Intuïtie

Van dezelfde auteur verscheen eerder
Het beslissende moment. Hoe je nét het verschil kunt maken

Hoe wordt een onbekende debutant een bestsellerauteur? Waarom werd Sesamstraat zo immens populair? Wie zorgt ervoor dat sommige producten een flop worden en sommige een rage? Malcolm Gladwell gaat op zoek.

‘Inspirerend’ – Cosmopolitan

Meer weten?
Zie pagina 255

Malcolm Gladwell

Intuïtie

De kracht van onbewust denken

vertaald door Peter Diderich

2007
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Eerste druk September 2005
Tweede druk oktober 2005
Derde druk november 2005
Vierde druk januari 2006
Vijfde druk maart 2006
Zesde druk maart 2007

© 2005 Malcolm Gladwell
© 2005 Nederlandse vertaling Peter Diderich
Oorspronkelijke titel Blink. The Power of Thinking Without Thinking
Omslagontwerp Via Vermeulen/Natascha Frensch
Foto auteur Brooke Williams
Typografie Arjen Oosterbaan

ISBN 9789025429362
NUR 730

www.uitgeverijcontact.nl

Voor mijn ouders,
Joyce en Graham Gladwell

INLEIDING

Het beeldhouwwerk waar iets mis mee was

In september 1983 benaderde kunsthandelaar Gianfranco Beechina het J. Paul Getty Museum in Californië. Hij zei dat hij een marmeren standbeeld had dat uit de zesde eeuw voor Christus stamde. Het was een zogenoemde kouros: een beeld van een naakte jongeling, met zijn linkerbeen naar voren en zijn armen langs zijn zijden. Op de hele wereld bestaan er slechts circa tweehonderd kouroi en de meeste daarvan zijn zwaar beschadigd of in brokstukken teruggevonden in grafvelden of bij archeologische opgravingen. Maar deze was bijna helemaal gaaf bewaard gebleven. Hij was twee meter en tien centimeter lang. Hij had een soort licht getinte glans waardoor hij zich duidelijk van andere antieke beeldhouwwerken onderscheidde. Het was een unieke vondst. Becchina’s vraagprijs lag net iets onder de tien miljoen dollar.

Het Getty Museum ging behoedzaam te werk. Het nam de kouros in bruikleen en startte een grondig onderzoek. Kwam het beeld overeen met andere kouroi die ze kenden? Het leek van wel. De stijl van het beeldhouwwerk deed, zo te zien, denken aan die van de Anavyssos-kouros in het Nationaal Archeologisch Museum van Athene, dat wil zeggen dat het beeld bij een bepaalde tijd en plaats leek te horen. Waar en wanneer was het beeld gevonden? Niemand wist het precies, maar Becchina gaf de juridische afdeling van het Getty Museum een stapel documenten die betrekking hadden op de meer recente geschiedenis van het beeld. Hieruit bleek dat de kouros sinds de jaren dertig deel had uitgemaakt van de privéverzameling van een Zwitserse internist, Lauffenberger geheten, die hem op zijn beurt had gekocht van een bekende Griekse kunsthandelaar, een zekere Roussos.

Een geoloog van de University of California, Stanley Margolis, kwam naar het museum en bestudeerde het oppervlak van het beeld twee dagen lang met een hoge-resolutie-stereomicroscoop. Daarna nam hij een monster met een diameter van één centimeter en een lengte van twee centimeter uit een plekje vlak onder de rechterknie en analyseerde dat met behulp van één elektronenmicroscoop, een elektronen-microsonde, massaspectrometrie, röntgendiffractie en röntgenfluorescentie. Het beeld was gemaakt van dolomietsteen, een marmersoort uit de eeuwenoude marmergroeve van Kaap Vathy op het eiland Thasos, concludeerde Margolis, en het oppervlak van het beeld was bedekt met een dun laagje calciet. Het laatste was veelzeggend, vertelde Margolis de mensen van het Getty Museum, omdat dolomiet slechts in de loop van honderden, zo niet duizenden jaren in calciet kan veranderen. Met andere woorden, het beeldhouwwerk was héél oud. Het was niet de eerste de beste eigentijdse vervalsing.

De medewerkers van het Getty waren overtuigd. Veertien maanden na de start van hun onderzoek van de kouros besloten ze het beeld te kopen. In het najaar van 1986 werd het voor het eerst tentoongesteld. De New York Times zette deze gelegenheid luister bij met een verhaal op de voorpagina. Een paar maanden later schreef de oudhedenconservator van het Getty, Marion True, een lang en opgetogen artikel over deze nieuwe aanwinst van het museum voor het kunsttijdschrift The Burlington Magazine. ‘Nu rechtovereind staand, zonder steun van buitenaf, zijn gesloten handen stevig tegen zijn dijen gedrukt, is de kouros het toonbeeld van de zelfbewuste vitaliteit die kenmerkend is voor de besten van zijn breeders.’ True eindigde met de triomfantelijke woorden: ‘God of mens, belichaamt hij alle stralende energie van de adolescentieperiode van de westerse beeldende kunst.’

Toch kleefde er een probleem aan de kouros. Het leek of er iets mis mee was. De eerste die hierop wees was de Italiaanse kunsthistoricus Federico Zeri, die lid was van de raad van bestuur van het Getty. Zeri bracht in december 1983 een bezoek aan de restauratiewerkplaats van het museum om de kouros te bekijken en begon als vanzelf naar de vingernagels van het beeldhouwwerk te turen. Hij kon niet meteen zeggen waarom, maar volgens hem was er iets mis mee. Daarna kwam Evelyn Harrison. Zij was een van ’s werelds meest vooraanstaande experts op het gebied van de Griekse beeldhouwkunst. Vlak voordat het Getty de transactie met Becchina afrondde was ze toevallig in Los Angeles en bracht ze een bezoek aan het Getty. ‘Arthur Houghton, die toen museumbeheerder was, nam ons mee om de kouros te bekijken,’ vertelde Harrison naderhand. ‘Hij trok een doek van het beeld af en zei: “Nou, het is nog niet van ons, maar over een paar weken wel.” Waarop ik zei: “Dat vind ik dan heel erg jammer.’”

Wat had Harrison gezien? Ze wist het niet. Op dat allereerste moment, toen Houghton het doek van het beeld af trok, had Harrison alleen maar een vaag gevoel, een intuïtief besef dat er iets mis was. Een paar maanden later nam Houghton Thomas Hoving, de voormalige directeur van het Metropolitan Museum of Art te New York, mee naar de restauratiewerkplaats van het Getty om ook naar het beeld te kijken. Hoving let altijd op het eerste woord dat bij hem opkomt als hij iets nieuws ziet, en hij zal nooit vergeten welk woord dat was toen hij de kouros voor het eerst zag. ‘Hij was “fris” – “fris”,’ memoreert Hoving. En ‘fris’ was niet de juiste reactie op een standbeeld van tweeduizend jaar oud. Terugdenkend aan dat moment realiseerde Hoving zich waarom die gedachte opeens bij hem opgekomen was: ‘Ik had opgravingen gedaan in Sicilië, waar we brokstukken van deze dingen vonden. Zoals deze eruitziet komen ze gewoon nooit uit de grond. De kouros zag eruit alsof hij in de beste kwaliteit caffè latte van Starbucks gedompeld was.’

