DE WET VAN SPENGLER

Van Jaap Scholten verschenen eerder:

Bavianehaar & Chipolatapudding (1990)
Tachtig (1995)
Morgenster (2000)
Reisavonturen & Bedevaartstochten (2002)

JAAP SCHOLTEN

DE WET VAN

SPENGLER

2008

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

Het citaat van Stefan Zweig is afkomstig uit De wereld van gisteren.
Herinneringen van een Europeaan, Privédomein. nr. 168,
vertaald door Willem van Toorn.
De citaten van Epiktetos zijn afkomstig uit Zakboekje.
Wenken voor een evenwichtig leven, vertaald door
Hein L. van Dolen en Charles Hupperts.

© 2008 Jaap Scholten
Omslagontwerp Karen Höhner & Jaap Scholten
Auteursfoto Lenny Oosterwijk
Typografie Zeno
ISBN 9789025430887
D/2008/0108/930
NUR 301
www.uitgeverijcontact.nl

Voor Jan Willem,
mijn oudste broer

‘What strikes you immediately, even in the first meeting with the industrious and enterprising Twentse industrialist, is a large measure of vitality and zest which is somewhat infectious and shakes you from the lethargy you brought with you from your Hollandse life. There is a certain quiet energy and feeling of self-confidence in those men, who beginning mostly with little or nothing, through their efforts, acquired more and more productive capital and have thus only themselves to thank for what they possess.’

R.T. Griffiths, Industrial Retardation in the Netherlands
1830-1850

‘Everyone can be a Dadaïst… The bartender in the Manhattan Bar, who pours out Curacao with one hand and gathers up his gonorrhea with the other, is a dadaïst. The gentleman in the raincoat, who is about to start his seventh trip around the world, is a Dadaïst. The Dadaïst should be a man who has fully understood that one is entitled to have ideas only if one can transform them into life – the completely active type, who lives only through action because it holds the possibility of his achieving knowledge.’

Richard Huelsenbeck, En avant Dada

Proloog

Het was de tijd waarin duidelijk werd dat Poetin het Westen bij de ballen had met zijn gasreserves, de tijd dat men alleen in de hoogste skigebieden sneeuwzeker was en de tijd dat men dankzij de ouwewijvenwinters met hun abnormaal lange motorrijseizoen in vrijwel heel Europa een overschot aan donororganen had.

Géza had mij ’s morgens vroeg in het donker naar het Aeroportul International Henri Coanda gebracht – het motregende en er lagen miezerige hoopjes papsneeuw langs de weg – en me bij de ingang afgezet. In een drafje was hij naar de achterklep gekomen. Met een zwierig gebaar had hij mij de reistas aangegeven, zijn berenmuts afgenomen en een buiging gemaakt. Ik had hem bedankt en was de vertrekhal ingewandeld.

Eén ding was duidelijk: na drie jaar in het Byzantijnse Roemenië was ik voor altijd ongeschikt voor Nederland geworden. Iedere keer dat ik met helder weer vloog werd ik overrompeld door de onmetelijke oppervlakte van Transsylvanië, de bergen, de wouden. En altijd opnieuw was ik verbaasd over de minutieuze ordening en de zichtbare drassigheid van Nederland. Vanuit de lucht wekte het land de indruk niet zonder rubberlaarzen betreden te kunnen worden.

Vlak voor de landing had het me allerminst een ramp geleken als dit land door de rijzende zee verzwolgen werd, maar nu ik in de trein zat en me oostwaarts bewoog kreeg lichte melancholie de overhand. De weilanden, de trieste groepjes koeien, de houtwallen, de regen, de rinkelende bellen bij spoorwegovergangen, de uitstraling van vergeefsheid van het geheel, van die Hollandse nijverheid, ontroerden me.

‘Goedemorgen!’

Er stond een vriendelijke man in een grijs vest naast me in het gangpad. Hij duwde een kar voor zich uit. Ik bekeek de lijst die aan zijn karretje hing.

‘Een kop zwartebessenthee graag.’

‘Een kopje zwartebessenthee mét suiker?’

‘Warm en zonder suiker.’

‘Alstublieft.’

‘Dank u wel.’

‘Anders nog iets?’

‘Nee, dank u.’

‘Dat is dan één euro vijfennegentig.’

Door het raam van de trein zag ik achter een boerderij een in elkaar gedrukt wrak van een auto staan. Door de verbrijzelde voorruit kwamen twee witte duiven geschrokken naar buiten. Ze fladderden pijlsnel naar grote hoogte, wervelend als papieren zakdoekjes die door de wind werden meegevoerd.

