Politiek en liefde

Van Nachoem M. Wijnberg verschenen eerder:

poëzie

De simulatie van de schepping (1989)
De voorstelling in de nachtclub (1990)
De expeditie naar Cathay (1991)
Langzaam en zacht (1993)
Is het dan goed (1994)
Geschenken (1996)
Alvast (1998)
Vogels (2001)

proza

Landschapsseks (1997)
De joden (1999)

NACHOEM M. WIJNBERG

Politiek en liefde

2002
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2002 Nachoem M. Wijnberg

Omslagontwerp www.artgrafica.com
Foto auteur Ronald Hoeben
Typografie Arjen Oosterbaan
ISBN 9789025430603
D/2002/0108/521
NUGI 300

www.boekenwereld.com

Inhoud

1 Werk en liefde

2 Redelijk en draaglijk

3 Afrika roept en Nederland bezoekt

4 Wat ook te belangrijk is om aan generaals over te laten

5 Het overschot

1

Werk en liefde

1.1 De dienstplicht

De nachtverzorger sprong over het tuinhek. De dagverzorger zei dat hij vroeg was.

‘Ik had toch niets te doen, vanmiddag,’ zei de nachtverzorger. ‘Ik kon niet meer slapen. Voordat ik hierheen kwam heb ik nog een uur rondgelopen. Hoe gaat het met de president?’

‘In Afrika had hij een paleis,’ zei de dagverzorger. ‘Gouden stoelen en tafels.’

‘Hier heeft hij geen slecht huis,’ zei de nachtverzorger. ‘Al had ik liever dat het in een andere stad stond.’

‘Wat kun je verwachten als je ziek bent en van ver komt?’ zei de dagverzorger.

De dagverzorger pakte de stam van een kleine boom in beide handen en schudde. De laatste bladeren lieten los. De president harkte ze bij elkaar, samen met de eerder gevallen bladeren.

‘Hij is graag in de tuin,’ zei de nachtverzorger.

‘Niet zo graag,’ zei de dagverzorger. ‘Hij zat voor de tv en ik moest hem twee keer vragen of hij niet naar buiten wilde komen en meehelpen.’

‘’s Nachts klimt hij soms uit zijn bed en gaat hij naar buiten om een tijdlang in de tuin te staan.’

‘Kijkt hij naar de grond of naar de sterren?’

‘Ik ga niet kijken waar hij naar kijkt. Hij loopt niet weg. Na een kwartier of een halfuur komt hij weer binnen.’

‘Ik moet hem nog te eten geven,’ zei de dagverzorger. ‘Wil je mee-eten?’

‘Wat voor eten?’

‘Vis met gemengde groente. Ze hebben er een hele chocoladetaart bij gedaan. Er ligt ook nog eten van gisteren in de ijskast.’

‘Een hele taart? Houdt hij van chocoladetaart?’

‘Je moet wel oppassen dat hij niet te veel eet. Als je hem blijft vragen of hij nog een stuk wil, eet hij waarschijnlijk door totdat de hele taart op is.’

‘Zou hij met een vrouw elke twee minuten opnieuw beginnen?’

‘Ze zeggen dat hij niet besmettelijk is. Soms maak ik me daar wel zorgen over.’

‘Je begint elke twee minuten opnieuw?’

‘Wat hebben ze jou gezegd?

‘Tegen mij hebben ze hetzelfde gezegd. Dat nog geen enkele Nederlander de ziekte gekregen heeft, zelfs niet een Nederlander die midden in Afrika woont, omringd door zieken.’

In de eerste maanden van de ziekte werden er nog veel huwelijken gesloten. De weduwen en de gescheiden vrouwen vonden andere mannen en trouwden snel met hen. Later vonden er nog maar weinig huwelijken plaats, ook misschien omdat de ziekte geen vast verloop had. Sommige zieken werden bang of kwaad zonder dat ze konden zeggen wat de reden was; daarna waren ze niet meer in staat de weg naar huis terug te vinden, vooral overdag, als er veel mensen op straat waren. Anderen kostte het grote moeite om in te slapen, en als ze in slaap gevallen waren maakten ze wilde bewegingen, met zoveel kracht dat het gevaarlijk was naast hen in bed te liggen. Als ze wakker werden, zelfs na een slaap van enkele seconden, kwamen hun eigen slaapkamers hun volkomen onbekend voor. Dan dachten ze dat ze niet meer goed konden ademen en renden in paniek naar buiten. Er waren zieken die tegen muren aan renden, tegen de grond vielen, en opnieuw naar dezelfde muur renden, totdat ze niet meer konden opstaan. Dit overkwam vooral jonge mannen, vijftien of zestien jaar oud. Mannen jonger dan veertien leken niet ziek te worden, hoewel het mogelijk was dat zij wel ziek werden, maar dat de verschijnselen zich pas later toonden, of op een manier die verward werd met de verschijnselen van andere aandoeningen. Oude mannen werden plotseling zo mager dat het pijn deed als ze op een harde stoel zaten of tegen een muur leunden, of juist zo dik dat ze niet meer goed konden lopen. Sommige zieken, met wie verder niets aan de hand leek, herkenden hun naaste verwanten niet meer, of slechts af en toe. Andere zieken zagen vreemden en dachten dat het oude vrienden of familieleden waren.