Hoving draaide zich om naar Houghton. ‘Heb je hier al voor betaald?’

Houghton keek hem verbluft aan.

‘Als je betaald hebt, probeer dan je geld terug te krijgen,’ zei Hoving. ‘Als je nog niet betaald hebt, betaal dan niet.’

Het Getty begon zich zorgen te maken en daarom organiseerde het museum in Griekenland een speciaal symposium over de kouros. Ze pakten het beeld zorgvuldig in, verzonden het naar Athene en nodigden de meest ervaren experts op het gebied van de antieke Griekse beeldhouwkunst uit. Deze keer klonk het koor van misnoegde stemmen zelfs nog luider.

Harrison stond op een gegeven moment naast een zekere George Despinis, de hoofdconservator van het Akropolis Museum in Athene. Deze wierp één blik op de kouros en trok toen wit weg. ‘Iedereen die ooit een beeldhouwwerk uit de grond heeft zien komen,’ zei hij tegen haar, ‘kan je vertellen dat dat ding nooit in de grond is geweest.’ Georgios Dontas, de preses van de Archeologische Vereniging in Athene, zag het beeld en prompt kreeg hij het koud. ‘Toen ik de kouros voor het eerst zag,’ zei hij, ‘kreeg ik het gevoel alsof er een glasplaat tussen mij en het kunstwerk zat.’ Op het symposium werd na Dontas het woord gegeven aan Angelos Delivorrias, directeur van het Benaki Museum te Athene. Hij sprak uitvoerig over de tegenspraak tussen de stijl van het beeldhouwwerk en het feit dat het marmer waaruit het gehouwen was van Thasos kwam. Daarna kwam hij ter zake. Waarom hij dacht dat het een vervalsing was? Omdat hij bij het zien van het beeld onmiddellijk een golf van ‘intuïtieve afkeer’ voelde, zei hij. Tegen de tijd dat het symposium afgelopen was, leken veel deelnemers ervan overtuigd te zijn geraakt dat de kouros absoluut niet datgene was waarvoor het doorging. Het Getty, met zijn juristen en geleerden en maanden van nauwgezet onderzoek, was tot de ene conclusie gekomen en enkele wereldberoemde experts op het gebied van de Griekse beeldhouwkunst – gewoon door naar het beeld te kijken en hun eigen ‘intuïtieve afkeer’ te registreren – tot een andere. Wie had er gelijk?

Een poosje was dat niet duidelijk. De kouros was iets waar kunsthistorici tijdens conferenties over debatteerden. Maar toen, stukje bij beetje, begon het bewijsmateriaal van het Getty scheuren te vertonen. Zo bleken de brieven, met behulp waarvan de juristen van het Getty erachter waren gekomen dat de kouros bij de Zwitserse internist Lauffenberger vandaan kwam, vervalsingen te zijn. Op een van de brieven, uit 1952, stond een postcode die pas twintig jaar later het licht zag. Een andere brief, uit 1955, verwees naar een bankrekening die pas in 1963 was geopend. Oorspronkelijk, na lange maanden van onderzoek, luidde de conclusie dat de Getty-kouros dezelfde stijlkenmerken vertoonde als de Anavyssos-kouros. Maar ook dit werd nu sterk betwijfeld: hoe dieper de deskundigen zich over het beeld bogen, hoe meer ze het begonnen te zien als een raadselachtig mengelmoes van diverse uiteenlopende stijlen uit diverse uiteenlopende streken en periodes. De slanke gestalte van de jonge man had veel weg van die van de Tenea-kouros die zich in een museum in München bevindt, en zijn gestileerde krulhaar leek sterk op dat van de kouros in het Metropolitan Museum te New York. Zijn voeten deden echter beslist eigentijds aan. Het bleek dat de kouros waar hij het meest op leek een kleiner, incompleet beeld was, in 1990 in Zwitserland gevonden door een Engelse kunsthistoricus. De twee beelden waren uit hetzelfde soort marmer gehakt en op vrijwel dezelfde manier bewerkt. Maar de Zwitserse kouros kwam niet uit het oude Griekenland. Hij kwam uit de werkplaats van een vervalser in Rome en dateerde uit het begin van de jaren tachtig. En hoe zat het met de wetenschappelijke analyse waaruit bleek dat de Gettykouros alleen maar in de loop van vele honderden of duizenden jaren had kunnen verouderen? Tja, het blijkt dat een en ander niet echt onwrikbaar vaststond. Na hernieuwd onderzoek concludeerde een andere geoloog dat het mogelijk moest zijn om het oppervlak van een marmeren standbeeld van dolomietsteen in enkele maanden ‘oud te maken’ door middel van aardappelschimmel. In de catalogus van het Getty staat een afbeelding van de kouros met de opmerking ‘Ongeveer 530 v. Chr., of hedendaagse vervalsing’.

Toen Federico Zeri en Evelyn Harrison en Thomas Hoving en Georgios Dontas – en alle anderen – naar de kouros keken en een ‘intuïtieve afkeer’voelden, hadden ze het helemaal bij het rechte eind. In de eerste twee seconden waarin ze keken – in één oogopslag – vermochten ze meer te begrijpen van de essentie van het beeld dan het team van het Getty Museum na veertien maanden.

Intuïtie is een boek over die twee eerste seconden.

1. Snel en zuinig

Stel u voor dat ik u zou vragen om een heel eenvoudig gokspelletje te spelen. Voor u liggen vier spellen kaarten: twee ervan zijn rood en de andere twee zijn blauw. Met elke kaart in die vier spellen kunt u een geldbedrag winnen of verliezen en het is uw taak om steeds één kaart uit een van de spellen te trekken, en wel zodanig dat u zo veel mogelijk wint. Maar wat u in het begin niet weet, is dat de rode spellen een mijnenveld zijn. U kunt er veel geld mee winnen, maar als u met de rode kaarten verliest, dan verliest u ook meteen heel veel. In feite kunt u alleen winnen door kaarten uit de blauwe spellen te trekken, omdat die een aangenaam evenwichtig dieet van bonussen ten bedrage van vijftig dollar en bescheiden verliezen bieden. De vraag is: hoe lang doet u erover om hier achter te komen?

