I
De school

*

Van acht tot tien wiskunde. Korte pauze. Van tien tot twaalf natuurkunde. Pauze. Van half een tot half drie gymnastiek. Daarna biologie en een laatste uur wiskunde. Dat zijn de lesuren van maandag.

Maandagavond. Eerst werk ik van zeven tot ongeveer negen met olieverf. Ik leg een voor olieverf klaargemaakt stuk karton op de grond van mijn kamer. Oude kranten eromheen om de vloer tegen verf te beschermen. Ik maak een man die in een stoel zit, met over elkaar geslagen benen. Hij houdt zijn rechterhand vast met zijn linkerhand als teken van niet kunnen handelen, of misschien om aan te geven dat hij niet wil handelen, zelfs als hij zou kunnen. Een groot en triest gezicht. Een dichtgeknepen mond, iets onder het midden van het gezicht. Een kind van twee of drie zou kunnen vragen wat hem aangedaan is.
Ik verander het gezicht van de man in dat van een olifant. Ik dacht dat ik de olifant goed uit mijn hoofd kende maar nu merk ik dat dat alleen voor het zijaanzicht geldt. Zal ik de oren van de olifant wild laten bevegen, als in wind die dan weer van links en dan weer van rechts komt, en zo een deel van het gezicht bedekken? Ik schraap ten slotte alle verf van het karton af. Morgen kan ik dezelfde ondergrond opnieuw gebruiken. Daarna kijk ik liggend op mijn bed naar de tv.
Een man komt vrij uit de gevangenis. Anderen doen nu zijn werk, datgene waarvoor hij naar de gevangenis gestuurd werd. Hij besluit hen allemaal te vermoorden. Hij vraagt een aantal vroegere medewerkers hem te helpen. Soms wordt een tegenstander van zoveel kanten met machinegeweren beschoten dat hij niet omvalt maar blijft staan. Zelfs nadat het schieten gestopt is wordt het lichaam nog enkele seconden overeind gehouden door de som van de krachten van het in alle richtingen uit de kogelgaten spuitende bloed. Zijn medewerkers sterven ook of verdwijnen zonder een spoor achter te laten. De man zit ten slotte alleen op de achterbank van een stilstaande auto, midden in een drukke straat. Politiemannen rennen naar hem toe, steeds weer kort knielend achter de motorkappen van andere auto’s en hun pistolen en geweren op hem richtend.
Meteen daarna een tweede film die tot laat in de nacht duurt. Een oude gangster rijdt in een auto op de stoel naast de chauffeur. Achterin zitten drie jonge medewerkers. Zij halen geld op bij restaurants. Een restauranteigenaar weigert te betalen en wordt per ongeluk gedood als een van de jonge medewerkers zijn hoofd raakt met een ijzeren staaf Hij moest hem alleen maar bedreigen. Daarna volgt een oorlog met een andere groep gangsters. Steeds als er een vuurgevecht ontstaat trekt de oude gangster een medewerker, die bij het begin van het gevecht gewond geraakt is, naar zich toe en gebruikt hem als schild terwijl hij met een pistool naar zijn vijanden schiet. Als de telefoon rinkelt neemt een van zijn medewerkers die op, zowel in zijn huis als in zijn auto, en geeft aan degene die opbelt zijn gegromde ja’s en nee’s door.

De volgende dag spreek ik hierover met Song die beide films ook gezien heeft. Song vindt dat de tweede film beter was. Ik noemde hem per ongeluk Andrea terwijl hij al sinds drie weken, net zoals de meesten van ons, een dynastienaam heeft. Andrea is Song. Ik ben Qing.
Andrea was vanwege del Sarto, niet vanwege Mantegna, en hij had de naam zelf voorgesteld. Hij wilde toen een golf namen van net-niet-eersterangs meesters uitlokken. Mij probeerde hij Pietro op te dringen vanwege Pietro Perugino, Sui Giovanni vanwege Giovanni Pisano, niet Giovanni Bellini, Tang Piero vanwege Pollaiuolo of Di Cosimo. Hij had geen bijpassende serie namen bedacht voor de dames. De dames letten vaak weinig op de namen die wij hun aanbieden.

