Professionele intuïtie

Sociale beveiliging
Dit e-book is voorzien van een sociale beveiliging. In tegenstelling tot de Adobe DRM beveiliging wordt uw gebruikersgemak door deze beveiligingsvorm niet beperkt. Het e-book is voorzien van een onzichtbaar watermerk, waarin uw persoonlijke gegevens worden opgenomen. In het geval van misbruik kunnen wij hiermee eenvoudig de bron van de illegale kopie opsporen. Misbruik wordt altijd gemeld bij Stichting Brein. Kijk voor meer informatie op www.stichtingbrein.nl.

Copyright: © Boom | Edward de Boer, 2014

Omslag: Bas Smidt, Den Haag

Binnenwerk: Coco Bookmedia, Amersfoort

Illustraties: Tosca Lindeboom Graphic Design, Amsterdam

Redactie: Lilian Eefting, Leef in tekst, Groningen

ISBN: 9789024466733

NUR: 770/801

Eerste druk: 2014

ALLE RECHTEN VOORBEHOUDEN

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bijvoorbeeld een (digitale) leeromgeving of een reader in het onderwijs (op grond van artikel 16, Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting Uitgeversorganisatie voor Onderwijslicenties, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-uvo.nl.

‘The intuitive mind is a sacred gift and the rational mind is a faithful servant. We have created a society that honors the servant and has forgotten the gift. We will not solve the problems of the world from the same level of thinking we were at when we created them. More than anything else, this new century demands new thinking: We must change our materially based analyses of the world around us to include broader, more multidimensional perspectives.’

Albert Einstein

Voorwoord

Waar komt het toch vandaan? Dat vraag ik me vaak af wanneer ik weer zo’n mengeling ervaar van inzicht, een sterk gevoel en een niet-alledaags weten. Zulke momenten bepalen of iets moet gebeuren of juist niet. Ze maken iets helder waarmee ik al een tijd worstel. Of bevatten een antwoord op een vraag die ik mezelf nog niet eens had gesteld. Hoofd, ziel, hart en lijf zeggen samen: dit klopt, die kant moet het op.

Een jaar geleden. Onze dochter van twaalf valt tijdens de les van haar paard. Ze heeft veel pijn. Een ambulance brengt haar met gillende sirenes naar het ziekenhuis. Daar constateren ze een gebroken heup, wat uitzonderlijk is voor een kind van haar leeftijd. De chirurg geeft ons anderhalf uur om te kiezen tussen wel of niet opereren. Bij beide opties is er het risico van blijvende klachten. Bij niet opereren kan het bot scheef aangroeien en houdt onze dochter altijd last. Bij wel opereren kunnen de pinnen die in het bot worden gezet de groeischijf raken, met blijvende en mogelijk pijnlijke gevolgen. Wat te doen? We weten het niet.

In de korte tijd die we hebben, verzamelen we zo veel mogelijk informatie. We bellen bevriende huisartsen. Zo komen we meer te weten over de risico’s. Ook horen we dat áls er wordt geopereerd, dat snel moet gebeuren, omdat anders de slaagkans daalt. De keuze uitstellen is dus geen optie. De kennis die we opdoen, is nuttig, maar leidt niet vanzelf tot een ‘go’ of ‘no go’. We moeten klaarblijkelijk ergens anders op varen. Mijn vrouw en ik kijken elkaar aan. ‘Wat zegt je gevoel?’, vraag ik. ‘Opereren!’, antwoordt ze resoluut. Ook iets in mij zegt dat dit het beste is. We geven de chirurg toestemming en onze dochter gaat onder het mes.

Nu, een jaar verder, is ze pijnvrij en heeft ze alweer paardgereden. Binnenkort worden de pennen uit haar heup gehaald.

Bijna iedereen heeft wel zulke momenten. Het moet zus en niet zo – dat is volkomen duidelijk en valt niet te negeren, hoewel het niet direct met argumenten te onderbouwen is. Ook in het werk gebeurt dat regelmatig. Met háár moet je zakendoen, niet met hem, hoewel hun voorstellen elkaar nauwelijks ontlopen. Die ene sollicitant is, ondanks een minder cv, het meest geschikt voor de baan. De rapporten mogen nog zo positief zijn, het is beter om van de overname af te zien. Kunnen en mogen we erop vertrouwen, op die mengeling van inzicht, gevoel en niet-alledaags weten? En mogen we er, in een samenleving die op de ratio is gestoeld, een besluit mee onderbouwen?