Enkele wetenschappers van de University of Iowa voerden dit experiment een paar jaar geleden uit en stelden vast dat we na het omdraaien van zo’n vijftig kaarten een beetje een idee beginnen te krijgen van wat er aan de hand is. We weten niet waarom we de voorkeur geven aan de blauwe spellen, maar op dat punt weten we vrijwel zeker dat je daarop het beste kunt gokken. Nadat we zo’n tachtig kaarten hebben getrokken, weten we bijna allemaal hoe het spelletje in elkaar zit en kunnen we precies uitleggen waarom je met de eerste twee spellen zo vreselijk de mist in gaat. In zoverre is alles klip en klaar. We doen wat ervaringen op. Daar denken we over na. We bedenken een theorie. En ten slotte trekken we onze conclusies. Zó werkt het als we iets leren.

Maar de wetenschappelijk onderzoekers van Iowa deden iets anders, en op dat punt begint het ongewone deel van het experiment. Ze sloten iedere gokker aan op een apparaat dat de activiteit van de zweetklieren onder de huid van hun handpalmen registreerde. Die reageren, net als de meeste van onze zweetklieren, zowel op spanningen als op temperatuurstijgingen, en daarom krijgen we dan ook klamme handen als we nerveus zijn. De onderzoekers ontdekten nu dat de gokkers al bij de tiende kaart stressreacties op de rode spellen begonnen te vertonen: veertig kaarten voordat ze konden zeggen dat ze zo’n beetje een idee hadden wat er mis was met die twee spellen. Belangrijker was dat ook hun gedrag begon te veranderen zodra ze zwetende handpalmen kregen. Vanaf dat moment pakten ze steeds vaker een blauwe kaart en trokken ze steeds minder kaarten uit de rode spellen. Met andere woorden, de gokkers hadden het spelletje door voordat ze beseften dat ze het spelletje doorhadden: ze begonnen al de nodige correcties aan te brengen voordat ze zich ervan bewust waren wat voor correcties ze moesten aanbrengen.

Het Iowa-experiment bestaat natuurlijk uit niet meer dan een simpel kaartspelletje, een handjevol proefpersonen en een stressdetector. Maar het is wel een zeer sterk voorbeeld van de manier waarop onze geest werkt. We hebben hier een situatie waarin het nodige op het spel stond, waarin alles zich snel afspeelde en waarin de onderzoeksdeelnemers in zeer korte tijd een heleboel nieuwe en verwarrende informatie moesten doorgronden. Wat leert het Iowa-experiment ons? Dat onze hersenen op deze momenten twee volkomen verschillende strategieën gebruiken om de situatie te doorgronden. Met de eerste zijn we het meest vertrouwd. Dat is de bewuste strategie. We denken na over wat we geleerd hebben en komen ten slotte uit bij een duidelijk antwoord. Deze strategic is logisch en afdoende. Maar we hebben wél tachtig kaarten nodig om dat punt te bereiken. Het is een trage strategie, die behoorlijk veel informatie vereist. Er is evenwel nog een tweede strategie. Die werkt een stuk sneller. Ze dient zich al na tien kaarten aan en getuigt van groot raffinement doordat het probleem met de rode spellen vrijwel terstond wordt gesignaleerd. Deze strategie heeft echter als nadeel dat ze – tenminste aanvankelijk – uitsluitend onder de oppervlakte van het bewustzijn opereert. Ze verstuurt haar boodschappen via merkwaardig indirecte kanalen zoals de zweetklieren van onze handpalmen. Het is een systeem waarbij onze hersenen conclusies trekken zonder ons onmiddellijk duidelijk te maken dat ze conclusies aan het trekken zijn.

De tweede strategie was de weg die Evelyn Harrison en Thomas Hoving en de Griekse deskundigen namen. Ze wikten en wogen niet ieder denkbaar brokje bewijsmateriaal. Ze overwogen uitsluitend wat ze in één oogopslag konden oppikken. Hun manier van denken was ‘snel en zuinig’, zoals de cognitief psycholoog Gerd Gigerenzer het pleegt te noemen. Ze wierpen simpelweg een blik op dat beeld, en prompt voerde een bepaald gedeelte van hun brein een serie bewerkingen uit. En nog voordat er ook maar één bewuste gedachte bij hen opkwam voelden ze iets, net als het plotselinge prikken van het zweet in de handpalmen van de gokkers. Voor Thomas Hoving was dat het volstrekt ontoepasselijke woord ‘fris’ dat hem opeens te binnen schoot. In het geval van Angelos Delivorrias was het een golf van ‘intuïtieve afkeer’. Voor Georgios Dontas was het het gevoel dat er een glazen plaat tussen hem en het beeldhouwwerk zat. Wisten ze wat ze wisten? Geen sprake van. Maar ze wisten het zeker.

2. De interne computer

Het deel van onze hersenen dat op die manier razendsnel zijn conclusies trekt, wordt het adaptief onbewuste genoemd, en het onderzoek naar dit soort snelle besluiten is een van de belangrijkste nieuwe takken van de psychologie. We moeten het adaptief onbewuste niet verwarren met het onbewuste zoals beschreven door Sigmund Freud, want dat was een duister en vunzig domein van verlangens en herinneringen en fantasieën die voor ons te verontrustend waren om er bewust over na te denken. Het adaptief onbewuste wordt daarentegen gezien als een soort reusachtige computer die snel en geruisloos een heleboel gegevens verwerkt die we nodig hebben om als mens te kunnen blijven functioneren. Als u een straat oversteekt en opeens merkt dat er razendsnel een vrachtwagen op u afkomt, hebt u dan tijd om in gedachten al uw keuzemogelijkheden na te gaan? Natuurlijk niet. Dat wij mensen het als soort al zo lang hebben uitgehouden komt alleen doordat we een ander soort besluitvormingsmechanisme hebben ontwikkeld, dat in staat is om bijzonder snel oordelen te vellen op basis van bijzonder weinig informatie. Zoals de psycholoog Timothy D. Wilson schrijft in zijn boek Vreemden voor onszelf: ‘De menselijke geest werkt zeer doeltreffend doordat hij een heleboel gecompliceerd denkwerk op hoog niveau aan het onbewuste delegeert, net zoals een modern straalvliegtuig op de automatische piloot kan vliegen zonder noemenswaardige inbreng van de menselijke, “bewuste” piloot. Het adaptief onbewuste verricht uitstekend werk door subtiel en doeltreffend de wereld te taxeren, mensen voor gevaar te waarschuwen, doeleinden vast te stellen en aan te zetten tot handelen.’