Een jaar geleden wist ik nog niets, wisten we allemaal nog niets. Ik verlangde terug naar die begerenswaardige onwetendheid. Vorig jaar rond deze tijd scheurde ik met de Landrover door de Transsylvaanse bergen op zoek naar bossen die aan de oude eigenaren teruggegeven waren en te koop werden aangeboden. Ik zond Julius een sms’je wat hij op Kintra voor een hectare grond moest betalen. ‘1000 of 1500 euro voor redelijke grond. Arme hill-grond is de helft of minder’. Dat was het laatste onschuldige bericht.

Ik had alle sms’jes en e-mails van hem bewaard. Ook had ik Julius’ nummer nog steeds in mijn mobiel staan. Diep in mijn hart was ik altijd al een zigeuner geweest. Ik trachtte de boze geesten buiten te houden met een overdaad aan afbeeldingen, bont gekleurde foulards en spiegels. Overal had ik foto’s van hem, zoals seculiere Turken zich omringen met portretten van Mustafa Kemal Atatürk. Steeds als ik zijn foto passeerde, zuchtte ik: ‘Ach jongen.’

Mama kon het elke dag opnieuw niet geloven wanneer ze wakker werd en de foto van haar oudste zoon op het nachtkastje zag. Tine was aan het verbouwen geslagen, met het fanatisme van iemand die hoopte dat het gebonk van hamers en boormachines de pijn zou overstemmen. Balthazar had een mountainbike gekocht en fietste urenlang door de polder, Engelbert maakte langere dagen dan ooit. Boris was teder en nam de inmiddels zeventienjarige Balt mee naar kickboksgala’s en KI-gevechten in Sittard en Almere. Ik deed wat een oom in Transsylvanië doen kon en schreef brieven aan de meisjes. In mijn binnenzak droeg ik de laatste brief van Louise. In de rijdende trein haalde ik ’m tevoorschijn.

Lieve oom Frederik,

Dank je wel voor die brief. De voorkant van die kaart was vet! Dat bal zal vast mooi geweest zijn. Ik draag de oorbellen vaak. Ze staan heel mooi. En ik zou graag een keer met je naar Parijs gaan. Alleen jammer dat ik dat niet met papa kan doen. Hier gaat alles goed en ik heb zin in skiën. Doe de groeten aan iedereen!

Liefs, Louise

Over een week was het precies een jaar geleden dat wij erachter kwamen dat Julius ernstig ziek was. Die wetenschap had me indertijd een doelgerichtheid bezorgd die ik als prettig had ervaren. Een halfjaar lang was ik steeds op weg naar mijn oudste broer. Met een strakke blik sneed ik op volle perrons door de mensen heen. Men had de blik van een dolle hond herkend en liet mij voor.

Ik was niet de enige die die periode zo ondergaan had. In moeilijke situaties was er ineens die verbondenheid en intensiteit met mama en mijn broers, waar we gewoonlijk als een stel autisten bij elkaar hadden gezeten en het ophalen van herinneringen aan vechtpartijen het intiemste was waartoe we in staat waren. Wij begonnen pas te functioneren in tijden van oorlog. Wij waren gemaakt voor de waanzin. Eigenlijk kwamen wij, moeder en haar zonen, pas tot leven als de noodtoestand was afgekondigd.

Maar zelfs dát leek nu veranderd. Julius had ons zachter gemaakt.

Deel 1

Masray, 1970

Het grootste deel van de tijd was het alsof ik niet bestond. Om dat te begrijpen en om te begrijpen waarom Julius, mijn oudste broer, touwladders meenam als hij in den vreemde overnachtte, waarom mama altijd één oog op de oprit hield, en hoe het kwam dat Amerikaanse hotelketens geen cent meer aan ons verdienden, moet ik die zoete kindertijd oprakelen.

We verhuisden vaak. Het arbeidershuisje in Masray tegen de grens met België is het bleekst in mijn herinneringen. Op de grindtegels naast het huis lagen in het voorjaar dode paarse vogeltjes. Langs de zandweg naar het openbare zwembad was onder de struiken een verminkte, gewurgde vrouw gevonden – ik stond op de trappers om mijn fietsje zo snel mogelijk door het rulle zand te sleuren als we de tocht door het sparrenwoud moesten maken om ‘lekker te gaan zwemmen’.

