Plutarchus

Huwelijk & liefde

Ingeleid, vertaald en van aantekeningen voorzien door Hein L. van Dolen

Athenaeum—Polak & Van Gennep

Amsterdam 2014

Copyright vertaling © 1993 Hein L. van Dolen/Athenaeum—Polak & Van Gennep, Singel 262, 1016AC Amsterdam

Omslag Alexandra de Vries, Studio 100%

ISBN 9789025305086

NUR 308

www.uitgeverijathenaeum.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014

Voor Joost en Willemijn

Leven en werk van Plutarchus

Leven

Plutarchus is onsterfelijk geworden door de levensbeschrijvingen die hij van anderen heeft gemaakt, maar van hemzelf is vreemd genoeg geen biografie uit de oudheid overgeleverd. De schaarse gegevens waarover we beschikken, worden aan zijn eigen werken ontleend en het vereist enige speurzin en combinatievermogen om daaruit zijn levensloop te distilleren.

Hij is rond 47 n.Chr. geboren in het Boiotische plaatsje Chaironeia, dat in Centraal-Griekenland op een knooppunt van wegen lag. Dit historische stadje was tot dan toe voornamelijk bekend door de twee grote veldslagen die zich op de nabijgelegen vlakte hadden afgespeeld: die van 338 v.Chr., waarin de Grieken tegen de Macedonische koning Philippos een nederlaag leden, en die van 86 v.Chr., waarin de Romeinse dictator Sulla de overwinning op Mithridates de Grote, koning van Pontos, behaalde.

De voorouders van Plutarchus waren welgestelde en invloedrijke landeigenaren. Hij vertelt van zijn vader Autoboulos dat die vele en goede paarden bezat – een teken van welstand – en graag op jacht ging.

Plutarchus zette na een basisopleiding in zijn geboorteplaats, waar hij zich ongetwijfeld de beginselen van de welsprekendheid en muziek eigen maakte, in 66 of 67 zijn studie te Athene aan de Akademie van Plato voort. Zijn leermeester was Ammonios, die grote faam genoot als kundig hoogleraar én als bekwaam politicus. Door hem werd de twintigjarige student grondig onderricht in de wijsbegeerte van Plato, de retorica en zijn lievelingsvak: de wiskunde. Het is niet onwaarschijnlijk dat Ammonios met zijn leerlingen aanwezig was in Korinthe toen keizer Nero, die een bezoek van veertien maanden aan Griekenland bracht, daar de ‘Verklaring van de vrijheid’ afkondigde. Met veel bombarie vond deze plechtigheid op 28 november 67 tijdens de Isthmische Spelen plaats. Voor Hellas, dat na de talrijke oorlogen verwoest en bijna ontvolkt was en dat al ruim een eeuw een onderdeel was van de Romeinse provincie Macedonia, betekende dit het begin van een wederopleving. Het werd vrijgesteld van belastingen en kreeg een zekere mate van zelfbestuur. Een grote culturele opbloei was het resultaat.

Al gauw werd duidelijk dat de talenten van Plutarchus eerder op het gebied van de diplomatie lagen dan op dat van de welsprekendheid. Zijn eerste missie was een gezantschap naar de Romeinse stadhouder in Griekenland. Hij maakte reizen naar Smyrna en andere plaatsen in Klein-Azië, naar Alexandrië en enkele malen naar Rome, van waaruit hij heel Italië bereisde.

Van alle Griekse schrijvers legde Plutarchus de grootste belangstelling voor de Romeinse geschiedenis en gebruiken aan de dag. Zijn houding ten aanzien van het Imperium is er een van berusting. In Rome verbleef hij mogelijk als afgezant van de zogeheten Boiotische Bond, of misschien was hij wel als begeleidend wijsgeer van een aanzienlijke Romein meegekomen, zoals wel meer Grieken deden. In die stad bouwde hij levenslange vriendschappen op, met onder anderen Lucius Mestrius Florus. Dit was een intieme vriend van keizer Vespasianus en het was aan hem te danken dat Plutarchus het Romeinse burgerrecht heeft gekregen en zelfs in de ridderstand werd opgenomen. In Rome gaf de ‘Wijze van Chaironeia’ hoorcolleges en hij hield er wijsgerige voordrachten, waardoor zijn agenda zo overvol raakte dat hem de tijd ontbrak fatsoenlijk Latijn te leren. Pas op latere leeftijd slaagde hij erin enkele grote schrijvers van Rome te lezen.