Wilson zegt dat wij naargelang de omstandigheden pendelen tussen onze bewuste en onbewuste manier van denken. Een besluit om een collega uit te nodigen om te komen eten is bewust. Je denkt erover na. Je besluit dat dat best leuk is. Je vraagt hem of haar. Het spontane besluit om te bekvechten met diezelfde collega wordt onbewust genomen – het ontspringt aan een ander gedeelte van de hersenen en wordt ingegeven door een ander deel van je persoonlijkheid.

Steeds als we iemand voor het eerst ontmoeten, als we een sollicitatiegesprek met iemand voeren, als we op een nieuw idee reageren, als we snel en onder druk tot een besluit moeten komen, gebruiken we dat tweede deel van onze hersenen. Hoe lang deed u er bijvoorbeeld over, toen u nog op school zat, om te besluiten of uw docent wel of niet een goede leraar was? Eén lesuur? Twee lesuren? Het eerste halfjaar? De psycholoog Nalini Ambady gaf studenten een keer drie videobanden van tien seconden met een opname van een docent – met het geluid uit – en stelde vast dat het hun geen enkele moeite kostte om het pedagogisch talent van deze decent te beoordelen. Daarna reduceerde Ambady de videoclips tot vijf seconden. De waarderingscijfers waren hetzelfde en ze bleven zelfs opmerkelijk consistent toen ze de studenten videobanden van slechts twee seconden liet zien. Daarna vergeleek Ambady deze onmiddellijke beoordelingen van het pedagogisch vermogen van docenten met de evaluatie van dezelfde docenten door studenten die een halfjaar lang les van hen hadden gehad. Ze stelde vast dat ook deze waarderingscijfers nagenoeg gelijk waren. Iemand die kijkt naar een twee seconden durende stomme videoclip van een docent die hij of zij nog nooit heeft gezien, zal de vaardigheden van die docent vrijwel hetzelfde beoordelen als een student die een halfjaar lang les heeft gehad van die docent. Dat is de kracht van ons adaptief onbewuste.

U hebt misschien hetzelfde gedaan, of u zich dat nu realiseert of niet, toen u dit boek voor het eerst oppakte. Hoe lang had u het de eerste keer in uw handen? Twee seconden? Maar in dat korte tijdsbestek zorgden de vormgeving van de cover, de associaties die mijn naam al dan niet bij u opriepen, en ook de eerste zinnen over de kouros, voor een eerste indruk: een wirwar van gedachten en beelden en vooropgezette meningen. En deze eerste indruk heeft de manier waarop u deze inleiding tot nu toe hebt gelezen fundamenteel beïnvloed. Bent u niet benieuwd naar wat er in die twee seconden is gebeurd?

Ik denk dat we van nature argwanend staan tegenover dit snelle onbewuste denkwerk. We leven in een wereld die ervan uitgaat dat de kwaliteit van een conclusie rechtstreeks samenhangt met de tijd en de moeite die we eraan hebben besteed. Als artsen met een moeilijke diagnose te maken krijgen, dan laten ze extra onderzoeken doen, en als wij onzeker zijn over wat we te horen krijgen, vragen we om een second opinion. En wat vertelt u uw kinderen? Haastige spoed is zelden goed. Bezint eer gij begint. Beoordeel een boek niet op zijn omslag. We menen dat we altijd beter af zijn als we zo veel mogelijk informatie verzamelen en zo lang mogelijk wikken en wegen. We vertrouwen in feite alleen maar op onze bewuste besluitvorming. Maar er zijn momenten, vooral wanneer we onder druk staan, dat haastige spoed wél goed is, dat onze onmiddellijke oordelen en eerste indrukken een veel beter middel bieden om de werkelijkheid om ons heen te begrijpen. De eerste taak van Intuïtie is u te overtuigen van een simpel feit: razendsnelle conclusies kunnen in alle opzichten even juist zijn als behoedzame en weloverwogen conclusies.

Intuïtie is evenwel niet uitsluitend een lofrede op deze doeltreffende gedachteflitsen. Ik ben ook geïnteresseerd in de momenten waarop onze intuïtie ons in de steek laat. Waarom kocht het Getty Museum bijvoorbeeld een kouros die zo duidelijk een vervalsing was – of minstens een problematisch geval? Waarom kregen de experts van het Getty in de vier maanden dat ze het beeld onderzochten óók geen gevoel van intuïtieve afkeer? Dat is het grote raadsel van wat er in het Getty gebeurde, en het antwoord is dat er dingen waren die het opkomen van dat gevoel verhinderden. Voor een deel komt het doordat de wetenschappelijke informatie zo overtuigend oogde. (De geoloog Stanley Margolis was zó zeker van zijn eigen analyse dat hij een uitvoerige beschrijving van zijn onderzoeksmethode in Scientific American publiceerde.) Maar de voornaamste oorzaak is dat het Getty wanhopig wenste dat het beeld écht was. Het was een nog jong museum, dat dolgraag een collectie van wereldklasse wilde opbouwen, en de kouros was een dermate unieke vondst dat de deskundigen van het museum blind werden voor hun eigen intuïtieve reacties. Op een keer vroeg een van ’s werelds belangrijkste deskundigen op het gebied van de archaïsche beeldhouwkunst, Ernst Langlotz, aan de kunsthistoricus George Ortiz of hij een bronzen beeldje van hem wilde kopen. Ortiz kwam het werk bekijken en stond perplex: in zijn ogen was het duidelijk een vervalsing, vol met tegenstrijdige en slordige elementen. Maar hoe kon het dan dat Langlotz, die meer van Griekse beelden wist dan wie dan ook ter wereld, zich had laten beetnemen? Ortiz’ verklaring is dat Langlotz het beeldje had gekocht toen hij nog heel jong was, nog voordat hij beschikte over zijn latere formidabele deskundigheid. ‘Ik veronderstel,’ zei Ortiz, ‘dat Langlotz verliefd is geworden op dit kunstwerk. Als je nog jong bent, word je echt verliefd op je eerste aankoop, en misschien was dit dan wel zijn eerste liefde. Ondanks zijn latere fabuleuze kennis was hij blijkbaar niet in staat zijn eerste waarderende oordeel te betwijfelen.’

Dat is geen verklaring voor de vuist weg. Het zegt iets fundamenteels over de manier waarop wij denken. Ons onbewuste is een invloedrijke kracht, maar het is ook feilbaar. Het is niet zo dat onze interne computer zich altijd direct manifesteert en terstond de ‘waarheid’ van een situatie ontcijfert. Hij kan weggedrukt, afgeleid en uitgeschakeld worden. Onze intuïtieve reacties moeten vaak wedijveren met allerlei andere belangen en emoties en sentimenten. Dus wanneer mogen we dan onze intuïtie vertrouwen en wanneer moeten we er voorzichtig mee omspringen? Het beantwoorden van deze vraag is de tweede taak van Intuïtie. Als het vermogen tot flitsend denkwerk ons in de steek laat, dan laat het ons in de steek door een aantal zeer specifieke en duidelijk samenhangende oorzaken. Oorzaken die aan het licht gebracht en begrepen kunnen worden. Het is mogelijk om te leren wanneer je moet luisteren naar die krachtige boordcomputer en wanneer je ervoor op je hoede moet zijn.