Het was nog donker wanneer wij ’s morgens naar het aardbeienveld vertrokken om voor schooltijd zo veel mogelijk kistjes vol te plukken. Ik zat gehurkt in de zwarte aarde, omringd door gehoofddoekte Turkse matrones, terwijl de zon roodgloeiend opkwam. Daar samen met mijn broers tussen de aardbeien ineengedoken in de natte aarde te zitten was verreweg het prettigste en meest ontspannen deel van de dag.

De reusachtige rooms-katholieke kerk die het stadje domineerde en die we met de klas verplicht bezochten was donker en kil, de groep kinderen die me omringde sprak een raar taaltje en had een sadistische inslag. Af en toe verdronk er één in het zwarte kanaal langs de provinciale weg – de lokale pieskijker voorspelde meestal wel dat het kind in het kanaal lag, maar kon zijn gelijk pas halen als weken later het opgeblazen lichaam tussen het riet werd gevonden.

Om mij van school naar huis te beschermen gooiden Julius en Balthazar de vuistdikke stenen die de dorpsgenoten in een boog naar ons wierpen in een strakke lijn terug. Af en toe namen ze een dorpeling apart en peperden hem in dat ze mij met rust moesten laten. Het gevaarlijkst waren de jongens uit de straat met de lage witte huisjes, de achterbuurt. Het paapse tuig zette de fraaie preken van de pastoor in daden om.

Engelbert was van ons vieren het minst militant. Welbeschouwd bood hij op dat moment het enige lichtpunt in het voortbestaan van ons gezin: hij had een partij beschadigde conservenblikken op de kop getikt en begon vanuit ons fietsenhok een winkeltje, in een poging het geluk voor ons af te dwingen. Maar in het stadje delfde zelfs de Albert Heijn op het marktplein het onderspit omdat de pastoor de gemeente op het hart drukte inkopen te doen bij De Gruijter. De illegale verkoop van blikgroente achter het huis van een stel goddelozen aan de rafelrand van het stadje nam niet de gehoopte vlucht.

De man die wij vader noemden lag bewegingsloos op een matras in een verduisterde kamer. Zijn naam was Leo pold maar mama noemde hem Pol. Van hem viel onze redding, op korte termijn althans, niet te verwachten. Enkele maanden eerder had er grote opwinding geheerst, zulke grote opwinding dat de volwassenen bij hoge uitzondering, voor enkele seconden, hun vizier omhoog klapten en hun geheimen met ons deelden: de viool in huis – een erfstuk van vader Pol – kon weleens een Stradivarius zijn. Het ding was ik weet niet waar opgedoken.

‘Het is zeer waarschijnlijk een Stradivarius,’ deelde vader mee. Van de Stradivarius, de allerbeste violen ooit gemaakt, waren er nog maar drie exemplaren op de hele wereld, waarvan één in ons huis. Stradivarius. Het was afgelopen met de vernederingen. ‘Dit instrument is slechts genieën waardig. Yehudi Menuhin!’

Vader Pol hield het houten instrument voor zich, keek er naar als naar een godswonder en hief het met twee handen hoog boven zich in de kleine keuken. Ik vreesde dat vader in zijn woeste enthousiasme de viool tegen het lage plafond zou versplinteren. Erg sterk zag het er niet uit. Het licht van de keukenlamp bezorgde het wonderding een rode glans. Het familiestuk werd met de tederheid en de zorg die gewoonlijk baby’s ten deel valt omringd en afgevoerd naar de zitkamer, buiten ons bereik. Mama met haar dikke buik volgde vader uitgelaten de kamer in. Zelfs zij mocht ’m niet vasthouden. De deur werd achter hen gesloten.

Julius en Balthazar drukten hun oor tegen de zitkamerdeur, zoals alles in het huis was hij gemaakt van bordkarton. Zonder dat zij doorgaven wat zij vanuit de kamer opvingen, hoorden Engelbert en ik het ook wel. Vader tokkelde op het instrument. Miljoenen dollars, Yehudi Menuhin, Antonio Stradivari, Transsylvaanse berken, Kroatische esdoorns; het opgewonden gefluister zette het huis in een gloed, zoals de zon de hemel rood kleurde boven het aardbeienveld.

Gewoonlijk moest ik met Engelbert mee naar huis lopen, soms kwam mama mij uit school halen, maar nu stond Balthazar ineens in de deuropening van het klaslokaal. Hij zei alleen maar: ‘Ik kom Frederik halen.’

‘Dat vermoedde ik al,’ zei de leraar minzaam vanachter zijn lessenaar. ‘Is dat overlegd? Heb je een briefje?’