Bij het Strategy Center van Nyenrode Business Universiteit betrek ik het onzichtbare, ontastbare en soms ook nog onverklaarbare bij het richting, vorm en leidinggeven aan hedendaagse organisaties. In het daarvoor ontwikkelde action learning & action research-programma Touching the Community Soul bieden we ervaringen waarmee mensen hun innerlijk kompas leren ontdekken. Ik zie dat dat bij velen bevrijdend werkt.

Dit werk staat niet op zich. Op allerlei vlakken ontstaan inzichten die tot bewustzijnsverruiming leiden, bijvoorbeeld in de neurologie en psychologie. Ook in de bedrijfs- en organisatiekunde worden grote stappen gezet. De grote belangstelling voor de ziens-, zijns- en werkwijzen rondom Theorie U getuigen ervan. Ik wissel hierover kennis en inzichten uit met onder meer Otto Scharmer, Joseph Jaworski en Adam Kahane. Dat maakt mij duidelijk dat er wereldwijd zeer interessante ontwikkelingen gaande zijn.

Ik vind het logisch dat we ons in deze tijd zo intensief verdiepen in intuïtie. Nu we er elke twaalf jaar een miljard wereldburgers bij krijgen, rust op ons de grote verantwoordelijkheid om de aarde zich in balans te laten ontwikkelen. De crises die we doormaken, laten zien dat we de sleutel nog niet in handen hebben. Om verder te komen, zijn pioniers nodig. En pioniers varen meer op hun innerlijk kompas dan op kennis.

Edward is in mijn ogen zo’n pionier. Waar de ontdekkingsreizigers van vroeger er met schepen op uit trokken om de tastbare wereld te verkennen, proberen ontdekkingsreizigers als hij de onzichtbare en nog onverklaarbare innerlijke fenomenen in kaart te brengen. Dit boek levert daar een waardevolle bijdrage aan. Geleid door een sterke innerlijke drive heeft Edward alle vindbare literatuur over intuïtie in huis gehaald en is hij die voor ons gaan lezen, ordenen en toepasbaar maken. Daarbij had hij steeds de professionele praktijk voor ogen.

In de praktische toepasbaarheid zit in mijn ogen de grote kracht van dit boek. Alleen maar meer te weten komen over intuïtie werkt niet. Het gaat erom intuïtie te ontwikkelen en te versterken. Dat kan alleen door ermee te spelen en te oefenen en ermee aan de slag te gaan, elke dag opnieuw. Ik ben ervan overtuigd dat dat ons naar nieuwe werelden voert.

Drs. Erik Mandersloot

Docent & Onderzoeker Strategy Center Nyenrode Business Universiteit

Medeoprichter UNOO (www.unoo.eu), initiatiefnemer Touching the Community Soul (www.touchingthecommunitysoul.nl)

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding

Denken met gevoel

Invalshoeken

Voor wie is dit boek geschreven?

De opbouw van het boek

1     Intuïtie voor professionals

1.1      Intuïtie: een alledaagse eigenschap

1.2      Wat is intuïtie?

1.3      Intuïtie en essentie

1.4      Analyse en intuïtie

1.5      Persoonlijkheid en intuïtie

1.6      Voorspellende intuïtie: de eerste indruk

1.7      Projectie

1.8      Visualisatie

1.9      Intuïtiedagboek

Terugblik

2     Expertintuïtie: intuïtie als patroonherkenning

2.1      Patroonherkenning

2.2      Ervaring en intuïtie

2.3      Hoe werkt patroonherkenning?

2.4      De eerste ingeving

2.5      Mentale simulatie

2.6      Besluitvorming en intuïtie

2.7      Patroonherkenning en gedrag

2.8      De ontwikkeling van expertintuïtie

2.9      Expertintuïtie in vijf stappen

2.10    Modelleren: leren van experts

2.11    Effectief overdragen van expertise

Terugblik

3     Creatieve intuïtie: de betekenisvolle ingeving

3.1      Creativiteit en incubatie

3.2      Niet-weten en intuïtie

3.3      Het incubatieproces

3.4      De vraag als inspiratiebron

3.5      Creatieve intuïtie en flow

3.6      De ontwikkeling van creatieve intuïtie

3.7      Leren van kunstenaars

Terugblik

4     Integratie: intuïtie in de professionele praktijk 115

4.1      Patroonherkenning en het incubatieproces

4.2      Intuïtie en communicatie

4.3      Intuïtief luisteren

4.4      Bewegingen in de professionele ontmoeting

4.5      Intuïtie en organisatie

4.6      Management en intuïtie

4.7      Bovenstroom en onderstroom

4.8      Intuïtieve managementvaardigheden

4.9      Visualisatie in organisaties

4.10   Organisatieontwikkeling en Theorie U

Terugblik

Professionele intuïtie: zingeving en co-creatie

Woord van dank

Over de auteur

Literatuur

Inleiding

‘Intuïtie is het onmiddellijke begrip van het grote geheel.’
Johann Kaspar Lavater