De derde en belangrijkste taak van dit boek is: u ervan te overtuigen dat onze onmiddellijke oordelen en eerste indrukken gefundeerd en beheersbaar kunnen zijn. Ik weet dat dat nauwelijks te geloven is. Harrison en Hoving en de andere kunstkenners die naar de kouros van het Getty keken, vertoonden krachtige en subtiele reacties op het beeld. Maar borrelden die niet ongevraagd op uit hun onbewuste? Kun je echt greep krijgen op zulke mysterieuze reacties? Ja, dat kan inderdaad. Net zoals we onszelf kunnen leren om logisch en weloverwogen te denken, zo kunnen we onszelf ook leren om betere onmiddellijke oordelen te vellen. In Intuïtie zult u kennismaken met artsen en generaals en coaches en meubelontwerpers en musici en acteurs en autoverkopers en talloze anderen die allemaal heel goed zijn in wat ze doen, en die hun succes allemaal minstens voor een deel te danken hebben aan de stappen die ze hebben genomen om hun onbewuste reacties te concretiseren, te sturen en te onderbouwen. De kracht van het zeker weten in die eerste twee seconden is geen magische gave die slechts enkele fortuinlijke lieden zomaar ten deel gevallen is. Het is een vermogen dat we allemaal kunnen cultiveren.

3. Een andere en betere wereld

Er zijn een heleboel boeken waarin een breed onderwerp in weidse trekken wordt geschilderd en waarin de werkelijkheid van grote afstand wordt geanalyseerd. Dit is niet zo’n boek. Intuïtie richt zich op de allerkleinste onderdelen van ons dagelijks leven: de inhoud en oorsprong van de indrukken en oordelen die zich onmiddellijk aandienen als we iemand voor het eerst ontmoeten, of als we voor een ingewikkelde situatie staan, of onder hoge druk tot een besluit moeten komen. Bij onze pogingen onszelf en onze wereld te begrijpen, besteden we volgens mij te veel aandacht aan die weidse onderwerpen en te weinig aan de details van voornoemde vluchtige momenten. Maar wat zou er gebeuren als we onze intuïtieve ervaringen serieus namen? Als we niet langer met onze verrekijker de horizon aftastten, maar in plaats daarvan onze eigen oordelen en gedragingen met een zeer krachtige microscoop zouden bekijken? Ik denk dat dat verandering zou brengen in de manier waarop oorlogen worden gevoerd, in het soort producten die we op de schappen van de supermarkt vinden, het soort films die gemaakt worden, de manier waarop politieagenten worden opgeleid, de manier waarop sollicitatiegesprekken worden gevoerd, enzovoort, enzovoort. En als we al deze kleine veranderingen zouden samenvoegen, zouden we uiteindelijk een andere en betere wereld krijgen. Ik geloof – en ik hoop dat u dat tegen het eind van dit boek ook gelooft – dat het werk van het doorgronden van onszelf en van ons handelen vereist dat we erkennen dat een gedachteflits even waardevol kan zijn als maanden van rationele analyse. ‘Ik heb een wetenschappelijk oordeel altijd objectiever gevonden dan esthetische maatstaven,’ zei Marion True, de conservator voor oudheden van het Getty, toen de waarheid over de kouros uiteindelijk aan het licht kwam. ‘Nu besef ik dat ik het mis had.’

EEN

De theorie van de flinterdunne
informatieplakjes
Hoe je heel ver kunt komen met een
klein beetje kennis

Een paar jaar geleden bezocht een jong echtpaar het laboratorium van de psycholoog John Gottman aan de University of Washington. Ze waren in de twintig, hadden blond haar en blauwe ogen en waren voorzien van modieus in de war gemaakte kapsels en hippe brillen. Naderhand zeiden sommige medewerkers van het laboratorium dat dit echt zo’n stel was dat je meteen aardig vond: intelligent en aantrekkelijk en geestig op een komieke, ironische manier – en dat blijkt dan ook onmiddellijk uit de videoband die Gottman van hun bezoek maakte. De man, die ik Bill zal noemen, had een innemend speelse manier van doen. Zijn vrouw Susan was gevat op een scherpe, onderkoelde manier.

Ze werden naar een kamertje gebracht op de tweede verdieping van het onopvallende gebouw waarin Gottmans praktijk gevestigd was en gingen ongeveer anderhalve meter bij elkaar vandaan zitten op de bureaustoelen die op een verhoging klaarstonden. Aan hun vingers en oren werden elektroden vastgeklemd die dingen registreerden als hun hartslag, hoeveel ze zweetten, en de temperatuur van hun huid. Op de verhoging, onder hun stoel, registreerde een ‘wiebelmeter’ hoeveel ze allebei bewogen. Op beiden was een videocamera gericht die alles wat ze zeiden en deden vastlegde. Vijftien minuten lang werden ze alleen gelaten, met de opdracht om, terwijl de camera’s liepen, over ieder willekeurig onderwerp te praten dat in hun huwelijk een twistappel geworden was. Voor Bill en Sue was dat hun hond. Ze woonden in een kleine flat en hadden sinds kort een nieuwe, zeer grote jonge hond. Bill hield niet van de hond, Sue wél. Vijftien minuten lang bespraken ze wat ze daaraan moesten doen.

De videoband van het gesprek tussen Bill en Sue lijkt, althans op het eerste gezicht, een willekeurige proeve van een heel gewoon gesprek zoals echtparen dat plegen te voeren. Niemand wordt boos. Er zijn geen scènes, geen aanvaringen, geen onverwachte onthullingen. ‘Ik ben gewoon geen hondenliefhebber,’ zegt Bill meteen, op een volkomen redelijke toon. Hij klaagt een beetje – maar dat gaat over de hond, niet over Susan. Zij klaagt ook, maar er zijn ook momenten waarop ze gewoon vergeten dat het de bedoeling is om te kibbelen. Als bijvoorbeeld de kwestie ter sprake komt of de hond stinkt, bestoken Bill en Sue elkaar met luchthartige, schertsende opmerkingen, beiden met een halve glimlach op de lippen.

Sue: Liefje! Ze stinkt niet…
Bill: Heb je haar vandaag geroken?
Sue: Ik heb haar geroken. Ze rook lekker. Ik heb haar geaaid en mijn handen stonken niet en ze waren ook niet vettig. Jouw handen hebben nog nooit naar vettigheid geroken.
Bill: O ja?
Sue: Ik heb mijn hond nog nooit vettig laten worden.
Bill: O ja? Het is een hond.
Sue: Mijn hond is nog nooit vettig geweest. Kijk jij maar uit.
Bill: Nee, kijk jij maar uit.
Sue: Nee, kijk jij maar uit… Jij hoeft mijn hond niet vettig te noemen,
meneertje.