‘Zeker.’ Balthazar liep recht op hem af en liet het groene papier op zijn tafel dwarrelen. Balthazar was elf, en onbevreesd, net als Julius. Ik zag Balthazars mondhoeken ietsje omhoog krullen. De directeur was de enige op de school die soms aardig tegen ons deed. Voor de rest waren de onderwijzers als de leerlingen. Ik ruimde snel mijn tafeltje op en pakte mijn tas.

‘Heb je je tafel opgeruimd?’

‘Ja,’ antwoordde ik. Ik zat nog steeds. Balthazar wenkte met zijn hoofd dat ik op moest schieten.

‘Ga!’ zei de meester. ‘Maar voor jou geldt hetzelfde huiswerk als voor alle anderen. Daar helpt geen brief van de directeur aan. Is dat duidelijk Spengler?’ Om een of andere reden noemde de meester mij als enige uit de klas bij de achternaam. Ik knikte terug, niet wetende dat het de allerlaatste keer in mijn leven was dat ik de man zag.

De fiets van Balthazar stond al klaar bij het gietijzeren hek. Hij was opgetogen: ‘Kom, spring achterop. Mama is al uren in het ziekenhuis. Het gaat vandaag gebeuren. Ze kan ieder moment thuiskomen.’

Hij had een gammele oude fiets die hij, zoals al onze fietsen, uit het water gevist had. De fiets was bruin en verroest en maakte een enorme herrie. Mijn fiets, die door mijn broers met een haak uit het kanaal was getakeld, had vader op een voorjaarsochtend met grote streken fel rood geschilderd. Balthazar fietste heel hard.

‘Hou me goed vast!’ gilde hij. ‘Thuis wacht de baby!’

Balthazar had een groene legerpukkel op zijn rug. De bagagedrager zwabberde zo dat ik twee armen om hem heen sloeg en mijn hoofd hard tegen zijn gekromde rug aanperste. De pukkel sloeg af en toe tegen mijn oor. Zo waren we het stabielst. We moesten snelheid maken, mama zat met een dikke baby op ons te wachten.

We vlogen langs de sportvelden, passeerden de achterbuurt. Er was geen kip, iedereen zat op school. We sloegen linksaf. Deze uit de achterbuurt ontspringende weg leek naar het einde van de wereld te leiden. Hij verdween in het geploegde akkerland, naar de nevelige horizon. De akkers zouden je met fiets en al verzwelgen, je tot grondstof voor de aardappels maken.

We sloegen rechtsaf, het karrenspoor op, nu waren we veilig. We volgden het hobbelige dubbele spoor door de velden, langs de molen. Zo ver kwam het tuig niet. Soms liep er bij de molen een klein harig hondje rond, soms scheen er licht naar buiten, maar nooit zag ik een mens. Ik stelde me voor dat een oude molenaar de wereld de rug had toegekeerd en daar van zijn gespaarde voorraad graan broden bakte.

‘Dit gaat niet!’ riep Balthazar. ‘Je moet lopen. Het is te hobbelig.’ Ik voelde inderdaad aan mijn stuitje het metaal van de velg op de grond beuken bij elke hobbel. Ik probeerde mezelf gewichtloos te maken, maar het onbarmhartige contact met de harde ondergrond sidderde door in mijn ruggenwervels. Ik sprong van de bagagedrager en begon te rennen met mijn tas in mijn hand. We hadden haast. We hadden ongelooflijke haast, we hadden haast zoals we nog nooit haast hadden gehad.

‘Geef me je tas,’ zei Balthazar, wat ik al rennend deed. Hij zat als een circusbeer op de te kleine, krakende fiets, de blik recht vooruit om in het andere karrenspoor te blijven. Ik wilde hem laten zien dat ik dit volhield. De bomenrij, daar begon de klinkerweg. Dadelijk zouden we bij mama zijn. Ze zou stralend op de bank zitten, de dikke baby in haar armen wiegend. Eindelijk zou ze gelukkig zijn.

Zwaar hijgend sprong ik weer achterop. Balthazar gaf mij m’n tas terug. Ik duwde mijn hoofd tegen hem aan. We waren er bijna. Ik was een beetje op adem gekomen. ‘Weet jij of het een jongetje of een meisje is?’ vroeg ik.

‘Ehm. Dat weet ik wel maar mag ik niet zeggen van mama. Je zult het zo zien.’

