De verhalen

DEEL 2

Van L.H. Wiener verschenen eerder bij Contact:

Ochtendwandeling (verhalen, 1996)

Niet aaien. De dierenverhalen (verhalen, 1997)

Allemaal licht en warmte (verhalen, 1999)

Nestor (roman, 2002, bekroond met de Bordewijk-prijs)

De verhalen. Deel 1 (2003)

L.H. Wiener

De verhalen

DEEL 2

2004
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Verantwoording

In deel 2 van De verhalen zijn opgenomen de bundels Naamloze meisjes (1984), met uitzondering van het verhaal ‘Deus ex machina’, waarover ik nu al twintig jaar twijfel, Wegens mensenkennis gesloten (1988), de novelle De langste adem (1993) en de bundels Ochtendwandeling (1996) en Allemaal licht en warmte (1999).

Ik heb dit werk voor deze editie nogmaals aan een krities onderzoek onderworpen en enkele noodzakelijke alsmede enige artistieke verbeteringen aangebracht.

LHW

© 1984, 1988, 1993, 1996, 1999, 2004 L.H. Wiener
Omslagontwerp Mick Peet en Leo Verhallen
Foto auteur © Ronald Hoeben
Typografie Arjen Oosterbaan
ISBN 9789025430955
D\2004\0108\803
NUR 301

www.boekenwereld.com

De vogelman

Victors grootste hartstocht waren de vogels.

Hij kwam vaak te laat op school, want de valk die zijn vaste standplaats had op de toren was altijd belangwekkend en in de tuin van de nonnen zaten soms zulke mooie lijsters.

Victor keek maar hoogst zelden naar het bord en dan nog alleen als hij er zelf iets op moest schrijven of als er een vogel op getekend stond. Het grootste gedeelte van zijn tijd keek hij uit het raam en luisterde aandachtig naar het getjilp, het gekwetter en het gezang van de vogels. Victor was negen jaar oud en peinsde diep. Hij zat in de hoek van twee muren en blader-de in zijn boek, terwijl hij zijn voeten heen en weer bewoog.

Hij had een geheim.

Zou alleen ik hem daarom gezien hebben, dacht hij, want bij hem was het geheim veilig.

Hij hoorde de bel niet gaan die de leerlingen maande zich naar hun lokalen te begeven. Hij sloeg het boek dicht en liet het op zijn dijbenen rusten. vogelgids stond er op het omslag gedrukt. Alle vogels stonden erin; veel meer dan er in de omgeving van het dorp waren, want van alle vogelsoorten bestonden ook nog een heleboel variaties waarvan je de meeste nooit zag. Het was de beste vogelgids die er was. Victor had het boek van zijn vader gekregen en hoewel die van vogels slechts wist dat sommige konden vliegen, was hij toch te weten gekomen dat dit de allerbeste gids was die men kon krijgen.

Maar nu, zittend tegen de muur van de school was Victor teleurgesteld in het boek, want er bestond een vogel en die stond er niet in.

Victor had hem gezien, gisteren na schooltijd, toen hij op weg naar huis nog even een omweg had gemaakt langs de golfbanen, die een eindje buiten het dorp lagen en grensden aan de hoge muur van Het Landgoed. Een poos had hij langs het hek gelopen, maar toen hij niets van belang had kunnen ontdekken had hij een steeds sterkere drang gevoeld om over het hek te klimmen en de golfbanen te betreden. De andere jongens zeiden wel dat je doodgeslagen werd als een caddie je te pakken kreeg en dat die kerels daar een speciale knuppel voor bij zich hadden in die golftas op het karretje, maar daarvan had Victor nooit iets geloofd. Je moest natuurlijk wel oppassen, want tenslotte bevond je je op verboden terrein en een klap of een trap riskeerde je wel. Maar, zo redeneerde Victor, in de eerste plaats is het nog niet zeker dat ze je te pakken krijgen en in de tweede plaats heb je kans nog eens iets bijzonders tegen te komen op gebied waar je anders nooit komt. Nu viel het gisteren gelukkig mee, want er was niemand op de banen geweest. Daarom had Victor zich steeds verder op het terrein gewaagd, helemaal tot waar de dennenbosjes stonden, eigenlijk nog maar een paar honderd meter van de muur van Het Landgoed af, dat je overigens niet kon zien, omdat het omgeven werd door de muur vanzelfsprekend, maar ook nog door een heel groot en dicht bos. Alleen van de andere kant, aan het eind van de oprijlaan, kon je het huis zien staan.

Tegen de tijd dat Victor bij de dennen was aangekomen had hij al heel wat Vlaamse gaaien, kauwen en eksters gezien en ook veel fazanten die zaadjes zochten in het kortgemaaide gras, maar de eksters en kauwen en gaaien hadden zijn aandacht nog maar gedeeltelijk kunnen trekken, terwijl hij fazanten louter als wilde kippen beschouwde. Hij had ze wel gesignaleerd natuurlijk en nagekeken, zoiets kon je niet laten, maar om de vogels klopte zijn hart toen niet zo erg en door hen was hij toen niet zo nerveus; dat kwam omdat hij zo vér in overtreding was. Hij was echter steeds verder gegaan, want de aantrekkingskracht van al dat nieuwe was groter geweest dan de angst ontdekt te worden.

Hij had op zijn tenen over de dikke laag naalden gelopen en ervoor gezorgd zo min mogelijk op takjes te stappen of verdroogde dennenappels. Hij had met zijn vingers langs de stammen van de bomen gestreken en met zijn mond open geademd. Zo nu en dan was hij geweldig geschrokken als er ineens een houtduif met veel tumult en tegen elkaar slaande vlerken opvloog. Hij had het bloed in zijn keel horen ruisen en zijn hart diep in zijn lichaam voelen bonken. Er waren grote varens gekomen die op sommige plaatsen zo hoog waren en dicht opeen stonden dat hij er met een boog omheen had moeten lopen. Het was geweest alsof hijzelf steeds kleiner werd. Maar hij was doorgelopen want hij had gevoeld dat hij dat moest doen.

En toen plotseling was het gebeurd.

Toen had Victor gezien wat nu zijn geheim en zijn probleem was: de vogel. Zomaar ineens was hij neergestreken op een tak waar hij sterk afstak tegen de groene achtergrond van de dennen en de stukken blauwe lucht daar tussendoor. Het leek een merel, maar het was geen gewone, want hij was helemaal wit. Geen zwart of bruin veertje had hij. Hij was sneeuwwit.

Victor was stokstijf blijven staan omdat hij bang was geweest dat de vogel weg zou vliegen als hij bewoog en hij had hem nog zo lang mogelijk willen bekijken. Had hij wel een merel voor zich of was het misschien gewoon de een of andere tropiese vogel die zichzelf had weten te bevrijden uit een volière? De vogel was echter maar even op de tak blijven zitten; toen was hij weer weggevlogen, al had Victor geen vin verroerd. Zolang hij kon had hij de vogel gevolgd en eens te meer was hij ervan overtuigd geraakt dat het een merel was: die golvende vlucht met af en toe stille, uitgestrekte vleugels, dat was zonder twijfel de manier waarop een merel vliegt.

Zo hard hij kon was hij in de richting gehold waarin de vogel was verdwenen en toen hij uit het dennenbos kwam had hij hem inderdaad opnieuw gezien, boven op de muur van Het Landgoed. Maar toen de witte merel zijn achtervolger had opgemerkt, was hij direct weer opgevlogen en luid kwetterend tussen de grote bomen aan de andere kant van de muur uit het gezicht verdwenen.

Toen was het onmogelijk geworden hem nog te volgen. Hijgend was Victor blijven staan. Enkele momenten had hij de mogelijkheid nog overwogen om toch over de muur te klimmen, maar het was eenvoudig te gevaarlijk je op het grondgebied van Het Landgoed te begeven. Dat was eigenlijk zó ondenkbaar dat er nog niet eens griezelverhalen over waren bedacht. Over de hekken van de golfbanen klimmen, dat was nog betrekkelijk gewoon, soms zelfs een sport, maar hieraan had nog nooit iemand durven denken.

Op de terugtocht was het voor het eerst bij hem opgekomen om geheim te houden wat hij had gezien; de meeste mensen maken immers al het bijzondere dood of stuk.

Bij thuiskomst had Victor er de vogelgids meteen op nageslagen, maar over een witte merel werd niets vermeld. Hij had gezocht en gezocht maar er geen letter over kunnen vinden. Zou hij nu de enige op de hele wereld zijn die dit wist? Het was wel zielig voor zijn vader want het was zo’n duur boek geweest.

‘Victor! Meester Siderius die vraagt waar je blijft! Als ik jou was zou ik maar eens heel gauw binnenkomen!’

Dat was de stem van Angelica, de dochter van de slager en de beste leerling van de klas. Victor sprong overeind, waardoor de vogelgids op de grond viel. Hij griste hem op en liep vlug achter Angelica aan de school in. Ze gingen samen de lange gang door, waar vanwege het warme weer maar een paar jassen hingen. Bij de deur van het klaslokaal draaide Angelica zich naar hem om en zei:

‘Wat er toch van jou terecht moet komen, Victor… ik weet het niet hoor…’

Daarop ging ze de klas binnen en liep direct naar haar plaats, vooraan in de middelste rij. Ze ging netjes achterover zitten met haar armen over elkaar.

Het was muisstil in de klas.

‘Wat heb je daar?’ vroeg meester Siderius.

Victor klemde de vogelgids tegen zijn borst.

‘Nou…?’

‘Een vogelboek…’

‘Zo, geef dat maar eens hier!’

De onderwijzer had kunnen begrijpen dat het afpakken van het boek vergif in Victors hart zou brengen, maar hij deed het niettemin.