Gedurende het bewind van Domitianus, de laatste Flavische keizer (81 tot 96), werd het klimaat voor filosofen ongunstig. In 92 werden zij zelfs allemaal uit Italië verbannen. Of ook Plutarchus onder deze ban viel is niet zeker, maar algemeen wordt aangenomen dat hij zich toen definitief in zijn geboorteplaats vestigde. Zijn gehechtheid aan dit stadje verklaarde hij vanuit de overweging dat het nóg kleiner zou worden als hij er zou ontbreken. Daar legde hij zich in alle rust toe op het schrijven van zijn omvangrijke oeuvre en deelde hij in de beste harmonie het leven met zijn vrouw Timoxena. Deze beschikte eveneens over schrijftalent – zij schreef een verhandeling over het toiletteren – en schonk hem vijf of wellicht meer kinderen. In Chaironeia bekleedde hij verschillende ambten: hij werd archont en had het toezicht op de bouwnijverheid en de stadsreiniging.

Van daaruit ondernam hij slechts korte reizen, bijvoorbeeld naar het kuuroord Aidespos op Euboia en naar Athene, maar vooral naar het nabijgelegen Delphi. In deze plaats was hij een van de twee vaste priesters in de tempel van Apollo. Die functie vervulde hij vijfentwintig jaar lang uiterst consciëntieus. Juist in de eerste eeuw was Delphi weer in opkomst en verschillende keizers ontplooiden er bouwactiviteiten. Zo werd in 84 de grote tempel na een verwoestende brand hersteld, werd er een bibliotheek aangelegd en kreeg de Pythia, de speciale priesteres van Apollo, een eigen woning. De Pythische Spelen werden in ere hersteld. Van iets latere datum zijn de standbeelden voor de keizers Trajanus en Hadrianus.

Plutarchus leidde overigens allerminst een teruggetrokken bestaan. Vanuit Rome en het Oosten kwamen talloze bezoekers langs, met enkele kopstukken voerde hij een drukke correspondentie, heel wat medewijsgeren kwamen bij hem logeren en in zijn woning werd een ‘school’ voor jonge filosofiestudenten geopend. Daar werden ieder jaar de geboortedagen van Plato en Sokrates herdacht. Zijn faam was zo groot dat volgens een warrige aantekening in een Byzantijns lexicon Trajanus hem zelfs de ‘consulaire waardigheid’ schonk, een blijk van waardering voor wie zich jegens de keizer persoonlijk verdienstelijk had gemaakt. Hadrianus schijnt hem korte tijd tot procurator van Griekenland te hebben benoemd. Als dat al waar is, was het vermoedelijk niet meer dan een functie pro forma.

Zijn sterfjaar staat niet vast. Nadat hij tien keizers had overleefd is hij waarschijnlijk niet lang na 120 gestorven. Delphi en Chaironeia vereerden hun grote burger met een standbeeld.

Plutarchus als zielzorger

De Nederlandse classicus J.J. Hartman heeft aan het begin van vorige eeuw in De avondzon des heidendoms Plutarchus verschillende bijnamen gegeven, zoals ‘avondzon’, ‘dominee’, ‘zielendokter’ en ‘zielzorger’. Volgens zijn opvatting woonde de ‘Wijze van Chaironeia’ op latere leeftijd in een soort parochie met zijn leerlingen als ‘katechisantjes’. De benaming ‘zielzorger’ is niet zo slecht gekozen als wellicht lijkt.