De meeste namen die personen voor zichzelf bedenken worden door anderen ongebruikt gelaten. Als de naam een duidelijke verwijzing inhoudt naar iets waarop de zelfnaamgever trots is, lukt het zeker niet. Evenmin als de naam verwijst naar iets waarom hij voortdurend beschaamd is. De slaagkans is hoger als iemand midden in een gesprek zegt: ‘Herhaal dat nog eens; als ik iemand voorbij zou lopen die dat zou schreeuwen zou ik meteen stilstaan en omkijken.’

*

Vasari zegt dat niemand zich met Andrea del Sarto had durven vergelijken als Andrea dapperder geweest was en niet alleen had uitgeblonken door zijn vaardigheid en inzicht. De hertog van Mantua bezoekt Florence en ziet in het paleis van de Medici’s het portret van paus Leo dat Rafal geschilderd heeft. Hij bewondert het portret en maakt duidelijk dat hij het graag als geschenk zou willen ontvangen. Ottaviano de Medici laat vervolgens Andrea del Sarto in het geheim een kopie maken en stuurt die naar Mantua. Niet alleen de hertog maar ook de in Mantua werkende Giulio Romano denkt dat het schilderij dat de hertog ontvangt door Rafaël gemaakt is. Romano meent zelfs zijn eigen penseelstreken in het schilderij te herkennen. In de tijd dat hij Rafaëls leerling was heeft hij hem immers bij het maken van vele schilderijen geholpen en ook bij dit portret.
Een aantal jaren later bezoekt Vasari Mantua.Giu1io Romano is zijn gastheer. Hij brengt Vasari naar de zaal waar het schilderij hangt en zegt: ‘Niets in Mantua is prachtiger dan deze Rafaël.’
Vasari antwoordt: ‘Het schilderij is prachtig maar het is niet van Rafaël.’
Vasari vertelt over het bedrog van Ottaviano de Medici: ‘Toen Andrea del Sarto het schilderij van Rafaël naschilderde werd hij bang dat hij zelf misschien niet meer in staat zou zijn om het origineel en de kopie uit elkaar te houden. Daarom zette hij een teken op de achterkant van het schilderij dat hij maakte. Ik weet hiervan omdat ik in die tijd een leerling van Andrea was.’
Giulio Romano bekijkt de achterkant van het schilderij en ziet het teken. Hij zegt: ‘Voor mij is dit schilderij nu nog prachtiger geworden omdat het ook laat zien hoeveel moeite een uitzonderlijk schilder genomen heeft om een ander uitzonderlijk schilder te imiteren.’

*

Bij Europese schilders is er teleurstellend weinig betekenisvolle afwisseling in de penseeltechniek. Maar zij kunnen weer zoveel andere dingen en hebben zulke mooie ogen, in alle kleuren. Zij hebben ook twee ogen aan dezelfde kant van het gezicht. Om niet in een rivier te verdrinken als zij iets willen kussen dat in het water weerspiegeld wordt. Wat verborgen is, is verder weg dan wat het verbergt. Als iets níet geheel of gedeeltelijk verborgen is, moet ik naar de grootte kijken. Als iets, bijvoorbeeld een hand of een gezicht, in het echt half zo groot is als iets anders dat ik zie en het lijkt een kwart zo groot in mijn oog, dan is het verder weg. Dit leren ze aan kinderen van vier of vijf. tenminste in Europa.
Een ander probleem is waar een hchaam ophoudt en de lucht daaromheen begint, vooral als het lichaam zacht is en de lucht een warme en diepe kleur heeft. Sui zegt dat zijn ouders wilden dat hij begon te spreken toen hij nog zeer jong was, kort nadat hij begon met lopen. Als zij met hem probeerden te praten in zinnen met eenvoudige woorden, zoals tafel of muur, zei hij niets terug. Zijn ouders werden bang dat hij geen tafels of muren kon herkennen. Zij besloten hem een psychiater te laten bezoeken, vijf keer per week, een uur per dag. Om de beurt brachten zijn moeder en vader hem naar de woning van de psychiater en bleven in de geparkeerde auto wachten totdat hij weer naar buiten kwam.
Zijn vader nam meestal een krant of een tijdschrift mee. Zijn moeder luisterde naar de autoradio. Geen van beiden vroeg hem na afloop van het uur wat hij gedaan had of hoe hij zich voelde. De psychiater had hun het stellen van dergelijke vragen, in het voorgesprek waar Sui ook bij was, uitdrukkelijk verboden. Ik vraag hem of hij toen echt geen tafels herkende. Sui zegt dat zijn ouders zich overdreven snel ongerust maakten. De psychiater praatte bovendien niet over tafels of muren maar alleen over mannen en vrouwen. Op de grond in zijn werkkamer had hij twee kartonnen dozen neergezet. Op de ene doos was een foto van Sui’s moeder geplakt en op de andere een foto van zijn vader. Sui kreeg een envelop met foto’s en de bedoeling was dat hij alle foto’s van mannen in de vaderdoos en alle foto’s van vrouwen in de moederdoos legde.

