DE INSLUIPER

Van Monika Sauwer verschenen eerder:

Mooie boel (verhalen, 1978)

Wilberts lunchpakket (prentenboek, 1978)

Basilok Dok (kinderboek, 1979)

Koude kermis (verhalen, 1983)

Huis en hemel (roman, 1986)

De nabestaanden (roman, 1988)

De animist (verhalen, 1989)

Een verlegen man (roman, 1994)

De ontsnapte dieren (kinderboek, 1999)

Onrustige slapers (roman, 1999)

De grotten van Olim (kinderboek, 2000)

Nemo (roman, 2001)

De dieren van het Verdronken Land (kinderboek, 2001)

Levend model (roman, 2003)

Een onwillige god (roman, 2004)

Monika Sauwer

De insluiper

2006
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2006 Monika Sauwer

Omslagontwerp Via Vermeulen / Rick Vermeulen

Typografie Arjen Oosterbaan

Auteursfoto Ronald Hoeben

ISBN 9789025430894

D/2006/0108/909

NUR 301

www.boekenwereld.com

– 2 –

Na het overlijden van haar tante Addy was Martha teruggekeerd naar het huis van haar jeugd. Tegen haar zin, maar zij was enig erfgename.

Na al die jaren Amsterdam waren de maten van het huis haar snel weer vertrouwd. Haar voeten kenden de traptreden, haar handen vonden blindelings trapleuningen, deurknoppen en de koude porseleinen trekker van de wc achter in de donkere gang met de krakende houten vloer. De vele ramen met uitzicht op de tuin deden haar vrijer ademen dan in de stad. Toch hing er een geur die ze niet kon thuisbrengen. Was die er vroeger ook al?

Ze had haar geboortehuis nooit gemist, ze had het zelfs lange tijd beschouwd als een plek van verdriet, waar ze na bezoekjes aan haar tante liever niet bleef slapen.

Toen ze negen jaar oud was, waren haar beide ouders verongelukt. Neergestort met een vliegtuigje in de buurt van Lille, waar haar vader een baan had gekregen aan de universiteit. Hij was archeoloog, hij en zijn vrouw vlogen mee met een toestel van de Franse Luchtcartografische Dienst.

Nog jarenlang had Martha haar schoolvriendinnetjes wijsgemaakt dat haar ouders in Canada woonden, een leugen waarvan ze geen afstand kon doen omdat ze er zelf in wilde geloven. Sinds het ongeluk was ze door haar ongetrouwde tante en haar oma opgevangen. Voor geen van drieën was dat gemakkelijk geweest. Martha kreeg een opvoeding waar weinig lijn in zat. De oma was streng, de tante grillig. Wat de een verbood, moedigde de ander aan.

Als enig kind had ze vaak alleen moeten spelen. Achter in de tuin of op zolder vertelde ze haar lappenkonijn over het ideale gezin: ouders van wie je alles mocht, een grote broer die je meenam naar de kermis en de ijsbaan.

Hoewel er kamers genoeg waren op de eerste verdieping, wilde Martha toch weer op haar oude zolderkamer gaan slapen. Tijdens het stofzuigen en het bed opmaken begon ze zich te ergeren aan de zelfgetekende posters die aan de wanden hingen te verschieten. Felgekleurd waren ze destijds, uitgevoerd in neo-jugendstil, met paarse of oranje aankondigingen van schoolfeesten die meestal hadden teleurgesteld. Ze wipte de punaises los met een schaar, rolde de posters stijf op en stak ze zo diep mogelijk achter de klerenkast. Niet eerlijk, want het ontwerpen had haar toen van een zekere populariteit verzekerd. Tijdens het urenlange tekenen met viltstift en Oost-Indische inkt was ze geheel opgegaan in haar papier.

Op de plaats van de verwijderde affiches toonden zich nu lichtgele rechthoeken op het omringende grauw van de muren. Verwijtende rechthoeken, maar zo kon ze wel de oorspronkelijke kleur weer zien die haar vader en later Addy hadden aangebracht. Er was geen ontkomen aan, elke vierkante centimeter van dit huis verwees naar iets of iemand.