De ziekte brak niet slechts in de hoofdstad uit, maar ook in plaatsen die in de handen van de opstandelingen waren, en hun leger viel snel uiteen. Het regeringsleger werd opgeheven, maar het was niet zeker of de opheffing rechtsgeldig was, omdat de minister van Oorlog toen al ziek was. Salarissen en pensioenen waren al enige tijd niet meer uitbetaald. Gedurende de laatste maanden van het leger werd er in de meeste kazernes nog wel een keer per dag warm eten aan de soldaten uitgedeeld. De meeste soldaten die niet terugkeerden naar hun geboortedorpen bleven in de kazernes. De snelsten en sterksten namen bezit van de kantoren en van de slaapkamers van de officieren; de anderen bouwden delen van slaapzalen om tot hun woningen.

Hoewel er van de leiders van de oorspronkelijke opstand niets meer gehoord werd, leken zich nieuwe groepen gevormd te hebben die grote delen van het land in hun macht hielden. In ieder geval durfden de vertegenwoordigers van de regering zich niet meer in die delen van het land te vertonen. De onderminister van Justitie maakte bekend dat hij het laatste gezonde lid van het kabinet was. Hij riep alle ambassadeurs en andere vertegenwoordigers van buitenlandse regeringen bijeen en vroeg hun om hulp om de orde te helpen herstellen. Nederland, dat dankzij de herinvoering van de dienstplicht beschikte over een nieuw en groot leger, was het enige land dat bereid was aan het verzoek gehoor te geven. (Wie maakten deel uit van het Nederlandse leger? Generaal Vanderbergh zat al twintig jaar in het leger; Andrei was vier jaar officier voordat de dienstplicht van kracht werd; Nicolai, Wrangel, Q en R vervulden hun dienstplicht als tweede luitenanten; de zoon en de opvolgster waren geen Nederlanders; de vader van Andrei en de vader en moeder van Nicolai waren te oud; Ceecee was net oud genoeg om niet meer opgeroepen te worden; de verpleegster had toestemming gekregen de dienstplicht te vervullen door verder te gaan met het werk dat ze deed.)

De zieke president werd in een vliegtuig naar Nederland gebracht. De onderminister van Justitie had op het vliegveld afscheid van de president genomen. In het vliegtuig hadden Nederlandse artsen hem zorgvuldig onderzocht en vastgesteld dat hem niets mankeerde behalve de ziekte. Een ambulance vervoerde hem van Schiphol naar een vrijstaand huis in een buitenwijk van Zwolle. ’s Ochtends kwam de dagverzorger. ’s Avonds kwam de nachtverzorger en bleef de gehele nacht. De verzorgers waren jonge mannen die geweigerd hadden hun dienstplicht te vervullen als soldaten en wie dit werk was toegewezen. Het huis had een schuin dak bedekt met grijze dakpannen en een tuin met gras en struiken en bomen. Grote cijfers naast de voordeur gaven het huisnummer aan. Er hing geen naambordje bij de bel en ook niet bij de brievenbus, onderaan in de deur.

1.2 Liefde, dood en begrafenis van de filmmaker

De laatste maanden van zijn leven woonde de filmmaker samen met de vrouw die door Ceecee haar opvolgster genoemd werd. De opvolgster was een hoofd groter dan de filmmaker en anderhalf hoofd groter dan Ceecee. Ceecee had eerder korte tijd bij de filmmaker in huis gewoond. (Een jaar nadat ze de filmmaker verlaten had en naar Nederland teruggekeerd was, had ze Nicolai ontmoet en was bij hem ingetrokken.)

Een politieagent kwam op een motorfiets naar het huis van de filmmaker om de opvolgster te vertellen wat er gebeurd was. De filmmaker was in zijn auto gestorven. De auto was midden op de weg blijven staan. Een andere man in een andere auto zag de stilstaande auto pas op het laatste moment en reed tegen de vangrail op. De opvolgster vroeg de agent of de man in de andere auto een vrouw had. De agent zei dat hij een vrouw had en dat de vrouw in huilen uitgebarsten was toen hij haar verteld had wat er gebeurd was. Ze vroeg en kreeg het adres en telefoonnummer van de vrouw van de man in de andere auto. Ze besloot de vrouw geen brief te schrijven en ook niet bij haar op bezoek te gaan, behalve als de vrouw haar zou uitnodigen.

Hoe had de opvolgster de filmmaker ontmoet? Een halfjaar voor zijn dood reed de filmmaker ’s ochtends vroeg in zijn auto. Hij stopte bij een cafeteria. Opzij van de ingang stond een zwart paard. Binnen zat de opvolgster op een hoge kruk aan een tafeltje voor het raam en dronk cola uit een blikje.

De filmmaker vroeg: ‘Heb ik iets gemist?’

De opvolgster keek hem aan. ‘Wat?’

‘Is iedereen dood of gevlucht?’

‘Wat?’

‘Is het paard van jou?’

‘Van mijn vader. Ik mag het lenen.’

‘Je vader is een boer?’

‘Hij traint dieren. Paarden en honden. Voor films.’

‘Films zijn ook mijn werk,’ zei de filmmaker.

‘Wat voor films?’

‘Allerlei films. Je vader traint dieren voor cowboyfilms?’