Telkens als Sui zich vergiste omdat de foto onscherp was of de vormen in de kleren op meer dan een manier uitgelegd konden worden, zag hij de psychiater blij lachen en heen en weet bewegen in zijn stoel die meebewoog. Als Sui een onjuist antwoord gaf kreeg hij meteen daarna een serie foto’s van stukken textiel. Dan moest hij die aanwijzen die hem op dat moment het meest aan zichzelf deed denken. In de periode dat deze bezoeken plaatsvonden begon Sui ook af en toe tegen zijn ouders te spreken.

*

In de twaalfde eeuw verdwijnt de Song-dynastie en komt de Yuan-dynastie.

Tijdens de Song-dynastie zijn de meeste schilders vaklieden. Wat zij schilderen ziet eruit als echt. Vogels vliegen zich te pletter tegen afbeeldingen van bomen. Slechts weinige geleerden houden zich bezig met schilderen. De geleerden besturen steden en provincies, voeren het bevel over legers, treden op als rechters, geven raad aan de keizer, en in hun overgebleven tijd schrijven zij gedichten of zij werken aan hun handschrift als aan hun gezichtsuitdrukking. In een opwelling vult een geleerde een bord met inkt en doopt zijn gezicht daarin. Hij nodigt een aantal van zijn vrienden uit om hem uit te lachen en zij lopen met hem mee naar een rivier waar hij zijn gezicht in het stromende water houdt.

Daarna komen de Mongolen en veroveren heel China. Het wordt moeilijker voor de geleerden om carrière te maken in staatsdienst en sommigen van hen worden schilder om in hun levensonderhoud te kunnen voorzien. In plaats van het nabootsen van de werkelijkheid of het aanduiden van de werkelijkheid op een manier die maakt dat zij herkend wordt, leggen zij zich toe op het uitdrukken van hun persoonlijkheid in hun schilderen, net als in hun handschrift of hun gedichten. Het werk van de geleerde schilder wordt gekenmerkt door verwijzingen en echo’s die zijn vertrouwdheid met eerdere meesters tonen, en een penseelvoering die juist de indruk van onvoorbereidheid en ongedwongenheid geeft.

Yuan duurt slechts enkele generaties. De Mongolen verliezen hun macht. Ming neemt de plaats in vanYuan. De geleerden kunnen weer aanspraak maken op de hoogste ambtelijke posities. Toch houden vele geleerden niet op met schilderen.

In de zeventiende eeuw wordt Ming verdreven door Qing, de Manchu-dynastie. De vakman-schilder is nauwehjks meer te onderscheiden van de geleerde-schilder, zowel wat betreft de manier waarop hij zijn leven inricht als wat betreft zijn stijl. De stijl van de geleerden uit deYuan-periode wordt het uitgangspunt voor allen, vaklieden en geleerden, orthodoxen en individualisten.

Na vroege Qing wordt Chinese schilderkunst oninteressant. Op de een of andere manier verdwijnt richting. Begrijp mij niet verkeerd. Nièt in de zin van vooruitgang maar in de zin van kijken waarheen.