De eerste nacht in het smalle bed voerde haar terug naar haar tienertijd: vrijen om erbij te horen, met een weinig aantrekkelijk vriendje, al doende steeds luisteren of er geen tante de zoldertrap opkwam, na afloop thee moeten drinken in de serre en nog veel meer meisjesleed. Wat deed ze hier? Ze haatte haar jeugd, waar was ze aan begonnen? Ze moest Bel Air zo snel en zo goed mogelijk zien te verkopen. Maar eerst opruimen en de tuin fatsoeneren. Een onafzienbare taak.

Ze rolde van de ene zij op de andere en was bang voor alles en niets tegelijk. Een ondraaglijk gevoel, want angst wil een object hebben, dus bleef ze piekeren. Nu eens leek het smalle bed een ziekenhuisbed waar ze elk moment uit kon vallen, dan weer voelde ze het huis met al zijn kamers vol meubels zwaar aan zich trekken. Of ze hoorde in haar halfslaap Addy krakend de trap op klimmen om haar uit te foeteren: ‘Ben je nou alweer met je tengels aan m’n (vul maar in) geweest!’ Van haar tante mocht Martha nooit ergens aan komen. Ze zou alles kapot, vies of zoek maken. Eigenlijk hield Addy niet van kinderen – ze herinnerden haar aan eigen gemiste kansen – maar van de ene dag op de andere zat ze met de dochter van haar broer opgescheept.

Wat was beter, tobde Martha, herinneren of vergeten? Alles in een container gooien, het huis verkopen en dan spijt krijgen, of het verleden koesteren en zijn plaats geven?

De tweede nacht sliep ze rustiger, ze had haar angst voor het lege huis gedomesticeerd. De met zachtboard afgeschotte zolderkamer was een veilige verpakking, besloot ze. Ze las zichzelf in slaap en werd wakker van de duiven in de dakgoot. Lang stond ze voor het open raam de ochtendlucht in te drinken. Was ze klaar voor een nieuw begin? Dankbaar voor het daglicht keek ze de boomkruinen in. Achter de tuin liep een zandpad en daarachter lag de heide. Aan haar rechterkant stond een huis te koop, aan de andere kant was een verwilderde kerstbomenkwekerij uitgegroeid tot een volwassen sparrenbos. Ze rook het vochtige naaldhout en huiverde.

Na wat rek- en strekoefeningen en een warm bad trok ze voor de grap een van haar oude broeken uit de naar kamfer riekende kast aan. De rits ging zowaar nog dicht. Wat er ook gebeurd mocht zijn, veel dikker was ze niet geworden. Ze zou de schooltas die ze onder in de kast vond kunnen volstoppen met vergeelde boeken en schriften en dan naar school fietsen, als in haar nachtmerries waarin ze weer eindexamen moest doen.‘Voor mij geen nostalgie,’ zei ze hardop. Ze begon al in zichzelf te praten, net als haar tante, de laatste bewoonster. Nu was zíj de hekkensluiter en aspirant-eigenaar van het huis dat haar overgrootvader een eeuw geleden had laten bouwen. De reden van zijn verhuizing van Utrecht naar de Veluwezoom was zijn zoontje. Martha’s latere opa George had als kleuter astma gehad en dokters schreven toen ‘goede lucht’ voor.

Kon zij de verantwoordelijkheid aan? Ze moest zich met één dag tegelijk bezighouden, nam ze zich voor. Rustig opruimen en haar gedachten laten gaan, luisteren naar wat het huis te vertellen had. Ze wilde in haar oude klimboom klimmen om het terrein te overzien, maar die bleek te zijn omgehakt. Ze maakte de serre schoon en deed een eerste poging tot tuinieren. Gaandeweg ontdekte ze dat één dag van vroeg tot laat, van uur tot uur in eenzaamheid beleven een hele opgave was.