Toen ik een jaar of vier was, kreeg ik in Canada van mijn moeder een kleine speksteen, gemaakt door een Inuit-kunstenaar. De steen had de vorm van een kleine beer en lag precies goed in je hand. Als je hem vastpakte, voelde hij zacht en rond aan. Op momenten dat ik mij verveelde, gaf ze mij die steen en zei ze: ‘Als je hier lang genoeg overheen wrijft, dan weet je vanzelf wat je te doen staat.’

Het werkte. Steeds opnieuw. Als ik mij verveelde, pakte ik de steen. Na een tijdje wrijven over de gladde, grijze steen wist ik wat mij te doen stond. Ik kreeg altijd een ingeving en speelde vervolgens verder met een nieuw idee. Daarom heette deze steen de ‘nothing-to-do-stone’.

Pas veel later besefte ik dat het vastpakken van deze steen mijn eerste kennismaking was het met fenomeen intuïtie.

Denken met gevoel

Dit boek is een ontdekkingstocht langs de verschillende, boeiende aspecten van intuïtie. De nadruk ligt daarbij op het werkveld van professionals en organisaties. Intuïtie is een bekend en geaccepteerd begrip in het dagelijks taalgebruik. Al is de definitie en invulling ervan soms onduidelijk en verschilt deze van persoon tot persoon, met wat uitleg en enkele voorbeelden weet je vaak snel wat met intuïtie wordt bedoeld. Intuïtie kom je in de professionele praktijk op verschillende manieren tegen. Overal waar sprake is van bewuste of onbewuste processen rond visievorming en besluitvorming kun je spreken van een vorm van intuïtie. Intuïtie betekent dan gewoonweg iets ‘aanvoelen’ of ‘spontaan weten’. Je hebt een gevoel waar je met een plan of bedrijf naartoe wilt. Intuïtie verschaft je een vorm van inzicht, zonder dat je precies kunt uitleggen hoe je tot het inzicht bent gekomen. Intuïtie is de onverwachtse ingeving, een voorgevoel of een besluit dat je gevoelsmatig neemt. Intuïtie is, zoals Ab Dijksterhuis het in Het slimme onbewuste noemt, ‘denken met gevoel’.

In zekere zin is ons dagelijkse leven intuïtiever geworden. Informatie staat in vrijwel onbeperkte mate ter beschikking. Van professionals wordt gevraagd om snel en vaak gevoelsmatig te schakelen tussen verschillende kanalen en informatiebronnen. Er wordt verwacht dat je in staat bent om in een hoog tempo adequaat te denken en te handelen. Deze vorm van handelen verloopt intuïtief: snel, associatief en met beelden. Als je als professional je intuïtie beter bewust wilt toepassen, is eerst bewustwording nodig. In de meeste gevallen verlopen intuïtieve processen onbewust of halfbewust. Naarmate je je bewustzijn vergroot van hoe bij jou intuïtie functioneert, kun je je intuïtieve vermogens ontwikkelen en professioneel gerichter inzetten. Daarmee vergroot je je professionele instrumentarium en daarmee je mogelijkheden als professional.

In de managementliteratuur heeft het begrip intuïtie de afgelopen decennia een nieuwe betekenis gekregen, met name door het werk van Peter Senge, C. Otto Scharmer en Joseph Jaworski. Hun professionele zoektocht naar de inrichting van transformatieprocessen in organisaties heeft geleid tot nieuwe, aanvullende inzichten op het gebied van ontwikkeling en innovatie. Zij sluiten in hun werk aan bij de bron van waaruit vernieuwende, op de toekomst georiënteerde beelden en impulsen ontstaan. Het intuïtieve vermogen van professionals heeft hierin een belangrijke, zo niet een centrale rol.

