EEN REGENBOOG ONTRAFELEN

Van Richard Dawkins verschenen eerder

Onze zelfzuchtige genen
De blinde horlogemaker
Onze onsterfelijke genen
Het toppunt van onwaarschijnlijkheid

Richard Dawkins

EEN REGENBOOG
ONTRAFELEN

Vertaald door Han Visserman

1999
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 1999 Richard Dawkins
© 1999 Nederlandse vertaling Han Visserman
Oorspronkelijke titel Unweaving the Rainbow
Omslagontwerp ARTGRAFICA
Omslagillustratie André Thijssen
Foto achterplat Lisa Lloyd
Typografie Arjen Oosterbaan
ISBN 9789025430924
D/1999/0108/609

Voor Lalla

INHOUD

 Voorwoord

  1  De verdoving van het bekende

  2  Een salon vol hertogen

  3  Streepjescodes in de sterren

  4  Streepjescodes in de lucht

  5  Streepjescodes in de rechtspraak

  6  Door sprookjesfantasie begoocheld

  7  Het mysterieuze ontrafelen

  8  Grote, duistere symbolen van verheven romantiek

  9  De zelfzuchtige samenwerker

10  Het genetische dodenboek

11  De wereld herweven

12  De ballon van de menselijke geest

 Vertaling poëziefragmenten

 Beknopte bibliografie

 Register

VOORWOORD

Een buitenlandse uitgever van mijn eerste boek heeft me eens bekend dat hij, toen hij het had gelezen, zo ontdaan was door de zijns inziens nare, kille boodschap ervan, dat hij drie nachten niet had kunnen slapen. Anderen hebben me gevraagd hoe ik het opbreng ’s morgens op te staan. Een leraar uit een ver land schreef me vol verwijt dat een leerlinge na lezing van datzelfde boek in tranen bij hem was gekomen, omdat ze er de indruk aan had overgehouden dat het leven leeg en zinloos was. Hij had haar aangeraden het boek niet aan haar vrienden en vriendinnen te laten zien, uit angst dat die door hetzelfde nihilistische pessimisme werden aangestoken. Soortgelijke beschuldigingen van doffe ellende, van het uitdragen van een steriele, trieste boodschap, worden de natuurwetenschap in het algemeen vaak voor de voeten geworpen, en wetenschappers spelen er grif op in. Mijn collega Peter Atkins begint zijn boek The Second Law (1984) in deze geest:

Wij komen voort uit chaos, en de dieptestructuur van verandering is verval. Eigenlijk is er alleen maar bederf en de onstuitbare vloed van de chaos. Verdwenen is het doel; al wat er over is, is richting. Dat is de treurnis die we moeten aanvaarden wanneer we diep en objectief in het hart van de kosmos turen.

Maar zo’n zeer terechte opruiming van slappe pseudo-doelen, zulk prijzenswaardig realisme in het hekelen van kosmische sentimentaliteit moet niet worden verward met verlies van persoonlijke hoop. Waarschijnlijk heeft het uiteindelijke lot van de kosmos inderdaad geen doel, maar zou ook maar iemand van ons zijn levenshoop verbinden aan het uiteindelijke lot van de kosmos? Natuurlijk niet, als we tenminste goed bij ons hoofd zijn. Ons leven wordt beheerst door allerlei warmere menselijke ambities en voorstellingen dichter bij huis. De beschuldiging aan het adres van de natuurwetenschap dat ze het leven de warmte ontneemt die het de moeite waard maakt is zo’n bespottelijke vergissing, staat zo lijnrecht tegenover mijn eigen gevoelens en die van de meeste actieve wetenschappers, dat ik bijna tot de wanhoop word gedreven waarvan ik ten onrechte word verdacht. Maar in dit boek zal ik proberen positiever te reageren, en appelleren aan het gevoel van verwondering in de natuurwetenschap, omdat het zo treurig is te bedenken wat die klagers en ontkenners missen. Dat is een van de dingen waarin wijlen Carl Sagan zo goed was en waarom hij zo jammerlijk wordt gemist. Het gevoel van geïmponeerde verwondering dat de natuurwetenschap ons kan geven is een van de opperste ervaringen waartoe de menselijke geest in staat is. Het is een diepgaande, esthetische emotie die op één lijn staat met het mooiste dat muziek en poëzie kunnen verschaffen. Het is waarlijk een van de dingen die het leven de moeite waard maken, en het doet dat zo mogelijk nog effectiever als het ons duidelijk maakt dat de tijd van leven die we hebben, beperkt is.

Mijn titel is afkomstig van Keats, die vond dat Newton alle poëzie van de regenboog had bedorven door hem te reduceren tot de kleuren van het prisma. Erger had Keats zich niet kunnen vergissen, en het is mijn streven iedereen die zich tot een soortgelijke opvatting voelt aangetrokken tot de tegenovergestelde conclusie te brengen. De natuurwetenschap is de inspiratiebron voor grote poëzie, of zou het althans moeten zijn, maar het ontbreekt me aan het talent om het met kracht van argumenten aan te tonen, en daarom ben ik aangewezen op een meer prozaïsche manier van overtuigen. Enkele van de hoofdstuktitels zijn ontleend aan Keats, en de lezer zal misschien hier en daar een in de tekst vervlochten halfcitaat van of toespeling op hem (en anderen) opmerken. Ze staan er als eerbetoon aan zijn sensitieve genie. Keats was ook een beminnelijker mens dan Newton, en zijn schim was een van de denkbeeldige referenten die tijdens het schrijven over mijn schouder hebben meegelezen.

Newtons ontrafeling van de regenboog heeft geleid tot de spectroscopie, en die is de sleutel gebleken tot veel van wat we tegenwoordig over de kosmos weten. En het hart van elke dichter die de benaming ‘romantisch’ verdient zou wel moeten opspringen als hij de wereld van Einstein, Hubble en Hawking aanschouwde. De aard daarvan kennen we door fraunhoferlijnen – ‘Streepjescodes in de sterren’ – en de verschuiving ervan langs het spectrum. Het beeld van streepjescodes voert ons verder naar het heel andere, maar net zo intrigerende gebied van het geluid (‘Streepjescodes in de lucht’), en vervolgens naar dat van de DNA-vingerafdruktechniek (‘Streepjescodes in de rechtspraak’), die me de gelegenheid geeft een beschouwing te houden over andere aspecten van de rol die de wetenschap in de cultuur speelt.

In wat ik de waanafdeling van het boek noem, ‘Door sprookjesfantasie begoocheld’ en ‘Het mysterieuze ontrafelen’, besteed ik aandacht aan de gewone, bijgelovige mensen die, minder verheven dan dichters die regenbogen verdedigen, zwelgen in het mysterieuze en zich genomen en bestolen voelen als het wordt verklaard. Het zijn degenen die van een goed spookverhaal houden, die altijd meteen aan klopgeesten of wonderen denken als er iets ook maar enigszins merkwaardigs gebeurt. Ze laten geen gelegenheid voorbijgaan om Hamlets woorden

There are more things in heaven and earth, Horatio,
Than are dreamt of in your philosophy.*

aan te halen, en de reactie van de wetenschapper (‘Jawel, maar we werken eraan’) slaat bij hen niet aan. Iemand die een mooi mysterie wegredeneert vinden ze een spelbreker, net zoals sommige dichters uit de romantiek dat vonden van Newton met zijn verklaring van de regenboog.

Michael Shermer, hoofdredacteur van het tijdschrift Skeptic, vertelt een leerzaam verhaal over de keer dat hij een bekende televisiespiritist publiekelijk ontmaskerde. De man voerde gewone goocheltrucs uit en maakte mensen wijs dat hij met dode geesten communiceerde. Maar in plaats van zich vijandig te gedragen jegens de nu ontmaskerde charlatan, keerde het publiek zich tegen de ontmaskeraar en schaarde het zich aan de kant van een vrouw die hem van ‘ongepast’ gedrag betichtte omdat hij de mensen hun illusies had ontnomen. Je zou denken dat ze dankbaar was geweest dat haar de schellen van de ogen waren genomen, maar kennelijk had ze ze er liever voor. Ik ben van mening dat een ordelijk universum, dat onverschillig staat tegenover menselijke beslommeringen en waarin alles een verklaring heeft, ook al hebben we die nog op geen stukken na gevonden, mooier en verrukkelijker is dan een universum met verraderlijke, grillige gelegenheidsmagie.

Paranormaliteit zou je misbruik kunnen noemen van het legitieme gevoel van poëtische verwondering waaraan echte wetenschap voedsel zou moeten geven. Een andere bedreiging is afkomstig van slechte poëzie, zoals je het zou kunnen noemen. In het hoofdstuk over ‘Grote, duistere symbolen van verheven romantiek’ wordt gewaarschuwd tegen de verleiding door slechte poëtische wetenschap, tegen de aantrekkingskracht van misleidende retoriek. Ik kijk bijvoorbeeld naar een bepaalde Amerikaanse schrijver uit mijn eigen vakgebied die door zijn fantasierijke geschriften een onevenredige – en mijns inziens ongelukkige – invloed heeft op de manier waarop Amerikanen tegen de evolutie aankijken. Maar in hoofdzaak is mijn boek een betoog ten gunste van goede, poëtische wetenschap, en daarmee bedoel ik natuurlijk niet wetenschap die in dichtvorm is geschreven, maar wetenschap die is geïnspireerd door een poëtisch gevoel van verwondering.

In de laatste vier hoofdstukken wordt een poging gedaan om ten aanzien van vier verschillende, maar met elkaar samenhangende onderwerpen aan te geven wat er zou kunnen worden gedaan door poëtisch geïnspireerde wetenschappers met meer talent dan ik. Hoe ‘zelfzuchtig’ genen ook mogen zijn, ze moeten ook ‘samenwerken’, in de geest van Adam Smith (daarom begint het hoofdstuk ‘De zelfzuchtige samenwerker’ met een citaat van Adam Smith, ook al gaat het niet over dat onderwerp, maar over de verwondering zelf). De genen van een soort kunnen worden opgevat als een beschrijving van voorouderlijke werelden, als een ‘Genetisch dodenboek’. Op een soortgelijke manier ‘herweven’ de hersenen de wereld, door in het hoofd een soort ‘virtuele werkelijkheid’ te construeren die voortdurend wordt bijgewerkt. In ‘De ballon van de menselijke geest’ speculeer ik over de oorsprong van de uitzonderlijkste eigenschappen van onze eigen soort en kom ik ten slotte terug op de verwondering over de poëtische aandrang zelf en de rol die deze aandrang bij onze evolutie kan hebben gespeeld.