Meer dan de telefoon werd de computer haar vriend, de e-mail haar levenslijn met de anderen. Een scherm is geduldiger dan papier, alles wat je maakt of schrijft laat zich moeiteloos veranderen of spoorloos uitwissen.

Bel Air lag in een boomrijk wijkje met laatnegentiendeeeuwse villa’s. Een kilometerslange eikenlaan verbond het met de dorpskern van Wolfheze. Gekoesterde huizen waren het, met namen, en met tuinen uit een tijd dat de heidegrond nog vrijwel niets kostte. Huizen waar je omheen kon lopen.

Het geluid van de echte wereld, het suizen van het snelverkeer over de A50 naar Nijmegen, hoorde Martha algauw niet meer omdat het er altijd was.

Pas toen ze er allang niet meer woonde, was ze naar Huize Bel Air gaan kíjken. Het had een blik, het keek de bezoeker vorsend aan met zijn hoge ramen en intelligente puntgevel. Aan de ene kant had het een serre met een balkon erboven, aan de andere een ruime bijkeuken. Donker geboomte gaf het rugdekking. Aan de straatkant had het een stenen tuinpoort met een lichtgroen geverfd, smeedijzeren hek, dat kermde bij het openen en sluiten. Rustieker kon het niet. Het soort huis waar ze graag zou intrekken als ze er niet opgegroeid was.

Het duurde dagen eer Martha haar gejaagdheid kon afleggen in ruil voor een zekere berusting. Zo paste ze beter bij het huis en bij de mensen hier. Bij de ouderen, welteverstaan, want iedereen onder de vijftig bleek overdag de wijk uit om geld te verdienen. Er kwam niemand langs, behalve de postbode en vaklieden als de computerman en een elektricien voor het badkamerlicht. Op een smoorhete dag in juli had ze zelfs de schoorstenen laten vegen, omdat de man die aan de deur zijn diensten aanbood haar zo beteuterd aankeek terwijl ze hem probeerde af te schepen. Zouden alleenstaande vrouwen vaker werklui bij zich thuis laten komen dan samenwonende? De computerman had de gratie van de echte vakman, doelgerichtheid sierde zijn bewegingen. Ze had hem begeerd maar haar verlangen beklijfde niet, het sloeg moeiteloos over op wie of wat zich toevallig aandiende. Gevoelens vervluchtigden hier snel omdat er niemand was om ze mee te delen. Niemand dan de onvermoeibaar jubelende merel in de spar, maar wat er in zijn kopje omging zou ze nooit weten.

De dichtstbijzijnde winkel was twee haltes met de bus of acht minuten fietsen, via een brug over de snelweg heen en dan langs de lange eikenlaan naar het dorpscentrum.

Ze moest het doen met de hoffelijke begroetingen van de buurman, een oude antiquaar. Tot de jongelui met tennistassen op hun fonkelende fietsstuur had ze geen toegang, net zomin als tot de ouders met hun golfclubs. Soms probeerde ze een praatje met een loslopend kind of een hond zonder baas, maar die reageerden schrikachtig. Ze roken haar vreemdheid. Ze was een ander geworden, de weg naar haar verleden was versperd, ze werd beleefd maar resoluut teruggewezen. Had ze het maar niet moeten verloochenen, nu sloot het zich langzaam voor haar af als een wak in het kroos. Straks zou ze de bodem niet meer kunnen zien. Op een paar oude winkeliers in het dorp na kende ze hier niemand meer. Al leek haar jeugd in de ruimte nabij, met huis en al was ze afgedreven naar een nieuwe, onwerkelijke tijd.

– 3 –

De dagen in Bel Air regen zich aaneen tot weken. Hoewel Martha zich had voorgenomen hard te zijn, kon ze niets weggooien. Als het vrouwtje uit het weerhuisje was ze met slecht weer binnen en met mooi weer buiten bezig. Aan haar grafisch werk kwam ze nauwelijks meer toe.