In de hedendaagse psychologie leiden nieuwe inzichten in neurofysiologie, gedragswetenschappen en meer algemene kennis van het onbewuste tot een uitbreiding van het begrippenkader over intuïtie. Inzicht in de werking van onbewuste besluitvormingsprocessen draagt bij aan kennis over intuïtie. Ook mede door het hersenonderzoek van de laatste jaren heeft het thema aan belangstelling gewonnen. In wetenschappelijk opzicht is het onderwerp intuïtie tot nu toe een onduidelijk en wat diffuus begrip. Er lopen in de discussie over intuïtie regelmatig verschillende definities van intuïtie door elkaar heen. Hoewel Professionele intuïtie vooral een praktijkboek is, sluit het aan bij een aantal wetenschappelijke inzichten. Het wil ook een bijdrage leveren aan de begripsvorming rond intuïtie.

In mijn onderzoek en schrijfproces was een voor mij belangrijke en fundamentele ontdekking dat professionals doorgaans meerdere verschillende vormen van intuïtie hanteren. Twee vormen van intuïtie vielen me daarbij op: intuïtie als patroonherkenning en intuïtie als incubatieproces. In de praktijk worden deze twee vormen van intuïtie naast elkaar gebruikt en lopen ze zelfs vaak door elkaar heen. In dit boek leg ik ze naast elkaar en werk ik ze uit in hoofdstuk 2 en 3. Ik hanteer in de tekst verschillende varianten op beide begrippen. Zo hanteer ik als variant op patroonherkenning het begrip expertintuïtie. Bij intuïtie als incubatieproces hanteer ik de varianten creatieve intuïtie en probleemoplossing.

Invalshoeken

Wat maakt dat een leidinggevende besluit om door te vragen bij een sollicitatiegesprek met een kandidaat? Op basis waarvan besluit een wetenschappelijk onderzoeker om een hypothese in een specifieke, afwijkende richting toch verder te onderzoeken? Hoe kan het dat een arts bij het onderzoeken van een patiënt ‘weet’ dat er iets niet klopt, terwijl de diagnose nog niet compleet is vastgesteld? Wat maakt dat een consultant aanschuift bij een directieoverleg en na enkele minuten haarscherp het probleem weet te benoemen dat speelt in de organisatie? In deze voorbeelden speelt intuïtie in meer of mindere mate een rol.

Dit boek benadert intuïtie vanuit verschillende invalshoeken. De eerste invalshoek is die van inzicht in het begrip intuïtie en kennis van het intuïtieve proces. Het gaat hierbij om de vragen: wat is intuïtie, en vooral: wat betekent intuïtie voor de professional? Juist omdat intuïtie een wat ongrijpbaar begrip is met vele verschillende invullingen, is het van belang helderheid te hebben wat er met intuïtie precies wordt bedoeld.

De tweede invalshoek is de vertaling van professionele intuïtie naar het professionele werkveld. Aan de hand van praktische voorbeelden uit de professionele praktijk komen verschillende vormen van intuïtie aan bod. Ook lees je hoe je deze kunt toepassen in je eigen professionele kader. Dit boek is daarmee een praktijktheorie die een brug slaat van een aantal theoretische inzichten en principes naar de professionele praktijk.

Een derde invalshoek is die van scholing en ontwikkeling. Om intuïtie te ontwikkelen, is het belangrijk om met focus en een zekere mate van structuur steeds opnieuw te reflecteren op je professionele handelen. Juist door vormen van intuïtie op het juiste moment in je werk te herkennen, word je je in toenemende mate bewust van hoe intuïtie functioneert. Door opmerkzaam te zijn en te oefenenen, ontwikkel je in je werk tegenwoordigheid van geest. Ik heb daarom diverse oefeningen opgenomen die je kunnen ondersteunen om op een bewuste wijze je eigen intuïtie te herkennen en ervaren. Een bewuste ontwikkeling en versterking van professionele intuïtie betekent dan ook: waarnemen, oefenen, uitproberen, toepassen. Je leert nieuwe vaardigheden en technieken door vallen en opstaan en dat geldt ook voor intuïtie als instrument, als vaardigheid.

Voor wie is dit boek geschreven?

Dit boek is bedoeld om professionals te helpen en te ondersteunen om intuïtie op een effectieve manier in te zetten in het dagelijkse professionele handelen. Het is geschreven voor professionals die:

•   mensen helpen met persoonlijke of professionele ontwikkeling. Hierbij gaat het om trainers, therapeuten, coaches, docenten en andere begeleiders die in de directe ontmoeting met de ander voortdurend gebruikmaken van inzichten, ingevingen en interventies en genoodzaakt zijn om in het contact oplossingen aan te dragen.