Ik sprong er af. Hij beukte de stoep op, langs het huis, naar de achterzijde, over het gras naar het fietsenhok. Ik rende achter hem aan. Balthazar gooide zijn fiets tegen de grond en holde naar de achterdeur. Die was op slot. De sleutel lag onder de mat.

We betraden het huis. Mama was niet in de zitkamer. Roepend gingen we door het huis. We keken op zolder en in de badkamer – misschien moest ze de baby schoonmaken. Er was nergens een spoor van mama, noch van een baby. Alleen in de zitkamer lag een blauw vestje dat mama de laatste avonden had zitten breien. Het vest was nog net niet af, de breipennen zaten door de bol wol gestoken.

Balthazar zeeg op de bank neer. Hij zei niks. Met z’n tweeën zaten we op de bank en staarden naar de bol wol. Uren zaten we daar. Het huis was zo stil dat het eng was. Na een tijd sloeg Balthazar een arm om me heen. Buiten werd het langzaam donker, straatlantaarns sprongen knipperend aan.

Balthazar knipte het plafondlicht aan. Het gaf wit licht. Hij pakte de breipennen en de knot wol van tafel en vroeg: ‘Weet jij hoe dit moet?’

We hadden mama gadegeslagen. Balthazar kopieerde haar bewegingen en vloekte. Hij pulkte aan de draad wol, trok het weefsel los om te bestuderen hoe dat in elkaar zat en probeerde het opnieuw.

‘Ja, nu heb ik het te pakken!’

Verbeten breide hij aan het vestje en hoewel we allebei zwegen was het duidelijk dat we hetzelfde dachten: zodra het vestje af was, kwam de baby vanzelf thuis. Ik keek naar hem hoe handig hij de pennen hanteerde, ze gingen steeds sneller. Naarmate Balthazar sneller met de pennen klikte groeide de hoop in mijn borst dat alles goed zou komen.

Al weken was vader niet tevoorschijn gekomen en al weken werden wij stilzwijgend geacht de slaapkamer niet te betreden. De deur van mama’s en vaders kamer bleef potdicht. Het huis was donker en stil. Al weken waren we stil. Ik wist niet of hij er nog wel was. Of hij daar achter die deur lag. Ik zag mama ook geen eten meer naar vader brengen. En over onze Stradivarius hoorden we niets meer.

‘Hij voelt zich niet goed,’ zei Engelbert. ‘In zijn hoofd, hij voelt zich niet fijn in zijn hoofd.’

‘Laten we naar hem toe gaan,’ zei ik.

‘Nee, dat kan niet.’

‘Waarom niet?’

‘Ik denk dat dat niet mag van mama. Hij is misschien verdrietig over de baby.’

‘Hoe zou jij het vinden daar al die tijd te liggen zonder dat ooit iemand je bezoekt?’ zei ik.

Dat overtuigde Engelbert tot mijn verbazing, want hij luisterde eigenlijk nooit naar me. We slopen de trap op. Mama was niet thuis. We stonden in het halletje. Hier kwamen de vier deuren op uit. De kamer die Engelbert en ik deelden, de deur met daarachter de trap naar zolder, de deur van mama’s en vaders slaapkamer en daarnaast de badkamerdeur.

Engelbert had zijn hand al op de deurklink liggen, voorzichtig duwde hij hem naar beneden. De deur gaf niet mee. Hij duwde harder. Hij zette zijn schouder er tegenaan, hij wrikte de klink op en neer. Hij draaide zijn gezicht naar mij: ‘Hij zit op slot.’

‘Hij ligt te slapen denk ik. Laten we maar naar buiten gaan.’

‘Kom,’ zei Engelbert en hij duwde de badkamerdeur open. Links was het bad en rechts, direct om de hoek, de deur naar de slaapkamer. Engelbert probeerde hem open te duwen. Gelukkig ook op slot.

‘We hebben een mes nodig.’ Engelbert keek me aan. ‘Een gewoon keukenmes. Kom, haal het.’

Ik sloop naar beneden, vooral bang om daar mama, Julius of Balthazar tegen te komen en te moeten uitleggen wat we aan het doen waren. Ik pakte een mes uit de la en stopte het in mijn korte broek. Ik ging naar de badkamer, deed die van binnen op slot en overhandigde het mes. Met een paar draaien opende Engelbert de deur naar de slaapkamer.