Plutarchus was allesbehalve een oorspronkelijk denker. Om die reden is hij de afgelopen eeuw zo weinig gewaardeerd als wijsgeer. Hij zou een eclecticus zijn, die handig verschillende filosofieën in één geheel wist onder te brengen. Pas de laatste tijd, sinds het verband tussen Plato en het neoplatonisme nader wordt bestudeerd, is ook de belangstelling voor Plutarchus als platoons denker, en wel als interessante overgangsfiguur, toegenomen. Daarbij komt dat het platonisme alle wijsgerige stromingen in de late oudheid heeft overleefd. Tot 529 heeft de Akademie van Plato bestaan.

Voor Plutarchus was de wijsbegeerte een serieuze zaak die nauwkeurig onderzoek vereiste. Hij probeerde uitersten zoveel mogelijk tot een eenheid te smeden. De platoonse wijsbegeerte is daarbij zijn uitgangspunt en deze keuze houdt bij voorbaat een afwijzing van andere stromingen in. Het Stoïcisme en Epicurisme zijn door hem in een zestal schotschriften bestreden. Dat belette hem niet soms uit het Stoïcisme argumenten te betrekken om zijn betoog kracht bij te zetten. Zijn opvattingen op filosofisch gebied zijn traditioneel. In zijn ogen is ethiek het belangrijkste onderdeel van de wijsbegeerte; hij vatte dit zo stringent op dat volgens hem ook de natuurwetenschap en de theologie een ethisch doel dienden.

Bij zijn interpretatie van de leer van Plato gaat Plutarchus uit van zijn eigen opvattingen over goed en slecht. Er zijn volgens hem boze geesten of demonen op deze wereld aan het werk. Pas wanneer wij die ten volle onderkennen, zijn wij in staat onszelf of de wereld te veranderen. Plutarchus ziet het als zijn levenstaak anderen van het inzicht in de rol van het kwaad te doordringen. Hij is de moralist die zijn medemensen wil leren in het dagelijkse leven het juiste midden te vinden tussen goed en kwaad, tussen verstand en emotie. Bij het verkrijgen van dat inzicht reikt Plutarchus graag de helpende hand. Daarbij hanteert hij tal van medische termen, want de ziel moet hoe dan ook van het kwaad genezen worden. De mens kan immers van zijn neiging tot ondeugd slechts afraken door meer begrip en door een verandering van leefwijze. De naam ‘zielzorger’ is dus zo gek nog niet.

Werken

Het merendeel van Plutarchus’ boeken is in zijn laatste levensfase ontstaan, nadat hij zich voorgoed in Chaironeia had gevestigd. Zijn produktie is onvoorstelbaar groot geweest; slechts een derde is bewaard gebleven, en dat restant alleen al is indrukwekkend van omvang.

Plutarchus’ werken worden in twee categorieën verdeeld. In de oudheid was hij vooral vermaard om de eerste groep, de Ethika of Moralia. Deze titel dekt de lading niet, want het is een bonte verzameling van lang niet in alle gevallen ethische of morele geschriften. Men denkt wel dat alleen de eerste eenentwintig werken Ethika zijn genoemd en dat er later losse boeken aan zijn toegevoegd. Het is beter ze ‘Gevarieerde geschriften’ te noemen, want het bewaard gebleven aantal van zeventig omvat onder meer dialogen (wij zouden ze eerder monologen noemen), retorische declamaties, (natuurwetenschappelijke) verhandelingen, populair-wijsgerige traktaten, voorschriften voor het huwelijk of voor het gebruik van dichtersteksten in verband met de opvoeding, troostbrieven, aanwijzingen voor zelfhulp om gemoedsrust te krijgen en heel wat mengelwerk.

Zijn roem in de westerse geschiedenis dankt Plutarchus evenwel aan de tweede groep geschriften, de Parallelle levens, een reeks van drieëntwintig paren biografieën en vier enkele stuks. De opzet is eenvoudig: eerst wordt het leven van een Griek beschreven en vervolgens dat van een vergelijkbare Romein.