Zaterdagmiddag ga ik terug en dan klim ik over de muur, dacht Victor verbeten. Dat boek mocht die Sidderaal houden, daar stond toch niets in!

Zaterdag om half één begon, zoals gewoonlijk, de sirene op het Raadhuis te loeien ten teken dat de week voorbij was. De timmerlieden lieten het stuk gereedschap dat zij toevallig in de hand hadden terstond los – spijkers en zagen bleven half in de planken steken – en verlieten ijlings de werkplaats. In het abattoir liet de slagersknecht die in dienst was bij Angelica’s vader de koe met touwen om zijn poten staan tot maandag om hem direct bij de aanvang van de nieuwe week de ijzeren pin door de schedel te schieten.

En met een harde klap sloeg Victor zijn atlas dicht, want hij werd door de sirene uit zijn overpeinzingen en fantasieën opgeschrikt, realiseerde zich in een flits dat de school uitging en wilde er meteen vandoor. Meester Siderius concludeerde dat dat volgens het boekje was en hield hem na.

Het was erg warm in het lokaal al stonden de ramen open. Victor keek naar de hand van de onderwijzer die met zijn pen langs de regels ging; Victor keek ernaar maar hij zag iets heel anders, want zijn gedachten waren afgegleden naar de expeditie die hij die middag moest ondernemen en die niet van gevaar ontbloot was. Eigenlijk had hij al onderweg moeten zijn; voor zoiets gewichtigs moest je ruimschoots de tijd nemen. Maar hoe kon hij dat meester Siderius aan het verstand brengen? Dat lukte nooit, want die had geen verstand.

In de verte kon Victor de torenspits zien en ook zelfs, hoewel vaag en minuscuul, het silhouet van de valk. Vreemd eigenlijk dat die steeds maar weer op dezelfde plaats terugkwam, als hij overal naartoe kon vliegen. Hij vond het zeker wel gezellig in het dorp.

Om tien voor één hield de hand van meester Siderius op met corrigeren.

‘Ik hoop dat je nu een lesje hebt gehad, jongeman,’ zei hij.

Victor krabbelde met de nagel van zijn duim aan de nagel van zijn pink. Hij dacht eraan dat hij eerst nog naar huis moest om te eten.

‘Wat wil je worden als je later groot bent?’ vroeg de onderwijzer nu.

Victor had de vraag gehoord, begrepen en dacht erover na, maar hij kon niet bedenken wat meester Siderius wilde dat hij zou worden. Vogelman, dat klonk zo idioot en dan moest hij natuurlijk ook nog gaan uitleggen wat dat was en dat wist hij zelf niet en dan werd het steeds maar later.

Hoewel hij haast had bleef hij bij de torenklok toch even staan, want inderdaad zat de valk er. Het leek of hij sliep maar dat was niet zo. Valken slapen nooit. Gefascineerd bleef hij naar boven kijken. Daar zat hij. Abbedeus. Appie. De valvalk.

Angelica kwam eraan. Ze droeg een tas met boodschappen.

‘Wat doe je nu weer…’ vroeg ze toen ze naast hem stond.

‘Dag Angelica, ik kijk naar boven hoe laat het is, weet je wel.’

Ze ziet hem vast niet, dacht hij. Bijna niemand let op vogels.

‘Het is vijf voor één,’ merkte Angelica op.

‘Dank je…’

‘Kon je dat zelf niet zien?’

‘Jawel, maar bij mij zit die valk daar er steeds voor.’

‘Jij hebt ook altijd iets zots…’

Hij spoorde Angelica aan de valk ook eens te bewonderen, maar ze wilde

zelfs niet kijken. Toch raar, vond hij, want ze was de beste van de klas.

Toen hij langs het huis van de nonnen liep zag hij in de grote tuin, bij het standbeeld van Christus, een merel zitten. Eerst dacht hij dat de merel zijn vleugel liet hangen omdat de zon zo fel scheen en het op het heetst van de dag was, want dat deden ze wel vaker, voor de ventilatie, maar toen hij bleef staan en goed keek, zag hij dat de merel maar één van zijn vleugels liet hangen. Keer op keer trachtte de vogel om die vleugel in de vouw te krijgen en hem langs zijn lichaam te leggen, maar slaagde daar niet in.

Die kon hij zo niet aan zijn lot overlaten.

Hij keek om zich heen en maakte aanstalten om over het hek te klimmen; juist toen vloog de vogel weg. Het ging moeizaam en Victor volgde hem bezorgd. Scheef vliegend verdween de vogel uit het gezicht.

‘Tenminste niks gebroken…’ zei Victor deskundig en vervolgde zijn weg.

Toen hij bij de golfbanen was gekomen zag hij in één oogopslag dat het nu veel moeilijker zou worden de muur van Het Landgoed te bereiken. Hij ontdekte zo wel drie, vier groepjes mensen in de verte op de baan. Hij was vergeten dat het zaterdag was, althans dat er dan druk golf gespeeld werd. Hij liep een eind langs het hek en wachtte het moment af waarop er net niemand te zien was omdat iedereen in het landschap was weggezonken. Toen klom hij zo snel als hij kon over het hek en liet zich aan de andere kant in het gras vallen. Hij sloop naar de top van de eerste heuvel en wachtte opnieuw tot de golfspelers en de caddies overal in de glooiingen waren verdwenen. Toen het eindelijk zover was stoof hij de heuvel af en rende door het dal naar de volgende verhoging in het veld. Enkele keren kwam hij zodoende te dicht bij de mensen en was hij gedwongen een stuk dwars over de baan aan de overkant van de heuvel af te leggen, alvorens hij een nieuwe oversteek kon wagen. De zon brandde op zijn gezicht en het zweet liep in zijn ogen, maar uiteindelijk lukte het hem de dennenbosjes te bereiken, waar het niet alleen koel was, maar ook veilig en beschut. Hij holde in één ruk door naar de andere kant van de bossen en schoot daar weg onder de hoge varens. Zo bleef hij op handen en voeten een tijd lang verscholen zitten. Van opwinding en het wilde ademen had hij veel slijm in zijn mond dat hij met korte tussenpozen probeerde uit te spugen. Hij snoof en moest in zichzelf lachen van trots. Hij ging tussen de stengels zitten en haalde zijn handen over zijn dijbeen.

‘En nu de muur nog,’ zei hij grimmig en op een toon alsof hij al tien was.

De muur had weliswaar uitsteeksels te over, maar die waren zo onregelmatig verdeeld en in de meeste gevallen zo klein dat ze als voetsteunen nauwelijks te gebruiken waren. Victor sloop langs de struiken en door het hoge gras naar enige dennen die tot vlak bij de muur reikten. Even later keek hij voor het eerst in het bos van Het Landgoed. Het bos was volkomen verwilderd. Nergens was ook maar iets te bespeuren van een pad en langs de hele muur stond het vol hoge brandnetels. Verder van de muur af werd de begroeiing minder. Enkele tientallen meters verder zag hij een hok dat tegen de muur stond, eveneens omgeven door een wal van brandnetels. Met gekromde rug liep hij ernaartoe en liet zich op het dak glijden. De planken vertoonden hier en daar gaten en waren vochtig en glad en bedekt met mossen. Hij zette zijn voeten alleen daar waar de planken aan de onderkant gestut werden. Toen hij niet verder over het dak kon lopen, wiegde hij een paar maal met zijn romp en nam toen een grote sprong. Hij belandde midden in de brandnetels. Iedere plant mijdend alsof die met vergif was ingesmeerd bewoog hij zich voort. Sommige planten reikten tot aan zijn schouders. In gedachten raspten de bladeren langs zijn gezicht en werd zijn huid gevlekt en werd hij verlamd en viel hij en sloten de netels zich boven hem en werd de lucht groen…

Zijn ademhaling stokte. Hij stak zijn armen omhoog en liep op zijn tenen. Hij vermande zich en spande bij iedere steek de spieren van zijn hals en klemde zijn kaken opeen. Toen hij eindelijk het open gedeelte bereikte bleef hij staan en wreef over zijn been.

Het was vochtig onder de bomen en het rook er naar nat gras, hoewel het al in dagen niet geregend had. Hij begon te lopen en lette scherp op eventueel onraad. Vanwaar hij liep was er geen spoor van Het Landgoed te zien, al tuurde hij nog zo ingespannen. Ineens vloog er met veel geklapper een houtduif op. Hij klom tussen de bomen op en beschreef daarna een boog met stille vlerken en zeilde uit het gezicht. Victor schrok er nauwelijks van, omdat hij op datzelfde moment een merkwaardige ontdekking deed.

Voor zijn voeten lag de merel.

Hij raapte de vogel op.

De merel was wel dood, maar hij was nog niet koud. Hij had bloed aan de vleugel die slap hing. Het bloed was gestold. Victor kon het er met zijn nagel als een korstje afpulken. Zonder twijfel was dit de merel uit de tuin van de nonnen; de merel die zo scheef was weggevlogen toen hij hem had willen pakken. Wat eigenaardig dat zo’n gewonde vogel nog zo’n hele tocht gaat ondernemen. Victor kon zijn ogen niet van de dode vogel afhouden.

Pas leefde hij nog en nu was hij dood.

Misschien was hij wel helemaal hiernaartoe gevlogen juist óm te sterven; net als olifanten.

Voor de laatste maal bekeek hij de vogel van alle kanten om te constateren of er misschien nog andere verwondingen waren geweest. Daarbij trokken de ogen zijn aandacht. Ze waren stijf opeengeperst, leek het wel, en er zaten bloeddruppeltjes op. Toen Victor er met zijn vinger aan kwam vielen ze uiteen, nog volledig vloeibaar.