De gordijnen waren dicht. Vader lag natuurlijk in diepe slaap. In de kamer klonk het gezoem van vliegen. Het duurde even voordat mijn ogen gewend waren aan de duisternis. Het dekbed was onopgemaakt, het bed leeg. Ik speurde rond. Misschien dat vader gevlucht was voor het gewrik met de deur, misschien hield hij zich ergens verstopt in de kamer. Langs de klerenkast stond een hele rij aardewerken vaasjes en vazen. Engelbert zakte op zijn knieën en keek onder het bed, vervolgens maakte hij één voor één de vier deuren van de kast open en woelde tussen de kleren.

‘Hij is weg,’ zei Engelbert. Ik keek achter de gordijnen. Honderden vliegen zoemden verbeten heen en weer in de beperkte ruimte tussen de gordijnen en het raam of zaten stil tegen het glas.

‘Ja, hij is weg,’ zei ik. En ineens voelde ik me verschrikkelijk leeg. Ik werd bang. Maar Engelbert liep naar de vazen toe en nam er een in de hand.

‘Wat is dit?!’

Ik haalde mijn schouders op, ik wilde weg.

‘Hier, nog meer!’

Engelbert wees in de kast waar inderdaad nog meer vaasjes stonden, in alle kleuren. Hij pakte een vaasje, keek erin, schudde het in zijn hand. Hij pakte het volgende en deed daar hetzelfde mee. Hij werkte een hele plank met vazen af, in de hoop dat in een van de vazen het antwoord op onze vragen zat.

‘Laten we gaan,’ zei ik.

Hij stapte terug, keek voor hij de kastdeur sloot nog eenmaal naar de immense verzameling aardewerk, als een koopman die overdacht wie hij die dingen in de maag kon splitsen.

We sloten de kamerdeur achter ons en gingen buiten zwijgend fikkie stoken. Terwijl we in de vlammen staarden brak ik me het hoofd over waar die vaasjes en vazen ineens vandaan kwamen. Als mama maar niet de Stradivarius had geruild voor deze verzameling.

’s Avonds aan tafel zei mama dat we niet te veel lawaai moesten maken.

‘Waarom niet?’ vroeg Engelbert.

‘Vader slaapt. Hij moet veel slapen,’ antwoordde mama monotoon. Engelbert schudde zachtjes zijn hoofd.

Kort daarna moesten we onze koffers pakken. We hoefden niet naar school, net als de afgelopen week. Ieder van ons mocht één koffer meenemen. Mama hielp mij met pakken. Gedwee deed ik wat ze zei. Speelgoed mocht niet, dat haalde zij er weer uit. Het konijn dat iedere nacht bij mij in bed lag ging wel mee. We mochten een leesboek kiezen en één strip voor in de trein.

Mama bracht ons met de Renault weg. Het station lag buiten Masray op een kale kleivlakte. Het was niet meer dan een verhoging belegd met stoeptegels. Er was zelfs geen wachthokje. Het leek eerder gebouwd om goederen in te laden dan mensen. De paar bomen bij het station waren kromgegroeid door de wind.

Op het perron gaven we mama om de beurt twee zoenen. Ieder droeg zijn eigen koffer. Julius had een extra tas met de boeken en boterhammen. Voor we in de trein stapten gaf mama Julius nog een keer de reisinstructie. Hij stond kaarsrecht met de koffer in de rechterhand en de legerpukkel met reisbenodigdheden kruislings om zijn bovenlichaam.

‘In Utrecht moeten jullie uitstappen en daar de trein naar Amersfoort nemen. Van welk perron die vertrekt weet ik niet, dat kun je aan een spoorwegbeambte vragen. Jullie hebben daar twintig minuten de tijd.’

‘Utrecht, trein naar Amersfoort, twintig minuten,’ herhaalde Julius. Ik was bijna zeven, hij was enkele maanden eerder twaalf geworden. Hij keek heel serieus. We waren in goede handen bij Julius. Hij kon alles. Wij klommen alle drie al in de trein en wachtten in het halletje. De conducteur blies op het fluitje. Mama bleef doorpraten. De trein siste.

‘In Amersfoort stappen jullie uit en nemen de trein die aan de andere kant van het perron staat. Daar heb je drie minuten de tijd, dus je moet bij aankomst al naar de deur lopen,’ zei mama. Ik hoorde angst in haar stem. ‘Opa en oma wachten jullie in H. op. Vraag of je mag bellen als jullie zijn aangekomen. Goed?’

Julius stond doodkalm voor haar. De conducteur was enkele deuren verderop al ingestapt. De trein begon te trillen. Balthazar leunde vooraan in de deuropening. Als hij niks zei, zei ik ook niks. Balthazar draaide zich om naar Engelbert.