Op een regendag in augustus vond ze tussen de spam een bericht van een zekere Nina Smit. Wie kon dat zijn? Nieuwsgierig maakte ze het open, omdat het onderwerp ‘Addy Duinker’ was. Een ver familielid dat haar tantes rouwadvertentie in de krant had gelezen?

‘Zeer geachte mevrouw Duinker,

Gecondoleerd met het verlies van uw lieve tante. Ik reageer veel te laat, maar ik woon in Québec, Canada, en de rouwadvertentie werd me pas onlangs opgestuurd door een Hollandse kennis. Mijn excuses voor de e-mail in plaats van een brief, maar ik ben herstellende van een knieoperatie en dan is de computer zoveel makkelijker. Je hoeft niet naar de brievenbus.

U kent mij niet, maar ik ken u wel een beetje van uw website. Ik heb gewoon uw naam en land ingetikt en toen kwam ik algauw bij ‘Duinker Design’ terecht. Wat een verrassing! Nu ken ik alvast uw gezicht van de foto van u aan uw werktafel. Het is opvallend hoe u op uw vader lijkt, dezelfde wenkbrauwen, dezelfde neus. Hij kon goed tekenen en nu maakt u behang en boekomslagen, zie ik. Mooi werk en zo veel!

Ik weet dat uw ouders zijn verongelukt toen u nog jong was en dat Addy een tweede moeder voor u is geweest. Voor mij was ze een zusje. Des te verdrietiger dat zij na wat er gebeurd is geen contact meer met mij wilde. Maar wat zij ook van me gedacht mag hebben, ik zal haar nooit vergeten. Ze was een driftkop, in haar jonge jaren zag ze eruit als een filmster, met haar zwarte haar en felle donkere ogen. Als ze kwaad was stampte ze op de grond met haar hakje en gooide het hoofd in de nek. Ze kon je verachten, maar ze kon ook heel aandachtig naar je luisteren en lief en meelevend zijn.’

Martha ging rechterop zitten en wreef haar ogen uit: een onbekende jeugdvriendin van Addy! Daar moest ze meer van weten. Geboeid las ze verder.

‘Mijn schoondochter heeft liever niet dat ik contact met u heb. Zij en mijn zoon denken, geloof ik, dat ik gek aan het worden ben. Wie oud is wordt van alle kanten aangepraat dat hij/zij bezig is zijn verstand te verliezen, maar ik laat me niet op mijn kop zitten! Schrikt u vooral niet, ik bedoel het niet kwaad. Ik wil u alleen maar mijn verhaal vertellen. Ik moet met mezelf in het reine zien te komen. Na al die jaren heb ik er toch ook recht op om mijn kant van de zaak te belichten?

Nu ben ik oud en de waarheid wil naar buiten, onder de mensen komen. Waarom ik juist u daarvoor uitkies? Omdat we in zekere zin familie zijn. Uw grootvader George Duinker heeft mij als oorlogsweesje van veertien in het gezin opgenomen. Dat meisje, u misschien uit verhalen bekend als Ninette, werd net als de andere twee kinderen behandeld. Ik moest meehelpen in de moestuin, sokken stoppen en verstellen, wassen en strijken, mee naar de kerk met uw grootmoeder. Ik was gelukkig in Huize Bel Air.

Dankbaar denk ik terug aan mijn pleeggezin en aan mijn zusje Addy en ik wens u veel sterkte met het gemis.

Hartelijke groeten,

Nina Smit.’

Nina? Nog nooit had Martha die naam horen noemen in de familie. Dit was veruit de merkwaardigste condoleancebrief die ze tot nu toe had ontvangen. Tijdens het lezen had ze het bloed uit haar gezicht voelen wegtrekken, zoals altijd als ze aan haar vader werd herinnerd wanneer ze er niet op verdacht was. Even betastte ze haar neus: ‘Het is opvallend hoe u op uw vader lijkt.’ Haar was altijd verteld dat ze ‘sprekend’ haar oma zou zijn, en dat ervoer ze niet als compliment.