‘Aan het eind toch nog ergens tegenaan gevlogen,’ was zijn conclusie.

Hij vouwde de vleugels op gelijke hoogte langs het lichaam en begroef de vogel. De omgewoelde aarde bedekte hij met bladeren.

Het bos bestond uit allerlei soorten bomen.

Er stonden reusachtige kastanjes met monsterlijk grote bladeren en eikenbomen die vast wel meer dan vijfhonderd jaar oud waren. Uit het bos klonk voortdurend het opdringerige koeren van houtduiven, steeds op dezelfde monotone manier. Zo nu en dan, met een vlaag wind, ruisten de kruinen.

Hij rook aan zijn handen maar hij kon niet zeggen dat dood een geur had. Wat was het leven gauw op. De merel was nog helemaal soepel geweest en lauw en nu lag hij al weggestopt onder de grond.

Zou de witte merel er nog wel zijn?

Of was hij al doorgevlogen; naar Parijs?

De laatste keer dat hij hem had gezien was hier ongeveer geweest, maar dat gaf natuurlijk geen enkele zekerheid. En toch, de merel zou rekening moeten houden met zijn opvallende kleur en daarom was het waarschijnlijk dat hij zich zo veel mogelijk schuilhield in dit bos; hier had hij de beste kans door niemand te worden ontdekt. Het had er trouwens ook wel op geleken dat hij zich in het bos veilig waande. Pijlsnel was hij er tenminste naartoe gevlogen. Nog even had hij op de muur gewacht, maar toen had hij met zijn staart gewipt en was hij in het donker verdwenen.

Victor spiedde in iedere boom die hij passeerde, van hoog tot laag. Zijn ogen zochten alle takken af, maar er was geen spoor meer van de witte merel te ontdekken. Boom na boom inspecteerde hij en hij schudde aan iedere struik die hij tegenkwam, want merels houden zich graag in struiken op. Zo liep hij de hele middag en ieder uur hoorde hij heel in de verte en iel de kerkklok van het dorp slaan. Hij zag zo veel houtduiven dat hij op het laatst niet eens meer schrok als ze er met veel geraas vandoor gingen. Ook zag hij fazanten; die renden als miniatuur struisvogels met verbazingwekkende snelheid. En als ze het dan nog te benauwd kregen gingen ze op de wieken en verdwenen luid kakelend uit het gezicht. Hij zag eekhoorns en een hele macht zangvogeltjes waarvan hij niet eens alle namen kende. Hij zag groenlingen en vinken, mezen en boomklevers en ook een specht, met zijn rood-witte kop. Maar van de witte merel kreeg hij niets te zien. Op zeker moment kwam hij heel dicht bij Het Landgoed. Hij zag dat het werd omgeven door een groot gazon met in het midden een ronde vijver waarin eenden dobberden. Hij liep terug het bos in.

Toen hij duizelig werd van het naar boven kijken en zijn ogen gingen prikken van het turen, ging hij tegen een boom zitten om uit te rusten.

‘Een merel is klein in zo’n bos,’ fluisterde hij.

Hij sloot zijn ogen.

Er zoemde een insect niet ver van zijn hoofd, maar dat hield ook op. Het was nu zo stil dat hij niets meer hoorde. Het was zelfs zo stil dat hij iets kon horen suizen, iets dat niet bestond, maar dat alleen hoorbaar werd als er totaal niets te horen viel.

Victor moest de witte merel opsporen, want daarvan was er maar één; daarom ook moest hij hem vinden. Hij was alleen en de witte merel ook en dat hoorde bij elkaar. Ook dat hij altijd al van vogels had gehouden hoorde erbij. Victor begreep dat hij juist de golfbanen was opgegaan om de merel te zien; dat wist hij van tevoren nog niet, maar hij wist het nu wel. En er zat nog veel meer achter, maar wat kon hij niet weten; nog niet.

Hij stond op en wandelde verder, want hij kreeg zo veel raadselachtige gedachten achter elkaar dat hij zichzelf niet meer kon volgen.

Enkele honderden meters verder vond hij opnieuw een merel. De vogel lag in een verkrampte houding en zijn poten waren wijd gespreid. Er zat een beetje bloed op de kop. Hij was dood.

Ook die merel begroef hij.

Toen hoorde hij achter zich geritsel tussen de bladeren. Hij keek om en zag een jonge merel. Het diertje lag met zijn vlerken uiteen en zijn bek open en ademde wild. Trappelend met zijn poten verschoof hij wat over de grond. Victor raapte hem op.

Tussen de met dun vel bespannen ribbetjes voelde hij het hartje bonzen met korte, heftige zuigstootjes. De zijkanten van de snavel waren nog zacht en helgeel gekleurd. Het diertje zette zich schrap in Victors hand en maakte krampachtige vliegbewegingen. Het waren de laatste krachtsinspanningen en toen die vertwijfelde ontsnappingspoging tot niets leidde ontspande hij zich en liet zijn kop op Victors duim rusten.

Victor bracht zijn hand dicht bij zijn gezicht en voelde de veertjes in zijn neus kriebelen. Wat rook de vogel wee en weerloos!

Onder het lopen bestudeerde hij de vogel nauwkeurig. Gewond was hij niet, maar hij was volledig uitgeput. Wie wist hoe lang hij daar al op de grond gelegen had.

Zou het eigenlijk te gevaarlijk zijn om naar het huis te gaan? Zouden ze hem wat doen? Misschien kon hij wel wat te drinken krijgen voor de jonge merel. En zelf had hij ook een reuzedorst. Als de jonge merel maar zo lang zonder drinken kon. Hij was geen mens! Maar hij durfde het niet te wagen. Ze zouden hem net zolang uithoren tot hij alles gezegd had en of ze hem zouden geloven als hij zou zeggen dat hij een witte merel zocht, stond nog helemaal te bezien. Hoe konden ze weten dat er een dergelijke vogel in de wereld bestond? Aan de andere kant zou het ook wel kunnen dat ze de witte kenden, omdat hij misschien zijn vaste verblijfplaats had in het bos. Maar dan liep hij weer de kans dat ze niet wilden hebben dat hij er zo achteraan zat. Hoe konden ze weten dat hij de merel geen kwaad wilde doen. Hij zou natuurlijk kunnen aantonen dat hij van goede wil was door te zeggen dat hij de jonge merel had meegenomen om hem te redden; daarmee zou dan te bewijzen zijn dat hij van vogels hield. Of niet? Zij zouden weer kunnen veronderstellen dat hij een jongen was die vogels uit hun nest haalde…

Er was geen oplossing.

Je kon niet weten hoe ze reageren zouden en hoe ze het allemaal zouden uitleggen. Best ook mogelijk dat ze zo kwaad werden dat hij alleen al over de muur was geklommen dat ze niet eens meer naar hem wilden luisteren. In dat geval was het bij voorbaat zinloos om al die andere argumenten aan te dragen. Toch moest de jonge merel drinken.

Victor besloot terug te gaan naar het gazon en naar de vijver te sluipen. Zo moest hij proberen de jonge merel wat te laten drinken. Er was geen andere weg. Zelf moest hij dorst houden; dan had hij meer kans de witte merel te vinden.

Toen hij het gras van het gazon betrad, dreven de eenden met schichtige koppen naar de andere kant van de vijver en klommen uit het water. Er waren hoge glazen deuren aan de achterzijde van het huis en een bordes met trappen. Victor hield zijn ogen er strak op gericht, maar er gebeurde niets. Hij knielde neer en schepte water in zijn hand. Hij bracht zijn hand daarna zo dicht bij de andere dat hij de snavel van de merel in het water kon dopen. De merel reageerde echter niet. Victor keek opnieuw naar de glazen deuren.

‘Je moet wat drinken…’ fluisterde hij en hij duwde de snavel van de vogel in het laatste restje water dat nog in zijn hand stond en waarin hij kleine, zwarte diertjes zag zwemmen.

‘Je bent dood hè…’ zei hij toen, want hij kon wel zien dat de ogen van de merel gebroken waren. Ze glansden niet meer en waren niet meer bol; ze waren dof en slap.

Hij had de merel Gerrie willen noemen, maar dat hoefde nu niet meer.

Hij zat op zijn knieën voor de vijver in het midden van het gazon en deed zijn hand open. Hij keek niet meer naar de deuren. De veertjes plakten een beetje aan zijn vel. Hij begon te slikken maar vanwege zijn droge keel kwam er ook van slikken niet veel meer terecht. Toen waren er toch tranen in zijn ogen gelopen; gelukkig niet zoveel.

Nu moest hij hem gaan begraven; dat was al de derde.

Hij liep het bos weer in en begroef de vogel onder een struik, want merels houden van struiken. Toen hij de grond over het lijkje schoof en daarna wat bladeren op de plaats legde, hoorde hij achter zich geritsel en daarna een plof.

Op een afstand van tien meter, aan de voet van een boom, zag Victor een vogel liggen; hij bewoog nog. Hij liep ernaartoe. Het was weer een merel en hij bewoog niet meer. De kop was gebroken en zat vol met bloed. Een paar veertjes zaten tegen de stam gekleefd. De merel moest wel in volle vaart tegen de boom zijn gevlogen. Victor keek aandachtig om zich heen, maar hij kon niets bijzonders ontdekken.

Hij maakte toen maar een gat in de grond, vouwde de vleugels netjes en legde de merel erin. Met de achterkant van zijn wijsvinger streek hij de vogel over de borst.

‘En deze kon zingen…’ zei hij.