Dat van Plutarchus’ geschriften zoveel bewaard is gebleven komt voornamelijk door zijn populariteit, die al in de vroeg-christelijke tijd groot was. Nog in de twaalfde eeuw bad de metropoliet Johannes Mauropos dat God voor Plato en Plutarchus een uitzondering zou maken: zij hoefden niet zoals de andere Griekse heidenen eeuwig in de hel te verblijven, omdat zij door hun leven en leer het goddelijk gebod hadden nageleefd.

De titels van de werken zijn bekend door de zogenoemde Lamprias-kataloog uit de vierde eeuw, die 227 titels telt. De lijst is aan een laatklassieke bibliotheek ontleend. Er staan veel onvolkomenheden in, alsmede titels van boeken die nooit door Plutarchus zijn geschreven. Lamprias zou de naam van een van Plutarchus’ zonen zijn.

Vooral in de Byzantijnse tijd werd op uitnemende wijze zorg besteed aan zijn geschriften. Aan geleerden als Maximus Planudes, die eind dertiende, begin veertiende eeuw een prachteditie verzorgde, is het te danken dat er nog zoveel van Plutarchus’ boeken over is. Planudes heeft in zijn uitgave enkele onechte, maar zeker niet oninteressante werken opgenomen die overeenkomst vertonen met de stijl van Plutarchus.

Taal

De taal van Plutarchus is een kunstmatig geheel, geënt op het proza zoals dat vijf eeuwen vóór zijn tijd in Attika (Athene) werd gesproken. Starre taalgeleerden, ook Atticisten genoemd, hadden namelijk in de eerste eeuw v.Chr. de beschaafde taal voor de intelligentsia van die dagen vastgesteld. Door hen was precies bepaald welk woord wel en welk niet geoorloofd was en zij baseerden zich hiervoor uitsluitend op het Atheense of Attische proza van de vierde eeuw v.Chr. Door hen werden de veranderingen die zich sinds die tijd hadden voorgedaan en die geleid hadden tot een gemeenschappelijke Griekse taal of koinè, genegeerd of afgekeurd. Hierdoor was een kunsttaal ontstaan die met het gesproken woord van die tijd nauwelijks meer van doen had.

Zo rigoreus als deze puristen is Plutarchus nooit geweest. Hij durfde het aan om post-attische en poëtische elementen in zijn geschriften op te nemen. Zijn taalgebruik is hierdoor minder bestudeerd en dat onderscheidt hem van bijna al zijn tijdgenoten. Een positief gevolg is dat zijn vocabulaire rijker is dan dat van iedere andere Griekse schrijver: zijn woordenschat is bijvoorbeeld driemaal zo groot als die van de redenaar Demosthenes.

Dit leidt er soms toe dat Plutarchus de neiging vertoont iets in twee, ja zelfs drie termen te omschrijven waar hij met één woord had kunnen volstaan. Vaak ook bouwt hij ten koste van de duidelijkheid de zinnen antithetisch op. Zijn zorgvuldige werkwijze blijkt onder meer uit de accuratesse waarmee hij hiaten vermijdt, dat wil zeggen dat bij hem nooit een woord op een klinker eindigt als het gevolgd wordt door een woord dat met een klinker begint. De regel dat hiaten vermeden dienen te worden, dateert voor het proza van de vierde eeuw v.Chr.; voor de poëzie gold hij al langer. Als gevolg van die regel ontstond het gevaar van een gewrongen zinsvolgorde. Voor veel geleerden is het vermijden van hiaten door Plutarchus een overtuigend bewijs, als het erom gaat echte van niet echte werken in zijn oeuvre te onderscheiden. Plutarchus heeft ook een duidelijke voorkeur voor samengestelde werkwoorden; het toegevoegde voorzetsel heeft dan altijd een bijzondere betekenis. Een ander typisch kenmerk van zijn taal is dat er vaak zoveel mogelijk abstracte begrippen in één zin worden ondergebracht, waardoor er een speciaal effect ontstaat.