‘Ook voor andere films.’

De filmmaker zei dat hij wist dat hij er moe uitzag. De opvolgster vroeg wat er in de envelop zat. De filmmaker zei dat het iets was wat hij moest lezen en dat hij hoopte dat tijdens zijn ontbijt te doen.

‘Ga maar lezen,’ zei de opvolgster.

De serveerster kwam aanlopen. ‘Een probleem?’ vroeg ze aan de opvolgster. De opvolgster zei van niet. De serveerster vroeg de filmmaker wat hij wilde bestellen. De filmmaker vroeg of de opvolgster nog iets wilde. Ze zei dat ze een kop koffie wilde, en misschien een pannenkoek. De filmmaker bestelde twee koffie en twee porties pannenkoeken.

De opvolgster vertelde dat zij bij haar vader logeerde. Ze had zes maanden bij een vriendin gewoond, maar de vriendin was verhuisd en ze was niet langer in staat geweest de huur in haar eentje te betalen. De opvolgster vroeg of de filmmaker nog steeds woonde op het adres dat op de envelop stond. De filmmaker knikte. De filmmaker haalde het met een paperclip samengehouden pak papier uit de envelop en schoof het naar de opvolgster toe. Ze pakte het aan en begon het hardop voor te lezen.

De koppen koffie werden af en toe bijgevuld door de serveerster. De filmmaker bestelde nog een keer taart. Een stuk appeltaart voor de filmmaker, een stuk abrikozentaart met slagroom voor de opvolgster. Toen de laatste pagina voorgelezen was, zei de filmmaker dat hij nu genoeg gegeten had voor een week maar dat de opvolgster niet uit beleefdheid hoefte te stoppen met eten. De opvolgster zei dat zij niet beleefd was als het om eten ging. De filmmaker vroeg de serveerster, die tegen de bar leunde en naar het gesprek luisterde, of ze nog ander zoet eten had. De serveerster ging naar de keuken en kwam terug met een bord waarop drie bolletjes ijs lagen. Toen de opvolgster haar eerste hap nam, stond de filmmaker op en zei dat hij naar huis terug wilde rijden voordat het te zonnig en warm zou worden.

De volgende ochtend stond de opvolgster voor de voordeur van de filmmaker. Ze had haar paard vastgemaakt aan het hek van de tuin. In haar hand had ze een kleine koffer. Hij vroeg haar waarom ze niet eerst opgebeld had.

‘Dan had je misschien nee gezegd,’ zei de opvolgster.

‘Ik weet niet wat je in mij ziet,’ zei de filmmaker.

‘Wie zegt dat ik iets in je zie?’

‘Ik weet niet of het een goed idee is als je bij mij intrekt.’

‘Dat is mijn zaak,’ zei de opvolgster. ‘Als ik niet meer hier wil zijn ga ik weg. Als jij wilt dat ik wegga, vertrek ik onmiddellijk. Heb je een plek voor mijn paard?’

‘Er is een garage.’

‘Ik ben groter dan jij,’ zei de opvolgster. ‘Waarom zou ik bang voor je zijn?’

‘Niemand is bang voor mij,’ zei de filmmaker. ‘Wat doe je eigenlijk? Heb je werk of zit je nog ergens op school? Of heb ik dat al gevraagd?’

‘Ik heb geen werk en ik ga niet naar school. Als ik bij mijn vader woon werk ik voor mijn vader. Hij betaalt mij ook echt. In de stad werkte ik ’s middags in een supermarkt, en elke ochtend had ik les op een dansschool. Ze zeiden dat ik te groot was om tussen de andere meisjes te dansen, en te onbeholpen om in een mijn eentje te dansen.’ Ze stopte een moment. ‘Je hoeft niet bang te zijn dat je last van mij hebt.’

‘Daar ben ik niet bang voor,’ zei de filmmaker.

De opvolgster had vijf maanden bij de filmmaker gewoond en toen ging hij dood en de opvolgster moest beslissen of ze een bezoek moest brengen aan de vrouw van de man in de andere auto. Een andere vraag was wanneer ze het huis zou moeten verlaten. Behalve de kleine koffer waarmee ze aangekomen was had ze misschien nog genoeg nieuwe kleren gekocht om een tweede koffer te vullen. Twee koffers kon ze op de rug van het paard, achter het zadel, vastbinden.

De opvolgster liep naar de werkkamer van de filmmaker. Het bureau was bijna leeg. Naast de telefoon lag een adressenboekje. Ze herkende de namen van een paar vrienden en zakenrelaties van de filmmaker. Alle andere namen waren van vrouwen. De voornamen in grote blokletters en de achternamen daarachter, tussen haakjes en snel in aaneengesloten letters opgeschreven. Haar eigen naam vond ze niet in het adressenboekje.

’s Middags kocht ze in de supermarkt een aantal ansichtkaarten en stuurde elke vrouw een envelop met daarin een ansichtkaart met het nieuws van de dood van de filmmaker. Ze bracht alle enveloppen naar het postkantoor, en de enveloppen naar de buitenlandse adressen stuurde ze per expresse omdat ze bang was dat het anders te lang zou duren voordat de brieven aankwamen. Ceecee was de enige van de vrouwen die iets terugschreef. Misschien klopten de adressen van de anderen niet meer.