Hij stond weer op, waarbij hij zijn handen op zijn knieën moest leggen om zich omhoog te drukken want hij voelde zich ineens zo moe en zwak. Dat waren nu vier merels. Misschien waren de andere zo ook wel doodgegaan. En de eerste, met zijn vleugel, die had hij best gekregen kunnen hebben door zo’n soort vliegongeluk. Er zat bloed op zijn kop. Hij had twee ongelukken gehad waarvan het tweede dodelijk was geweest.

De andere vogels scheen het niet te overkomen, alleen de merels. Zou de witte er iets mee te maken hebben? Peinzend liep hij verder.

En vaster dan ooit was hij nu besloten de witte merel te vinden. De witte merel was zijn geheim geweest, maar nu was er binnen dat geheim nog een ander gekomen, een geheim dat hij zelfs niet wist.

Wat gebeurde er met de merels?

Hij luisterde en hoorde de andere vogels gewoon tjilpen.

Zo nu en dan vloog er een voorbij en alles was heel normaal. Ze zochten hun voedsel en tjilpten of zongen, maar de merels!

Toen was er opnieuw geritsel achter hem. Victor draaide zich razendsnel om want hij wilde zien hoe de merel zich te pletter vloog, omdat hij er misschien iets uit zou kunnen begrijpen.

Maar toen nam hij de witte merel waar…

De vogel zat op korte afstand op een van de laagste takken van een eik. Victor hurkte ineen en hield zijn adem in. Het was niet zeker of de vogel hem had gezien.

Daar was hij!

Eindelijk!

De merel haalde zijn snavel heen en weer langs de tak. Daarna bewoog hij zijn kop met schokjes in het rond. Victor kroop weg achter een heester.

De witte vogel vloog van de tak af naar beneden en stak zijn snavel hier en daar in de grond. Dat betekende dat hij op zijn gemak was; hij zocht voedsel. Hij was toen nog maar een paar meter van Victor af. Hij was groter dan gewone merels en forser.

Wat was hij mooi!

Toen kwam er uit het bos nog een merel aanvliegen. Hij streek neer vlak bij de witte op de grond. Die bleef zitten en keek naar de andere. De gewone merel maakte bewegingen met zijn kop zoals een paard hinnikt. De witte sloeg hem wel gade, maar verroerde zich niet. De gewone begon in cirkels om de witte heen te lopen, cirkels die steeds kleiner werden. Hij trippelde met korte pasjes en sloeg een beetje met zijn vleugels. Ten slotte duwde hij zijn snavel tegen de witte en bewoog niet meer.

Victor begreep er niets van.

Dit stond in geen enkel boek. Het was een ritueel dat nog nooit door een ander mens was gezien. De merels stonden roerloos bij elkaar en alles was stil. Maar onverwachts deed de witte iets; hij greep de andere bij de kop en rukte aan hem. Het ging snel maar Victor zag precies wat er gebeurde. Het leek erop alsof de vogels vochten, maar dat was niet zo. De gewone merel deed namelijk niets terug. Enkele keren piepte hij even en toen had de wit-te merel hem zijn ogen uitgepikt…

De witte merel stak zijn snavel weer in de grond. Vanuit zijn schuilplaats kon Victor zien dat er bloed aan zat.

De gewone merel sprong twee keer draaiend van de grond en vloog daarna tuimelend en kantelend weg. Hij zwenkte en zwalkte en fladderde wild met zijn vleugels. Toen sloeg hij tegen de grond. Takjes sprongen op en de vogel bleef liggen op enkele meters afstand van Victor die zag hoe woest hij hijgde. Plotseling kwam er weer beweging in de vogel. Hij steeg eerst bijna rechtstandig omhoog en vloog vervolgens in volle vaart tegen een boom.

De witte merel besteedde er geen aandacht aan.

Nu was niets meer een mysterie!

Victor wist nu waardoor de merels stierven.

Hij moest denken aan de eerste, uit de tuin van de nonnen. Natuurlijk was die eerst nog ontkomen. Later was hij weer teruggekeerd naar de wit-te. En hij moest denken aan de jonge merel. Het kon niet anders of zijn ouders waren door de witte vernietigd.

Het was een monsterachtige vogel.

Hij vermoordde alle andere merels.

Daar zat hij, eindelijk opgespoord.

De vogel liep op zijn gemak heen en weer en bleef af en toe staan om met zijn snavel zijn veren recht te strijken. Victor keek om zich heen en zag, bijna binnen handbereik, een afgewaaide tak liggen. Voorzichtig boog hij zich ernaartoe en liet zijn hand tastend over de grond gaan tot hij het wapen kon pakken. Langzaam sloten zijn vingers zich rond het hout.

Hij haalde diep adem.

Toen schoot hij achter de heester vandaan en rende op de merel toe. Zo snel was hij bij hem dat hij zijn eerste slagbeweging al maakte toen de merel nog op de grond zat.

Hij vloog op met een soort sprong, een schel kwetterend geluid uitstotend. De tak suisde over hem heen en onder hem door, terwijl hij duikelend wegdeinsde. Eenmaal leek hij schampend te worden getroffen, in ieder geval veranderde hij ineens scherp van richting en vloog recht in een struik.

Met woeste vliegbewegingen trachtte hij zich uit de wirwar van dunne twijgjes en van het gebladerte te bevrijden, maar voordat hij daarin kon slagen was Victor al bij hem en greep hem beet.

Met twee handen hield hij de witte merel omklemd, die zijn snavel opensperde en luid krijste.

Victor stond met gebogen hoofd toen hij zijn handen, zo hard hij kon, toekneep.

Het gebeente van de gillende merel kraakte tussen zijn vingers.

De kop schokte wild en de stilte van het bos kwam terug.

Victor beefde over al zijn leden en zijn mond ging wijd open, maar hij maakte geen geluid.

Hij liet zijn armen slap langs zijn lichaam hangen en de merel viel op de grond.

Hij trok zijn hoofd achterover, maar de tranen kwamen nu zo snel dat zelfs zijn oogkassen overliepen.

1969
1981

Het naamloze meisje

Toen ik op een middag aandrang voelde om de ijskast met Rudolph aan te spreken, besefte ik voor de eerste maal dat ik begon te vereenzamen. Het was me weliswaar al eerder opgevallen dat ik af en toe in mezelf praatte, maar tot dan toe had ik er niet veel aandacht aan besteed. Het leek me nogal voor de hand liggen dat als men gedurende drie weken met zo goed als geen ander levend wezen in gesprek treedt men zo nu en dan maar eens het woord tot zichzelf moet richten.

Overigens waren het tamelijk onbetekenende zinnetjes die ik dan sprak, zoals: de chaos is groot maar ik ben groter of: de genever is bijna op. Ik denk trouwens dat ‘hardop denken’ beter weergeeft wat ik bedoel dan ‘in mezelf praten’. Het konden allerlei gedachten zijn die mij op een gegeven moment door het hoofd gingen en die dan plotseling spontaan woord vatten.

Maar toen ik dus bij het openen van de koelkast het gevoel kreeg iemand een hand te geven en ik in dit onbewaakte ogenblik het stomme apparaat ook nog Rudolph wilde noemen, schrok ik toch even. Waarom ik de ijskast had geopend wist ik ineens niet meer en ik wierp hem met kracht dicht.

Een doffe, gedempte dreun.

Binnen in het koelhuis viel iets om.

Ik ging voor de spiegel staan en keek mezelf aan. In mijn schedel woedde het dagelijkse gevecht. Het bekende, drukkende gevoel achter mijn voorhoofd, waar ik niet mee geboren was. Een regelmatig, zwaar bonzen, waardoor bij vlagen mijn hoofd leek te barsten, alsof mijn schedel te weinig ruimte bood om de klont pijn van mijn hersens te bergen.

Het werd hoog tijd met iemand weer eens wat woorden uit te wisselen. Drie weken na Het Naamloze Meisje. Zou ze er nog zijn? Zou ze nog leven?

Ik waste me grondig.

Schoor mijn baard af.

Stak geld bij me voor spraakwater.

En toog op weg.

Op weg naar de toog.

Ik liep over de Zijlweg in de richting van café De Witte Zwaan toen er iets eigenaardigs gebeurde. Een eend kwam van het Hasselaersplein laagvliegend de Zijlweg in en botste met een klap tegen de motorkap van een naderende auto. De vogel beschreef met stil uiteenhangende vlerken een grote boog door de lucht en smakte daarna tegen het asfalt, waar hij bewegingloos bleef liggen.

Ik bleef staan.

Het dier lag midden op de weg en twee auto’s na elkaar reden er rakelings langs. Ik dacht dat hij dood was en wilde juist verder lopen toen ik zag dat hij zich toch nog bewoog. Versuft kwam hij overeind en deed een paar wankele stapjes, maar toen zakte hij weer door zijn poten en bleef op de weg zitten. Een vrachtwagen reed over hem heen, zonder dat de wielen hem raakten. Door de luchtdruk en wellicht vanwege een schrikreactie rolde de eend opnieuw omver. Ik rende nu tussen het verkeer door de weg op en greep het beest beet. Het was een woerd. Ik voelde zijn hartslag bonken in de kom van mijn handen.

Wat moest ik doen?

Ik besloot hem thuis zolang in een doos te zetten en die avond te bezien wat er verder moest gebeuren. Ging hij dood dan had hij pech, werd hij beter dan zou ik hem loslaten, bijvoorbeeld bij de Bokkedoorns op de Zeeweg; daar was het een eldorado voor dit soort vogels.

Even later liep ik weer over de Zijlweg, overwegend dat er in een stad met tweehonderdduizend inwoners toch wel een aantal levenden zouden overblijven die de moeite van het aanspreken waard waren. Het Naamloze Meisje was inderdaad wel iets heel bijzonders geweest, maar nog geen week daarvoor had ik toch ook met een ander mensch een contact weten te bewerkstelligen dat aardig genoemd mocht worden en dat tot een nog veel bevredigender resultaat had kunnen leiden, ware het niet dat het mijn contactpersoon in eerste instantie te doen bleek om een lijfelijke confrontatie van onze lichamen en dergelijke, terwijl het mij slechts ging om een soort verbale aanraking.