Computerprogrammatuur brengt tegenwoordig een nieuwe renaissance teweeg, en sommige creatieve computergenieën zijn tegelijk weldoeners en renaissancisten op zichzelf. In 1995 heeft dr. Charles Simonyi van Microsoft de universiteit van Oxford een nieuwe leerstoel Publieksvoorlichting inzake de Wetenschap geschonken, die ik als eerste heb mogen bekleden. Ik ben dr. Simonyi dankbaar, vooral natuurlijk voor zijn vooruitziende generositeit jegens een universiteit waarmee hij nooit iets te maken had gehad, maar ook voor zijn fantasierijke kijk op de wetenschap en de manier waarop die moet worden uitgedragen. Dat stond fraai geformuleerd in zijn schriftelijke verklaring aan het Oxford van de toekomst (zijn schenking is van blijvende aard, maar het tekent hem dat hij de behoedzame zuinigheid van de juristentaal schuwt), en sinds we na mijn benoeming bevriend zijn geraakt, hebben we elkaar van tijd tot tijd over dat soort dingen gesproken. Een regenboog ontrafelen is te beschouwen als mijn inbreng in het gesprek, en als mijn inaugurele rede als ‘Simonyi Professor’. En klinkt ‘inaugureel’ na twee jaar in die functie een tikje misplaatst, dan mag ik misschien zo vrij zijn Keats nog eens te citeren:

By this, friend Charles, you may full plainly see
Why I have never penn’d a line to thee:
Because my thoughts were never free, and clear,
And little fit to please a classic ear.

Maar een boek schrijven duurt uit de aard der zaak langer dan een krantenartikel of voordracht produceren, en tijdens de wording van dit boek zijn als bijproduct een aantal van beide plus wat uitzendingen ontstaan. Die moet ik nu wel vermelden, voor het geval er lezers zijn die hier en daar wat alinea’s herkennen. De titel ‘Een regenboog ontrafelen’ en het thema van Keats’ gebrek aan respect voor Newton heb ik voor het eerst in het openbaar gebruikt toen ik van Christ’s College in Cambridge, het oude college van Snow, het verzoek had gekregen de C.P. Snow-lezing van 1997 te geven. Ook al heb ik me met zijn thema van The Two Cultures niet expliciet beziggehouden, het heeft wel duidelijk invloed gehad. Dat geldt nog meer voor The Third Culture van John Brockman, die me ook in een heel andere rol behulpzaam is geweest, namelijk als mijn literair agent. De ondertitel ‘Wetenschap, waanideeën en het verlangen naar verwondering’ is de titel van mijn Richard Dimbleby-lezing van 1996. Sommige alinea’s van een eerdere versie van dit boek kwamen al in die door de BBC-televisie uitgezonden lezing voor. Eveneens in 1996 heb ik een televisiedocumentaire van een uur, Break the Science Barrier, op Channel Four gepresenteerd. Die ging over wetenschap in de cultuur, en enkele achtergrondideeën die opkwamen in discussies met John Gau, de producent, en Simon Raikes, de regisseur, hebben hun neerslag gevonden in dit boek. In 1998 heb ik wat passages uit het boek opgenomen in mijn lezing in de serie Sounding the Century, die door BBC Radio 3 vanuit de Queen Elizabeth Hall in Londen werd uitgezonden. (De titel van mijn lezing, ‘Science and Sensibility’, dank ik aan mijn vrouw, en ik weet eigenlijk niet wat ik ervan moet denken dat hij al is geplagieerd, in een supermarktblad nota bene.) Verder heb ik delen van bepaalde hoofdstukken gebruikt in artikelen die ik in opdracht van de Independent, de Sunday Times en de Observer heb geschreven. Toen ik werd vereerd met de International Cosmos Prize, heb ik als titel van het referaat dat ik bij de prijsuitreiking in Tokio en Osaka heb gehouden ‘De zelfzuchtige samenwerker’ gekozen. Gedeelten daaruit komen in omgewerkte en uitgebreide vorm voor in hoofdstuk 9, dat diezelfde titel draagt. Delen van hoofdstuk 1 zijn afkomstig uit mijn Royal Institution Christmas Lectures.

De opbouwende kritiek die Michael Rodgers, John Catalano en lord Birkett op een eerdere versie hebben geleverd, is het boek enorm ten goede gekomen. Michael Birkett is de ideale intelligente leek voor mij geworden. Zijn erudiete spitsvondigheid maakt zijn kritische commentaar op zichzelf al een genot om te lezen. Michael Rodgers heeft mijn eerste drie boeken geredigeerd en, op mijn verzoek en door zijn grootmoedigheid, ook een belangrijke rol gespeeld bij de laatste drie. Graag bedank ik John Catalano, niet alleen voor zijn nuttige commentaar op het boek, maar ook voor http://www.spacelab.net/~catalj/home.html, waarvan de superieure waarde – waaraan ik geen enkele bijdrage heb geleverd – voor eenieder die het bezoekt duidelijk zal zijn. Stefan McGrath en John Radziewicz, redacteur bij respectievelijk Penguin en Houghton Mifflin, hebben me geduldig aangemoedigd en deskundig geadviseerd, wat ik bijzonder op prijs heb gesteld. Sally Holloway heeft monter en onvermoeibaar aan het definitief persklaar maken gewerkt. Ook dank ik Ingrid Thomas, Bridget Muskett, James Randi, Nicholas Davies, Daniel Dennett, Mark Ridley, Alan Grafen, Juliet Dawkins, Anthony Nuttall en John Batchelor.

Mijn vrouw, Lalla Ward, heeft elk hoofdstuk in verschillende versies wel tienmaal kritisch bekeken, en bij elke leesronde heb ik geprofiteerd van haar gevoelige acteursoor voor taal en taalritmiek. Steeds als ik twijfelde, bleef zij in het boek geloven. Haar visie heeft het bijeengehouden, en zonder haar hulp en aanmoediging had ik het niet afgekregen. Aan haar draag ik het op.

* Zie voor een vertaling van de poëziefragmenten bladzijde 284.

1

DE VERDOVING VAN HET BEKENDE

Leven is op zichzelf al een wonder.

MERVYN PEAKE,
The Glassblower (1950)

Wij zullen sterven, en daarom boffen we. De meeste mensen zullen nooit sterven, omdat ze nooit geboren zullen worden. De potentiële mensen die in mijn plaats geboren hadden kunnen zijn, maar die nooit het levenslicht zullen aanschouwen, zijn talrijker dan de zandkorrels in de Sahara. Onder die ongeboren geesten zijn ongetwijfeld grotere dichters dan Keats, grotere geleerden dan Newton. Dat weten we omdat het aantal potentiële mensen die ons DNA mogelijk maakt zo gigantisch veel groter dan het aantal werkelijke mensen is. Ondanks die verbluffende kansen zijn u en ik het die, in al onze gewoonheid, bestaan.

Moralisten en theologen kennen grote waarde toe aan het moment van de bevruchting, omdat dan volgens hen de ziel ontstaat. Ook als zulke kletspraat u net zo koud laat als mij, moet u toch een bepaald moment, negen maanden voor uw geboorte, beschouwen als de meest beslissende gebeurtenis in uw persoonlijke lotgevallen. Het is het moment waarop uw bewustzijn ineens triljoenen malen voorzienbaarder werd dan het een fractie van een seconde eerder was. Uw embryonale ik dat toen ontstond had natuurlijk nog vele horden te nemen. De meeste bevruchte eitjes worden vroegtijdig afgedreven nog voordat de moeder wist dat ze er waren, en we boffen allemaal dat het ons niet is overkomen. Ook hangt de persoonlijke identiteit niet alleen af van genen, zoals we zien aan eeneiige tweelingen, die na het moment van de bevruchting van elkaar loskomen. Toch was het ogenblik waarop een bepaalde zaadcel een bepaalde eicel binnendrong voor u persoonlijk achteraf gezien een verbijsterend uniek moment. Toen liep de kans dat u géén mens zou worden terug van een astronomisch groot getal tot een getal van enkele cijfers.

De loterij is al voor onze verwekking begonnen. Uw ouders moesten elkaar tegenkomen, en de verwekking van elk van beiden was al even onwaarschijnlijk als die van uzelf. En zo verder terug, via uw vier grootouders en acht overgrootouders, tot in het ondenkbare. Desmond Morris begint zijn autobiografie, Animal Days (1979), op zijn kenmerkende treffende toon:

Met Napoleon is het allemaal begonnen. Als hij er niet was geweest, zou ik dit hier misschien niet zitten schrijven, […] want het was een van zijn tijdens een Napoleontische oorlog afgevuurde kanonskogels die de arm van mijn betovergrootvader, James Morris, heeft afgeschoten en het hele verloop van mijn familiegeschiedenis heeft veranderd.

Morris vertelt hoe de gedwongen carrièreverandering van zijn voorvader verschillende domino-effecten had, die culmineerden in zijn eigen belangstelling voor biologie. Maar hij had zich de moeite kunnen besparen. Er is geen sprake van ‘misschien’. Het is uiteraard aan Napoleon te danken dat hij hoe dan ook bestaat. Dat geldt ook voor mij en voor u. Napoleon had de arm van James Morris niet hoeven af te schieten om het lot van de jonge Desmond, en ook het uwe en het mijne, te bezegelen. Niet alleen Napoleon, maar ook de eenvoudigste middeleeuwse boer hoefde maar te niezen om een uitwerking te hebben op iets dat iets anders veranderde dat, na een lange kettingreactie, tot gevolg had dat een van uw voorouders in spe niet uw voorouder werd, maar die van iemand anders. Ik heb het niet over de ‘chaostheorie’ of over de al even modieuze ‘complexiteitstheorie’, maar alleen over de gewone statistieken van oorzaak en gevolg. De draad van historische gebeurtenissen waaraan ons bestaan hangt is huiveringwekkend dun.