De filmmaker had een begrafenisverzekering afgesloten. Een week na zijn dood belde een begrafenisondernemer en zei de opvolgster dat ze zich geen zorgen hoefde te maken. Het lichaam was goed bewaard en klaargemaakt voor de begrafenis. Ze kon thuis wachten en alles werd geregeld.

Twee dagen later belde de begrafenisondernemer op om te zeggen dat de voorbereidingen voltooid waren. Kon hij die middag langskomen met de overledene? Dan kon de begrafenis diezelfde dag nog plaatsvinden.

Toen de begrafenisondernemer haar hand geschud had, vroeg hij of ze afscheid wilde nemen. Hij liep voor haar uit en opende de achterdeuren van de auto. In het achterdeel van de auto lag een houten kist. De begrafenisondernemer deed het deksel open en de opvolgster zag het lichaam van de filmmaker in de kleren waarin hij het huis verlaten had. ‘U had er toch geen bezwaar tegen dat wij hem gebalsemd hebben?’ vroeg de begrafenisondernemer. ‘Wilt u in mijn auto meerijden naar de begrafenis of rijdt u liever in uw eigen auto achter mij aan?’

‘Nu meteen?’ vroeg de opvolgster.

‘De overledene had een lijst opgesteld van personen die uitgenodigd moesten worden en ik heb hen allen uitgenodigd. Hebt u nog iets dat u bij de overledene in de kist wilt leggen?’

De opvolgster keek naar de grond en daarna naar de begrafenisondernemer, die snel doorsprak.

‘Ik kan me voorstellen dat u zelf liever niet rijdt.’ De begrafenisondernemer haalde autosleutels uit zijn broekzak. ‘Ik breng u graag naar de begraafplaats.’

De begraafplaats was omgeven door een lage muur. De opvolgster kon over de muur heen de rijen van grafstenen zien. In de muur bevond zich een huisje met een puntdak. De voordeur van het huisje was de toegang tot de begraafplaats. Op de parkeerplaats voor het huisje stond een andere auto.

‘Er zijn niet veel mensen gekomen,’ zei de opvolgster.

‘Je kunt ze niet dwingen,’ zei de begrafenisondernemer. De begrafenisondernemer drukte op de claxon. Drie jongens stapten uit de auto. Twee waren in een zwart rokkostuum, net zoals de begrafenisondernemer. De derde droeg een blauw colbertjasje over een lichtgeel overhemd en een blauw-en-groen gestreepte stropdas.

‘Jullie zijn op tijd. Mooi,’ zei begrafenisondernemer. De twee jongens in zwart rokkostuum openden eerst de voordeur en tilden daarna de kist uit de auto. Het huisje bevatte geen gangen of kamers, maar was een ruimte waarin twee tafels stonden en, tegen de muur, een rij stoelen. De jongens zetten de kist op een van de tafels.

‘Wil iemand hier iets zeggen?’ vroeg de begrafenisondernemer. Hij keek naar de opvolgster. Ze schudde haar hoofd. De jongen in het blauwe colbert keek ook naar de opvolgster.

‘Laten we dan maar begraven,’ zei de begrafenisondernemer. De twee jongens in kostuum tilden de kist weer op. Hij opende de deur die aan het andere uiteinde van de ruimte doorgang naar de begraafplaats bood. Het was niet ver naar de open kuil.

‘De steen wordt later geplaatst,’ zei de begrafenisondernemer.

De twee jongens pakten de touwen die op de hoop aarde naast het graf lagen en gebruikten die om de kist langzaam in het graf te laten zakken.

‘Wil iemand iets zeggen?’ vroeg de begrafenisondernemer opnieuw.

De kist kwam aan op de bodem van de kuil. Een van de jongens liet de touwen los en de ander trok ze onder de kist door naar boven.

‘Wilt u beginnen met het dichtgooien van het graf?’ De begrafenisondernemer pakte een schep die in de berg aarde stond en gaf die aan de opvolgster. Ze schepte een beetje aarde op de kist en gaf de schep terug aan de begrafenisondernemer.

‘En u, meneer?’ De begrafenisondernemer gaf de schep aan de jongen in het blauwe colbert.

De jongen in het blauwe colbert gaf de schep door aan een van de jongens in rokkostuum, en die begon snel de kuil te vullen. De ander hielp hem door met zijn schoenen aarde naar het graf te schuiven.

‘Komt u weer mee,’ zei de begrafenisondernemer tegen de opvolgster, en ze liep naast hem terug naar het huis. De jongen in het blauwe colbert liep achter haar aan. De jongens in rokkostuum bleven achter om de aarde op het graf aan te stampen en glad te strijken.

Meteen nadat ze aan de andere kant van het huisje weer naar buiten kwamen schudde de begrafenisondernemer de hand van de jongen, zonder iets te zeggen. Daarna vroeg hij de opvolgster of ze wilde dat hij haar naar haar huis terugbracht.

De jongen zei: ‘Je woont nog in het huis van mijn vader?’

De opvolgster zei: ‘Ik wist niet dat hij een zoon had.’

De jongens in rokkostuum kwamen uit het huisje en drukten snel de handen van de opvolgster en de zoon. Daarna klommen ze in het achterdeel van de auto van de begrafenisondernemer. Ze trokken de deuren van binnenuit dicht. De begrafenisondernemer toeterde twee keer.