Ondanks zijn gemakkelijke hand van schrijven is Plutarchus geen werkelijk groot stilist geweest. Perfecte vormgeving, elegante wijze van uitdrukken, precisie en heldere redeneertrant zal men vergeefs bij hem zoeken. De zinsbouw is vaak wat slordig, de stijl te associatief en de periode onoverzichtelijk lang, terwijl zo nu en dan concentratieverlies te constateren is. De moderne lezer, die aan een dergelijke taal niet meer gewend is, zal soms moeite hebben de draad vast te houden.

De beschrijvingen en betogen zijn doorspekt met talloze anekdotes en citaten. Meer dan zevenduizend aanhalingen kunnen worden getraceerd. In zijn tijd bestonden er speciale verzamelingen vol verzen, gevatte uitspraken en al dan niet grappige voorvallen. Bij deze collecties stond niet de literaire kwaliteit voorop, maar wel de bruikbaarheid om bepaalde thema’s met opvoedkundige voorbeelden te illustreren, of de mogelijkheid voor grammatici en leraren in de welsprekendheid om de stilistische technieken aan de hand hiervan te demonstreren.

Plutarchus had natuurlijk veel baat bij deze naslagwerken, maar afgezien daarvan moeten zijn eruditie en belezenheid buitengewoon groot geweest zijn en zijn geheugen fenomenaal. Daarbij moet men bedenken dat de beschikbaarheid van de meeste boeken uiterst beperkt was; tijdens zijn bezoek aan de bibliotheek van Alexandrië zal hij zoveel mogelijk zijn licht hebben opgestoken. De behoefte om de redeneringen te verlevendigen met dichterlijke uitspraken is bijna zo oud als het proza zelf: Plato is hiervan een goed voorbeeld. Het is niet verwonderlijk dat Plutarchus het vaakst Homeros aanhaalt, maar ook de Boiotische dichters Hesiodos en Pindaros worden door hem met graagte geciteerd. Soms wordt een en hetzelfde citaat in verschillende verbanden benut, en meer dan eens gebruikt Plutarchus een beeld om juist het contrast en niet de overeenkomst aan te geven.1 De overmaat aan vergelijkingen en analogieën is trouwens typerend voor zijn stijl. Telkens weer gebruikt hij formuleringen als ‘net zo’, ‘zoals’, ‘een soort’, ‘je kunt zeggen’ en hij betrekt zijn argumenten bij voorkeur uit vergelijkbare situaties.

Zonder twijfel was Plutarchus goed doorkneed in de welsprekendheid. Om voor afwisseling en verrassingen te zorgen maakt hij van verschillende kunstgrepen gebruik: ongewone woorden en zinswendingen, onderbrekingen, retorische vragen en opvallende plaatsing van woorden in de zin, waarbij hij een voorliefde heeft voor de asyndeta (zinsverbindingen zonder voegwoorden). Ook richt hij zich af en toe rechtstreeks tot zijn lezerspubliek en maakt hij abrupte overgangen of verandert hij snel van thema. Verveling is op die manier uitgesloten, een zekere ostentativiteit evenmin. Telkens weer wordt duidelijk wat een uitnemend verteller hij is geweest.

Zijn hoogste literaire doel was de dialoog. Daaronder verstond hij geen vraag- en antwoordspel. Liever hield hij de volgende opzet aan: eerst worden, doorgaans in een historische context, over wijsgerige of wetenschappelijke problemen enkele ‘andersdenkenden’ aan het woord gelaten, en dan volgt een uitvoerige weerlegging, zonder dat er nog een werkelijk tweegesprek plaatsvindt. Een strak betoog komt daaraan niet te pas. Het gaat in de eerste plaats om het plezier van het debatteren. Natuurlijk staat Plato model, vooral met zijn Symposion en Phaidros, waaraan vele elementen in Plutarchus’ Erotikos of Gesprek over de liefde zijn ontleend: bijvoorbeeld de fictie dat het een verslag van een gesprek uit het verleden is, waardoor de geloofwaardigheid wordt verhoogd; of de persoonlijke toets van de verschillende sprekers, die hen van elkaar onderscheidt.