•   werken in klassieke ‘analytische’ beroepsgroepen en die naast de bestaande kennis ook andere perspectieven en denkpatronen op gedegen wijze willen leren inzetten. Denk hierbij aan medische beroepen, juristen, artsen, maar ook financiële experts, analisten en bijvoorbeeld wetenschappelijk medewerkers en onderzoekers.

•   te maken hebben met het proces van ontwerpen, ontwikkelen en creëren. Om te komen tot nieuwe ontwerpen is het van belang dat je in staat bent om maximaal en effectief gebruik te maken van intuïtie. Hierbij gaat het om bijvoorbeeld ontwerpers, vormgevers, architecten, maar ook professionals die actief zijn in reclame of entertainment.

•   werken in een omgeving waar snelle besluitvorming van belang is. Hierbij kan het gaan om ondernemers, managers en professionals die actief zijn in het commerciële werkveld. Het boek biedt ook professionele verdieping voor mensen die werken in de (semi-)overheid en die verantwoordelijk zijn voor de ontwikkeling en uitvoering van beleid.

Daarnaast is het boek natuurlijk voor iedereen die zich op een of andere wijze graag wil verdiepen en scholen in dit onderwerp.

De opbouw van het boek

Het boek opent in hoofdstuk 1 met een algemene, brede beschrijving van het begrip intuïtie bij professionals. Het biedt een kader van het fenomeen intuïtie vanuit een algemene context. Ook wordt het verschil tussen intuïtie en analyse nader uitgewerkt. Daarnaast geef ik een overzicht van de verschillende functies van intuïtie.

Vervolgens ga ik uitgebreider in op twee specifieke vormen van intuïtie zoals die bij professionals veel voorkomen. Hoofdstuk 2 Expertintuïtie: intuïtie als patroonherkenning gaat in op een vorm van intuïtie bij experts. Deze vorm van intuïtie is patroonherkenning op basis van ervaring. Ook beschrijf ik de stappen waarin je deze vorm van intuïtie planmatig kunt ontwikkelen.

In hoofdstuk 3 Creatieve intuïtie: de betekenisvolle ingeving beschrijf ik de vorm van intuïtie waarbij de creatieve en probleemoplossende functie van intuïtie aan bod komt. Hierin beschrijf ik het proces van creatieve intuïtie en verbind het aan voorbeelden uit de praktijk. Ik besluit het hoofdstuk met voorbeelden hoe je beide vormen van intuïtie kunt integreren.

Hoofdstuk 4 Integratie: intuïtie in de professionele praktijk geeft een overzicht van een aantal toepassingsgebieden van intuïtie in organisaties. Naast een toelichting geef ik concrete suggesties om intuïtie in verschillende vormen in de organisatie te integreren. Het hoofdstuk bevat overzichten en managementmodellen die ondersteuning bieden bij de bewuste praktische toepassing van intuïtie in de omgeving van een organisatie.

Oefeningen

Door het hele boek heen tref je in kaders oefeningen aan waarmee je intuïtie bij jezelf en anderen leert herkennen en toepassen. Met behulp van reflectievragen biedt het boek handvatten om met behulp van een logboek het onderwerp verder te onderzoeken en verdiepen. Ik nodig je van harte uit om deze oefeningen te doen en daarmee je eigen professionele intuïtie te leren kennen en te ontwikkelen.

De oefeningen bestaan meestal uit een aantal reflectievragen en met soms heel concrete opdrachten. De reflectievragen zijn bedoeld voor persoonlijke reflectie, maar bijna altijd ook geschikt voor de uitwisseling in teams met vakgenoten of collega’s. Je kunt daarbij denken aan intervisie, workshops of trainingen. Dat maakt de oefeningen uit dit boek ook geschikt voor opleidingsdoeleinden.

Ik wens dat dit boek hetzelfde effect heeft als mijn ‘nothing-to-do-stone’: veel zinvolle, innovatieve intuïties.

1   Intuïtie voor professionals

‘Met behulp van logica bewijzen we, met behulp van intuïtie ontdekken we.’
Henri Poincaré

Ons dagelijks leven, persoonlijk én professioneel, is doortrokken van ingevingen, inzichten en gevoelens die een rol spelen in de besluitvorming en keuzes die we maken. Vaak denken we dat onze professionele besluitvorming vooral een bewust, logisch, weloverwogen, rationeel karakter heeft en dat intuïtie pas in de tweede plaats een rol speelt. In dit hoofdstuk verkennen we het begrip intuïtie. Ik beschrijf verschillende aspecten van intuïtie en verbind ze aan de professionele praktijk. Ook bespreek ik intuïtie als functie van de persoonlijkheid. Vervolgens komen een aantal fenomenen aan bod die nauw verwant zijn aan intuïtie zoals voorspellende intuïtie, de eerste indruk, projectie en visualisatie. Tot slot laat ik zien hoe je je bewust kunt worden van intuïtie met behulp van een intuïtiedagboek.