‘De andere auto is van mij,’ zei de zoon. ‘Mijn vader heeft je nooit over mij verteld?’

De opvolgster knikte en de begrafenisondernemer reed weg.

‘Ik weet dat mijn vader niet vaak over mij sprak. Mijn vader en moeder zijn uit elkaar gegaan toen ik een klein kind was. Ik ging bij mijn moeder wonen, en zij wilde niet dat ik met mijn vader omging. Hij bleef alle rekeningen betalen, ook toen mijn moeder met een andere man trouwde. Pas toen ik niet meer bij mijn moeder in huis woonde heb ik mijn vader weer af en toe gezien, misschien drie of vier keer per jaar. Hij kwam naar de school of de stad waar ik op dat moment was en dan aten we samen. Hij heeft me wel over jou verteld de laatste keer dat ik hem sprak. Hij voelde zich beter met jou dan hij zich ooit met een vrouw gevoeld had.’

‘Dank je.’

‘Als je wilt zal ik je naar huis brengen.’

Toen de opvolgster thuiskwam, vond ze de antwoordbrief van Ceecee. De volgende dag, nadat de zoon weggereden was om zijn spullen te halen uit het hotel waarin hij de avond voor de begrafenis geslapen had, schreef ze opnieuw naar Ceecee.

1.3 Nicolai en Ceecee

Nicolai had een oude gestreepte pyjamabroek aan, Ceecee alleen een onderbroek. Ceecee kneep haar ogen half dicht vanwege het zonlicht dat plotseling op haar gezicht viel. De gordijnen waren niet geheel naar elkaar toe getrokken. Nicolai zocht haar hand en legde zijn hand op die van Ceecee. Zij draaide haar hand om en pakte de zijne vast. Tegelijk bracht zij haar hoofd verder omhoog en keek opzij naar de klok. Het zonlicht verdween. Nicolai liet haar hand los, ging zitten en keek ook naar de klok. Hij moest meer haast hebben dan zij. Zijn klas begon om halfnegen. Dienstplichtige tweede luitenanten kregen in het begin van hun diensttijd veel uren onderwijs, bijna zoveel als middelbare scholieren.

Ceecee hoefde pas om elf uur in Den Haag te zijn. Nadat zij uit Amerika teruggekomen was, had zij een tijd geprobeerd om als fotomodel te werken. Eerst bezocht zij met haar map foto’s – in Amerika had een kennis van de filmmaker, een fotograaf die voor National Geographic gewerkt had, een serie foto’s van haar gemaakt – een groot en bekend bureau, maar de vrouw die haar ontving zei dat zij te oud was en te weinig uitstraling had voor goede opdrachten. ‘Het is mijn werk om eerlijk te zijn,’ had zij daaraan toegevoegd. ‘Jij hebt er niets aan als ik je valse hoop geef.’

Zij had toch nog een paar kleine opdrachten gekregen: een brochure van een hotelketen, een reclamefolder van een fabrikant van tuingereedschap. Het laatste dat zij gedaan had was poseren in een serie truien, voor een postordercatalogus.

Toen zij Nicolai ontmoette werkte zij bij een reisbureau. (Als zij de telefoon opnam zei zij: ‘Met Debby, Wanda, Marianne, Ceecee en Cindy.’ Soms hing een klant meteen op en belde even later opnieuw.) Zij had Nicolai ontmoet toen zij, na lang aandringen, een keer met die collega’s uitgegaan was. Een van de collega’s was jarig en had de hele dag geklaagd dat zij niets aan haar verjaardag gehad had. Een andere collega had voorgesteld dat zij die avond ergens iets zouden gaan drinken om het einde van de verjaardag te vieren. Toen het middernacht was geworden stond die collega op en begon te zingen: ‘Er was er een jarig, er was er een jarig.’ De eerste collega barstte in huilen uit. Ceecee stak haar hand uit en raakte de schouder van de collega aan. Daarna deed zij een stap opzij. De collega die niet meer jarig was ging verder met huilen en de collega die gezongen had sloeg een arm om de huilende heen en begon in haar oor te fluisteren. Nicolai draaide zich naar Ceecee toe en vroeg of er iets ergs gebeurd was. Ceecee schudde haar hoofd. Nicolai zou net beginnen aan zijn dienstplicht. Hij was aangenomen voor de officiersopleiding. Vanaf de volgende week woonde hij in de kazerne en kwam hij alleen thuis in de weekenden. Hij had een ruime woning, op de vierde verdieping, vlak onder het dak. Als zij nu bij hem in zou trekken zou zij hem niet vaak hoeven zien en rustig kunnen overwegen of zij bij hem wilde blijven. De volgende dag had zij erover nagedacht. Die avond was zij bij Nicolai langsgekomen. In het weekend had hij haar geholpen haar spullen te verhuizen.