Vergeleken bij de tijdsspanne waarvan we geen weet hebben, sire, is het huidige leven van mensen op aarde als de vlucht van één enkele mus door de hal waar u ’s winters met uw legeraanvoerders en dienaren zit. Hij komt door de ene deur binnen en vertrekt door een andere, en heeft terwijl hij binnen is geen last van het gure winterweer; maar die korte periode van kalmte is in een oogwenk voorbij, en hij keert terug naar de winter waar hij vandaan is gekomen en verdwijnt uit uw ogen. Zo is ook het leven van de mens; en van wat erna komt of wat eraan voorafging, zijn we geheel en al onkundig.

BEDA VENERABILIS,
A History of the English Church and People (731)

Ook in een ander opzicht boffen we. Het heelal is meer dan honderd miljoen eeuwen oud. Over een vergelijkbare tijd zal de zon opzwellen tot een rode reuzenbol en de aarde opslokken. Elke eeuw van die honderden miljoenen was in zijn tijd, of wordt het als zijn tijd komt, ‘de huidige eeuw’. Interessant genoeg hebben sommige natuurkundigen niet veel op met het idee van een ‘verschuivend heden’, omdat ze het beschouwen als een subjectief verschijnsel waarvoor ze in hun wiskundige vergelijkingen geen plaats kunnen inruimen. Maar het is een subjectief betoog dat ik houd. Voor mijn gevoel, en ik denk ook voor het uwe, verschuift het heden van het verleden naar de toekomst, als een nietige schijnwerper die langs een gigantische tijdliniaal voortkruipt. Alles achter de schijnwerper ligt in het duister, het duister van het afgesloten verleden. Alles voor de schijnwerper ligt in het duister van de onbekende toekomst. De kans dat uw eeuw de eeuw in de schijnwerper is, is even groot als de kans dat een in het wilde weg neergegooid muntstuk terechtkomt op een bepaalde mier die ergens over de weg van New York naar San Francisco kruipt. Met andere woorden, de kans dat u niet leeft is overdonderend groot.

Maar hoe groot de kans daarop ook mag zijn, u ziet dat u in feite wel leeft. Mensen die al door de schijnwerper gepasseerd zijn, en mensen die niet door de schijnwerper bereikt zijn, kunnen geen boek lezen. Ik bof al net zo dat ik er een kan schrijven, ook al kan ik het misschien niet meer wanneer u dit leest. Ik hoop zelfs dat ik dan al dood ben. Begrijp me goed, ik houd van het leven en hoop het nog lang voort te zetten, maar iedere schrijver wil dat zijn werken door zoveel mogelijk mensen worden gelezen. Omdat het getal van de totale toekomstige bevolking dat van mijn tijdgenoten waarschijnlijk ruimschoots zal overtreffen, kan ik niet anders dan de aspiratie hebben dood te zijn wanneer u deze woorden onder ogen krijgt. Als je het humoristisch bekijkt, blijkt het alleen maar een hoop dat mijn boek niet snel uitverkocht raakt. Maar terwijl ik dit schrijf, weet ik dat ik het heb getroffen dat ik leef, net als u.

We wonen op een planeet die vrijwel volmaakt is voor ons soort leven: niet te warm en niet te koud, gekoesterd door een vriendelijk zonnetje, mild met water begoten; een bedaard rondwentelend, groen-gouden oogstfeest van een planeet. Ja, en er zijn helaas ook woestijnen en sloppen, en er komen hongersnood en vreselijke ellende op voor. Maar kijk eens naar de concurrentie. Vergeleken bij de meeste planeten is dit het paradijs, en bepaalde delen van de aarde zijn hoe je het ook bekijkt nog steeds paradijselijk. Hoe groot is de kans dat een willekeurig gekozen planeet die aangename eigenschappen zou hebben? Zelfs volgens de meest optimistische berekening zou die niet meer dan één op een miljoen bedragen.

Stelt u zich eens een ruimteschip vol slapende verkenners, ingevroren aspirant-kolonisten uit een verre wereld, voor. Misschien is het schip bezig aan een wanhopige missie om de soort te redden voordat hun planeet wordt getroffen door een onstuitbare komeet, zoals die waardoor de dinosauriërs zijn uitgestorven. De reizigers hebben zich laten invriezen na een nuchtere berekening van de kans dat hun ruimteschip ooit bij toeval een planeet met gunstige levensomstandigheden tegenkomt. Als één op een miljoen planeten hoogstens in aanmerking komt, en het eeuwen duurt om van de ene planeet naar de andere te komen, heeft het ruimteschip bedroevend weinig kans om een draaglijk, laat staan veilig toevluchtsoord voor zijn slapende lading te vinden.

Maar stelt u zich voor dat de robotpiloot van het schip ongelooflijk blijkt te boffen. Na miljoenen jaren vindt het voertuig inderdaad een planeet waarop leven mogelijk is: een planeet met een gelijkmatige temperatuur, badend in het warme licht van een ster en door zuurstof en water opgefrist. De passagiers, Doornroosjes, ontwaken verward in het licht. Na een slaap van miljoenen jaren zijn ze nu op een heel nieuwe, vruchtbare bol, een welige planeet met vriendelijke weiden, glinsterende rivieren en watervallen, een wereld die krioelt van de schepselen die door exotische, weldadige, groene vegetatie schieten. Onze reizigers lopen verrukt en verbijsterd rond, geloven hun niet-gewende zintuigen niet en kunnen hun geluk niet op.

Zoals ik zei, is er voor het verhaal te veel geluk nodig; het zou nooit gebeuren. En toch, is dit niet precies wat ieder van ons is overkomen? We zíjn na honderden miljoenen jaren slaap ontwaakt, hoe oneindig klein de kans erop ook was. We zijn hier weliswaar niet per ruimteschip gekomen, maar door geboren te worden, en we stonden niet ineens volledig bewust op de wereld, maar hebben tijdens onze kindertijd geleidelijk een bewustzijn opgebouwd. Het feit dat we onze wereld langzaam leren kennen, en hem niet ineens ontdekken, moet niets afdoen aan het wonderbaarlijke ervan.

Natuurlijk goochel ik met het idee van geluk hebben en zet ik de wereld op zijn kop. Het is geen toeval dat ons soort leven voorkomt op een planeet waar temperatuur, regenval en alle andere dingen precies goed zijn. Als de planeet geschikt was voor een ander soort leven, zou dat andere soort leven zich hier ontwikkeld hebben. Maar wij als individuen zijn nog altijd gezegend. Bevoorrecht, en niet alleen maar zo bevoorrecht dat we het genot van onze planeet hebben. Nee, we krijgen ook de kans te begrijpen waarom onze ogen geopend zijn, en waarom ze zien wat ze zien, in de korte tijd voordat ze zich voor eeuwig sluiten.

Hier ligt volgens mij het beste antwoord aan die bekrompen nurksen die altijd maar vragen naar het nut van de natuurwetenschap. Er is zo’n legendarische opmerking van onzekere oorsprong die Michael Faraday zou hebben gemaakt toen iemand hem naar het nut van de wetenschap vroeg. ‘Meneer,’ luidde het antwoord van Faraday, ‘wat is het nut van een pasgeboren kind?’ Wat Faraday (of Benjamin Franklin, of wie het ook was) natuurlijk bedoelde, was dat een baby op dit moment misschien geen enkel nut heeft, maar wel grote mogelijkheden voor de toekomst bezit. Het wil me nu voorkomen dat hij nog iets anders bedoelde: wat voor nut heeft het om een kind ter wereld te brengen als hij zijn hele leven alleen maar bezig is met werken om in leven te blijven? Als alles wordt beoordeeld op de vraag hoe ‘nuttig’ het is – dat wil zeggen, nuttig om te blijven leven – blijven we tegen een zinloze vicieuze cirkel aankijken. Er moet een toegevoegde waarde zijn. Althans een deel van het leven moet worden besteed aan het leiden van dat leven, niet alleen aan werken om te voorkomen dat het ophoudt. Zo verdedigen we met recht dat er belastinggeld aan kunst wordt besteed. Het is een van de rechtvaardigingen die terecht worden gebruikt voor de instandhouding van zeldzame diersoorten en mooie gebouwen. Het is ons antwoord aan de barbaren die vinden dat wilde olifanten en historische gebouwen alleen bewaard moeten blijven als ze ‘geld in het laatje brengen’. En met de wetenschap is het net zo. Natuurlijk brengt de wetenschap geld in het laatje, natuurlijk is de wetenschap nuttig. Maar dat is niet het enige.

Na een slaap van honderd miljoen eeuwen hebben we eindelijk onze ogen geopend op een weelderige planeet die sprankelt van de kleuren en wemelt van het leven. Binnen luttele decennia moeten we onze ogen weer sluiten. Is het niet nobel en verstandig om onze korte tijd onder de zon door te brengen met pogingen om inzicht te krijgen in de wereld en de manier waarop we erin zijn ontwaakt? Dat antwoord geef ik als me wordt gevraagd – zoals verbazingwekkend vaak gebeurt – waarom ik nog de moeite neem om ’s morgens op te staan. Om het eens om te draaien, is het niet treurig om naar je graf te gaan zonder je ooit te hebben afgevraagd waarom je bent geboren? Wie zou, met zo’n gedachte, niet uit bed springen en popelen van verlangen om de wereld verder te ontdekken en zich verder te verheugen dat hij er deel van uitmaakt?

Toen de dichteres Kathleen Raine, die in Cambridge natuurwetenschappen studeerde met als specialisatie biologie, als jonge vrouw met een ongelukkige liefde snakte naar verlossing uit haar hartzeer, vond ze een soortgelijke troost:

Then the sky spoke to me in language clear,
familiar as the heart, than love more near.
The sky said to my soul, ‘You have what you desire!

‘Know now that you are born along with these
clouds, winds, and stars, and ever-moving seas
and forest dwellers. This your nature is.

‘Lift up your heart again without fear,
sleep in the tomb, or breathe the living air,
this world you with the flower and with the tiger share.’