Zittend op een bankje in een park spraken wij aanvankelijk over het park zelf en het weer dat zich zo bijzonder goed leende voor een gesprek in de zon, gezeten op een bankje in het park et cetera. Later spraken wij wat meer over onszelf met alle gevolgen van dien. Mijn gesprekspartner voorzag in zijn onderhoud als etaleur, aangezien hij graag iets creatiefs deed. Een etalage, zo legde hij mij uit, was een kleine wereld op zich. Een verstild moment in een eigen realiteit, als ik het goed onthouden heb. De etaleur scheen op die wijze een wereld te creëren die zijn eigen unieke sfeer ademde.

Ik knikte almaar, want ik begreep er niets van.

Maar tegelijkertijd voelde ik mijn verstening afnemen en begon er langzaam weer wat leven door mijn aderen te sijpelen. Hier was ten minste een vriendelijk medemensch die mij iets over zichzelf vertelde. Etalages, toe maar. En het verstilde moment in een eigen unieke wereld.

‘Ik hou gewoon van etalages,’ zei mijn bankgenoot, in alle eenvoud samenvattend wat hem bewoog.

‘Ik sta er vaak voor te kijken,’ beaamde ik.

‘Er valt zoveel te zien wat niet direct opvalt,’ vervolgde hij nu geestdriftig.

‘Er zit waarschijnlijk wel veel symboliek in het etalagewezen,’ probeerde ik daarop.

‘Symboliek? Het is gewoon het leven zelf. Maar een moment dat verstild is. Een etalage is eigenlijk een uitgebeelde foto.’

‘O ja, op die manier…’

‘Let’s go to my place…’ zei hij toen.

Waarom hij plotseling in het Engels overging bleef mij onduidelijk, maar zijn bedoelingen begreep ik beter toen hij zijn hand op mijn bovenbeen plaatste en zachte, knedende bewegingen begon te maken.

‘No thanks,’ zei ik en liep weg.

Dat voorval had zich in de stad Amsterdam afgespeeld, een stad met een miljoen inwoners. Zou dat nu betekenen dat men in de stad Amsterdam vijfmaal zoveel kans heeft een contact te leggen als in de stad Haarlem?

In het café De Witte Zwaan bevonden zich geen menschen, dat wil zeggen, aan de lange stamtafel zaten enkele oudere heren het dominospel te beoefenen, zoals zij dat al decennialang dag in dag uit deden. Het waren levenden, dat viel niet te ontkennen, maar tegelijkertijd waren zij dood; morsdood. Hun hoofden leeg, hun aderen vol gruis, hun stramme vingers nog alleen in staat de dominostenen te kantelen en te verschuiven. Deze heren aan tafel waren entourage, zij waren decor; zij zaten er wel maar zij waren er niet. Zij leefden wel maar zij waren dood. Zoals de meeste personen.

De kastelein praatte zo nu en dan maar hij zei niets. Hij gebruikte zijn stem. Hij maakte geluid. Maar ook de glazen die hij spoelde kon ik horen. Het was een slurpend geluid gevolgd door een tik als het glas werd neergezet op het verchroomde uitlekrooster. Er heersten de normale cafégeluiden, kortom. Ook de kastelein was decor. Het zou argwaan wekken als hij niets zei, maar alleen daarom sprak hij.

Ik nam plaats aan het raam en keek naar buiten. Het leven buiten deed ook net alsof. Er liepen wat personen. Waarom niet. Op gezette tijden kwam er ook een auto langs, een fietser, enkele kinderen. Eenmaal zelfs een autobus. Wat een moeite allemaal. Overal dat verkeer maar gaande houden en alles voor niets.

De tijd verstreek.

De enige zinvolle beweging die bestond werd gemaakt door de wijzers van een klok. Het enige zinnige geluid was het tikken van het mechanisme. Voor het overige bestond er niets.

Ik bestelde twee glazen bier en begon voor me uit te staren naar een grote foto van de tram die vroeger tussen Amsterdam en Zandvoort reed. Nu was hij alleen nog een foto. De rails waren weggehaald en vervangen door asfalt.

De Boedapester werd hij genoemd, naar zijn stad van herkomst.

Ik keek om me heen. Langs de muren van het café hingen vergrotingen van foto’s die De Witte Zwaan toonden zoals die geweest was aan het begin van deze eeuw. Nauwelijks personen, geen verkeer. Een enkele fiets. Bestrating van bolle keien. Een klok als uithangbord aan een gevel. Op die klok was het zeventig jaar geleden. Misschien – wie kon het zeggen – zat een van de kinderen op die foto’s nu wel te domineren aan de stamtafel.

De tram reed niet meer, ik wist het, maar toen ik mijn ogen sloot hoorde ik de wielen van de oude Boedapester piepen in de rails, die al zo lang geleden waren weggehaald en sterker nog, toen ik mijn ogen opende en naar buiten keek zag ik hem ook voorbijkomen. De rails waren opgebroken en de haltes verwijderd, inderdaad, en van de tram zelf bestonden alleen nog foto’s, maar de fysieke aanwezigheid van iets was niet per se noodzakelijk om het bestaan ervan aan te tonen. De oude heren aan de stamtafel waren fysiek aanwezig, maar ze bestonden niet. De kastelein stond op zijn post, maar hij maakte slechts het verschil uit tussen een vol en een leeg glas. Ik zag hem niet. Ik zag slechts dat mijn glazen moesten worden bijgevuld.

Hij was geen mensch.

Hij zou het kunnen zijn of worden, maar louter in zijn functie als kastelein was hij het niet.

Bestaan of niet bestaan, dood zijn of leven; de geldigheid van deze begrippen was afhankelijk van de waarneming ervan.

En toen geschiedde het wonder.

Het Naamloze Meisje kwam weer binnen.

Zomaar, ’s middags. En juist nu ik er was.

Ja, zij was het. Ik herkende haar direct. Dat prachtige haar…

De dominerende heren keken niet op of om; zagen haar niet eens.

Ze ging aan de bar zitten en legde een pakje sigaretten voor zich neer, bestelde iets te drinken. Ik herinnerde me dat ze drie weken tevoren precies op dezelfde plaats aan de bar was gaan zitten, met dat verschil dat ikzelf toen ook aan de bar zat en het contact als vanzelf ging. Ik had zelfs de indruk gehad dat ze doelbewust naast me was komen zitten. De rest was toen zo snel gegaan dat ik niet eens haar naam te weten was gekomen. Zou ze een slechte indruk hebben overgehouden van onze vorige ontmoeting? Als dat zo was zou ik waarschijnlijk weinig kans maken onze kennismaking te hernieuwen.

Toch moest ik het erop wagen.

Ik dronk mijn bier op, liep naar haar toe en nam naast haar plaats aan de bar.

De kastelein volgde mijn handelingen.

Ze staarde voor zich uit en leek mij niet op te merken. Ze had een glaasje genever in haar hand dat ze voorzichtig aan haar mond zette, in gedachten verzonken.

Ik schatte haar leeftijd rond de twintig.

Hoe was het gegaan, drie weken eerder?

Het was een avond geweest in het weekend, herinnerde ik me. De Zwaan was zo warm en vol dat men buiten op de stoep stond. En plotseling, tussen al het gekrakeel, had ze naast me gezeten. Het Naamloze Meisje. We keken elkaar aan. Ze had grote, lichtgrijze ogen en sluik, blond haar dat tot op haar schouders hing. Als principieel tegenstander van overbodige gesprekken was ik eerst nog op mijn hoede geweest om niet te vervallen in oppervlakkig cafégebazel; mochten wij tenminste woorden gaan uitwisselen.

Hetgeen gebeurde.

Ze was bijzonder onbevangen en fris, merkte ik al gauw en ik vertelde haar daarom naar waarheid dat ik schoolmeester was en vakantie had. En dat ik naar café De Witte Zwaan was gegaan om eens een interessant mensch te ontmoeten.

‘Dan zit er nu een naast je,’ zei ze onmiddellijk.

‘Of anders om me langdurig te laten vollopen op gedegen, ouderwetse wijze,’ vulde ik nog aan.

Een uur later verlieten we samen het café.

En nu zat ik opnieuw naast haar, al had ze me nog niet opgemerkt. Maar ook dat was een kwestie van tijd. Was het toeval dat ik juist nu weer naar De Witte Zwaan was gegaan? Was het toeval dat Het Naamloze Meisje nog geen half uur na mij het café was binnengekomen? Alles was als toeval mogelijk, overwoog ik. En waarschijnlijk was het beter dat men de ware toedracht van sommige gebeurtenissen niet kende. Zo behield het leven tenminste nog enig reliëf.

Maar nu actie.

Ik legde mijn hand op haar arm. Met een ruk van haar hoofd keek ze me aan. Ogenblikkelijk klaarde haar gezicht op.

‘Hé hallo…’

‘Hallo,’ zei ik. ‘Hoe gaat het met je?’

‘Slecht.’

De kastelein zei iets dat ik niet verstond.

‘En met jou?’ vroeg zij.

‘Kijk eens…’ begon ik filosofies, ‘goed en slecht zijn geen hanteerbare begrippen. Wat voor de een goed is kan voor de ander slecht zijn. Waar het om gaat is of je gezond bent. Ben je gezond?’

‘Ik rook als een ketter, maar gezond ben ik wel, geloof ik.’

‘Dan gaat het dus heel goed met je.’

‘Wat een gelul.’