Een week later zag zij in de krant dat de nieuwe rechtbank juridisch medewerkers zocht die studie met werk wilden combineren. Degenen die aangenomen werden zouden de rang van griffier krijgen en helpen bij de voorbereiding van de werkzaamheden van de nieuwe rechtbank. Het was een grote advertentie, een halve pagina van de krant, met veel uitleg. De nieuwe rechtbank zou een rol krijgen naast de bestaande nationale en internationale gerechtshoven. Zij zou zich bezig gaan houden met zaken die niet binnen de bevoegdheid vielen van de gewone Nederlandse rechter, omdat er geen Nederlanders bij betrokken waren en ze zich ook niet op Nederlands grondgebied hadden afgespeeld. Tegelijk zou de rechtbank zich gedragen als een Nederlandse rechter die geen ander recht kende en toepaste dan Nederlands recht. Onder de hoofdtekst van de advertentie stond in kleinere letters dat werken bij de nieuwe rechtbank ook als vervulling van de dienstplicht kon gelden. Voor Ceecee had dit geen belang omdat zij ouder dan drieëntwintig was toen de dienstplicht heringevoerd werd.

Een week nadat zij een sollicitatiebrief weggestuurd had, werd zij opgebeld. Kon zij de volgende dag naar Den Haag komen voor een eerste gesprek? Het eerste gesprek was met twee andere juridische medewerkers die zelf pas enkele weken bij de rechtbank in dienst waren. Nadat het gesprek een uur geduurd had, werd zij gevraagd op de gang te wachten. Even later kwam een van de medewerkers naar buiten en vroeg haar of zij de volgende dag terug kon komen voor een tweede gesprek. Hij was zeer vriendelijk en liep met haar mee naar de personeelsafdeling, waar zij een formulier mocht invullen om haar reiskosten vergoed te krijgen. Had zij een pasfoto meegenomen? Ceecee had er geen bij zich, maar een secretaresse van Personeelszaken had een fototoestel om pasfoto’s te maken. Het tweede gesprek was met dezelfde twee medewerkers en een dame van Personeelszaken. Aan het einde van dat gesprek stond de dame van Personeelszaken op en overhandigde Ceecee een openbaarvervoerjaarkaart eerste klasse, zoals alle medewerkers van de nieuwe rechtbank hadden, waarmee zij terug naar Amsterdam kon reizen.

Oorspronkelijk was de bedoeling dat er voor de nieuwe rechtbank ook een groot, nieuw gerechtsgebouw neergezet zou worden, maar de herinvoering van de dienstplicht had zoveel onverwachte kosten met zich meegebracht dat alle bouwplannen die niet strikt noodzakelijk waren uitgesteld werden. De rechters en de staf werden voorlopig in het Vredespaleis in Den Haag ondergebracht.

Er was altijd plaats genoeg in de trein van kwart voor tien van Amsterdam naar Den Haag. Ook de tram naar Scheveningen was zelden vol, behalve als het een stranddag was. Het werk was niet zwaar. Omdat er nog veel onduidelijkheid was over de precieze taken van de nieuwe rechtbank, bestond een deel van de voorbereiding uit het samen met de rechtbankmanager en de rechters bedenken, bespreken en uitproberen van procedures. De rest van de tijd konden de medewerkers zich voorbereiden op de tentamens die zij in Leiden deden, samen met de gewone rechtenstudenten.

Een wolk schoof voor de zon en de kamer werd grijs. Nicolai stond op en liep naar de badkamer, waar hij zich snel douchte. Toen hij terugkwam zat Ceecee op het bed. Zij keek toe terwijl Nicolai zijn uniform aantrok. Pas toen hij helemaal klaar was, alle knopen dichtgeknoopt had en alle veters gestrikt, liep zij naar hem toe, legde een hand op zijn schouder, en kuste hem op zijn mond. Daarna liep zij naar de badkamer.

Nicolai liep naar de keuken, schonk zich een glas melk in en dronk het meteen leeg. Hij spoelde het glas af en riep naar Ceecee: ‘Ik ga nu echt weg.’

1.4 Tweede luitenanten leren over management

‘Een officier is belast met het voorbereiden en uitvoeren van een nachtelijke verkenning op vijandelijk terrein. Wat kan hij aan Efficient Customer Response doen?’

Nicolai tekende met zijn balpen een schaakbordpatroon. Q zei iets tegen hem, maar sprak zo zacht dat Nicolai hem niet verstond. Nicolai draaide zich half om en knikte naar Q. Achter Q zat Wrangel, die opkeek uit het opengeslagen boek dat op zijn tafeltje lag.

‘Spoedig zullen sommigen van u in Afrika rondlopen, en dan zal dit geen schoolwerk meer zijn maar een kwestie van leven en dood, waarvoor niemand behalve uzelf verantwoordelijk is,’ zei de lesgevende majoor. ‘Maakt een nachtelijke verkenning niet voldoende in u wakker? Weet iemand een beter voorbeeld?’

Q stak zijn hand op. ‘Het bevoorraden van een vooruitgeschoven garnizoen.’

‘Ik zal u een minder voor de hand liggend voorbeeld geven. Een officier heeft bevel over een compagnie die zich met niets anders bezighoudt dan het in het openbaar verlagen en verhogen van de rang van officieren op grond van beslissingen van de krijgsraad. Laten we er een opgave van maken voor de volgende week.’

R stak zijn hand op. ‘Hoeveel pagina’s?’