‘Hier, pak aan.’ En hij gaf hem de koffer.

‘Komt in orde,’ zei Julius. ‘Maak je geen zorgen.’

‘Zoen,’ zei mama. ‘Geef me een zoen.’

De trein schokte. Het was nu niet de tijd voor dit soort plichtplegingen. Bovendien had hij haar een minuut daarvoor al een kus gegeven. Maar Julius deed het. Hij legde een hand op mama’s schouder, ging op zijn tenen staan en gaf haar een zoen. Toen zag ik dat mama huilde.

De trein begon te rijden. Julius liet haar los, draaide zich om en was met drie grote sprongen op de treeplank. Balthazar greep hem met een hand in de kraag van zijn jas. Toen sleurde hij met twee handen Julius het halletjein. Julius was nog steeds heel rustig. Ik was dankbaar dat Balthazar zulke sterke handen had.

‘Kom, zwaai naar mama,’ zei Julius en hij hing uit de rijdende trein. Hij perste zich met zijn rechterschouder tegen de deuropening en hield met de linkerhand een ijzeren handvat vast. Zo vormde zijn gestrekte linkerarm een reling waar wij over heen konden buigen om naar mama te wuiven. Mama’s lichaam schokte. Haar buik was niet bol meer. De trein reed al behoorlijk hard. Mama was een zwaaiende, schokkende stip die steeds kleiner werd.

Op het perron in H. stond opa Dupont. Julius herkende hem. Een grote man in een lange grijze jas, daaronder een pak. Hij pakte ons om de beurt vast, mij en Engelbert tilde hij met twee handen even van de grond.

‘Zo jongens, blij jullie te zien. We gaan er een mooie tijd van maken.’

Hij was écht blij ons te zien. Dat voelde je. Hij rookte een enorme sigaar. Hij bekeek ieder van ons om de beurt en schudde zijn hoofd. ‘Wat zijn jullie een grote kerels geworden. Ongelooflijk.’

Hij kon er niet genoeg van krijgen naar ons te kijken. Zijn gedachten leken alle kanten op te gaan. We stonden met onze koffers in een halve cirkel om hem heen. Het perron was inmiddels leeg.

‘Opa, hebt u een telefoon?’ vroeg ik. Hij moest glimlachen om mijn vraag.

‘Ja natuurlijk. Thuis. Jullie willen je moeder zeker bellen. Heel goed! Kom dan gaan we. Boele wacht beneden.’

Opa nam een trek van zijn sigaar, hield zijn armen om ons heen geslagen en zo liepen we de trappen af, door het stationsgebouw. Iedereen week naar de kant, mensen groetten beleefd. Mijn borst zwol: zo’n opa, in een lange grijze jas, een man voor wie de mensen opzij gingen.

Voor het station wachtte een grote donkerblauwe auto. Engelbert had verteld dat onze familie eigenlijk multimiljonairs waren. Nou, wij niet. Zeldzame smulpartijen dankten we aan onszelf, als we in het aardbeienveld de gebroken beschuiten uit onze jaszakken toverden en de aardbeien erop pletten. Maar nu was ik er niet langer zeker van dat Engelbert alles uit zijn duim had gezogen.

‘Het is een Jaguar,’ fluisterde Engelbert.

Boele bleek de chauffeur van opa te zijn. Hij nam zijn pet af, gaf ons allemaal een hand en sprak Julius aan met ‘meneer Julius’. Mijn broers kropen met z’n drieën achterin, ik kon voorin bij opa op schoot. Hij doofde zijn sigaar in de asbak en sloeg twee armen om mij heen. Hoewel ik hem eigenlijk niet kende, vond ik het helemaal niet erg.

Een triomfrijkere, beloftevollere tocht had ik nimmer gemaakt. De auto rook naar sigaren en boenwas. Het dashboard was van glimmend hout. In de stad stopten mensen op de stoep om de auto na te kijken. Ik wilde zo wel de hele wereld over. Boele reed heel rustig en gelijkmatig, heel anders dan mama, die altijd hard optrok en hard remde. Je kon niet bij haar in de auto zitten zonder misselijk te worden. Maar dit was geen auto, dit was een schip. Boele was de kapitein. Hij had zijn pet weer opgezet.

Hij had polsen zo dik als mijn bovenbenen. Hij stookte de auto lekker warm. Hij zei niets. Hij glimlachte een beetje en lette op de weg. We reden over een kronkelende met stenen verharde weg, tussen weilanden en bossen, tegen de heuvel op. Het was inmiddels donker geworden. Boven op de heuvel viel warm geel licht uit een huis zo groot als een kasteel.