Wie was deze Nina? Alle namen klopten. Haar grootvader kende Martha uit verhalen als huistiran en avonturier, maar ze had nooit gehoord dat hij een weesmeisje in huis had genomen. Jaren voor haar geboorte was hij gestorven aan een longontsteking. Als kind had ze vaak over hem gefantaseerd: een man met gezag in een huis vol vrouwen. Hij had zijn stem maar even hoeven verheffen om het kippenhok stil te krijgen.

Ze las de e-mail nog een keer. Nina Smit wilde haar verhaal vertellen, zo schreef ze. Ze had Martha’s vader als jongen gekend, dat bood nieuwe perspectieven. Hoe meer ze over hem te weten kon komen, hoe beter.

Ze wist nog precies wat ze deed op die warme dag in augustus 1960, toen het fatale bericht kwam. Het was een lange vakantiedag, ze liep zomaar wat te huppelen door de buurt, er was niemand om mee te spelen. Huppelen, zoals alleen jonge meisjes dat kunnen. Toen kwam Addy naar buiten om te vertellen dat er iets ergs was gebeurd met haar ouders, dat ze allebei in het ziekenhuis lagen. Martha had niets teruggezegd maar was op straat gaan tekenen. Geen beesten of een hinkelbaan, zoals anders, maar een streep. Met een wit krijtje trok ze een eindeloos lange, rechte lijn over het asfalt van haar laan. Al doende raakte ze in trance, ze mocht pas stoppen als het krijt op was, maar voor het zover was werd ze geroepen voor het eten.

Binnen kreeg ze de waarheid te horen. Haar oma en tante Addy zeiden met bleke gezichten dat het vliegtuig van haar ouders was neergestort boven een korenveld in Frankrijk. Het toestel was uitgebrand, haar ouders zouden nooit meer terugkomen. Dat weigerde ze te geloven. Ze rende naar boven om uit het zolderraam naar de lucht te kijken. Er vloog net een vliegtuig over dat een witte streep trok. Vanuit de lucht kon je mooi zien hoe oude Romeinse wegen gelopen hadden, had haar vader geschreven in zijn laatste brief, die ze uit haar hoofd kende. Vanuit de lucht kon je dus ook te pletter vallen en verbranden in je toestel.

Ze wilde haar ex-vriend bellen om over Nina te vertellen. Max had Addy goed gekend en haar oma nog ontmoet als hoogbejaarde dame die urenlang zat te zwijgen met een pluizig geworden breiwerk op schoot. Soms kwam het oude venijn nog even boven. ‘Jullie zijn helemaal niet verliefd, dat zie ik zo,’ zei ze dan. Of: ‘Waarom hebben jullie geen kinderen?’ Oma Ida was, zoals dat heette, geen gemakkelijk mens geweest.

Op tijd bedacht Martha zich. Familieanekdotes van een ex zijn alleen nog maar hinderlijk. Ze moest eraan wennen dat ze er alleen voor stond.

Tuk op meer nieuws uit het verleden, antwoordde ze Nina per omgaande: ‘Bedankt voor uw bericht. Zou u me, als u tijd hebt, nog iets meer kunnen vertellen over mijn familie? Ik was negen toen mijn vader verongelukte, dus verhalen over hem en over mijn opa die ik nooit gekend heb zijn meer dan welkom.’

Voor het eerst in jaren kreeg Martha een kans de eindeloos door haar oma en Addy herkauwde herinneringen aan te vullen met verse voorraad. Het was duidelijk dat er vroeger in dit huis veel gepraat werd, maar nog meer verzwegen. Opeens schoot haar te binnen hoe vaak ze als kind ‘mind the child’ had horen fluisteren. Ook later, in haar puberteit, als ze doodstil achter de deur stond om dan plotseling de kamer binnen te vallen, stokten de gesprekken tussen oma Ida en Addy halverwege een zin.