De samenspraken van Plutarchus kunnen de neerslag zijn van alle conversaties die in zijn huis te Chaironeia werden gehouden, maar exacte historiciteit mag er niet aan worden toegekend. Wel wordt ons hierdoor een blik gegund op het niveau waarop in de eerste eeuw n.Chr. onder intellectuelen over tal van vraagstukken werd gediscussieerd.

1 Van een grote hoeveelheid citaten is de bron niet bekend of niet overgeleverd. Maar ook wanneer dat wel het geval is heb ik het in verband met de leesbaarheid niet zinvol geacht bij iedere aanhaling een noot te geven, tenzij dit voor het betere begrip van de tekst vereist was. In wetenschappelijke edities zijn deze verwijzingen uiteraard wel te vinden.

Inleiding op de vertalingen

Gesprek over de liefde

Dat Plutarchus de auteur is van het Gesprek over de liefde heeft niemand ooit serieus betwijfeld. Het werk is altijd hogelijk gewaardeerd; de Franse geleerde Flacelière noemde het zelfs de levendigste en charmantste dialoog van Plutarchus, op grond van de meesterlijke opbouw en de geraffineerd uitgewerkte afwisseling. Het werk is in twee handschriften overgeleverd, die echter beide door talrijke cruces, onverklaarbare woorden en passages, en lacunes worden ontsierd.

Aan het einde van het relaas wordt opgemerkt dat de dynastie van de Flavische keizers is uitgeroeid. Dit toont aan dat het boek na 96, het jaar van de moord op Domitianus, moet zijn geschreven. Het gesprek zou hebben plaatsgevonden vlak na het huwelijk van Plutarchus en Timoxena, dat wil zeggen ongeveer in 77, want Griekse mannen trouwden rond hun dertigste.

Plaats van handeling is Thespiai, een stadje dat ongeveer veertig kilometer van Chaironeia lag. Daar bevond zich een heiligdom van Eros en ter ere van deze god werden eens in de vier jaar op de nabijgelegen berg de Helikon de populaire Erotidia, festivals met muziek- en sportwedstrijden, gehouden. Tijdens zo’n Erosfeest bezoeken Plutarchus, zijn jonge vrouw en wat stadgenoten Thespiai en samen met enkele bewoners en gastvrienden raken zij aan de praat over de god van de liefde.

Het verslag wordt gedaan door Plutarchus’ oudste zoon Autoboulos. Hij vertelt het verloop van het gesprek, zoals hij dat van zijn vader heeft vernomen, aan een groepje belangstellenden, van wie ene Flavianus met name wordt genoemd. In het verhaal zelf is Plutarchus de voornaamste spreker. Hij verdedigt de liefde voor vrouwen en hij houdt een grote lofrede op de huwelijksliefde. Schrijver en hoofdpersoon zijn dus een en dezelfde.

Na de inleiding komt het werkelijke onderwerp aan de orde. Er blijken twee soorten ‘eros’ te zijn: die voor jongens en die voor vrouwen. Voor- en tegenstanders spreken zich over beide uit. Een knapenminnaar hemelt de liefde voor jongens op: de jeugdige, begaafde ziel wordt door deze vorm van eros via de vriendschap tot deugd gebracht. Seks hoort daar niet bij, het accent ligt op de liefdevolle begeleiding door de minnaar. Een van zijn opponenten prikt deze hypocriete houding eerst door om vervolgens de liefde voor vrouwen aan te prijzen.