*

De onwandelbare berg. Paden die de lucht in lopen. Uit steile heffingen recht omhoog groeiende bomen. Het gedicht over de rivier verborgen achter de berg. Het gedicht waarin uitgelegd wordt hoe de schrijver van het gedicht ziet wie de schilder van de berg is. De zegelafdrukken van wie het schilderij in zijn kamer bekijkt totdat hij niet meer kan, in de lucht naast de gedichten.

Volgens Rothko moet het schilderij als een toneelstuk zijn waarin de vormen als acteurs zonder verlegenheid kunnen bewegen en zonder schaamte kunnen gebaren.

*

Elk jaar worden er klassenfoto’s gemaakt. De fotograaf is een oude man die de leraren en de directeur met hun voornamen aanspreekt. Hij maakt ook van ieder van ons afzonderlijk een portretfoto die naar de ouders wordt opgestuurd. Op de portretfoto’s zitten wij altijd in een stoel aan een tafel. Wij mogen kiezen of wij willen doen alsof wij in een boek lezen of alsof wij net willen beginnen iets op een wit vel papier te schrijven of te tekenen. In het laatste geval houden wij een pen vlak boven het papier vast zo lang als de fotograaf nodig vindt. Wij zelf krijgen afdrukken van de ene noch de andere foto.
Yuan heeft een keer een groot schilderij gemaakt met de titel De ontbrekende klassenfoto. De kleren van sommigen waren herkenbaar: mijn zwarte coltrui, Suis blauw-rood gestreepte T-shirt. In plaats van gezichten had hij voorwerpen geschilderd als een telefoontoestel, een oude houten klok, een fietsstuur. Zeer precieze omtreklijnen en in bleke kleuren daarbinnen. Een leraar vroeg of de keuze van de voorwerpen betekenis had. Yuan zei van niet, hij had voorwerpen gekozen waarvan hij dacht dat zij hem zich goed zouden laten voelen als hij hen op die nauwkeurige en langzame manier zou schilderen. Toen hij een paar dagen later jarig was stelde hij voor dat wij een wedstrijd zouden doen in het met pijl en boog op het schilderij schieten. De boog had hij van een afgebroken tak en een stuk touw gemaakt, de pijlen waren versleten penselen. Elk voorwerp in het schilderij was een bepaald aantal punten waard: de klok honderd, het fietsstuur tweehonderd. De aangeklede lichamen waren tien punten, Yuans lichaam vijftig, omdat hij jarig was. Ten slotte ontstonden er grote scheuren in het schilderij en hielden wij op uit angst de muur achter het doek te beschadigen.

*

De vliegende man redt het vallend kind
naast het huis waarin een dikke vrouw met kleine borsten
en in de zachte stof van haar jurk stekende tepels.

De huizen stulpen uit boven de nauwe stadsmuren.

Gouden engelen vast in de hemel van goud.
Stenen engelen vast in de hemel van steen.

(Dit is over een aantal schilderijen uit Padua en Siena. Ik kan mij de schilderijen niet meer precies herinneren. De reproducties stonden in een boek maar van wie was dat boek? Song wees mij op de afbeelding van het uit een hoog raam gevallen kind en de heilige die het in de lucht opving. Song zei: ‘Vroege superman.’
Maar het boek was niet van Song; hij had het weer van iemand anders geleend en ondertussen teruggegeven. Hij kon zich niet meer herinneren van wie. Ik zei: ‘Was hij groot of klein? Blond of donker? Was het een hij of een zij? Was het iemand van school?’ Song zei dat hij het zich werkelijk niet meer kon herinneren. Waarschijnlijk was het iemand van school. Als hij het zich plotseling zou herinneren zou hij zo snel mogelijk naar mij toe komen en het mij zeggen.)