Het huis rees voor ons op. Ik kon niet zien waar het begon en waar het eindigde. Het was wit geschilderd en groter dan de school in Masray. De voordeur was immens. Een oude vrouw opende de voordeur. Ik bleef zwijgend voor de deur staan, niet wetend wat te doen.

Ik zei zacht: ‘Dag oma.’

Opa kwam achter me aangelopen en zei: ‘Geef maar een hand Frederik. Dat is Nellie. Zij is heel belangrijk, zij bestiert het huishouden.’ Ik gaf de vrouw een hand. Ze had een zwarte rok aan met een wit schort ervoor. Achter me hoorde ik gegrinnik. Mijn broers kwamen met hun koffers naar de voordeur en gaven de vrouw breed grijnzend een hand.

We stapten de hal in. De hal was zo hoog dat het rijtjeshuis uit de Touwslagerstraat in Masray er met gemak in z’n geheel in paste. Opa wees ons de garderobe. Julius zei: ‘Zag je niet dat ze een schort voor had?!’ Engelbert fluisterde: ‘Dag oma.’ Hij en Balthazar konden niet stoppen met grinniken. Ik probeerde Engelbert tegen zijn schenen te schoppen. Boele bracht mij mijn koffer na.

Het huis was L-vormig. De hal, de veranda en de muziekkamer waren lager gelegen en stonden haaks op de rest van het huis. Dit deel was van hout gebouwd terwijl het andere uit baksteen was opgetrokken.

Opa ging ons voor naar de zitkamer. Daar brandde de haard. In de hoek zat aan een tafeltje een vrouw met een sigaret in haar mond. Voor haar lagen rijen kaarten op tafel. Ze draaide een kaart om en leek er door geïrriteerd. Ze was dun, niet zo groot, met witgrijs haar en een bril op haar neus. Ze moest vroeger mooi geweest zijn. Ze draaide nog een kaart om, blies de rook uit, keek naar ons op en zei met een nicotinestem: ‘Zo, daar hebben we de schipbreukelingen.’

Dit moest oma zijn.

We bleven maanden op De Witte Olifant, al leken het wel jaren, temeer omdat we niet naar school gingen. Behalve dat oma af en toe sikkeneurig deed en dat telkens als Nellie de kamer binnenkwam een van mijn broers ‘Dag oma’ fluisterde gingen de dagen voorbij als in een droom. We bouwden hutten, verborgen rondslingerende sieraden in holle bomen en haalden melk bij boer Mans. Engelbert en ik deelden een kamer, Julius en Balthazar deelden de kamer naast ons. De logeerkamers werden zelden gebruikt. Opa en oma waren dol op gezelschap maar niet op logés. De kamers keken uit op het bos, op de bureaus slingerde muntgeld.

Opa was zo groot als een berg. Hij had een ovaal, gevoelig hoofd met rimpels in het voorhoofd en een zware neus. Iedere ochtend om kwart over zes haalde hij me op. Hij kwam binnen op kousenvoeten, in zijn donkerblauwe pak en fluisterde: ‘Kom Frederik, werk aan de winkel.’

We gingen naar de bijkeuken. Daar trok opa klompen aan, ik rubberlaarzen. We stapten naar buiten, opa stak zijn hand uit. Een reusachtige hand, waarin de mijne verdween. Het gras was nat. We gingen achterom over het grind, langs de cirkel vol buxussen met in het midden de zonnewijzer op een sokkel van Bentheimer-steen, naar de schuur waar de auto’s stonden.

Tegen de muur was een houten kist getimmerd. Grootvader tilde het deksel op en zette die klem tegen de muur. De kist was zó groot en hoog dat ik niet over de rand kon kijken. Opa pakte mij onder mijn oksels en liet me met mijn hoofd naar beneden in de kist zakken. De eerste keer was dat eng, daarna alleen maar leuk. Ik had in beide handen een plastic maatbeker. Onder mij was een zee van felgele maïskorrels. Een enorme hoeveelheid waarin ik, als opa mij losliet, zou verdwijnen. Maar hij hield mij vast.

Ik schepte de bekers vol. Opa haalde me weer naar boven. Vaak liet ik de inhoud van een beker nog eens in de kist vallen, zodat opa mij opnieuw moest laten zakken. Ik genoot van die sterke greep. Nadat opa me neergezet had pakte hij een zinken gieter en vulde die met water.