‘Passion’ (1943)

Het bekende heeft iets verdovends, het gewone iets slaapverwekkends, waardoor de zintuigen afgestompt raken en het wondere van het bestaan wordt verhuld. Voor diegenen onder ons die geen talent voor poëzie hebben is het op z’n minst de moeite waard van tijd tot tijd te proberen de verdoving af te schudden. Hoe kan de trage gewenning die ontstaat doordat we geleidelijk uit onze kindertijd kruipen het beste worden tegengegaan? We kunnen niet daadwerkelijk naar een andere planeet vliegen. Maar wel kunnen we het gevoel dat we zojuist in een nieuwe wereld in het leven zijn gestort terughalen door op ongewone manieren naar onze eigen wereld te kijken. Het is verleidelijk om een gemakkelijk voorbeeld zoals een roos of een vlinder te gebruiken, maar laten we meteen in het exotische diepe duiken. Ik weet nog dat ik, jaren geleden, een lezing bijwoonde van een bioloog die zich bezighield met octopussen en hun verwanten, de inktvissen en pijlinktvissen. Hij legde eerst uit waarom die dieren hem zo boeiden. ‘Weet u,’ zei hij, ‘het zijn van die marsmannetjes.’ Hebt u weleens een pijlinktvis van kleur zien verschieten?

Televisiebeelden worden soms vertoond op reusachtige LED-(Light Emitting Diode)-schermen. In plaats van een fluorescerend scherm met een elektronenstraal die van de ene kant naar de andere schiet, is het LED-scherm een enorme reeks gloeiende lichtjes, die onafhankelijk van elkaar instelbaar zijn. De lichtjes worden individueel aan- en uitgezet, zodat de hele matrix, van een afstand gezien, blikkert met bewegende beelden. De huid van een pijlinktvis gedraagt zich net als een LED-scherm. Alleen is zijn huid niet overdekt met lichtjes, maar met duizenden piepkleine zakjes inkt. Elk van die inktzakjes heeft minuscule privéspiertjes om erin te knijpen. Met een marionettentouwtje naar elk van die afzonderlijke spiertjes kan het zenuwstelsel van de pijlinktvis de vorm, en daardoor de zichtbaarheid, van elk inktzakje regelen.

In theorie zou je, als je de zenuwdraden naar de afzonderlijke inktpixels tapte en via een computer elektrisch stimuleerde, Charlie Chaplin-films op de huid van de pijlinktvis kunnen afspelen. Dat doet de pijlinktvis niet, maar wel regelen zijn hersenen de draden met grote precisie en snelheid, en de huidfilms die hij vertoont zijn opzienbarend. Kleurgolven jagen over het oppervlak als wolken in een versneld afgedraaide film; rimpelingen en wervelingen vliegen over het levende scherm. In hoog tempo geeft het dier blijk van zijn wisselende emoties: het ene moment is het donkerbruin, het volgende verbleekt het tot spookachtig wit, terwijl het dooreengeweven stippel- en streeppatronen rap in elkaar laat overgaan. Daarbij vergeleken zijn kameleons wat kleurverandering betreft amateurs.

De Amerikaanse neurobioloog William Calvin is een van degenen die tegenwoordig hard nadenken over de vraag wat denken zelf eigenlijk is. Net als anderen eerder hebben gedaan, benadrukt hij dat gedachten zich niet op bepaalde plekken in de hersenen ophouden, maar dat het over de hersenoppervlakte bewegende activiteitspatronen zijn, eenheden die aangrenzende eenheden rekruteren voor populaties die dezelfde gedachte worden en een darwinistische concurrentiestrijd aangaan met rivaliserende populaties die andere gedachten denken. We zien die veranderende patronen niet, al zouden we ze waarschijnlijk wel zien als zenuwcellen bij activiteit zouden oplichten. De hersenschors zou weleens kunnen lijken op de buitenkant van een pijlinktvis, realiseer ik me. Zou een pijlinktvis met zijn huid denken? Als een pijlinktvis ineens van kleurpatroon verandert, nemen we aan dat het een manifestatie van stemmingswisseling is, als teken aan een andere pijlinktvis. Verandering van kleur geeft aan dat de pijlinktvis is overgegaan van bijvoorbeeld een agressieve stemming op een angstige. Het is een normale veronderstelling dat de stemmingswisseling zich in de hersenen heeft voltrokken en de kleurverandering heeft teweeggebracht als zichtbare manifestatie van innerlijke gedachten, die ten behoeve van de communicatie uitwendig zijn gemaakt. Het ideetje dat ik opper is dat de gedachten van de pijlinktvis zelf zich misschien nergens anders afspelen dan in de huid. Als pijlinktvissen met hun huid denken, hebben ze nog meer weg van ‘marsmannetjes’ dan mijn collega besefte. Maar ook als dat een te vergezochte speculatie is (en dat is het), is het schouwspel van hun rimpelende kleurveranderingen zeker vreemdsoortig genoeg om ons met een schok uit onze verdoving van het bekende te halen.

Pijlinktvissen zijn niet de enige ‘marsmannetjes’ vlak bij huis. Denk eens aan de groteske tronies van diepzeevissen, denk eens aan huisstofmijten, die nog griezeliger zouden zijn als ze niet zo klein waren, denk eens aan reuzenhaaien – ronduit angstaanjagend. En denk eens aan kameleons met hun uitschietende tong, draaiende oogtorentjes en kille, trage gang. Maar we kunnen dat ‘vreemde andere wereld’-gevoel evengoed ervaren door in onszelf te kijken, naar de cellen waaruit ons lichaam bestaat. Een cel is niet zomaar een zakje met sap, maar zit vol driedimensionale structuren, labyrinten van complex gevouwen membranen. Er zitten ongeveer honderd biljoen cellen in een mensenlichaam, en de totale oppervlakte aan membraanstructuren in één mensenlichaam bedraagt meer dan tachtig hectare. Dat is een respectabel boerenbedrijf.

Wat doen al die membranen? Ze lijken opvulsel van de cel, maar dat is niet hun enige functie. Een groot deel van de opgevouwen oppervlakte fungeert als chemische productielijn, als lopende banden met honderden stadia in cascadeschakeling, die stuk voor stuk in een precies bepaalde volgorde naar het volgende stadium leiden, dat alles aangedreven door sneldraaiende chemische tandraderen. De krebscyclus, het negentandige rad dat grotendeels verantwoordelijk is voor onze energievoorziening, draait rond met wel honderd omwentelingen per seconde, die duizenden malen in elke cel worden herhaald. Chemische radertjes van dit bijzondere soort komen voor in mitochondriën, minuscule lichaampjes die zich, net als bacteriën, zelfstandig in onze cellen vermenigvuldigen. Zoals we zullen zien, wordt tegenwoordig algemeen aanvaard dat de mitochondriën, samen met andere onontbeerlijke structuren in cellen, niet alleen op bacteriën lijken, maar ook rechtstreeks afstammen van oerbacteriën die, een miljard jaar geleden, hun vrijheid hebben opgegeven. Ieder van ons is een stad van cellen, en elke cel een stadje van bacteriën. U bent een gigantische megalopolis van bacteriën. Neemt dat de sluier van de verdoving niet weg?

Zoals we ons met behulp van een microscoop in gedachten een weg kunnen banen door vreemdsoortige gangen van celmembranen, en zoals een telescoop ons naar verre melkwegstelsels tilt, zo kunnen we ook uit de verdoving geraken door in onze fantasie terug te gaan in de geologische tijd. Het is het onmenselijke tijdperk van de fossielen dat ons weer met beide benen op de grond brengt. We pakken een trilobiet op, en volgens de boeken is hij een half miljard jaar oud. Maar een dergelijke ouderdom is voor ons helaas niet te begrijpen, en het geeft ons een hunkerend gevoel van genot het te proberen. Onze hersenen hebben zich zo ontwikkeld dat ze de tijdschaal van onze eigen levensduur kunnen bevatten. Met seconden, minuten, uren, dagen en jaren hebben we geen moeite. Eeuwen kunnen we aan. Komen we bij millennia – perioden van duizend jaar – dan gaat het ons al duizelen. Heldhaftige mythen van Homerus, daden van de Griekse goden Zeus, Apollo en Artemis, van de joodse helden Abraham, Mozes en David en hun gruwelijke god Jahweh, van de oude Egyptenaren en de zonnegod Ra: ze inspireren dichters en geven ons die opwindende huivering van onmetelijk lange tijd. Het lijkt of we door mysterieuze nevelen terugblikken in de vreemde echo’s van de oudheid. Toch zijn die veelgeroemde oudheden op de tijdschaal van onze trilobiet amper gisteren.

Er zijn al heel wat dramatiseringen gegeven, en ik zal me aan nog een wagen. Laten we de geschiedenis van één jaar op één enkel vel papier schrijven. Dat laat niet veel ruimte voor bijzonderheden. Het komt ongeveer overeen met de flitsende jaaroverzichten waarmee kranten op 31 december uitpakken. Elke maand krijgt een paar zinnen. Schrijf daarna op een ander vel papier de geschiedenis van het vorige jaar. Ga zo door de jaren heen terug en geef, met één vel per jaar, een samenvatting van wat er in elk jaar is gebeurd. Bind de bladzijden tot een boek en nummer ze. Gibbons The Decline and Fall of the Roman Empire (1776-88) bestrijkt zo’n dertien eeuwen in zes banden van een bladzijde of vijfhonderd per deel, en behandelt de materie dus ongeveer in het tempo waarover we het hebben.

‘Nog zo’n verdomd, dik, lijvig boek! Altijd maar krabbeldekrabbeldekrabbel! Hè, meneer Gibbon?’

WILLIAM HENRY, EERSTE HERTOG VAN GLOUCESTER (1829)

Dat schitterende boekwerk The Oxford Dictionary of Quotations (1992), waaruit ik die opmerking zojuist heb overgeschreven, is zelf een verdomd dik, lijvig boek, en heeft ongeveer de juiste omvang om ons terug te voeren naar de tijd van koningin Elizabeth I. We hebben een globale tijdmeetlat: tien centimeter boekdikte om de geschiedenis van één millennium vast te leggen. Laten we, na onze meetlat te hebben vastgesteld, terugwerken naar de vreemdsoortige wereld van de geologische oertijd. We leggen het boek van het meest recente verleden plat op de grond, en stapelen er vervolgens boeken van vroegere eeuwen op. We staan nu als een levende meetlat naast de stapel boeken. Willen we bijvoorbeeld over Jezus lezen, dan kiezen we een boek op twintig centimeter van de grond, of net boven de enkel.

