteit van zorg te verbeteren als we ons blikveld wat verruimen. Je kunt namelijk je aandacht tegelijkertijd richten op de buitenwereld én op je binnenwereld. Beide zijn even valide ingangen om invloed uit te oefenen op het contact met de ander.

Je zou kunnen zeggen dat DOEN en ZIJN twee kanten zijn van dezelfde medaille. Je kunt je afvragen wat de juiste aanpak is. Maar evengoed kun je dus stilstaan bij de hoedanigheid van waaruit je dat doet, de manier waarop je aanwezig bent en wat je daarbij uitstraalt.

Dit lijkt wellicht een tegengestelde beweging, maar is het niet. Beide zijn namelijk wel te onderscheiden, maar niet te scheiden. Er bestaat een grote onderlinge wisselwerking en samenhang. Het is zelfs zo dat beide elkaar kunnen versterken en verrijken of juist verzwakken en verarmen. Lange tijd was er vooral heel veel aandacht voor het DOEN, de pragmatische kant van de zorg. Nu ontstaat er veelal als vanzelf meer aandacht voor de subjectieve beleving. Alles is dan strak georganiseerd en de processen lopen vloeiend, maar het persoonlijk contact met het werk is verloren, de bezieling is eruit. We zijn dan druk bezig, maar we zijn de verbinding kwijt met waarom we dat ook alweer deden. Andersom is het evengoed mogelijk dat je volop bezieling en persoonlijke betrokkenheid ervaart, maar dat het na een tijdje toch gaat knagen als dit onvoldoende wordt omgezet in concreet handelen.

‘Wij werken hier intuïtief, want het gaat tenslotte om de relatie met de cliënt.’

Wanneer je een dergelijke uitspraak hoort op de werkvloer, weet je dat er veel waarde gehecht wordt aan ZIJN. Dat zijn vaak de teams waar men de dagprogramma’s met een korrel zout neemt en waar de verwijzers van het communicatiesysteem altijd kwijt zijn omdat bijna niemand die gebruikt. Maar de sfeer is goed en de betrokkenheid vaak groot.

Bas had een strakke ‘auti-aanpak’. Met de komst van een nieuwe teamleider drie jaar geleden is die naar de achtergrond verdwenen. Er word nu meer gewerkt op de relatie. ‘De begeleider straalt uit dat het goed komt, en Bas haalt daar nu zijn vertrouwen uit.’ Er is inderdaad veel meer contact en Bas is bovendien flexibeler geworden.

In de zorg rondom Bas is goed te zien dat onder leiding van de nieuwe teamleider opeens de andere kant aan de medaille ontdekt wordt. De focus is daar plotseling verlegd van de DOENkant naar de ZIJNkant, en dat brengt heel vaak weer de sjeu en de bezieling terug in de zorg. Door al dat enthousiasme is echter ook een wat eenzijdige oriëntatie ontstaan. De ‘auti-aanpak’ is naar de achtergrond verdwenen en daarmee de aandacht voor wat men kan DOEN, in de vorm van dagprogramma’s, taakanalyses, communicatiesysteem, et cetera. Op zich hoeft dat geen probleem te zijn. Maar een dergelijke eenzijdige oriëntatie kan wel een probleem worden.

In de dagelijkse verzorging heeft elke begeleider zo zijn eigen manier van werken. Er is veel minder eenduidigheid en voorspelbaarheid voor Bas dan voorheen. Hij kijkt daardoor veel naar de begeleider voordat hij initiatief neemt. Bas wordt langzaamaan steeds afwachtender. Bovendien heeft Bas veel moeite om aan nieuwe mensen te wennen. Op die momenten heeft hij het heel moeilijk, want hij kan niet meer terugvallen op de duidelijkheid van zijn dagprogramma en de voorspelbaarheid in de activiteiten. Na een periode van veel personele wisselingen gaat het uiteindelijk niet goed meer met Bas. Er zijn nog maar weinig mensen in het team bij wie hij zich vertrouwd voelt en wanneer hij angst ervaart, wordt hij agressief. De handelingsverlegenheid bij het personeel neemt toe en men slaagt er daardoor ook niet meer in om vertrouwen uit te stralen naar Bas.

Bij Bas is men enthousiast geraakt voor ZIJN: weg met al die plannen en protocollen. Het gaat om de mens! Maar je zou kunnen zeggen dat men daarmee het kind met het badwater heeft weggegooid. Idealiter zijn de plannen en protocollen geïnspireerd door de menselijke maat en dienstbaar aan het contact met de cliënt. Je zou kunnen zeggen dat de DOEN- en de ZIJNkant van de zorg de twee benen zijn waar de zorgverlener op leert lopen. Wanneer een van beide veel sterker ontwikkeld is dan de ander, voelt het aan als hinken. Je komt wel vooruit, maar soepel gaat het niet. En comfortabel is het zeker niet. Men vraagt zich in de zorg weleens af welke van de twee je nou het beste kunt benadrukken. Maar als we erg lang stilstaan bij de vraag welk been we nou het beste vooruit kunnen zetten bij het lopen, gaat de vaart er ook uit en verliezen we bovendien ons doel uit het oog.

Het is daarom in de eerste plaats goed om te beseffen dat we gewoon twee gelijkwaardige benen hebben, die gemaakt zijn om samen te werken. Vanuit die bewustwording wijst het zich telkens vanzelf welk been vooropstaat en welk been er dus aan de beurt is om weer een stapje vooruit te zetten. Zowel het DOEN als de hoedanigheid van waaruit je dat doet, het ZIJN, is daarbij even belangrijk.