*

Een halfjaar geleden was er een muis in mijn kamer. Ik hoorde een geluid op de grond en toen ik zag wat het was hing hij halverwege een van de gordijnen. Bruingrijs, de staart minstens zo lang als de rest van het lichaam. Hij was een moment stil als bevroren. Ook ik bewoog mij niet. Daarna liet hij zich snel langs het gordijn zakken en verdween. Met een kwast aan een lange steel tastte ik langs de achterkant van de radiator. Ik schoof alle boeken op de boekenplank een voor een tegen de muur aan zonder stappen of angstkreten te horen. De klerenkast zat op slot. De plastic prullenbak had ik net schoongemaakt. Met mijn gezicht bijna op de vloer keek ik de onderkant van de muren na om een muizengat te vinden, maar vond niets. De deur stond op een kier.
Waarschijnlijk was hij de gang op gevlucht. Ik liep naar de badkamer van mijn deel van de gang en keek ook daar goed rond. De vloer, de drie douchecellen. Ik keek zelfs in mijn kastje. In de badkamer heeft iedereen een eigen wastafel met daarboven een metalen kastje met een spiegel aan de binnenkant van de kastdeur. Kan een muis over een betegelde muur omhoogklimmen, de deur van een kastje openen en zich verschuilen achter de shampoo en tandpasta? Ik keek niet in de kastjes van de anderen. De school is een groot gebouw. Plaats genoeg voor een muis en zoveel vrienden als een muis kan hebben.

Iedereen in het schoolgebouw is zeer bevoorrecht. Voor biologie vulden wij allemaal een petri-schaaltje met een voedingsbodem. De opdracht was het schaaltje ergens, op straat, in een bus, waar dan ook, een paar minuten geopend neer te zetten. De teruggebrachte schaaltjes werden drie dagen verwarmd opgeborgen.
Daarna groeiden er in de schaaltjes prachtig gekleurde bacteriekolonies. Onder de microscoop bekeken wij de bacteriën en stelden vast bij welke soort zij hoorden met behulp van een boek met beschrijvingen en afbeeldingen. Alleen Tang had een soort die niet in het boek stond.
Daarna moesten wij vertellen waar wij de schaaltjes neergezet hadden. Niemand bleek het schoolgebouw te hebben verlaten.
Elke leerling heeft een houten kist met spullen voor biologie. Een microscoop, petrischaaltjes, dunne langwerpige glasplaatjes, waartussen dat wat bekeken moet worden vastgeklemd kan worden onder de lenzen van de microscoop, een aantal kleine en zeer scherpe messen, pincetten en een schaar voor het ontleden van planten en dieren. In de eerste klas krijgen wij alleen bladeren en takken. Later komen mosselen, wormen, en kikvorsen. In de hoogste klas bekijken wij ook afgeknipte nagelranden, haren en bloed uit onze eigen vingers. Voor scheikunde heeft ook iedereen een kist. Daarin zitten reageerbuizen in een rekje, schaaltjes en bekers, een bunsenbrander, een pipet, lakmoespapiertjes, een plastic veiligheidsbril. Soms doen wij experimenten waarbij wij alleen op de kleuren letten. Geel bij wit onder een vlam: de vloeistof wordt troebel bruin, een lichtblauwe wolk stijgt op. Een paar druppels rood toevoegen met het pipet: de gasontwikkeling stopt, de vloeistof wordt helder, bijna kleurloos. Zorgvuldig afgieten en op de bodem blijven witte en blauwe kristallen achter. Ooit liet Tang een volle reageerbuis op de vloer van het lokaal vallen en de vloeistof leek meteen te vervluchtigen en te verdwijnen. Toen Sui daarna een brandende lucifer liet vallen vlamde bijna de hele vloer kort op.

*

Een achtste-eeuwse meester legt beschilderbare zijde op de grond, gooit inkt eroverheen, en verbindt de spetten met een paar streken van zijn penseel. Een ander schildert met zijn haren gedoopt in inkt. Een ander schildert in een richting terwijl hij in een andere richting kijkt en naar muziek luistert. Dat betekent dat er ook nog iemand bij hem moet zijn die muziek maakt. Misschien verborgen achter een kamerscherm of een gordijn.
Geen fijner penseel dan een afzonderlijke haar uit de wimpers. Maar die moet meteen na afloop goed schoongemaakt worden, anders blijft het oog voor altijd dicht. Natuurlijk is het in werkelijkheid onmogelijk met wimperharen te schilderen als die niet eerst uitgetrokken zijn. Het voortdurende knipperen van het oog zou elke lijn tot een wolk maken. Ook zouden de wenkbrauwen en de neus over het te beschilderen oppervlak vegen.