‘Een kort essay, hoogstens vier A4’tjes, over het management van een compagnie die bevorderingen en rangverlagingen van officieren uitvoert. Misschien is dat een te bescheiden opdracht, die geen recht doet aan uw talent om leiding te geven aan grote eenheden. U hebt het tot generaal gebracht en u voert het bevel over een legerkorps. Dit legerkorps wordt uitsluitend ingezet ten behoeve van het uitvoeren van rangwijzigingen op aanwijzing van de krijgsraad.’

R vroeg of de majoor de opdracht nog eens kon herhalen.

‘Het gaat erom dat u het proces in kaart brengt, rekening houdend met alle aan- en afvoerstromen. U schetst het proces vanaf de uitspraak van de krijgsraad. De soldaat of officier moet naar een plaats gebracht worden waar zijn rang veranderd wordt. De rangtekenen van de nieuwe rang moeten gereedliggen. Er moet een procedure bestaan om de rangwijziging te onderbreken in het geval een hogere rechter onverwacht het besluit van de krijgsraad vernietigt. U mag zelf kiezen hoe u de ceremonie van degradatie of bevordering wilt laten uitvoeren.’

R stak zijn hand op: ‘De rangtekenen van zijn uniform scheuren.’

Q zei: ‘Zijn zwaard breken.’

‘Dat zijn de klassieke varianten voor degradatie,’ zei de majoor. ‘U mag ook iets geheel nieuws verzinnen. Ik verwacht ook een ceremonie voor de bevordering. De te bevorderen officier kan bijvoorbeeld door zijn kameraden op hun schouders getild worden. Zolang u zich maar rekenschap geeft van de aan- en afvoer, van het proces en van het ketenmanagement.’

‘Zijn pet van zijn hoofd slaan,’ zei R.

‘Denk aan de details. Een nieuwe pet moet ergens vandaan komen. U kunt ook de ceremonie door een burger laten uitvoeren.’

De majoor schudde zijn hoofd en keek in het rond. ‘Laten we er liever geen burgers bij betrekken. Die worden misschien te snel ongerust als ze een degradatie zien. Ik verwacht een grondige analyse van het proces. U hoeft de bijpassende bevelen niet uit te schrijven, maar ik verwacht wel dat u aangeeft wanneer wie bepaalde bevelen moet geven.’

Nicolai tekende nog een schaakbord. Daarna maakte hij haastig een paar aantekeningen over de opdracht. Wrangel klapte zijn boek dicht, na eerst een vouw gemaakt te hebben in de pagina waar hij gebleven was.

‘Ten slotte, mijne heren, als afsluiting van dit uur een lichtvoetige en nuttige oefening,’ zei de majoor. ‘Een officier moet gezichten kunnen herkennen, vooral die van zijn ondergeschikten, en zich onmiddellijk de bijbehorende namen herinneren. Hoe hoger de rang van een officier, hoe groter het aantal gezichten dat hij moet kunnen herkennen. Een groot generaal herkent zo makkelijk gezichten als hij zwakke plekken in de slagorde van de tegenstander herkent. Hier hebt u drie foto’s van drie soldaten. De namen staan op de foto’s. U kunt de foto’s doorgeven.’

De majoor wachte geduldig totdat de drie foto’s van hand tot hand gegaan waren en de achterste bank bereikt hadden.

‘Geeft u de foto’s nu weer door naar voren. Zonder nog een keer te kijken. Dank u. Nu zal ik u een groepsfoto laten zien. Een van de drie soldaten maakt deel uit van de groep. Zodra u hem ziet mag u zijn naam schreeuwen alsof hij voor u staat.’

De majoor pakte een grote foto en hield hem omhoog. ‘U moet niet staren. U moet onnadrukkelijk in de richting van de groep kijken. Een officier moet dit kunnen. U moet een groep vluchtende soldaten tegemoet kunnen lopen en hen tot stilstand brengen door een van hen te herkennen en zijn naam luid uit te spreken.’

Hij keek zelf naar de foto, die hij nog steeds omhooghield. ‘Ziet u hem nog niet? Een kleine man, aan de linkerkant.’

Q en R riepen tegelijk: ‘Korporaal Tsjarda van Starkenburgh.’

‘Correct, mijne heren. Alleen had u moeten zien dat hij in de groepsfoto nog geen korporaal is. Op de eerste foto was hij korporaal. Toen de groepsfoto genomen werd, was hij nog een gewone soldaat. Aan het einde van onze volgende bijeenkomst zal ik u een andere herkenningsopdracht geven. U kunt proberen u hierop voor te bereiden.’

‘Hoe?’ vroeg Q, die al opgestaan was.

‘Hoe?’

‘Hoe moet ik mij voorbereiden?’

‘Probeert u zich de namen te herinneren van de vrouwen die ooit u gekust hebben.’ De majoor raakte met een vinger zijn lippen aan alsof hij iemand vroeg stil te zijn. Het lesuur was afgelopen.

Bij de ingang van de bibliotheek stond een kapitein die een boek in een aktetas probeerde te proppen terwijl hij tegelijk een plastic beker vasthield. De kapitein keek in zijn richting en Nicolai zag dat het Andrei was.