Een beroemd archeoloog groef eens een krijger uit de bronstijd met een mooi bewaard gezichtsmasker op, en riep uit: ‘Ik heb het gelaat van Agamemnon aanschouwd!’ Het gaf hem een gevoel van poëtisch ontzag te zijn doorgedrongen in de befaamde oudheid. Om Agamemnon in onze stapel boeken te vinden, zou je je tot ongeveer halverwege je schenen moeten bukken. Ergens in die buurt zou je stuiten op Petra (‘Een rozerode stad, zo oud als de halve tijd’), dat raadselachtige wonder van de antieke wereld: de hangende tuinen van Babylon, en Ozymandias, koning der koningen (‘Ziet naar mijn werken, gij machtigen, en wanhoopt’). Ur der Chaldeeën en Oeroek, de stad van de legendarische held Gilgamesj, hadden hun bloeitijd iets eerder, en verhalen over hun stichting zou u een klein stukje hoger naast uw benen vinden. Daar ergens zit het alleroudste jaartal, althans volgens de zeventiende-eeuwse aartsbisschop James Ussher, die had berekend dat Adam en Eva in het jaar 4004 v. Chr. waren geschapen.

Het moment waarop men vuur kon bedwingen was een keerpunt in onze geschiedenis; daar is het merendeel van de techniek uit voortgekomen. Hoe hoog in onze boekenstapel zit de bladzijde waarop die grootse ontdekking is opgetekend? Het antwoord is nogal verrassend als u bedenkt dat u gemakkelijk zou kunnen plaatsnemen op de stapel boeken waarin de hele geboekstaafde geschiedenis is vervat. Archeologische sporen wijzen erop dat Homo erectus het vuur heeft ontdekt (net als het gebruik van boten trouwens), al weten we niet of men het vuur aanmaakte of alleen voor gebruik ronddroeg. Een half miljoen jaar geleden had men al vuur, dus als u het boekdeel uit onze analogie waarin die ontdekking was opgetekend wilde inzien, zou u tot een niveau van iets hoger dan het Vrijheidsbeeld moeten opklimmen. Een duizelingwekkende hoogte, vooral gezien het feit dat Prometheus, de legendarische brenger van het vuur, iets lager dan uw knie in onze boekenstapel zijn eerste vermelding krijgt. Om over Lucy en onze Afrikaanse voorouders de Australopithecinae te lezen, zou u hoger dan welk gebouw in Chicago dan ook moeten klimmen. De levensbeschrijving van de voorouder die we met chimpansees gemeen hebben, zou bestaan uit een zin in een boek dat nog eens tweemaal zo hoog lag opgestapeld.

Maar we zijn nog maar net begonnen aan onze reis terug naar de trilobiet. Hoe hoog zou de stapel boeken moeten zijn om plaats te kunnen bieden aan de bladzijde waarop leven en dood van die trilobiet, in zijn ondiepe cambrische zee, vluchtig worden bezongen? Het antwoord is ongeveer zesenvijftig kilometer. Met dergelijke hoogten weten we niet zo goed raad. De top van de Mount Everest verheft zich nog geen negen kilometer boven de zeespiegel. We kunnen enig idee van de ouderdom van de trilobiet krijgen als we de stapel negentig graden kantelen. Stelt u zich een boekenplank voor die driemaal zo lang is als Manhattan Island en volgepakt staat met boeken zo omvangrijk als Gibbons Decline and Fall. Het zou slopender zijn om u terug te lezen naar de trilobiet, met maar één bladzij voor elk jaar, dan om alle veertien miljoen boeken in de Library of Congress door te nemen. Maar zelfs de trilobiet is jong vergeleken bij de ouderdom van het leven zelf. Het chemische oerleven van de eerste levende wezens, de gemeenschappelijke voorouders van trilobieten, bacteriën en onszelf, staat opgetekend in deel 1 van ons relaas. Deel 1 staat aan het uiteinde van de marathonboekenplank. De hele plank zou zich uitstrekken van Londen tot aan de Schotse grens. Of dwars over Griekenland van de Adriatische tot aan de Egeïsche Zee.

Misschien zijn die afstanden nog steeds onwezenlijk. Bij het bedenken van analogieën voor grote getallen is het de kunst om de schaal van wat mensen kunnen bevatten niet te buiten te gaan. Anders zijn we met een analogie even ver van huis als met de zaak zelf. Het doorlezen van een geschiedwerk waarvan de delen op een plank naast elkaar een afstand van Rome tot aan Venetië beslaan, is een onbegrijpelijke taak, ongeveer net zo onbegrijpelijk als het kale getal vier miljard jaar.

Ik geef u nog een analogie, die al eerder gebruikt is. Spreid uw armen wijd uit om met een breed gebaar de hele evolutie te bestrijken, vanaf het begin bij uw linkervingertop tot aan het heden bij uw rechtervingertop. Het hele stuk langs uw middellijn tot ver voorbij uw rechterschouder bestaat het leven alleen maar uit bacteriën. Meercellig, ongewerveld leven komt ergens ter hoogte van uw rechterelleboog tot bloei. De dinosauriërs ontstaan halverwege uw rechterhandpalm, en sterven ter hoogte van uw laatste vingergewricht uit. Het hele verhaal van Homo sapiens en onze voorloper Homo erectus ligt besloten in de lengte van een nagelrand. Wat de geboekstaafde geschiedenis betreft, wat de Soemeriërs betreft, de Babyloniërs, de joodse aartsvaders, de faraodynastieën, de Romeinse legioenen, de kerkvaders, de onveranderlijke wetten van Meden en Perzen, wat Troje en de Grieken betreft, Helena en Achilles en de dode Agamemnon, wat Napoleon en Hitler betreft, de Beatles en Bill Clinton, zij en ieder die hen heeft gekend verstuiven door één lichte streek van een nagelvijl.

The poor are fast forgotten,
They outnumber the living, but where are all their bones?
For every man alive there are a million dead,
Has their dust gone into earth that it is never seen?
There should be no air to breathe, with it so thick,
No space for wind to blow, nor rain to fall;
Earth should be a cloud of dust, a soil of bones,
With no room even, for our skeletons;

SACHEVERELL SITWELL, ‘Agamemnon’s Tomb’ (1933)

Niet dat het ertoe doet, maar Sitwells derde regel klopt niet helemaal. De huidige wereldbevolking vormt naar schatting een aanzienlijk deel van de mensen die ooit hebben geleefd. Maar dat is alleen een weergave van de kracht van exponentiële groei. Als we generaties tellen in plaats van lichamen, en vooral als we teruggaan tot voor het bestaan van de mens, naar het begin van het leven, heeft Sacheverell Sitwells idee een nieuwe kracht. Laten we eens aannemen dat ieder individu in onze rechtstreekse vrouwelijke lijn, vanaf de eerste bloei van meercellig leven iets langer dan een half miljard jaar geleden, zich op het graf van haar moeder legde en stierf, en uiteindelijk versteende. Net als in de opeenvolgende lagen van de begraven stad Troje zou er veel samenpersing en inklinking plaatshebben, dus laten we ervan uitgaan dat elk fossiel in de reeks werd geplet tot het zo dik was als een pannenkoek van één centimeter. Hoe diep zou het gesteente dan moeten zijn, willen we er ons ononderbroken fossiele archief in kunnen onderbrengen? Het antwoord is: zo’n duizend kilometer. Dat is ongeveer tienmaal zo dik als de aardkorst.

De Grand Canyon, die met zijn rotslagen, van de dikste tot de dunste, het grootste deel bestrijkt van de periode waarover we het hebben, is maar zo’n anderhalve kilometer diep. Als de lagen van de Grand Canyon boordevol fossielen zaten, zonder gesteente ertussen, zou hij in zijn diepte plaats kunnen bieden aan niet meer dan ongeveer één zeshonderdste van de generaties die successievelijk zijn gestorven. Aan de hand van die berekening kunnen we de eis van fundamentalisten dat er een ‘ononderbroken’ reeks geleidelijk veranderende fossielen moet zijn voordat ze de evolutie voor waar aannemen, in de juiste verhouding blijven zien. In het gesteente op aarde is domweg geen plaats voor zo’n luxe – op geen stukken na. Hoe je het ook bekijkt, slechts een uiterst gering percentage schepselen heeft het geluk fossiel te worden. Zoals ik al eens eerder heb gezegd, zou ik het als een eer beschouwen.

Het tal der doden stijgt ver uit boven dat van allen die nog zullen leven. De nacht van de tijd duurt al veel langer dan de dag, en wie weet wanneer de dagen-nachtevening was? Elk uur voegt iets toe aan die voortgaande berekening, die amper een moment stilstaat. […] Wie weet of de besten bekend zijn, en of er niet opmerkelijker mensen zijn vergeten dan degenen wier gedachtenis een vaste plaats heeft in het bekende relaas van de tijd?

SIR THOMAS BROWNE, Urne Buriall (1658)

2

EEN SALON VOL HERTOGEN

You may grind their souls in the self-same mill,
You may bind them, heart and brow;
But the poet will follow the rainbow still,
And his brother will follow the plow.

JOHN BOYLE O’REILLY (1844-90)
‘The Rainbow’s Treasure’

De verdoving van het bekende doorbreken kunnen dichters het best. Dat is hun vak. Maar te veel dichters hebben te lang over het hoofd gezien wat een goudmijn aan inspiratie er in de natuurwetenschap schuilt. W.H. Auden, voorman van zijn generatie dichters, was wetenschappers flatterend welgezind, maar had alleen oog voor hun praktische kant. Hij vergeleek wetenschapsbeoefenaren, in gunstige zin, met politici, maar de poëtische mogelijkheden van de natuurwetenschap zelf ontgingen hem.