Vanaf Yuan is landschap het belangrijkste onderwerp. Daarna stillevens van planten. Bloemen en fruit zijn tot en met Song ook belangrijk maar vanaf Yuan vindt men ze te makkelijk mooi, in ieder geval voor een geleerde. Wie de Mongoolse heersers een plezier wil doen maakt een tekening van een paard voor hen. In Europa ligt het landschap achter een naakt of houdt het naakt omhoog. Sui zegt dat dit laatste maar een kleine stap verwijderd is van het landschap als naakt. Song vraagt: ‘Een kleine stap voor het naakt of voor ons?’ Sui zegt: ‘Ik ben bang dat het naakt het zal moeten doen.’

Eind november was de bovenkant van de takken bedekt met wit. De boomstammen zijn donker. Het grasveld soms wazig bruin van de gevallen bladeren. Een dunne laag wit daaroverheen. Er was geen lucht behalve mist. Een rij bomen langs een pad. Meer bomen verderop, dicht op elkaar, uit de horizonlijn groeiend. Ik heb een ruwe schets gemaakt met een potlood en op hetzelfde papier opgeschreven wat welke kleur had.

Een van de problemen van een commentaartraditie is dat vrijwel alles op de een of andere manier naar iets eerders kan verwijzen en dat de door de verwijzingen opgeroepen betekenissen, als ze ongewenst zijn, krachteloos gemaakt moeten worden. Om zich te beschermen tegen de schade die aangericht kan worden door onbedoeld verwijzen, kan men eerdere meesters zo nauwkeurig mogelijk imiteren. Dan verhoogt men de kans dat de zekere verwijzing ten minste de onzekere of onbedoelde overheerst. Het beleefdst is de eerdere meesters met elkaar te laten praten en pas zelf iets op te merken als zij allemaal langere tijd stil gebleven zijn.
Een tweede gevaar is de neiging om in een commentaartraditie het eigen werk als te becommentariëren werk te beschouwen en niet meer als een eindproduct. Dit leidt tot twee mogelijke schadelijke effecten. Verminderde zelfbeheersing met betrekking tot de voltooiing van het werk omdat het toch slechts grondstof is voor verder commentaar. Daarnaast de neiging in het schilderij al te beginnen commentaar te geven op een schilderij dat eigenlijk nog niet ontstaan is en ook niet meer kan ontstaan omdat het commentaar een deel van de voor het eigenlijke schilderij nodige ruimte inneemt.

*

De namen van het vaste paar wijken af van die van de anderen. Zowel de namen die zij aan elkaar geven als die ze van anderen krijgen. Over haar zijn wij het de laatste tijd niet helemaal eens. Sui noemt haar Navel of Navel Van De Wereld. Een keer noemde hij haar Verheven Vrouw In Wie De Vlam Altijd Brandt. Song noemt haar Hert In Het Herfstbos.
Ik ben de enige, voorzover ik weet, die met haar slaapt behalve haar echtgenoot. Ik praat er met niemand over maar ik geloof dat Song ervan weet. Haar kamer is aan de andere kant van de gang, voorbij de klapdeuren en het brandblusapparaat en vlak bij het trappenhuis waar de nooduitgangen op uitkomen. Het gewone trappenhuis heeft brede treden van steen en een koperkleurige leuning. In het andere trappenhuis is een ijzeren wenteltrap. Song zit soms op die trap. Hij zegt dat het daar stiller is dan in zijn kamer. Toen ik op een avond haar kamer verliet kwam hij net door de nooduitgang weer naar binnen.
Zij heeft een lange hals en lichtblond, bijna wit, en zwak-krullend haar. Soms weeft zij de haren in twee of meer vlechtjes die korter zijn dan haar vingers. In bed zegt zij geen woord. Ik zeg ook niets. Soms geeft zij mij een serie korte kussen, over mijn arm tot op mijn hand. Pas als zij overeind komt en ten minste een voet op de vloer gezet heeft begint zij weer te spreken.
Ik noem haar nooit bij haar naam maar zij heeft mij gevraagd de naam Eva te gebruiken als ik een naam nodig heb om over haar na te denken. Er zit een echo van Eva in Navel en zelfs in Verheven Vrouw plus Vlam, maar ik heb hierover nooit met Sui gesproken.