‘Inderdaad… Wil je nog iets drinken?’

Ze leegde in één teugje haar glas en zette het weer klaar op de bar. Ik bestelde bier en genever.

De kastelein had weer bestaansreden; hoorde er ook even bij.

‘Weet je dat ik niet eens weet hoe je heet,’ zei ik toen.

Ze keek me aan en glimlachte.

‘Nee, wat gek eigenlijk, hè?’

Maar haar naam zei ze niet.

We zwegen en de kastelein zette de volle glazen neer. Ik wees hem erop dat de borrel een meter meer naar links moest worden verplaatst. Hij schoot in de lach, maar deed wat ik hem vroeg.

Daarna begon ik te vertellen wat me onderweg naar het café was overkomen.

‘En toen…?’ vroeg ze, nadat ik mijn relaas had gedaan.

‘Toen ben ik naar huis teruggegaan en heb hem in de wasmand gezet. Ik zie straks wel hoe hij het maakt.’

Ik zag dat ze haar glas weer leeg had.

‘Zullen we samen gaan kijken of hij nog leeft?’ stelde ik voor.

Ze keek me nu met een veelbetekenende glimlach aan.

‘Ja daar ben ik wel benieuwd naar.’

Ik rekende af en we verlieten het café.

Maar toen ik de deur achter me dichttrok zag ik door de ruit dat de kastelein met een grijns rond zijn mond iets zei tegen de oude, dode heren aan de stamtafel. Ik bracht daarop mijn gezicht iets dichter bij het glas van de deur en zag hoe iedereen in het café uitbundig zat te lachen.

En toen ik me omdraaide was Het Naamloze Meisje weg, zoals ik al gevreesd had. Als ik niet had omgekeken was ze nu misschien nog bij me geweest. Was ze nog een poosje gebleven…

Ik begon de Zijlweg weer af te lopen op weg naar huis. Alles voor niets. Hoe lang was ik in het café geweest? Hooguit een uur. Wat had ik gedronken? Eerst nogal wat bier. Later aan de bar bier en genever door elkaar. Ik voelde me plotseling duizelig en nam me voor bij thuiskomst meteen naar bed te gaan.

Ineens schrok ik geweldig.

Met een schok sloeg door mij heen dat ook de eend misschien niet bestond. Hoe zwaar kon men zijn geest belasten? Hoe ver kon men gaan met het domineren van zijn eigen waarnemingen? Mijn hartslag liep voelbaar op. Het laatste stuk naar huis rende ik bijna.

Ik haastte me in het donkere trappenhuis naar boven, kwam buiten adem op de overloop en keek om me heen. De wasmand…

Maar het was niet nodig die te controleren, want ik zag de woerd! De deur naar mijn studeerkamer stond open en ik zag de woerd in de vensterbank. Hij had al mijn planten omvergeslagen en sprong keer op keer tegen het raam op.

Een gevoel van enorme opluchting doorstroomde me. Ik ging de werkkamer in en zag hoe de woerd nu met half geopende snavel zat te hijgen. Volledig uitgeput. Zijn kraaloog keek me gitzwart aan. Met enkele passen was ik bij hem en greep hem bij de hals. Toen ik hem over mijn bureau tilde spoot hij een witte straal kalk over mijn paperassen. Ik drukte hem tegen mijn gezicht en snoof de weeë geur van zijn lichaam diep in me op. Zijn hart hamerde woest. Hij bestond niet alleen, hij leefde ook. En met wat een vuur!

Ik liep naar de slaapkamer, die aan de Zijlweg lag en opende het raam. Hij krabde me met zijn vliespoten, die heet waren maar ongeschonden. Hij klemde zijn snavel om mijn hand en beet.

Toen ik hem met kracht naar buiten wierp viel hij niet meer dan twee meter. Ik zag hoe hij bliksemsnel zijn kop heen en weer draaide om zich te oriënteren, daarna hoogte won, een scherpe zwenking maakte en in de lengterichting van de Zijlweg steeds sneller boven de huizen uitsteeg. Als een jachtvliegtuig verdween hij ten slotte uit het gezicht.

Ik sloot het raam weer en ging de keuken in.

De wasmand was omgevallen, de deksel in een hoek gerold.

Ik liep naar de ijskast, trok hem open en wilde de fles genever pakken.

Die bleek echter uit het rek gevallen en naar de achterzijde gerold.

Ik schonk een waterglas genever vol en sloot de ijskast voorzichtig.

‘Rudolph…’ fluisterde ik.

Maar het klonk gelukkig nog niet overtuigend.

1982

Appendicitis

De leerlingen schrijven; de klas is stil.

Ik loop langzaam tussen de rijen door en blijf zo nu en dan even staan om wat nauwkeuriger in een schrift te kijken. De klas is stil betekent: het tot een prop aaneendrukken van een stuk papier, het open- of dichtritsen van een etui, het vallen van een pen, het fluisteren van een werkwoordsvorm, het geschuifel van voeten, gekuch; maar alles vreedzaam. De klas werkt.

Ik wandel terug naar het bord en steun met mijn knokkels tegen de demonstratietafel die voor alle vijf de rijen langsloopt. Het lokaal is voor dit cursusjaar nieuw ingericht. De leerlingen zitten aan glanzende tafels met zijladen, die van hetzelfde mooie hout zijn vervaardigd als de demonstratietafel. Voor iedere twee leerlingen is er een kromgebogen, verchroomde gaskraan waarop, naar ik veronderstel, bunsenbranders kunnen worden aangesloten.

Dit is een natuurkundepracticum.

Ik ben hier maar twee uur per week, heb hier eigenlijk niets te maken. Voor het geven van Engels heb ik geen gaskranen nodig. Misschien dat mijn collega’s Duits er nog een functioneel gebruik van kunnen maken.

Ik moet glimlachen om mijn eigen gedachte, terwijl ik naar het raam loop en het twee gaatjes verder openschuif. Op dat moment voel ik in de verste uithoeken van mijn ingewanden opnieuw die kramp. Ik schrik, want de beginpijn is nu al zo groot dat ik vrees ditmaal misschien niet in staat te zijn de steken te verdragen zonder dat de leerlingen iets bespeuren.

Ik wend me voor de zekerheid met mijn rug naar de klas en wacht de pijn af, die zo hevig wordt dat ik mijn ogen toeknijp. Mijn vrije hand leg ik beschermend tegen mijn buik, maar desondanks worden de schroeven zo hard aangedraaid dat ik mijn lippen naar binnen trek en mijn kaken opeenklem. En wanneer de foltering over zijn hoogtepunt heen is en de aanval definitief lijkt afgeslagen sta ik, met al mijn spieren gespannen, diep in en uit te ademen bij het wijd geopende venster, mijn hand steunend op het kozijn.

Aan het einde van het lesuur begeef ik me direct naar de kamer van Keller. Het lampje boven de deur van zijn kamer is echter rood. Ik aarzel. De gang stroomt vol met lawaai. In de pauze tref ik hem misschien wel in de lerarenkamer. Ik kan hem wel storen natuurlijk. Ja, als ik wil, maar ik wil niet. Ik wacht toch maar. Ik wacht tenslotte al dagen. Ik wacht tenslotte al maanden. Ik kijk op mijn horloge: vier minuten over elf; nog elf minuten om te beslissen of ik blijf of naar huis ga.

Nadat ik bij de conciërge koffie heb gehaald, loop ik met het kopje in mijn ene hand en mijn tas in de andere tussen de schreeuwende en duwende leerlingen de gang in. In de docentenkamer bevinden zich verscheidene collega’s. Toevallig is er geen bij met wie ik meer dan een hallo uitwissel. De school telt elfhonderd leerlingen en ongeveer tachtig docenten; dat is een gemeenschap waarbij enige anonimiteit gerechtvaardigd is, dunkt me. Ik heb geen mammoet-kennissenkring; nooit gehad.

Ik stel me op voor het grote mededelingenbord aan de wand en laat er mijn blik langs dwalen, zonder veel te zien. Voorzichtig leg ik mijn hand tegen mijn buik en oefen wat druk uit, maar alleen als ik mijn vingers krom en dieper druk voel ik een begin van pijn. Ik ben allerminst in orde; dat is wel duidelijk, maar wat te doen op dit moment? Ik heb nog twee uur les.

Ik lees dat collega De Bast gezinsuitbreiding heeft gekregen. Feliciteren kan ik die collega helaas niet, want ik weet niet wie het is. Trouwens, ik loop zelf op alle dagen; mijn weeën zijn begonnen en komen met steeds kortere tussenpozen en voortdurend toenemende intensiteit terug.

Ik plaats mijn koffie op een van de lange tafels en kijk in mijn postvak, waarin ik enige kennisgevingen van nieuw verschenen leermethoden en boeken aantref, die ik onbestudeerd in de prullenbak deponeer. Dan trek ik een krant naar me toe en probeer aandacht te hebben voor wat ik lees, terwijl ik de koffie met kleine, regelmatige slokjes opdrink, het kopje steeds dicht bij mijn lippen. De geur van mijn adem is in ieder geval weer enige tijd gewaarborgd.

De bel; luid en langdurig.

Ogenblikkelijk is er gestommel en rumoer op de gangen. Ik verhef me van de tafel, maar krijg daarbij enige splijtende steken te verwerken. Ik blijf dadelijk roerloos staan, wachtend, maar het werk kan toch worden hervat. Het ging kennelijk slechts om een prikactie. Dan spreekt iemand de zin: ‘Wat mankeert u?’ uit. Het is een collega. Ze neemt me onderzoekend op. Ik heb haar wel eens gezien maar weet niet hoe zij heet. Ik realiseer me dan hoe ik sta, enigszins voorovergebogen en zo opvallend stil tussen de zich naar hun lokalen begevende collega’s. Ik zeg dat ik last heb van mijn maag. Dat klinkt fatsoenlijk en normaal. Tegelijkertijd forceer ik wat gesnuif.