Na een dramatisch intermezzo, waarin een boodschapper vertelt hoe een ondernemende weduwe een jonge jongen heeft geschaakt, neemt Plutarchus de leiding van het gesprek. Eros manifesteert zich volgens hem in beide vormen van liefde, maar de liefde voor vrouwen heeft toch iets extra’s. Daar komt namelijk het lichamelijke genot bij, dat de twee partners nader tot elkaar brengt. In de homoseksuele liefde is hier geen sprake van, het lichamelijke genoegen is nooit wederzijds, en op zijn hoogst is het een ‘dronkenschap zonder wijn’. In de heteroseksuele liefde daarentegen groeien man en vrouw steeds meer naar elkaar toe.

Plutarchus houdt een uitvoerige lofzang op de god van de liefde, die de twee geliefden inspireert en nog machtiger is dan Aphrodite of Ares. De weldaden van de liefde worden breed uitgemeten en de panegyriek eindigt met de apotheose van Eros. Vervolgens stipt Plutarchus, daartoe uitgedaagd door een van de gesprekspartners, de opvattingen over de liefdesgod in de Egyptische mythologie en in de theorieën van Plato aan. Opnieuw wordt met een lofrede op Eros besloten, zij het dat nu ook de wraak van de god, wanneer mensen hem afwijzen, aan de orde komt.

Een grote lacune maakt het niet mogelijk de repliek van een woordvoerder van de knapenliefde te lezen, maar uit het weerwoord van Plutarchus valt te concluderen dat deze ‘pederast’ het huwelijk op wijsgerige gronden en met serieuze argumenten moet hebben bestreden. Plutarchus geeft hoog op van de vrouwendeugden, vooral toewijding en trouw. Het huwelijk is de bekroning van de liefde. Daarin is beminnen zelfs nog belangrijker dan bemind worden.

In de epiloog wordt verteld hoe het gezelschap weer teruggaat naar het stadje en onderweg te horen krijgt dat de bruiloft van de eerder genoemde weduwe en de jongen wordt gevierd.

De naam van Plato valt in deze dialoog wel tien keer. Diens invloed is onmiskenbaar als Plutarchus zijn ‘ode’ op Eros houdt. Alle traditionele termen die Plato toepast op de knapenliefde, worden door Plutarchus overgenomen, waarbij moet worden opgemerkt dat hij deze exclusieve aanduidingen van de mannelijke eros bezigt om de liefde in haar algemeenheid te beschrijven.

Maar er zijn ook verschillen met Plato. In Plutarchus’ optiek is Eros een machtige, oude god, terwijl die in het Symposion door Sokrates een ‘daimon’ wordt genoemd, een wezen dat tussen goden en mensen bemiddelt en dat tussen goed en slecht, tussen mooi en lelijk staat. Er is een tweede, belangrijker verschil. In Plato’s Symposion maakt een van de gesprekspartners, Pausanias, onderscheid tussen de hemelse, verheven liefde en de vulgaire, fysieke liefde, die zowel jongens als vrouwen kan betreffen. Plutarchus neemt deze tweedeling niet over; voor hem is er alleen een verschil tussen de liefde voor jongens en die voor vrouwen. Het seksuele aspect is volgens hem met name in het huwelijk juist een verrijking. Daarmee is hij, voor zover bekend, de eerste geweest die de liefde voor vrouwen een volwaardige plaats heeft gegeven.

Plutarchus veronderstelt veel van de theorieën van Plato bij zijn gesprekspartners bekend, maar behandelt twee zaken uitvoeriger. In de eerste plaats is dat de anamnesis-theorie of de leer van het geheugen van de ziel. Kort samengevat komt deze leer hierop neer dat aangenomen wordt dat de onstoffelijke ziel al vóór de geboorte van het lichaam kennis heeft gekregen van de ware werkelijkheid die bestaat uit de wereld van de Ideeën of algemene begrippen, waaronder de Idee van het mooie. Wanneer de ziel geïncarneerd is, is zij in staat om die kennis naar boven te brengen (anamnesis). Dit is geen gemakkelijk of automatisch proces. In het Symposion suggereert Plato dat het Eros is die de ziel stimuleert zich de Idee van het mooie, en ook die van andere begrippen, te herinneren en ook in de opvatting van Plutarchus is het uitsluitend deze god die het geheugen van de ziel prikkelt.