*

Yuan heeft een broer die drie was toen hij hem voor het laatst zag. Omdat hij wist dat het lang zou duren voordat zij elkaar weer zouden ontmoeten besloot hij ten minste een poging te doen hem iets te leren. Hij vertelt mij hoe het ging.
De broer zei: ‘Ik ben sterk, ik ben sterk, ik ga je omverduwen.’ En daarna begon hij met al zijn kracht tegen Yuan aan te duwen.
Yuan zei: ‘Je moet zeggen dat je drie keer zo groot bent als ik, dan word ik bang en laat ik mij makkelijker omverduwen. Je moet dat zeggen terwijl je weet dat het niet zo is. Het helpt soms als je met iemand vecht.’
‘Ik ben drie keer zo groot als jij,’ riep de broer en Yuan liet zich omverduwen.
Nadat hij weer opgestaan was verscheen zijn moeder en die fluisterde iets in het oor van zijn broer. De broer liep weg en kwam terug met een tekening in zijn hand die hij aan Yuan gaf.
‘Heel mooi; zei Yuan. ‘Rood en geel en groen en paars; heel mooi. Wat is het?’
Zijn moeder zei: ‘Dat begrijpt hij nog niet; voor hem is het nog alsof hij een deel van het papier moet vullen met meer dan een kleur. Alsof dat de regels van het tekenen zijn.’

Ik vraag: ‘Wat had je gedaan als hij gezegd had dat hij tienduizend keer groter was? Wat had je gedaan als je gemerkt had dat hij je omver kon duwen of je nu meewerkte of niet?’
Yuan zegt dat het hele gesprek hem achteraf deed denken aan een scène uit een film over twee jongens. De oudere legt de jongere uit hoe hij voor zichzelf moet zorgen en later heeft hij er spijt van, worden zij allebei neergeschoten vanuit een rijdende auto. De oudere werpt zich op de jongere om hem te beschermen maar de kogels gaan dwars door zijn lichaam heen en bereiken het lichaam van de ander.

*

Een man en een vrouw hebben twee kinderen, een jongen en een meisje. Als zij negen en tien zijn horen zij bij de beste tennissers van het land in de leeftijdscategorie tot twaalf’ jaar. De man leent geld bij een aantal rijke tennisliefhebbers om de kinderen naar een tennisschool in de Verenigde Staten te kunnen sturen. De man belooft de liefhebbers van wie hij het geld geleend heeft een deel van de opbrengst als zijn kinderen inderdaad belangrijke tennissers worden en prijzen gaan winnen.
‘Zij willen graag tennissen,’ zegt hij, ‘en ik maak het hun op deze manier mogelijk om niet alleen hun dagen met tennis te vullen maar ook steeds beter te worden. Zodra zij er genoeg van hebben kunnen zij stoppen.’
Jarenlang trainen de kinderen op de school in Florida. Zij spelen tegen beroemde oudere spelers die een week de school bezoeken en daar logeren. Als zij zeventien en achttien zijn begint de jongen af en toe een paar duizend gulden te verdienen in kleinere toernooien. Het meisje slaagt er steeds niet in door de voorrondes van de toernooien heen te komen. Zij verlaat de school en gaat naar een universiteit waar zij sociologie studeert en tennist als lid van het universiteitsteam. Een enkele keer doet zij nog mee aan een voorronde van een echt toernooi. Als zij binnen een jaar geen succes heeft zal zij stoppen met serieus trainen. Zij zegt dat zij het moeilijk vindt niet te zwaar te worden als zij niet traint. Nu heeft zij al een dik gezicht en zachte opbollende dijbenen. Met licht gekromde evenwijdige strepen zou ik de ronding aan kunnen geven, zoals in een stripverhaal. Of een donkerdere en een lichtere tint inkt van dezelfde kleur nemen en het papier wit laten waar het been het meest dicht naar mij toe komt.
Giotto gebruikt de kleur van het onvermengd pigment voor wat in de schaduw is, dezelfde kleur vermengd met wit voor wat tussen schaduw en licht is, dezelfde kleur vermengd met een overweldigende hoeveelheid wit voor wat zich naar het licht uitstrekt. Alberti wijst erop dat deze methode een weinig werkelijkheidsgetrouw effect geeft omdat dat wat in de schaduw ligt de meest intense tint krijgt en zich daardoor naar voren lijkt te dringen. Hij stelt voor de onvermengde kleur te gebruiken voor wat tussen schaduw en licht is, wit bij te mengen voor wat in het licht is en zwart bij te mengen in de schaduwen. De benen met alleen een stille omtreklijn te beschrijven is een moeilijkere oefening.