De ware mannen van de daad, degenen die de wereld veranderen, zijn in onze tijd niet de politici en staatslieden, maar de natuurwetenschappers. Helaas kan de poëzie hen niet bezingen, omdat hun daden te maken hebben met dingen, niet met mensen, en dus geen stem hebben. Als ik in gezelschap van wetenschapslieden verkeer, voel ik me als een sjofele onderpastoor die per ongeluk in een salon vol hertogen verzeild is geraakt.

The Dyer’s Hand, ‘Pret and the City’ (1963)

Het ironische is dat ik en vele andere wetenschappers ons in gezelschap van dichters ongeveer net zo voelen. Waarschijnlijk is dat – en ik kom er nog op terug – in onze cultuur zelfs de normale manier waarop natuurwetenschappers tegen de status van dichters aankijken, en misschien zei Auden daarom het omgekeerde. Maar waarom was hij er zo van overtuigd dat wetenschappers en hun daden niet in poëzie bezongen kunnen worden? Natuurwetenschappers mogen de wereld dan effectiever veranderen dan politici en staatslieden, het is niet het enige dat ze doen, en zeker niet het enige dat ze zouden kunnen doen. Wetenschappers veranderen onze manier van denken over de wereld in het groot. Ze helpen de verbeelding terug naar het hete ontstaan van de tijd, en vooruit naar de eeuwige koude, of helpen ons, om met Keats te spreken, ‘rechtstreeks naar de melkweg te springen’. Is de stemloze kosmos als thema niet de moeite waard? Waarom zou een dichter alleen maar mensen bezingen, en niet de trage werking van natuurkrachten waardoor ze zijn ontstaan? Darwin heeft een dappere poging gedaan, maar diens talenten lagen ergens anders dan in de poëzie:

Het is interessant een wilde oever te beschouwen die bekleed is met vele planten van vele soorten, met vogels die zingen in de struiken, met diverse insecten die ronddarren en met wormen die door de vochtige aarde kruipen, en te bedenken dat die minutieus geconstrueerde vormen, die zo van elkaar verschillen en op zo’n ingewikkelde manier van elkaar afhankelijk zijn, allemaal zijn voortgebracht door wetten die om ons heen werkzaam zijn. […] Zo komt uit de strijd der natuur, uit hongersnood en dood, het meest verhevene dat we ons kunnen voorstellen, namelijk het ontstaan der hogere dieren, rechtstreeks voort. Er schuilt grootsheid in deze opvatting van het leven, met zijn diverse krachten, dat het oorspronkelijk één of meerdere vormen is ingeblazen, en dat zich, terwijl onze planeet volgens de onveranderlijke wet der zwaartekracht bleef ronddraaien, uit zo’n eenvoudig begin oneindig veel allerschoonste, allerwonderlijkste vormen hebben ontwikkeld, en zich nog steeds ontwikkelen.

On the Origin of Species (1859)

De interesses van William Blake waren van religieuze en mystieke aard, maar ik zou willen dat ik het volgende kwatrijn, woord voor woord, had geschreven, en als dat zo was, zouden mijn inspiratie en bedoeling heel anders zijn geweest.

To see a world in a grain of sand
And a heaven in a wild flower
Hold infinity in the palm of your hand
And eternity in an hour.

‘Auguries of Innocence’ (ca. 1803)

Het couplet is zo te lezen dat het in zijn geheel over wetenschap gaat, over het staan in de verschuivende schijnwerper, over beheersing van ruimte en tijd, over het zeer grote dat gemaakt is van de gigantische korreligheid van het zeer kleine, één enkele bloem als miniatuur van de hele evolutie. De prikkels tot ontzag, eerbied en verwondering die Blake tot de mystiek brachten (en mindere figuren tot paranormaal bijgeloof, zoals we zullen zien) zijn precies de prikkels die anderen onder ons tot de natuurwetenschap brengen. Onze interpretatie verschilt, maar wat ons opwindt is hetzelfde. De mysticus neemt er genoegen mee zich te koesteren in de verwondering en zich te verlustigen in een mysterie dat we niet ‘mogen’ begrijpen. De wetenschapper voelt dezelfde verwondering, maar is rusteloos, niet tevreden, erkent dat het een diep mysterie is, en voegt er dan aan toe: ‘Maar we werken eraan.’

Blake hield niet van natuurwetenschap, en voelde er zelfs angst en minachting voor:

For Bacon and Newton, sheath’d in dismal steel, their terrors hang
Like iron scourges over Albion; Reasonings like vast Serpents Infold around my limbs […]

‘Bacon, Newton, and Locke’, Jerusalem (1804-20)

Wat een verspilling van dichttalent. En ook al lag er, zoals modieuze commentatoren ongetwijfeld zullen beweren, een politiek motief aan zijn gedicht ten grondslag, dan nog is het verspilling; want de politiek en de dingen waar die zich mee bezighoudt stellen in vergelijking niets voor. Mijn stelling is dat dichters de inspiratie die de wetenschap verschaft beter zouden kunnen gebruiken en dat wetenschappers tegelijkertijd een handreiking moeten doen naar de groep die ik, bij gebrek aan een beter woord, maar dichters noem.

Niet dat wetenschap in versvorm zou moeten worden voorgedragen, natuurlijk. De gepaarde rijmen van Erasmus Darwin, grootvader van Charles, brengen de wetenschap niet verder, al werden ze destijds verrassend hoog gewaardeerd. En evenmin zouden wetenschappers in hun verhandelingen welbewust de stijl van een prozagedicht moeten cultiveren, tenzij ze toevallig over de talenten van een Carl Sagan, een Peter Atkins of een Loren Eiseley beschikken. Eenvoudige, sobere klaarheid is voldoende, zodat de feiten en ideeën voor zichzelf kunnen spreken. De poëzie zit hem in de wetenschap.

Dichters kunnen duister zijn, soms met goede reden, en ze willen terecht gevrijwaard worden van de verplichting hun verzen uit te leggen. ‘Vertelt u eens, meneer Eliot, hoe pas je je leven nu precies met koffielepeltjes af?’ zou op zijn zachtst gezegd geen goede gespreksopening zijn geweest, maar een natuurwetenschapper is wel op zulke vragen voorbereid, en terecht. ‘In welke zin kan een gen zelfzuchtig zijn?’ ‘Wat stroomt er eigenlijk de DNA-rivier af?’ Ik leg desgevraagd keer op keer precies uit wat het Toppunt van Onwaarschijnlijkheid betekent en hoe langzaam en geleidelijk men ernaar toe klimt. We moeten met onze taal naar verlichting en verduidelijking streven, en als we onze bedoeling niet op de ene manier kunnen overbrengen, moeten we het op een andere manier proberen. Maar zonder verlies van helderheid, zelfs met extra helderheid, moeten we de stijl van geïmponeerde verwondering die mystici als Blake zo ontroerde terugwinnen voor de echte wetenschap. De echte wetenschap heeft onmiskenbaar recht op dat tintelende gevoel van opwinding waar, op een lager niveau, de liefhebbers van Star Trek en Doctor Who op uit zijn, en dat, op het allerlaagste niveau, astrologen, helderzienden en televisieparagnosten met lucratief gevolg hebben gekaapt.

Kaping door pseudo-wetenschappers is niet de enige bedreiging voor ons gevoel van verwondering. Populistische versimpeling is er nog een, en daar kom ik later op terug. Een derde is vijandigheid van academici die doorkneed zijn in modieuze vakken. Volgens een populaire, excentrieke opvatting is de natuurwetenschap slechts een van de vele culturele mythen, die niet meer waarheid of waarde vertegenwoordigt dan de mythen van welke andere cultuur dan ook. In de Verenigde Staten wordt die opvatting gevoed door een gerechtvaardigd schuldgevoel over de vreselijke behandeling van indianen. Maar de gevolgen kunnen lachwekkend zijn, zoals in het geval van de Kennewick Man.

De Kennewick Man is een skelet dat in 1996 in de staat Washington is ontdekt en volgens de koolstofdatering meer dan negenduizend jaar oud is. Antropologen werden geïntrigeerd door anatomische kenmerken die erop duidden dat hij misschien niet verwant was aan typische indianen, en daarom weleens een representant zou kunnen zijn van een aparte, vroege migratie over de Beringstraat, zoals hij tegenwoordig heet, of zelfs vanuit Ierland. Ze waren bezig met voorbereidingen voor uiterst belangrijk DNA-onderzoek toen de gerechtelijke autoriteiten het skelet confisqueerden, met de bedoeling het over te dragen aan vertegenwoordigers van plaatselijke indianenstammen, die van plan waren het te begraven en alle verdere onderzoekingen te verbieden. Natuurlijk was er algemeen verzet van de wetenschappelijke en archeologische gemeenschap. Zelfs als de Kennewick Man een bepaald soort indiaan is, is het hoogst onwaarschijnlijk dat hij verwant zou zijn aan een willekeurige stam die negenduizend jaar later toevallig in datzelfde gebied woont.

Amerikaanse indianen hebben een indrukwekkende juridische macht, en ‘De Oude’ zou aan die stammen zijn overgedragen als er zich niet een bizarre wending had voorgedaan. De Asatru Folk Assembly, een groep aanbidders van de Noorse goden Thor en Odin, diende een onafhankelijke juridische claim in, die inhield dat de Kennewick Man eigenlijk een Viking was. Deze Noordse sekte – in het zomernummer 1997 van The Runestone kunt u lezen welke ideeën ze erop na houden – mocht nota bene een religieuze dienst voor het gebeente houden. Dat schokte de Yakama-indianengemeenschap; hun woordvoerder vreesde dat de Viking-ceremonie misschien zou ‘verhinderen dat de geest van de Kennewick Man zijn lichaam kan vinden’. Het geschil tussen indianen en Scandinaviërs zou heel goed door middel van DNA-vergelijking beslecht kunnen worden, en de Scandinaviërs willen zo’n test heel graag laten uitvoeren. Wetenschappelijk onderzoek van de resten zou ongetwijfeld een fascinerend licht werpen op de vraag wanneer er voor het eerst mensen in Amerika waren. Maar alleen al het idee die vraag te onderzoeken is de indianenleiders een doorn in het oog, omdat ze geloven dat hun voorouders al vanaf de schepping in Amerika hebben gewoond. Zoals Armanad Minthorn, religieus leider van de Umatilla-stam, het stelde: ‘Uit onze orale geschiedenis weten we dat ons volk al sinds de aanvang der tijd deel uitmaakt van dit land. We geloven niet dat ons volk van een ander continent hierheen is getrokken, zoals de wetenschappers wel geloven.’