1.1   Intuïtie: een alledaagse eigenschap

Intuïtie is een menselijke eigenschap. Het is een vermogen dat we bezitten en gebruiken bij dingen die we doen. We hebben allemaal onze eigen, persoonlijke intuïtie die we meer of minder bewust inzetten in onze dagelijkse activiteiten. Bij de voorbereiding van een presentatie, een bespreking met een cliënt, een onderhandeling met een leverancier, een voortgangsoverleg met een opdrachtgever, het opstellen of doornemen van financiële analyse of het stellen van een medische diagnose: in al deze situaties speelt intuïtie vaak een rol van betekenis. Enkele voorbeelden:

Je hebt een gesprek gevoerd met een cliënt die heeft gevraagd om een offerte. Hoewel het gesprek goed verliep, heb je het gevoel dat de offerte niet veel kans maakt. Enkele dagen nadat je het voorstel hebt uitgebracht, ontvang je het bericht dat het voorstel is afgewezen. ‘Zie je wel, ik dacht het al’, gaat er door je heen.

Het directieteam heeft je gevraagd voor een presentatie van de cijfers van de afgelopen periode. Je hebt je verhaal zorgvuldig voorbereid en het loopt als een trein. Als er na de presentatie ruimte is voor vragen, verloopt ook dat onderdeel moeiteloos. Je voelt perfect aan wat de achtergrond is van de vragen. Elk antwoord is ‘in de roos’ en het beantwoorden verloopt als vanzelf.

Bij het uitwerken van een rapport loop je vast op een lastig onderdeel. Je hebt er al enkele avonden op zitten broeden. Toch ben je niet tevreden. Dan plotseling, onverwachts, tijdens het sporten ‘weet’ je hoe je het gaat aanpakken. Eenmaal thuisgekomen, achter je bureau, schrijf je het verhaal in één keer op.

De telefoon gaat en je krijgt een klant aan de lijn. Aan de toon van zijn stem hoor je dat er een probleem is. Hij komt snel ter zake. Zijn naaste manager heeft plotseling ontslag genomen en hij staat voor een onverwachtse uitdaging. Zijn uitleg is een toelichting op het gevoel dat je onmiddellijk had toen hij belde.

Intuïtie werkt in bovenstaande voorbeelden steeds als een soort kompas. Iedereen kan in persoonlijke of professionele situaties intuïtie gebruiken die als een richtingsaanwijzer helpt bij het nemen van besluiten. En net als bij een kompas of richtingaanwijzer is het van belang dat je weet hoe het werkt, hoe je het instrument kunt lezen en gebruiken om de juiste koers te volgen. Voor sommige professionals is intuïtie niet meer dan een vaag voorgevoel, een onbestemde indrukintuïtie. Soms zijn de momenten van intuïtie snel en onbewust en merken we het als het gebeurt nauwelijks op. Voor anderen is intuïtie juist een bron van doorslaggevende ingevingen en heldere inzichten. Achteraf kun je dan soms duidelijk beredeneren waar de intuïtie vandaan kwam.

Als consultant is intuïtie een van de koersen waar ik op vaar. Bij een kennismakingsgesprek, het opstellen van analyses, maar ook in de wijze waarop ik een presentatie houd of een terugkoppeling geef aan de opdrachtgever. Intuïtie bepaalt in grote mate het soort vragen dat ik stel, of ik juist doorvraag of niet en de manier waarop ik de presentatie vormgeef en opbouw. Natuurlijk denk ik er ook zorgvuldig over na, maar intuïtie is zeker zo bepalend in de beeldvorming, afweging en besluitvorming.

Intuïtie treedt op in veel verschillende vormen. Je maakt gebruik van intuïties in creatieve processen, bij het zoeken naar oplossingen, maar ook bij het uitvoeren van een handeling waarbij je precies ‘als vanzelf’ weet wat je te doen hebt.

Jouw intuïties

•   Welke betekenis heeft intuïtie in mijn professionele leven?

•   Welke intuïtieve ervaringen heb ik?

•   Waaraan herken ik mijn intuïties?

Wissel als je de mogelijkheid hebt met een collega uit.