1. Het liefdeslab

Hoeveel denkt u dat we aan de weet kunnen komen over Sue en Bills huwelijk, door naar die vijftien minuten durende videoband te kijken? Kunnen we daaruit opmaken of hun relatie gezond of ongezond is? Ik vermoed dat we bijna allemaal zouden zeggen dat het hondenpraatje van Bill en Sue ons niet veel wijzer maakt. Het is veel te kort. Huwelijken worden geteisterd door belangrijker zaken, zoals geld en seks en kinderen en banen en schoonouders, in constant wisselende combinaties. Soms zijn stelletjes heel gelukkig met elkaar. Er zijn ook dagen dat ze ruziemaken. Soms hebben ze het gevoel dat ze elkaar wel kunnen vermoorden, maar dan gaan ze op vakantie en komen ze terug alsof ze pas getrouwd zijn, zo te horen. We hebben het gevoel dat we een getrouwd stel pas kunnen ‘kennen’, als we ze vele weken en maanden observeren en ze in alle mogelijke toestanden meemaken – gelukkig, moe, boos, geïrriteerd, in verrukking, tijdens een zenuwinstorting, enzovoort – en niet louter en alleen in de ontspannen en gezellige sfeer die Bill en Sue schenen mee te brengen. Het lijkt erop dat we voor een accurate voorspelling over een ernstige zaak als de toekomst van een huwelijk – in feite voor iedere voorspelling – eerst een heleboel informatie moeten vergaren, in zo veel mogelijk uiteenlopende contexten.

Maar John Gottman heeft bewezen dat we dat helemaal niet hoeven te doen. Vanaf de jaren tachtig heeft Gottman meer dan drieduizend getrouwde stellen – net als Bill en Sue – meegenomen naar dat kamertje in zijn ‘liefdeslab’ op de campus van de University of Washington. Van ieder stel zijn videobanden gemaakt en de resultaten zijn geanalyseerd met behulp van iets wat Gottman de naam SPAFF (van ‘specifiek affect’) heeft gegeven. Dit is een codeersysteem met twintig afzonderlijke categorieën voor iedere denkbare emotie die een getrouwd stel tijdens een gesprek tentoon kan spreiden. Afkeer is bijvoorbeeld 1, minachting is 2, boosheid is 7, defensief gedrag is 10, jengelen is 11, bedroefdheid is 12, obstructie is 13, neutraal gedrag is 14, enzovoort. Gottman heeft zijn medewerkers geleerd hoe ze iedere emotionele nuance in de gezichtsuitdrukkingen van mensen kunnen registreren en hoe ze schijnbaar meerduidige stukjes dialoog moeten interpreteren. Als ze een huwelijksvideoband bekijken, geven ze iedere seconde van de interactie tussen de partners een SPAFF-code. Dat betekent dat een vijftien minuten durende discussie over een conflict uiteindelijk wordt vertaald in een reeks van achttienhonderd getallen: negenhonderd voor de vrouw en negenhonderd voor de man. Zo betekent de notatie ‘7,7,14,10,11,11’ dat een van de twee partners in een tijdbestek van zes seconden kortstondig boos was, daarna neutraal, zich een ogenblik defensief opstelde en vervolgens begon te jengelen. Daarna worden de gegevens van de elektroden en sensoren ingecalculeerd, zodat de codeerders bijvoorbeeld weten wanneer het hart van de man of de vrouw bonsde, of wanneer zijn of haar temperatuur steeg, of wanneer een van de twee zat te wiebelen op zijn of haar stoel. Al die informatie wordt ingevoerd in een ingewikkelde formule.

Op basis van die berekeningen heeft Gottman iets opmerkelijks aangetoond. Als hij een gesprek van een uur tussen man en vrouw analyseert, kan hij voor 95 procent nauwkeurig vasttellen of dat stel over vijftien jaar nog getrouwd zal zijn. Als hij een echtpaar vijftien minuten gadeslaat, heeft zijn voorspelling een nauwkeurigheid van rond de 90 procent. Onlangs was Sybil Carrère, een hoogleraar die met Gottman samenwerkt, wat aan het stoeien met een paar van deze videobanden, omdat ze een nieuw onderzoeksontwerp wilde maken. Daarbij ontdekte ze dat slechts drie minuten kijken naar een pratend echtpaar al voldoende was om met een uitermate indrukwekkende precisie te kunnen voorspellen wie er gingen scheiden en wie er bij elkaar zouden blijven. De waarheid over een huwelijk kan in veel kortere tijd worden vastgesteld dan iemand ooit had kunnen denken.

John Gottman is een man van middelbare leeftijd met uilachtige ogen, zilvergrijs haar en een keurig verzorgde baard. Hij is klein en bijzonder charmant, en als hij praat over iets wat hem vreselijk boeit – wat bijna de hele tijd het geval is – lichten zijn ogen op en spert hij ze nog verder open. Tijdens de oorlog in Vietnam was hij principieel dienstweigeraar, en nog steeds heeft hij trekjes van de hippie uit de jaren zestig, zoals de Mao-pet die hij soms over zijn met tressen versierde keppeltje draagt. Hij heeft een opleiding als psycholoog genoten, maar hij heeft ook wiskunde gestudeerd aan het MIT, en de gestrengheid en uiterste precisie van de wiskunde heeft duidelijk zijn hart gestolen. Toen ik Gottman voor het eerst sprak, had hij net zijn meest ambitieuze boek gepubliceerd, een compacte verhandeling van vijfhonderd pagina’s over kansberekening ten aanzien van echtscheiding, met als titel The Mathematics of Divorce. Hij probeerde me een indruk van zijn betoog te geven door vergelijkingen en provisorische grafieken op een papieren servetje te krabbelen, totdat het me begon te duizelen.

Misschien lijkt Gottmans onderzoek een voorbeeld dat niet thuishoort in een boek over de gedachten en conclusies die opborrelen uit ons onbewuste. Er zit niets intuïtiefs in zijn aanpak. Hij velt geen onmiddellijke oordelen. Hij zit voor zijn computer en analyseert nauwgezet videobanden, seconde na seconde. Zijn werk is een klassiek voorbeeld van bewust en weloverwogen denken. Maar toch blijkt dat Gottman ons een heleboel kan leren over een cruciaal onderdeel van het onbewuste snellere denkwerk, de zogenoemde selectieve informatiereductie. ‘Selectieve informatiereductie’ betreft het vermogen van ons onbewuste om razendsnel patronen te ontdekken in situaties en gedrag door het selectief reduceren van de waargenomen werkelijkheid tot flinterdunne ‘informatieplakjes’. Toen Evelyn Harrison naar de kouros keek en uitflapte: ‘Dat vind ik dan heel erg jammer’, maakte ze onbewust – en uiterst effectief – gebruik van selectieve informatiereductie. Hetzelfde geldt voor de gokkers van Iowa, die al na tien kaarten een stressreactie op de rode kaartspellen vertoonden.