Misschien zouden de archeologen er nog het beste aan doen zich uit te roepen tot religieuze beweging, met DNA-vingerafdrukken als hun heilige totem. Heel kolderiek, maar aan het einde van de twintigste eeuw is het klimaat in de Verenigde Staten van dien aard, dat het misschien de enige methode is die zou werken. Als je zegt: ‘Kijk, er zijn overstelpende bewijzen, verkregen uit koolstofdatering, uit mitochondriaal DNA en uit archeologisch onderzoek van aardewerk, dat X het geval is’, kom je nergens. Maar als je zegt: ‘Het is een fundamenteel en ontwijfelbaar geloof van mijn cultuur dat X het geval is’, vind je terstond gehoor bij een rechter.

Het zal ook gehoor vinden bij velen in de academische gemeenschap die, laat in de twintigste eeuw, een nieuwe vorm van anti-wetenschappelijke retoriek hebben ontdekt, die soms ‘postmoderne kritiek’ op de wetenschap wordt genoemd. Het grondigst worden dat soort dingen blootgelegd in het schitterende boek van Paul Gross en Norman Levitt, Higher Superstition: The Academic Left and its Quarrels with Science (1994). De Amerikaanse antropoloog Matt Cartmill vat het basiscredo samen:

Wie beweert ergens objectieve kennis over te hebben, probeert de rest van ons onder de duim te houden en te overheersen. […] Objectieve feiten bestaan niet. Alle vermeende ‘feiten’ zijn besmet met theorieën, en alle theorieën staan bol van de morele en politieke doctrines. […] Dus als een man in een laboratoriumjas tegen je zegt dat zus en zo een objectief feit is, […] moet hij een politieke agenda achter de hand hebben.

‘Oppressed by evolution’, tijdschrift Discover (1998)

Er zijn zelfs een paar luidruchtige vijfde-colonners binnen de natuurwetenschap zelf die er net zulke opvattingen op na houden en de tijd van de rest van ons ermee verknoeien.

Cartmill stelt dat er een onverwacht en funest verbond bestaat tussen onontwikkeld, fundamentalistisch religieus rechts en ontwikkeld, academisch links. Een bizarre manifestatie van dat verbond is hun gezamenlijke tegenstand tegen de evolutietheorie. De tegenstand van de fundamentalisten is duidelijk. Die van links is een combinatie van vijandigheid jegens bètawetenschappen in het algemeen, van ‘respect’ (dooddoener van deze tijd) voor tribale scheppingsmythen, en diverse politieke agenda’s. Die merkwaardige bondgenoten bekommeren zich allebei om ‘de menselijke waardigheid’ en vinden het stuitend om mensen te behandelen als ‘beesten’. Barbara Ehrenreich en Janet McIntosh merken in hun artikel ‘The New Creativism’, in 1997 verschenen in het tijdschrift The Nation, iets soortgelijks op over ‘seculiere creationisten’, zoals ze hen noemen.

Verbreiders van cultureel relativisme en het ‘hogere bijgeloof’ plegen smalend te spreken over de zoektocht naar de waarheid. Dat komt deels doordat ze ervan overtuigd zijn dat de waarheid van cultuur tot cultuur verschilt (daar draaide het om in het verhaal van de Kennewick Man) en deels doordat wetenschapsfilosofen het hoe dan ook niet eens kunnen worden over de waarheid. Er zijn natuurlijk werkelijke filosofische problemen. Is een waarheid alleen maar een nog niet weerlegde hypothese? Welke status heeft de waarheid in de vreemde, onzekere wereld van de kwantumtheorie? Is ook maar iets fundamenteel waar? Aan de andere kant heeft geen enkele filosoof er moeite mee de taal van de waarheid te bezigen als hij ten onrechte van een misdrijf wordt beticht of zijn vrouw van overspel verdenkt. ‘Is het waar?’ lijkt een redelijke vraag, en weinig mensen die hem in hun privéleven stellen, zouden er genoegen mee nemen wanneer er als reactie met spitsvondige argumenten werd geschermd. Ook al weten mensen die ontelbare gedachte-experimenten hebben gedaan niet in welke zin het ‘waar’ is dat Schrödingers kat dood is, iedereen weet wat er waar is aan de uitspraak dat de kat Jane uit mijn jeugd dood is. En van een heleboel wetenschappelijke waarheden beweren we alleen maar dat ze in dezelfde alledaagse zin waar zijn. Als ik tegen u zeg dat mensen en chimpansees een gemeenschappelijke voorouder hebben, kunt u aan de waarheid van mijn uitspraak twijfelen en (tevergeefs) op zoek gaan naar bewijzen dat hij niet waar is. Maar we weten allebei wat het zou betekenen als hij waar was, en wat het zou betekenen als hij niet waar was. Het is een waarheid van dezelfde orde als ‘Is het waar dat u op de avond van het misdrijf in Oxford was?’ en niet van dezelfde moeilijke orde als ‘Is het waar dat een quant positie heeft?’. Ja, de waarheid brengt filosofische problemen met zich mee, maar we kunnen een heel eind gaan voordat we ons daarover zorgen hoeven te maken. Het voortijdig opwerpen van vermeende filosofische problemen is soms een rookgordijn voor kwade streken.

Versimpeling is een heel andere bedreiging voor het wetenschappelijk bewustzijn. De beweging voor ‘Publieksvoorlichting inzake de wetenschap’, die in Amerika is ontstaan als reactie op de triomfantelijke aansluiting van de Sovjet-Unie bij de race in de ruimte, en waarvan de drijvende kracht tegenwoordig, althans in Engeland, openlijke paniek over teruglopende belangstelling voor natuurwetenschappelijke studies aan de universiteiten is, richt zich op het volk. ‘Wetenschapsweken’ maken duidelijk dat wetenschappers zich geliefd willen maken. Rare petjes en geinige stemmetjes verkondigen dat de wetenschap leuk, leuk, leuk is. ‘Mafkezen’ veroorzaken knallen en voeren vreemdsoortige trucs uit. Onlangs was ik op een campagnebijeenkomst waarop natuurwetenschappers werden aangespoord evenementen in winkelcentra te organiseren om mensen te winnen voor de geneugten van de wetenschap. De spreker gaf ons de raad alles na te laten waarop men mogelijkerwijs kon afknappen. Zorg dat je wetenschap altijd ‘te maken heeft’ met het leven van gewone mensen, met wat er in hun eigen keuken of badkamer gebeurt. Kies als het maar even kan proefstoffen die je publiek na afloop kan opeten. Bij het laatste evenement dat de spreker zelf georganiseerd had, was het wetenschappelijk fenomeen dat de mensen werkelijk gepakt had het urinoir dat automatisch doorspoelde als je wegliep. Het woord wetenschap zelf kun je maar het beste vermijden, kregen we te horen, want dat vinden ‘gewone mensen’ bedreigend.

Versimpeling zal vast wel succes hebben als we ernaar streven de aandacht van de bevolking bij ons ‘evenement’ zo groot mogelijk te maken. Maar als ik tegenwerp dat wat hier aan de man wordt gebracht geen echte wetenschap is, word ik terechtgewezen om mijn ‘elitarisme’ en krijg ik te horen dat het aanlokken van mensen, op welke manier dan ook, een noodzakelijke eerste stap is. Tja, als we het woord dan moeten gebruiken (ik zou het niet doen), is elitarisme misschien zo erg nog niet. En er is een groot verschil tussen een uitsluitend snobisme en een insluitend, flatterend elitarisme dat mensen probeert te helpen hogerop te komen en toe te treden tot de elite. Bewuste versimpeling is het ergste: neerbuigend en betuttelend. Toen ik die opvattingen onlangs op een spreekbeurt in Amerika uitsprak, had een vragensteller na afloop – en ongetwijfeld gloeide zijn blanke-mannenhart van de politieke zelfgenoegzaamheid – de beledigende brutaliteit te opperen dat versimpeling misschien wel nodig was om ‘minderheden en vrouwen’ naar de natuurwetenschap toe te halen.

Ik maak me zorgen dat je door te propageren dat wetenschap alleen maar grappig, geinig en gemakkelijk is een voorraad problemen voor de toekomst aanlegt. Echte wetenschap is weleens moeilijk (nou ja, uitdagend, om het een positievere draai te geven), maar net als klassieke literatuur of vioolspelen de worsteling waard. Als je kinderen naar de natuurwetenschap, of welke andere waardevolle bezigheid dan ook, toe lokt door hun iets gemakkelijks en leuks in het vooruitzicht te stellen, wat doen ze dan als ze ten slotte met de realiteit worden geconfronteerd? In personeelsadvertenties voor het leger wordt terecht geen gezapig leventje beloofd; men zoekt jongelui met voldoende hart voor de zaak om het uit te houden. ‘Leuk’ geeft de verkeerde signalen af en zou mensen om verkeerde redenen naar de natuurwetenschap kunnen trekken. De letterenstudie dreigt op net zo’n manier te worden ondermijnd. Luie studenten worden gestrikt voor een uitgeklede richting ‘Culturele studies’, met de belofte dat ze zich gaan bezighouden met het analyseren van soapseries, roddelbladprinsessen en Teletubbies. De natuurwetenschap kan, net zoals de eigenlijke letterenstudie, zwaar en uitdagend zijn, maar de natuurwetenschap is – weer zoals de eigenlijke letterenstudie – ronduit verrukkelijk. De natuurwetenschap kán wel geld in het laatje brengen, maar zou het, net als grote kunst, niet moeten hoeven. En we zouden geen mafkezen en leuke knallen nodig moeten hebben om overtuigd te raken van de waarde van een leven dat besteed wordt aan het uitzoeken van de vraag waarom we eigenlijk het leven hebben.