Kleine verrassingen

Soms doen zich in het leven kleine of grotere verrassende zaken voor die ‘toevallig’ lijken. Dit kan een voorgevoel zijn, een spontane, maar betekenisvolle ingeving, een onverwachte ontmoeting. Houd een tijdje deze ervaringen bij en ga voor jezelf na wat ertoe geleid heeft dat het gebeurde.

•   Wat deed het met je? Wat dacht je? Wat voelde je?

•   Hoe speelde intuïtie een rol in deze ervaring?

•   Wat zegt dit over jouw intuïtie?

Wissel hierover uit met een collega of vakgenoot.

Bron: Pierce (2009), Jaworski (2011).

1.2   Wat is intuïtie?

Het woord intuïtie is afkomstig uit het Latijn. In tueri staat voor: ‘op iets kijken, in iets kijken’. Tueor betekent letterlijk ‘beschouwen’ of ‘zien’ en in tuor is ‘naar iets kijken’, ‘zijn blik op iemand of iets richten’ of ‘met de geest nauwkeurig schouwen’. Intuïtie wordt gedefinieerd als: ‘door onmiddellijke innerlijke aanschouwing verkregen begrip’ en ‘onmiddellijke, niet op begripsdenken en redenering berustende overtuiging van de waarheid’ (Van Dale). In deze definitie en ook andere omschrijvingen van intuïtie komen met name drie aspecten naar voren:

1.   een vorm van innerlijke aanschouwing;

2.   een directe vorm van inzicht;

3.   een overtuiging van de waarheid zonder logische onderbouwing.

Intuïtie hangt samen met drie componenten: innerlijk gewaarworden (aanschouwen), een direct, oorspronkelijk inzicht én een gevoel van ‘zeker weten’. Je hebt het gevoel dat je iets zeker weet, meestal zonder dat je het precies kunt uitleggen.

Innerlijke aanschouwing

Intuïtie hangt in de eerste plaats samen met een proces dat innerlijk plaatsvindt. Om bewust waar te nemen, maak je gebruik van de vijf zintuigen: de ogen, de oren, de neus, de mond en de tastzin (huid). Met deze zintuigen kun je zien, horen, ruiken, proeven en aanraken. De intuïtieve waarneming speelt zich daarentegen vanbinnen af. De mate waarin we ons van dit innerlijke proces bewust zijn, is verschillend en varieert van diep onbewust tot zeer bewust. Om innerlijk zaken waar te nemen, vanbinnen te aanschouwen, gebruiken we ons gevoel. Intuïtief denken kun je ook omschrijven als: waarnemen of denken met gevoel.

Na een avond in een goed restaurant raakte ik in gesprek met de sommelier. Hij had ons gedurende het diner van geweldige wijn voorzien. Deze wijnkenner vertelde vol passie en deskundigheid over de wijze waarop hij juiste wijnsoorten selecteerde bij de verschillende gerechten. Tot in detail lichtte hij de smaak van de druivensoorten toe, de betekenis van de geografische locaties van de wijngaarden en het productieproces. Zeer bewust en met veel gevoel voor juiste verhoudingen en kwaliteit wist hij zijn keuzes te onderbouwen. Waarneming, denken en gevoel vielen op een vanzelfsprekende wijze samen.

Innerlijke, intuïtieve aanschouwing gaat voor veel mensen gepaard met beelden. Je ziet dan als het ware voor je wat er gaat gebeuren en vervolgens handel je ernaar. Van sporters is bekend dat zij beter presteren als zij vooraf een beeld hebben gevormd hoe ze bewegen in het veld en de handelingen die ze uitvoeren om te scoren. Door het gewenste succes vooraf in detail voor te stellen, vergroot je de kans op de juiste invallen. Je ‘weet’ als het ware vooraf wat je te doen staat. In het veld moeten de acties automatisch gebeuren, anders ben je te laat.

In de Griekse oudheid maakte de wijsgeer Plotinus al een duidelijk onderscheid tussen analytisch denken en intuïtie. Hij vatte intuïtie op als een resultaat van innerlijke beschouwing en contemplatie. Wanneer je je terugtrekt in jezelf, kom je volgens hem tot een ‘schouwen’. In dit schouwen neem je een onzichtbaar licht waar dat schijnt over de wereld van begrippen en ideeën. Alle zuivere kennis is volgens Plotinus afkomstig uit het intuïtieve licht van het innerlijk waarnemen.