Daarnaast behandelt Plutarchus uitputtend de door Plato genoemde bezieling (enthousiasmos) door de goden, die ook wel ‘goddelijke waanzin’ wordt genoemd. Volgens Plato danken wij aan deze waanzin onze grootste zegeningen. Behalve door Eros wordt de ‘mania’ ons geschonken door goden als Dionysos (inspiratie), Apollo (zienersgave) en de Muzen (verheven kunsten als de poëzie).

Adviezen aan een jong echtpaar

De Adviezen aan een jong echtpaar dateren waarschijnlijk uit Plutarchus’ laatste levensjaren. Het geschrift lijkt de neerslag van een leven lang nadenken over de huwelijksliefde. Zijn opvattingen zijn overigens niet ‘modern’ te noemen; op enkele uitzonderingen na zijn ze uitgesproken traditioneel.

Het werkje bestaat uit een inleiding en een epiloog en daartussen zevenenveertig adviezen of ‘gelijkenissen’, die meestal kort zijn gehouden zodat ze gemakkelijk gememoriseerd konden worden. Plutarchus noemt ze de oogst van zijn lessen filosofie die de twee jonggehuwden ooit bij hem in Chaironeia hebben gevolgd. Dat ook de bruid, Eurydike, door hem is onderricht, hoeft geen verbazing te wekken: in Plutarchus’ tijd gingen vele Griekse meisjes uit de betere standen naar school en zij genoten veel meer bewegingsvrijheid dan voorheen. Maar de verhouding in het huwelijk was dezelfde gebleven: de man was de baas. Hij was de (geestelijke) leidsman van zijn vrouw. Al eerder dan Plutarchus had Xenophon in zijn Symposion (ii9) een dergelijk ‘wijsgerig’ huwelijk beschreven, waarin de echtgenoot als leraar-filosoof van zijn vrouw optreedt, haar opvoedt en haar een juiste levenshouding bijbrengt. De verschillende paragrafen in deze Adviezen staan niet los van elkaar, er is een opgaande lijn in te bespeuren die loopt van de lichamelijke gemeenschap via de eendracht van hart tot de eenheid der zielen.

Ook in dit werk wijst Plutarchus, net als in het Gesprek over de liefde, met nadruk op de eigen plaats die de vrouw op het terrein van de liefde inneemt, en op de volmaakte saamhorigheid die hij als het hoogste doel voor de huwelijkspartners ziet. En ook nu weer staat Eros gelijk aan het huwelijk, dat voor mensen de enige mogelijkheid is om tot volledige harmonie met elkaar te komen.

De charme van dit werkje zit in de oprechte toon. Plutarchus hecht grote waarde aan het gevoelsleven in het huwelijk en aan wederzijds respect. De meeste adviezen worden aan de vrouw gericht opdat zij een goede samenwerking en een opgewekte, geestelijke kameraadschap met haar man zal hebben. Elf raadgevingen zijn voor beide partners bestemd en de overige negen voor de bruidegom, die toch vooral achting voor zijn vrouw moet koesteren. De enthousiaste classicus Hartman overdrijft ongetwijfeld als hij schrijft: ‘Zoon pronkjuweeltje bestaat verder in de heele wijde wereld niet’, maar het is zeker curieuze en plezierige lectuur.

Troostbrief

Met de Troostbrief heeft Plutarchus twintig eeuwen lang zijn lezers ontroerd. Het werkje heeft het karakter van een brief, die Plutarchus aan zijn vrouw Timoxena direct na het vernemen van de dood van hun tweejarig dochtertje vanuit Tanagra heeft geschreven. Het is echter aannemelijker dat hij achteraf, toen het meisje al begraven was, het ‘essay’ in alle rust heeft gecomponeerd of in ieder geval een eerste concept heeft uitgewerkt.