Ik vrees dat ik met deze aanval misschien te negatief ben geweest, maar soms is een slinger ver genoeg uitgezwaaid en moet hij een flinke duw de andere kant op krijgen om het evenwicht te herstellen. Uiteraard is natuurwetenschap leuk, in de zin van absoluut tegengesteld aan saai. Een knappe kop kan er levenslang door geboeid worden. En natuurlijk, praktische demonstraties kunnen ideeën verlevendigen en zorgen dat ze blijven hangen. Van de Royal Institution Christmas Lectures van Michael Faraday tot de Bristol Exploratory van Richard Gregory hebben kinderen praktische ervaring met echte wetenschap altijd spannend gevonden. Ik heb zelf de eer gehad de Christmas Lectures, in hun moderne televisievorm, te mogen houden en ik moest heel wat praktische demonstraties geven. Faraday versimpelde nooit. Mijn aanval is alleen gericht op het soort populistische hoererij dat het wondere van de wetenschap bezoedelt.

Elk jaar wordt er in Londen een groot diner gegeven waarop prijzen voor de beste populair-wetenschappelijke boeken van dat jaar worden toegekend. Eén prijs gaat naar kinderboeken over wetenschap, en die werd onlangs gewonnen door een boek over insecten en andere ‘akelige, enge beestjes’. Dergelijke taal is misschien niet het geschiktst om het poëtische gevoel van verwondering op te roepen, maar laten we mild zijn en erkennen dat andere manieren om de belangstelling van kinderen te wekken bestaansrecht hebben. Moeilijker te vergeven waren de fratsen van de juryvoorzitster, een bekende televisiepersoonlijkheid (die kort daarvoor was overgelopen naar het lucratieve genre van de ‘paranormale’ televisie). Op de frivole kraaitoon van een spelletjesprogramma spoorde ze het talrijke (volwassen) publiek aan samen met haar in koor auditieve grimassen te laten horen bij de gedachte aan die akelige ‘enge beestjes’. ‘Gèèèèèdverderrie! Jasses! Arrejasses! Gèèèèèdver!’ Door dat soort vulgariteit wordt het wondere van de wetenschap neergehaald en dreigen precies diegenen af te knappen die het beste in staat zijn het naar waarde te schatten en anderen te inspireren: echte dichters en ware letterkundigen.

Onder dichters wil ik natuurlijk kunstenaars van allerlei slag verstaan. Michelangelo en Bach werden ervoor betaald de gewijde thema’s van hun tijd te celebreren, en de resultaten zullen op de menselijke zintuigen altijd een verheven indruk maken. Maar we zullen nooit weten hoe zulke genieën op anders luidende opdrachten gereageerd zouden hebben. Wat zou Michelangelo, terwijl zijn geest zich op de stilte bewoog ‘Als een langpotig insect op de stroom’, wel niet hebben geschilderd als hij had geweten wat er in één zenuwcel van een langpotig insect zat? Denk eens aan het Dies Irae dat Mozart zou zijn ontwrongen door overpeinzing van het lot dat de dinosauriërs trof toen een rotsblok zo groot als een berg vijfenzestig miljoen jaar geleden met een snelheid van zo’n vijftienduizend kilometer per uur vanuit de verre ruimte recht op het schiereiland Yucatán afstormde en de wereld werd verduisterd. Probeert u zich de Evolutiesymfonie van Beethoven, het oratorium Het uitdijend heelal van Haydn of het epos De melkweg van Milton eens voor te stellen. En wat Shakespeare betreft… Maar zo hoog hoeven we niet te mikken. Mindere dichters zouden al een mooi begin zijn.

I can imagine, in some otherworld
Primeval-dumb, far back
In that most awful stillness, that only gasped and hummed,
Humming-birds raced down the avenues.

Before anything had a soul,
While life was a heave of matter, half inanimate,
This little bit chipped off in brilliance
And went whizzing through the slow, vast, succulent stems.

I believe there were no flowers then,
In the world where the humming-bird flashed ahead of creation.
I believe he pierced the slow vegetable veins with his long beak.

Probably he was big
As mosses, and little lizards, they say, were once big.
Probably he was a jabbing, terrifying monster.

We look at him through the wrong end of the telescope of Time,
Luckily for us.

Unrhyming Poems (1928)

Van D.H. Lawrences gedicht over kolibries klopt vrijwel niets en dus is het, oppervlakkig gezien, onwetenschappelijk. Desondanks kan het ermee door als poging te laten zien hoe een dichter zich zou kunnen laten inspireren door de geologische tijd. Lawrence had alleen maar een paar colleges evolutie en taxonomie hoeven volgen om zijn gedicht binnen de perken van de nauwkeurigheid te brengen, en het zou als gedicht niet minder frappant en diepzinnig zijn geweest. Na nog een college zou Lawrence, de mijnwerkerszoon, misschien met andere ogen hebben gekeken naar zijn kolenvuur, waarvan de gloeiende energie voor het laatst het daglicht had gezien – het daglicht wás – toen die de boomvarens van het Carboon opwarmde en vervolgens drie miljoen eeuwen lang hermetisch werd opgesloten in de donkere kelder van de aarde. Een groter obstakel zou de vijandschap zijn geweest die Lawrence koesterde jegens wat hij ten onrechte beschouwde als de anti-poëtische geest van de natuurwetenschap en van natuurwetenschappers, zoals toen hij mopperde:

Kennis heeft de zon kapotgemaakt en veranderd in een gasbol met vlekken. […] De wereld van ratio en natuurwetenschap, […] dat is de dorre, steriele wereld waarin geabstraheerde gedachten huizen.

Ik moet haast met tegenzin erkennen dat mijn lievelingsdichter die verwarde Ierse mysticus William Butler Yeats is. Op zijn oude dag zocht Yeats tevergeefs naar een thema, en kwam in zijn wanhoop ten slotte met een herhaling van oude thema’s van zijn eind-negentiende-eeuwse Celtic Twilight. Wat jammer dat hij bij de pakken neerzat, gestrand tussen heidense dromen, eenzaam achtergebleven temidden van de elfen en de ten dode opgeschreven Ierse cultuur van zijn vergane jeugd, terwijl er in Ierland, op een uur rijden van de toren waarin Yeats woonde, de grootste astronomische telescoop van die tijd stond. Dat was de 72-inch-spiegeltelescoop die nog voor de geboorte van Yeats door William Parsons, derde graaf van Rosse, was gebouwd bij Birr Castle (waar hij nu door de zevende graaf is gerestaureerd). Wat had één enkele blik op de melkweg door het oculair van de ‘reus van Parsonstown’ wel niet kunnen doen voor de gefrustreerde dichter, die als jongeman deze onvergetelijke versregels had geschreven?

Be you still, be you still, trembling heart;
Remember the wisdom out of the old days:
Him who trembles before the flame and the flood,
And the winds that blow through the starry ways,
Let the starry winds and the flame and the flood
Cover over and hide, for he has no part
With the lonely, majestical multitude.

uit The Wind Among the Reeds (1899)

Dat zouden mooie laatste woorden voor een natuurwetenschapper zijn, net zoals, bedenk ik nu, het grafschrift van de dichter zelf: ‘Cast a cold eye/ On life, on death./ Horseman, pass by!’ (Kijk met koele blik naar het leven, naar de dood. Ruiter, rijd voorbij!) Maar evenals Blake had Yeats niets op met de natuurwetenschap, die hij (absurd genoeg) afdeed als het ‘opium van de voorsteden’, terwijl hij ons opriep ‘tegen de stad van Newton op te trekken’. Dat is jammer, en het zijn dit soort dingen die me ertoe brengen mijn boeken te schrijven.

Ook Keats klaagde dat Newton de poëzie van de regenboog had verpest door hem te verklaren. Algemener gesteld houdt dat in dat de wetenschap het plezier in poëzie vergalt: wetenschap is dor, koud, somber en hooghartig, en mist alles wat een jonge romanticus zou kunnen wensen. Eén doel van dit boek is het tegendeel te verkondigen, en ik zal me hier beperken tot de ontoetsbare speculatie dat Keats, net als Yeats, een nog betere dichter zou zijn geweest als hij zijn inspiratie voor een deel uit de wetenschap had gehaald.

Er is wel opgemerkt dat Keats door zijn medische opleiding de fatale symptomen van zijn eigen tuberculose misschien heeft kunnen onderkennen, bijvoorbeeld toen hij zijn slagaderlijke bloed aan een omineuze diagnose onderwierp. Voor hem zou de natuurwetenschap niet de brenger van goed nieuws zijn geweest, dus is het niet zo verwonderlijk als hij soelaas vond in een zuivere wereld van klassieke mythen en zichzelf verloor temidden van panfluiten en najaden, nimfen en dryaden, net zoals Yeats zou doen temidden van hun Keltische tegenhangers. Hoe onweerstaanbaar ik beide dichters ook vind, u moet het me niet kwalijk nemen dat ik me afvraag of de Grieken hun legenden bij Keats zouden hebben herkend, of de Kelten de hunne bij Yeats. Werden die grote dichters wel zo goed door hun inspiratiebronnen bediend als maar mogelijk was geweest? Heeft vooringenomenheid jegens het verstandelijke de vleugelen der poëzie neergedrukt?

Mijn stelling is dat de geest van verwondering die Blake naar de christelijke mystiek voerde, Keats naar arcadische mythen en Yeats naar Fenians en feeën, precies dezelfde geest is die grote wetenschappers beweegt; een geest die, in wetenschappelijke vermomming naar dichters teruggevoerd, tot nog grotere poëzie zou kunnen inspireren. Ter ondersteuning haal ik het minder verheven genre van de sciencefiction erbij. Jules Verne, H.G. Wells, Olaf Stapledon, Robert Heinlein, Isaac Asimov, Arthur C. Clarke, Ray Bradbury en anderen hebben poëzie in prozavorm gebruikt om het romantische van wetenschappelijke thema’s op te roepen, die ze soms expliciet met de mythen van de oudheid hebben geassocieerd. Sciencefiction op zijn best is mijns inziens een belangrijke literaire vorm op zichzelf, die sommige letterkundigen snobistisch onderschatten. Menig wetenschappelijk onderzoeker van naam heeft de geest van verwondering, zoals ik het noem, leren kennen door een jeugdige fascinatie voor sciencefiction.