*

Voor school was er een andere school. Song zat ook op die school maar een klas hoger dan ik. Op de andere school werd niet aangegeven wat belangrijk was; tenminste niet voorzover ik het mij kan herinneren. Daar heb ik ook de makkelijkste tekenles meegemaakt. Wij kregen allemaal dezelfde tekening van een paar bomen en moesten de lucht tussen en boven de bomen inkleuren. Elke kleur die gekozen werd was goed.
Er werd wel af en toe een test afgenomen maar ik kreeg nooit de uitslag te horen. Als iemand ergens slecht in was, dan werd dat alleen met de ouders besproken. Soms merkte je wel de gevolgen van een dergelijk gesprek. Song vertelde mij dat hij toen hij acht jaar oud was tijdens de lunchpauzes op school moest blijven voor iets wat ‘Inhaalcursus sociale vaardigheden’ heette. Hij zat in een lokaal met drie meisjes en een trainer. Iedereen kreeg een doos waarin sandwiches zaten, en fruit, en een aantal kleine plastic bekers die met deksels waren afgesloten en waarin warme of koude dranken zaten. Er mocht niet gegeten worden voordat iedereen eerst de inhoud van zijn doos aan de anderen beschreven had en vervolgens iets te eten uit zijn doos, een sandwich of een appel of wat dan ook, geruild had met iets te eten van een ander. Nadat iedereen zoveel gegeten had als hij of zij wilde, wees de trainer een van hen aan en moesten de anderen vertellen wat zij het meest opvallend aan die ander vonden. Als de trainer ontevreden was over wat de anderen vertelden wees hij de volgende dag weer dezelfde aan. De trainer was een dikke man met een kale plek op zijn hoofd. Na twee weken mocht Song er weer mee ophouden.
De school had geen eigen gymnastiekzaal. Eerst gebruikten wij een gewoon lokaal waarin de stoelen en tafels tegen de muur geschoven waren. Een paar matrassen werden uit een kast gehaald en op de grond gelegd. Daarop konden wij koprollen maken. Later gingen wij naar een kelderruimte in een dichtbij winkelcentrum. De voordeur van de kelderruimte was ingeklemd tussen twee etalages, een kledingwinkel en een winkel waarin muziekinstrumenten verkocht werden. Gymnastiek begon toen om acht uur, nog voordat de winkels opengingen. Bijna meteen achter de deur begon een lange steile trap naar beneden. In de kelderruimte klonk elk geluid koud en hol. Soms speelden wij er hockey met sticks van buigzaam plastic en een zachte bal zodat wij elkaar niet zouden bezeren.
In de kleine lerarenkamer van de andere school hing Boten op het strand van Van Gogh. De verwarming stond te hoog en het koffieapparaat maakte geluiden alsof het naar lucht hapte toen de lerares mij zei dat er nagedacht moest worden over naar wat voor soort school ik hierna zou moeten gaan.