Hij had Andrei eerder ontmoet toen hij arm in arm met Ceecee op straat liep, vlak nadat Ceecee bij Nicolai in huis was komen wonen. Ceecee had hen aan elkaar voorgesteld en na een kort gesprek waren zij in verschillende richtingen doorgelopen. Ceecee had Nicolai verteld dat Andrei om een van haar vriendinnen heen gedanst had, vlak voordat Ceecee naar Amerika vertrok. (Andrei was toen bijna twee jaar kapitein, de rang die hij gekregen had toen hij in het leger was gegaan, zonder eerder een militaire opleiding te hebben gevolgd. Kennissen van zijn vader zouden dit voor hem geregeld hebben toen hij na tien jaar geen enkele studie afgemaakt had en ook geen interesse getoond had om in een bedrijf of op een ministerie te gaan werken.) Nicolai had Ceecee gevraagd wat dat betekende: om iemand heen dansen. Ceecee zei dat Andrei meteen naar de vriendin toe liep als hij haar ergens zag, en dat hij haar ook een aantal korte brieven had geschreven waarop de vriendin nooit geantwoord had. Nicolai vroeg hoe de vriendin was. Ceecee zei dat ze een voortdurend verschrikt gezicht had.

Andrei zette zijn tas tegen de muur neer en liet de beker in een afvalbak vallen. Nicolai groette hem.

‘Wat doe jij hier?’

‘Cursus. En jij? Moet je ook cursussen doen, of geef je zelf les?’

‘Je hoeft niet bang te zijn dat je mij plotseling voor je klas ziet staan. Ik moest in de bibliotheek zijn. Voor iets wat ik moet doen voor generaal Vanderbergh.’

Nicolai keek op toen hij de naam van de generaal hoorde.

‘Ik krijg ook les van die man. Hij geeft een cursus op dinsdagochtend. Hij is de enige generaal die hier lesgeeft, geloof ik. De andere docenten zijn hoogstens majoor.’

‘Geeft hij goed les?’

‘We krijgen opdrachten. De opdracht van deze week was het ontwerpen en inrichten van een militair ziekenhuis. Hoe vaak moet een officier een ziekenhuis ontwerpen? De cursus van de generaal zit vol met dit soort opdrachten.’

‘Generaal Vanderbergh heeft ongebruikelijke ideeën.’

‘Hij wil terug naar de negentiende eeuw.’

‘Hij zit graag in een stoomtrein die voor de eerste keer over een gietijzeren brug rijdt. Of in de leeszaal van het British Museum.’

‘Zoals Darwin?’

‘Darwin zat niet in het British Museum. Darwin zat thuis. Karl Marx zat in het British Museum. Karl Marx zei dat de geschiedenis zich herhaalde, de eerste keer als tragedie, de tweede keer als blijspel.’

‘Darwin wilde weten wat vrouwen wilden?’

Andrei haalde zijn schouders op. ‘Ik geloof niet dat dat Darwin was.’

1.5 Oorlogsspelen

Het gebouw was pas kortgeleden door het leger gehuurd en nog maar voor een deel in gebruik genomen. In de hal stonden een paar blikken verf en een open gereedschapskist. De vloer van de begane grond was bedekt met stukken karton. Een schilder zat gehurkt in de gang en leek Andrei niet op te merken. Andrei zag dat de schilder met een kwast witte verf grote letters op de lichtbruine muur schreef. De vloer kraakte en de schilder keek om, zonder zijn kwast van de muur te halen of te schrikken. Andrei las wat op de muur geschreven was. Er stond ANGEL. De schilder wendde zijn hoofd van hem af en schreef nog drie letters: IKA. Daarna pakte hij een roller aan een stok, doopte die in de bak witte verf en rolde over de naam heen. Andrei liep voorzichtig achter hem langs.

Op de gang van de tweede verdieping stond een tafel waaraan een oudere man zat met een stapel enveloppen, die hij een voor een in zijn hand nam en dichtplakte. Was de man niet oud genoeg om gepensioneerd te zijn? Had hij geen eigen kantoor? Nog een verdieping hoger liepen er officieren door de gang, was er geluid van stemmen en gingen er deuren open en dicht. Op de vierde verdieping was het weer stil. Andrei zag de naamplaat van generaal Vanderbergh. De deur stond op een kier. Andrei duwde de deur verder open terwijl hij er tegelijk met zijn andere hand tegen tikte.

Generaal Vanderbergh keek op.

‘Je hebt het gevonden.’

Andrei sloot de deur.

‘Ga zitten. Mij is verteld dat als het werk klaar is iedereen van plaats mag wisselen. Hier boven worden een paar mensen van zwaar materieel gehuisvest. Administratie gaat dan naar de derde en ik mag misschien naar beneden.’

Het kantoor was een zolderkamer, met een schuin dak en smalle, langwerpige tuimelramen.

‘Wil je iets drinken? Koffie? Frisdrank?’

‘Koffie?’

‘Een moment. Ik ben zo terug. Ga zitten.’

De generaal stond op en liep de kamer uit. Op het bureau stonden twee bakken van zwart plastic met stickers IN en UIT. In de IN-bak lag een brief of een fax op het papier van het ministerie van Defensie. Andrei zag de aanhef: ‘Allerbeste generaal.’ De rest van de brief kon hij niet lezen omdat er een grote envelop op lag.

De generaal kwam weer binnen met in zijn handen een dienblad met twee koppen koffie op schoteltjes en een groot aantal zakjes suiker en melkpoeder.

‘Hoe gaat het met je vader? Hoe oud is hij nu?’