Selectieve informatiereductie is een van de dingen die ons onbewuste tot zo’n imponerend instrument maken. Maar voor ons is dit tevens het meest problematische aspect van het snelle onbewuste denkwerk. Hoe kun je in zó’n korte tijd de nodige gegevens voor een gegrond oordeel vergaren? Het antwoord luidt: als ons onbewuste de binnenkomende informatie selectief inperkt, doen we in feite hetzelfde als wat Gottman met zijn videobanden en formules doet, maar dan automatisch, versneld en onbewust. Kan een huwelijk werkelijk in één sessie doorgrond worden? Ja, dat kan, en het kan ook met heel veel andere ogenschijnlijk ingewikkelde situaties. Gottman heeft ons laten zien hoe je dat moet doen.

2. Huwelijk en morseschrift

Ik bekeek de videoband van Bill en Sue samen met Amber Tabares, een postdoctoraal-studente in Gottmans lab, die een ervaren SPAFF-codeerder is. We zaten in de kamer die Bill en Sue ook hadden gebruikt en bekeken hun interactie op een monitor. Het gesprek begon met Bill. Hij hield van hun oude hond, zei hij. Hij hield gewoon niet van hun nieuwe hond. Hij sprak zonder boosheid of enige vijandigheid. Het zag ernaar uit dat hij echt alleen maar zijn gevoelens wilde verduidelijken.

Als we beter luisterden, merkte Tabares op, was het duidelijk dat Bill zich uiterst defensief opstelde. In de taal van het SPAFF zat hij indirect te klagen en bediende hij zich van ‘ja-maar’-tactieken, dat wil zeggen dat hij ogenschijnlijk ergens mee instemde en het dan weer terugnam. Achteraf bleek dat Bill gedurende veertig van de eerste zesenzestig seconden als defensief was gecodeerd. Wat Sue betreft: terwijl Bill aan het praten was rolde ze meer dan eens heel snel met haar ogen, wat een klassiek teken van minachting is. Bill begon te praten over zijn bezwaren tegen het hok waarin de hond zat. Sue reageerde met het sluiten van haar ogen en sloeg toen een minzaam belerend toontje aan. Daarop zei Bill dat hij geen hek in de woonkamer wilde. Sue zei: ‘Daar wil ik niet over twisten’, en rolde met haar ogen – opnieuw een indicatie van minachting. ‘Moet je dat zien,’ zei Tabares. ‘Nog meer minachting. We zijn amper begonnen en we zien dat hij bijna continu defensief is, terwijl zij al een paar keer met haar ogen heeft gerold.’

Terwijl het gesprek verder ging, vertoonde geen van beiden enig openlijk teken van vijandigheid. Wel doken er gedurende een of twee seconden plotseling wat subtiele dingen op die voor Tabares aanleiding waren om de band stil te zetten. Ze liet me zien waar het om ging. Sommige ruziënde stellen maken écht ruzie. Maar bij deze twee was dat een stuk minder duidelijk. Bill klaagde dat de hond inbreuk maakte op hun sociale leven omdat ze, uit angst voor wat de hond in hun flat zou kunnen aanrichten, altijd vroeg thuis moesten zijn. Sue antwoordde dat dat niet waar was, met als argument: ‘Als ze al ergens op gaat kauwen, dan doet ze dat in de eerste vijftien minuten dat we weg zijn.’ Bill scheen het daarmee eens te zijn. Hij knikte lichtjes en zei: ‘Zeker weten’, en voegde er toen aan toe: ‘Ik zeg niet dat het rationeel is. Ik wil gewoon geen hond.’

Tabares wees naar de videoband. ‘Hij begon met “Zeker weten”, maar dat is in feite een ja-maar. Hij bevestigde eerst wel wat zij zei, maar daarna zei hij dat hij niet van de hond hield. Hij gedraagt zich heel defensief. Ik dacht eerst: wat is hij toch aardig, dat hij haar steeds maar weer bevestigt. Maar toen realiseerde ik me dat hij zat te ja-maren. Je laat je makkelijk in de luren leggen door die twee.’

Bill vervolgde: ‘Ik doe het al een stuk beter. Dat moet je toegeven. Ik doe het deze week beter dan vorige week, en de week daarvoor en de week daarvoor.’

Tabares kwam opnieuw tussenbeide. ‘We hebben een onderzoek gedaan waarbij we pasgetrouwde stellen observeerden, en wat je vaak zag bij de stellen die uiteindelijk gingen scheiden, was dat de ene partner om erkenning vroeg en dat de ander die dan niet wilde geven. Bij de gelukkiger stellen was het zo dat de ene partner de andere aanhoorde en dan zei: “Je hebt gelijk.” Dat sprong er echt uit. Als je knikt en “hm-hmm” of “zeker” zegt, dan doe je dat bij wijze van steunbetuiging, maar zij doet dat nooit, niet één keer in de hele sessie. En dat had niemand van ons zich gerealiseerd, totdat we gingen coderen.’

‘Het is heel vreemd,’ ging ze verder. ‘Als ze binnenkomen krijg je niet de indruk dat het een ongelukkig stel is. En toen ze klaar waren, kregen ze opdracht om hun eigen gesprek te bekijken en vonden ze het echt een lachertje. Het lijkt of het wel goed met ze gaat, in zekere zin. Maar ik weet het niet. Zo lang zijn ze nu ook weer niet getrouwd. Ze zitten nog in de fase van de eerste roes. Maar het is een feit dat zij volstrekt onbuigzaam is. Ze kibbelen over honden, maar in werkelijkheid gaat het over het feit dat zij zich bij ieder meningsverschil dat ze hebben volstrekt onbuigzaam opstelt. Dat is een van de dingen die op den duur veel schade kunnen aanrichten. Ik vraag me af of ze de magische grens van zeven jaar wel halen. Zijn er wel voldoende positieve gevoelens aanwezig? Want wat er positief uitziet, is in feite helemaal niet positief.’