‘Afgaande op de plaats waar u uw hand houdt zou ik eerder geneigd zijn te denken aan een darmstoornis.’

Ik kijk haar verbaasd aan.

Is het de bedoeling dat ik nu iets zeg? En dan zij weer?

Als ze weg is, sta ik nog een poosje alleen in de kamer en wacht tot de pijn zo goed als geheel verdwenen is.

Dan is er de bel opnieuw, ten teken dat het vierde lesuur begonnen is. Langzaam loop ik over de gang naar mijn lokaal, mijn bovenlichaam gestrekt en stil.

Het vierde uur geef ik langdurig schriftelijk.

Het vijfde eveneens.

Als ik me uiteindelijk alleen in mijn lokaal bevind dwing ik mijn gedachten naar het adres aan de Oudezijds Achterburgwal. Op de pont over het IJ neem ik me echter voor toch maar direct door te gaan naar Haarlem en als ik dús korte tijd later inderdaad langs de gracht sta met mijn tas aan mijn hand, starend naar het geblindeerde raam aan de overzijde, voel ik dat aan alle voorwaarden voor een deskundige voorbereiding is voldaan.

Ik kijk op mijn horloge. Kwart voor twee. Hoe lang zal ik moeten wachten? Meestal duren dit soort bezoekjes een kwartier, twintig minuten. Ik loop langzaam terug, sla de hoek om, steek zowel de Zeedijk als de Geldersekade over en richt mijn schreden naar café Van Dijk.

In café Van Dijk op de hoek van de Binnen Bantammerstraat en de Geldersekade ben ik, met de kastelein, de enige blanke. Toch is er weinig kans dat ik zonder verdere plichtplegingen in een hoek wordt gedrukt en afgetuigd.

Het is er druk, zoals altijd op werkdagen.

Rond het biljart houdt de afdeling Overzeese Gebiedsdelen zich op. Langs de zijkant en in de alkoof aan de voorzijde bevindt zich de Chinese delegatie. Een aantal Chinezen is doende met het administreren van uitheems gokwerk. Ontelbare velletjes papier worden gecontroleerd en af en toe voorzien van een aantal razendsnelle penseelstreken dunne verf.

Ik zet mijn tas tussen mijn voeten en bestel bier.

De kastelein is een prototype: rode kop, ballonbuik, doof. Ik betaal direct. Niemand let op mij; ik kijk naar iedereen. Dit is een ritueel. Ik dood tijd, zoals allen hier in deze Hades.

Terug op de Oudezijds Achterburgwal blijkt het gordijn nog steeds – of opnieuw – gesloten. Maar ik constateer dat de situatie nu nog stroever is dan eerst, want er zit een aspirant-gegadigde in het raamkozijn. Ze ligt de laatste tijd wel goed in de markt. Vorige week was er een liefhebber zo gepresseerd dat hij als een loopse hond voor haar deur heen en weer drentelde binnen een straal van tien meter, zodat het voor ieder ander wel onmogelijk was hem te passeren. Maar zitten in het raamkozijn is toch ongeëvenaard.

Op dat moment komt er een heer naar buiten. Zonder op of om te kijken mengt hij zich onder het overige Oudezijds-publiek. Tegelijkertijd veert de ene wachtende-voor-mij op en neemt zijn startplaats in voor de open deur.

Het gordijn blijft nog dicht.

Dat zal een minuut of twee duren, waarin zij zich staat op te maken voor een nieuwe audiëntie.

Om tien over twee slaat zij, in volle lengte staand voor het raam, de gordijnen in één slag uiteen en slingert een brede glimlach de gracht in. Die energie is gespeeld, maar hij is echt.

Ik voel haar aanblik in mijn onderlichaam.

Dan sluiten de gordijnen zich weer.

Als deze heer geen speciale wensen heeft wordt het half drie. Ik besluit om tegen een boom een plaats te zoeken en te wachten. Maar achter mijn rug, zie ik dan, zit een afgrijselijke hoer met helemaal niets in haar arsenaal om enige transactie tot stand te brengen. Die kijkt naar me; suf, sikkeneurig en uitzichtloos. Ze zit in het leven, maar het leven is geen lolletje.

Ik knipoog naar haar om haar te ergeren.

Ze kijkt naar mijn voeten om minachting te tonen; dat is standaard. Ik kijk ook naar mijn voeten en besluit dat ik toch onmogelijk achter een boom kan gaan staan wachten. Althans, niet op deze manier.

Ik loop langzaam terug, maar sla ditmaal aan het eind van de gracht linksaf in de richting van de Lange Niezel. In deze slagader van donker Amsterdam ga ik café Wiener binnen. Het gebruikelijke interieur van bankbiljetten tegen het plafond, prentbriefkaarten uit warme landen en met kaarsvet volgedropen flessen. Ik drink één glas bier en begeef me dan weer naar mijn plaats van bestemming.

Het is mijn stellige overtuiging dat de mens één derde deel van zijn leven slapend doorbrengt en één derde deel lopend. Het is dus maar één der-de deel waardoor het leven van de mens vergald wordt en dat is niet veel; voor een heel leven.

Dan is ze vrij.

Het gordijn is open en ze zit in haar onvergetelijke positie. Ik sta op de brug die de Oudezijds Achterburgwal verbindt met de Zeedijk en kan haar dus slechts vanuit een zeer scherpe hoek zien. Eigenlijk kan ik niet méér waarnemen dan dat ze onbezet is. Maar enig genoegen aan haar pose kan ik nu niet beleven, terwijl dat anders een derde deel van mijn act is. Bij voorkeur kom ik langs de overzijde van de gracht lopen, wacht dan even achter een boom om vanuit een hoek van ongeveer tachtig graden haar benen te zien die ze op stervensmooie manier over elkaar geslagen etaleert. Dan prent ik mezelf in niet verder te lopen en zeker niet naar binnen te gaan, waarbij ik ervoor zorg me enigszins naast de boom te posteren, opdat zij mij, via het spionnetje aan haar kozijn, in het vizier krijgt en weet dat ik er ben en sta te dubben. Vervolgens stap ik in het licht en kijken wij elkaar even aan, zij achter haar raam op zeker twintig meter afstand, ik aan de andere kant van de Styx met het geld voor de veerman reeds in mijn knuist. Dan ga ik de brug over – waar ik nu dus al sta – en heb dan nog de keuze om door te lopen richting Centraal Station of af te buigen richting executie. Die keuze is vrij, zoals iedere keuze per definitie vrij is.

De rest is routine.

De spanning zit in dat ene moment waarop men gewacht heeft, het moment waarop men nog wel ongeschonden naar huis kan, maar dús naar binnen gaat; het moment waarop men nog heer en meester is over zijn eigen slavernij.

Maar nu, zonder haar benen, met slechts de helft van het ritueel voltooid, is het toch zinloos, want het nummer zelf is niets; het is tijdverspilling, het is geldverspilling, het is jezelf te grabbel gooien.

Ik aarzel.

Drie, vier gegadigden passeren de ruit.

Ik speel met vuur.

Nog een beurt over laten slaan duurt te lang; dan vervliegt de fascinatie. Opgekweekte spanning houdt niet lang.

Niemand gaat naar binnen… ze lijken wel gek…

Ik begin te lopen.

Op het allerlaatste moment… kan ik toch altijd nog… vlak voordat ik naar binnen dreig te gaan… haar benen… daar zijn ze… gelukkig… ze heeft ze precies zoals het moet… onvergelijkelijk… en nu niet naar binnen… haar blik ontmoet de mijne … ze glimlacht… hard als staal… prachtig… had me natuurlijk allang zien staan… als ik naar binnen ga… ben ik niets meer… alles verloren… nu doorlopen… naar huis… naar huis gaan… het kan nog…

En op het moment dat ik de gang in loop, sluit ze met één slag het gordijn.

De kamer.

De vrouw.

De keukenrol.

De stoel op de verhoging.

De pedaalemmer.

De deal.

De betaling.

De ontkleding.

De glimlach.

De act.

De lozing.

En dit honderd keer.

Op weg naar het Centraal Station tracht ik het misselijkmakende gevoel van vernedering dat bezit van me genomen heeft weg te drukken. Ik steek de Prins Hendrikkade over en zoek mijn weg over staalplaten en tussen gaashekken. Het terrein is volledig ondersteboven gehaald. Bouwputten als reusachtige bomkraters. Een snuivende en sissende hei-installatie. IJzeromrande betonplaten als plaveisel voor de omleidingen. Van alle kanten nadert verkeer. Pijlen op het wegdek hebben of geen functie meer of wijzen tegen de rijrichting van de auto’s in.

Op de rubberen aanloop naar de grote hal van het station krijg ik opnieuw zo’n verscheurende aanval van pijn te verduren dat ik steun moet zoeken tegen de muur. Het is alsof ik op een grote klem ben gestapt die halverwege mijn lichaam is dichtgeslagen en waarvan de ijzeren tanden zich in mijn darmen boren. Mijn tas valt uit mijn hand en ik stoot met de rand van mijn hoed tegen de muur, waardoor hij voor mijn ogen glijdt. Ik zet hem snel recht om zo min mogelijk op te vallen. Ik bijt mijn kaken op elkaar en wacht tot de pijn begint weg te ebben.

Hoe lang heeft het geduurd ditmaal?

Ik weet het niet. Ik kan het niet schatten. Het is alsof ik even buiten kennis ben geweest, alsof mijn bewustzijn door de pijn was verdoofd.

Ik neem mijn tas weer op en kijk om me heen.