Direct inzicht

Intuïtieve inzichten komen soms onverwachts en geven onmiddellijk inzicht. Besluiten die je neemt op basis van intuïtie worden vaak direct genomen, zonder lang nadenken. In veel gevallen heeft intuïtie bij professionals te maken met een razendsnelle ingeving, een soort flits waarop actie volgt. Het tempo waarin je tot inzichten of ingevingen komt, verschilt zeer per persoon. Wannéér deze ingeving komt, kun je niet afdwingen en valt buiten de directe controle.

Ineens, midden in de nacht, schoot ze wakker. Ze had de oplossing gevonden voor de nieuwe website waar ze aan werkte. De volgende morgen zou ze het direct in het werkoverleg inbrengen. Ze noteerde haar ingeving onmiddellijk op een notitieblok dat naast haar bed lag.

De manager liep vast in het bespreken van het probleem. De groep betrokken medewerkers zaten tegenover hem en hielden hun mond. Hij besloot een korte pauze in te lassen. Bij het koffiedrinken schoot het hem ineens te binnen. Hij wist wat hem te doen stond.

Meestal komt deze directe, spontane ingeving op momenten dat je even niet bewust met het vraagstuk bezig bent. Het kan zijn als je gedachten even afdwalen en je ophoudt met bewust nadenken. Bekende momenten van een ingeving zijn midden in de nacht, onder de douche of tijdens het wandelen, fietsen of een ander moment van ontspanning.

De ingeving zelf is direct en snel. Er is geen uitgebreide, bewuste logische analyse aan voorafgegaan: je weet het gewoon. Intuïtie is een directe, onmiddellijke vorm van weten, verbonden met primaire inzichten. Bijvoorbeeld met rekenen weet je zonder meer: twee is meer dan één en drie is gelijk aan twee plus één. Intuïtie wordt ook beschreven als een vorm van ‘innerlijk weten’.

Overtuiging van de waarheid

In tegenstelling tot rationele afwegingen zijn inzichten en besluiten op basis van intuïtie vaak gebaseerd op een gevoel van zekerheid. Lang nadenken is niet nodig, je weet het gewoon. Bij intuïtieve besluitvorming is de keuze al gemaakt voordat je erover nadacht. Het besluit is gebaseerd op een gevoel van evidentie, ook al kun je het niet direct logisch onderbouwen.

Na het voeren van het sollicitatiegesprek wist ze het zeker: dit was niet de juiste organisatie voor haar om te werken. Ze had het in het gesprek al gevoeld, en bij het afscheid stond haar besluit vast om niet verder te gaan in de procedure. Toen ze er onderweg naar huis over nadacht, begreep ze waar haar gevoel vandaan kwam.

Bij het schudden van de hand had de loopbaancoach intuïtief het gevoel: ‘Hier is sprake van een problematiek met verslaving.’ Hij wist het zeker, hoewel het gesprek nog maar nauwelijks was begonnen en hij nog maar weinig van de cliënt wist. Pas later, gaandeweg in het gesprek kwam het op tafel. Er was inderdaad sprake van bovenmatig drugsgebruik.

In veel gevallen is intuïtie voor professionals het onbewust afstemmen van een situatie op eerdere, vergelijkbare ervaringen. Op basis van opgedane inzichten en principes kan een nieuwe situatie worden ingeschat en beoordeeld. Het besluit is dan verbonden met een gevoel van ‘zeker weten’ zonder bewuste, logische onderbouwing. Gaandeweg in het gesprek wordt de oorspronkelijke intuïtieve ingeving getoetst aan de waarnemingen.

Deze intuïtieve overtuiging is ook sterk verbonden aan lichamelijke sensaties. Het lichaam geeft een prikkelend signaal af waardoor je wéét of iets bijvoorbeeld klopt of niet klopt. Het bekendste fenomeen is het zogenaamde onderbuikgevoel, ‘gut feeling’ in het Engels. Aan de hand van deze lichamelijke sensatie check je of iets klopt of niet klopt. Heel soms, bij belangrijke beslissingen, voel ik tot in mijn tenen of ik iets wel of niet moet doen. Het is alsof ik het besluit met mijn hele lichaam neem. Ik heb dat slechts een paar keren in mijn leven gehad en ik herken het gevoel onmiddellijk als het er is. Het is een soort gevoel van evidentie, zeker weten, dat gepaard gaat met een prikkelend, opwindend gevoel. Het is het gevoel dat ik ken als ik fundamentele besluiten neem die er écht toe doen. Deze besluiten staan vast en zijn dus niet onderhandelbaar.