Waar zocht Tabares naar bij dit echtpaar? Technisch gesproken registreerde ze de hoeveelheid positieve en negatieve emoties, omdat Gottman onder andere heeft vastgesteld dat de verhouding tussen positieve en negatieve emoties in een gegeven contactsituatie ten minste vijf op één moet zijn, wil een huwelijk standhouden. Maar op een minder complex niveau zocht Tabares in dat korte gesprek naar een bepaald patroon in het huwelijk van Bill en Sue. Een centrale stelling in Gottmans werk is namelijk dat alle huwelijken een karakteristiek patroon hebben, een soort huwelijks- DNA, dat bij iedere interactie van enige importantie aan de dag treedt. Daarom vraagt Gottman de echtparen om te vertellen hoe ze elkaar hebben leren kennen, omdat hij ontdekt heeft dat dit karakteristieke huwelijkspatroon zich direct manifesteert als man en vrouw deze allerbelangrijkste episode in hun relatie ophalen.

‘Je ziet het echt meteen,’ zegt Gottman. ‘Neem de band die ik gisteren bekeek. De vrouw zegt: “We hebben elkaar ontmoet tijdens een weekendje skiën, en hij was daar met een stel vrienden, en ik vond hem wel leuk en we maakten een afspraakje om elkaar nog een keer alleen te zien. Maar toen had hij te veel gedronken en ging hij naar huis en ging hij slapen, en zat ik drie uur op hem te wachten. Ik maakte hem wakker en ik zei dat ik het niet op prijs stelde om op die manier behandeld te worden. Je bent echt een vervelende vent. En hij zei, ja, moet je horen, ik moest echt een heleboel drinken.’” Er zat duidelijk een zorgwekkend patroon in hun eerste contact en de droeve waarheid was dat dat patroon zich in hun hele relatie voortzette. ‘Zo moeilijk is het niet,’ vervolgde Gottman. ‘Toen ik net met deze interviews begon, dacht ik dat deze mensen misschien net een baaldag hadden. Maar de voorspellende kracht is gewoon zó groot, en als je het overdoet, krijg je ook steeds weer hetzelfde patroon.’

Om beter te begrijpen wat Gottman over huwelijken zegt, kun je een en ander vergelijken met wat in de wereld van het morse iemands handschrift wordt genoemd. Het morseschrift bestaat uit punten en strepen die elk een eigen voorgeschreven lengte hebben. Maar niemand geeft die voorgeschreven lengtes ooit volmaakt weer. Wanneer telegrafisten een bericht versturen – met name als ze gebruik maken van de oude, met de hand bediende seinsleutel – variëren ze de tussenruimtes, of ze verlengen de punten en strepen, of ze combineren punten en strepen en tussenruimtes in een bepaald ritme. Het gebruik van het morseschrift is als spreken. Iedereen heeft een andere stem.

In de Tweede Wereldoorlog beschikten de Engelsen over duizenden zogenaamde interceptoren, voornamelijk vrouwen, die tot taak hadden om zowel overdag als ’s nachts op het radioverkeer van het Duitse leger af te stemmen. De Duitsers verzonden hun berichten uiteraard in code, waardoor de Engelsen – althans in het begin van de oorlog – niet konden begrijpen wát er werd gezegd. Maar dat was op zich niet zo erg, omdat de interceptoren al gauw de afzonderlijke handschriften van de Duitse radiotelegrafisten eruit konden halen, alleen maar door te luisteren naar de cadans van het doorseinen. En daardoor kwamen ze iets aan de weet wat minstens zo belangrijk was, namelijk wíe er aan het seinen was. ‘Als je gedurende een bepaalde periode naar dezelfde zendcodes luisterde, kwam je er langzamerhand achter dat die eenheid bijvoorbeeld drie of vier verschillende telegrafisten had, die in ploegendienst werkten en allemaal hun eigen karakteristieke handschrift hadden,’ zegt Nigel West, een Engelsman die gespecialiseerd is in militaire geschiedenis. ‘En onveranderlijk had je, helemaal los van de tekst, ook de inleidingen en de ongeoorloofde uitwisselingen. Alles goed? Hoe is het met het meisje? Hoe is het weer in München? Dus dan noteer je al dat soort informatie op een kaartje, en al heel gauw heb je een soort contact met die persoon.’

De interceptoren leverden beschrijvingen van handschrift en stijl van de radiotelegrafisten die ze volgden. Ze gaven ze een naam en stelden een uitvoerig profiel op van hun persoonlijkheid. Nadat ze de persoon die een bericht verstuurde hadden geïdentificeerd, lokaliseerden de interceptoren vervolgens zijn signaal. Dus nu wisten ze al iets meer. Ze wisten wie wáár zat. West vervolgt: ‘De interceptoren hadden zó’n goede greep op de zendkenmerken van de Duitse radiotelegrafisten dat ze ze overal in Europa letterlijk konden volgen – waar ze ook zaten. Dat was van buitengewoon groot nut bij het construeren van een slagorde, dat wil zeggen een diagram van wat de afzonderlijke eenheden in het veld doen en wat hun lokatie is. Als een bepaalde radiotelegrafist bij een bepaalde eenheid zat en berichten verzond uit Florence, en als je dan drie weken later dezelfde telegrafist herkende, maar nu met berichten uit Linz, dan mocht je aannemen dat die bepaalde eenheid vanuit Noord-Italië naar het oostelijke front vertrokken was. Of je wist dat een bepaalde telegrafist bij een eenheid zat die tanks repareerde en dat hij elke dag om twaalf uur ’s middags in de ether kwam. Maar nu, na een hevig gevecht, tref je hem om twaalf uur én om vier ’s middags én om zeven uur ’s avonds, en mag je dus aannemen dat de eenheid een hoop werk te doen heeft. En als een hele hoge piet op een moment van crisis vraagt: “Weten jullie echt absoluut zeker dat dit ene Fliegerkorps van de Luftwaffe zich bij Tobruk bevindt en niet in Italië?”, dan kun je antwoorden met: “Ja, dat was Oscar, we weten het echt heel zeker.’”

Waar het bij deze handschriften vooral om gaat, is dat ze onbewust ontstaan. Radiotelegrafisten proberen niet bewust anders dan anderen te klinken. Ze klinken uiteindelijk gewoon anders doordat een bepaald deel van hun persoonlijkheid zich blijkbaar automatisch en onbewust uitdrukt in de manier waarop ze de morseseinsleutel bedienen. We hoeven maar naar een paar tekens te luisteren om het patroon van een individu eruit te kunnen halen. Het is niet zo dat dat patroon verandert of een poosje verdwijnt, of dat het zich alleen in bepaalde woorden of zinsdelen vertoont. Daarom hoefden de Engelse interceptoren maar even naar een spervuur van tekens te luisteren om vervolgens met absolute zekerheid te kunnen zeggen: ‘Dat is Oscar, wat wil zeggen dat zijn eenheid zich op dit moment inderdaad beslist bij Tobruk bevindt.’ Het handschrift van een telegrafist is stabiel.