Er is gelukkig niemand die me gadeslaat. Met trage, afgemeten passen ga ik door de hal van het station.

Het is misschien wel noodzakelijk dat ik een arts raadpleeg.

Wat mankeer ik?

Ben ik ziek?

Ik heb pijn, maar ben ik ook ziek? Ik realiseer me dat het juist deze vragen zijn die een arts zou kunnen beantwoorden, maar het denkbeeld om me bij een medicus te vervoegen staat me zeer tegen. En toch, als ik werkelijk aan een kwaal lijd heb ik weinig keus; ervan uitgaande dat ik zou willen genezen.

Het leven is een feest.

Niet vergeten.

Thuis in Haarlem heerst nog altijd die dodelijke kattenstank, stel ik vast, terwijl ik de post opraap en me in het donkere trappenhuis naar mijn etage begeef. Een lucht van pis en rotte wijting. Bovengekomen laat ik mijn tas haast werktuiglijk uit mijn hand glijden, gooi mijn jas over de trapleuning en loop direct de keuken in. Ik leg de post ongeopend weg en neem uit de koelkast een fles genever. Daarna pak ik een waterglas van het aanrecht en ga naar mijn werkkamer waar ik plaatsneem op een grote antieke kist – mijn enige bezitting van waarde. Ik schenk het glas voor de helft vol en drink met dunne teugen, mijn ogen gesloten. Als het glas leeg is, zet ik het naast de fles op de kist en staar voor me uit naar mijn schrijfboek dat opengeslagen op mijn bureau ligt. Het grote, grijze boek waarmee ik de waanzin buiten de deur tracht te houden.

Achter mijn bureau zitten zou nu zinloos zijn.

Opstaan ook, trouwens.

En lopen.

Ik sta weer op, loop naar de slaapkamer en ga op bed liggen, plat op mijn rug. Een derde deel van mijn leven breng ik slapend door. Ik trek mijn stropdas los en begin aan mezelf te denken zoals ik nog nooit aan mezelf heb gedacht. Ik zie de binnenkant van mijn hoofd. De hersens met de kleine adertjes erover en het bloed erin dat langzaam stroomt en afvalstoffen meeneemt en voedingsstoffen aanvoert en er is niets dat uniek genoemd zou kunnen worden, niets dat opvalt, niets dat anders is. Alles past goed in elkaar en de hersens zijn omgeven door een veilig, zacht vlies. In dit hoofd is alles zo netjes gerangschikt dat er geen plaats is voor wanorde en chaos. En ik zie ook mijn hart dat regelmatig pulseert en in veel vocht en weefsel achter mijn ribben veilig leeft. En al mijn andere organen hebben aansluiting op elkaar. Ik zie de kleuren: rood en geel. En er is nergens een onderbreking. Het mechanisme werkt volmaakt. Het is het mechanisme op eigen kracht.

Ik adem diep en snuivend.

Dan duizel ik traag in slaap.

Als ik wakker word is het donker om me heen en doodstil. Alleen de vloer van de overloop maakt enig geluid als ik naar mijn werkkamer ga. Ik neem achter mijn bureau plaats, trek mijn schrijfboek naar me toe en sla een witte pagina op. Met langzame bewegingen van mijn hand schrijf ik de zin: Eindelijk volstrekt alleen…

Ik reik achter me naar de fles genever en zet hem aan mijn mond. Het is een principe van me nooit iets te schrijven als ik alcohol heb gebruikt; toch begin ik aan een nieuwe zin. Ik heb hem geheel in mijn hoofd, maar als ik de drie woorden: Ooit in Polperro… heb geschreven verstramt plotseling mijn hand. Ik fluister een naam. En nog eens…

’s Avonds heb ik er het meeste last van; ik wacht dan gewoon op haar stem. Daaraan wil ik vanavond niet ten prooi vallen.

Ik begeef me naar een gelegenheid met veel lawaai, veel mensen bij elkaar in een bedorven lucht. Ik neem ze waar en zie hoe vies ze zijn. Hun handen aan elkaar en hun monden met al die leugenpraat. Het nutteloze uitwisselen van hun vloeistoffen, in de nacht, in hun hese wellust.

Als ik een mens aanraak…

Als ik een mens aanraak moet ik ervoor betalen.

Wil ik ervoor betalen.

Moet ik ervoor boeten.

Wil ik ervoor boeten.

Ik huur een vreemde buik…

Nu ze weg is.

En verkoop mijn ziel.

Honderd keer.

Ik gebruik veel drank.

Als ik drink heb ik geen pijn.

Weer thuis is alles direct terug.

Ik steek niet eens meer het licht aan, maar kruip zo snel mogelijk weg in bed, waar de slaap zich niet over me ontfermt, ondanks mijn beneveling.

Of wil ik juist niet in slaap vallen?

Niet meer willen slapen.

Niet meer willen dromen.

Maar ook: niet meer wakker willen worden.

Niets meer willen…

De volgende morgen overweeg ik me ziek te melden en neem de telefoon ook een moment in mijn hand, maar het idee ziek te zijn stuit me zozeer te-gen de borst dat ik me – hoewel machinaal en volkomen futloos – aankleed, scheer, de benodigde spullen in mijn tas stop en me naar het station begeef alsof er niets gebeurd is; alsof ik nog steeds een kans van ontsnappen heb.

Ter hoogte van de gevangenis, als de trein juist de spoorbrug over het Spaarne is gepasseerd krijg ik mijn eerste pijnaanval, die aanhoudt tot voorbij het munitiedepot langs de rijksweg. Ik verdraag de knijpende pijn door mijn nagels in mijn handpalmen te wrikken en met mijn gezicht vlak bij de ruit ingespannen naar buiten te turen, waar alleen de borden bij de militaire opslagruimte met het opschrift levensgevaarlijk mijn aandacht trekken. De rest van de buitenwereld gaat als een filmdecor op een rol langs, in een waas van kramp.

Op de pont over het IJ krijg ik al mijn tweede aanval, die evenwel niet doorzet.

Ik weet dan dat ik geen les meer zal geven.

Direct na aankomst op school meld ik me af bij Keller.

Vergezeld van een paar vriendelijke woorden wenst hij me het beste. Toch vind ik zijn stem eigenaardig klinken. Hij geeft me een weifelende hand en in zijn ogen ligt een onzekere blik. Waarom? Het is niet omdat hij denkt dat ik ziekte voorwend; dat is wel zeker. Het is eerder omdat dit de eerste keer in vijf jaar is dat ik me ziek meld.

Om kwart voor negen betreed ik het Centraal Station aan de achterzijde en neem de trein terug naar Haarlem. Het geeft een onwerkelijk gevoel in de trein naar huis te stappen zonder eerst over de Wallen gezworven te hebben. In het rijtuig waar ik plaatsneem ben ik de enige passagier. Her en der liggen achtergelaten ochtendbladen en kartonnen koffiebekertjes. Een forensentrein op de terugweg.

Terugweg?

Er is geen terugweg.

Een half uur later ontmoet ik op de trap een van de katten. Zijn valse grijze ogen priemen zich in de mijne. Katten zijn van alle wrede schepsels wel het wreedst; heksen weten dat. En mijn hospita heeft er drie. Ik maak een kort, blazend geluid en het loeder stuift langs me heen de trap af. Boven op de overloop gaat er een aanval van kramp door mijn gedarmte die alle voorgaande in het niet doet zinken. Ik kan mij op slag niet meer verroeren en moet wachten tot de hete knobbel vuur in mijn ingewanden is opgebrand.

‘Het zal niet lang meer duren…’ hoor ik mezelf dan zeggen.

Ik schrik. Niet alleen omdat ik in mezelf praat, iets waarvoor ik zeer op mijn hoede ben als een veeg teken van vereenzaming, maar eerder omdat het me als bizar voorkomt dat mijn stem iets zei waarvan de betekenis me ontgaat, of beter, dat ik een uitspraak deed waarmee ik het zelf oneens ben. Want ikzélf wil helemaal niet dat het minder wordt. Ik wil juist dat het érger wordt. Erger moet het worden.

Even later drink ik, zittend op mijn kist, in korte tijd zoveel genever dat de werkelijkheid rondom mij al een decor is geworden van het een of andere absurde toneelstuk nog voordat ik mijn bed heb bereikt.

Ik kan mij niet meer staande houden. Ik strompel mijn woonkamer in om een dokter te bellen, maar nog voordat ik een nummer heb kunnen vinden verlies ik het bewustzijn. Geruime tijd later kom ik bij kennis, liggend op de vloer, badend in het zweet, rillend en stijf in sommige delen van mijn lichaam. De pijn is weg maar ik voel me slap en moe. Dan zie ik een slijmspoor dat dwars door de kamer over het parket loopt en verdwijnt onder het tv-tafeltje. Ik volg het spoor, op handen en voeten over de vloer kruipend en vind in een hoek van de kamer een monstertje. Het is een slangachtig wezen, vochtig en opgerold. Het heeft een hoekig kopje en twee fel glanzende rode oogjes. Al gauw droogt hij op als een opgewreven ploertendoder. Het monster doodmaken komt niet bij me op. Ik zoek een oude schoenendoos en schuif het beest daarin. O, hoe begerig zouden de kranten niet zijn dit nieuws van me te vernemen; ze zouden fotografen sturen om me te kieken en verslaggevers voor een opwindende story. Maar zij krijgen niets te horen! Aanvankelijk voer ik het gedrocht meelwormen, later muizen. Ik neem van de voorraad een muis bij zijn staart. Met gespreide poten en bibberend snuitje zweeft hij door de lucht. Ik bewaar de muizen in een bus, tussen krantensnippers en broodkorsten. Ik heb een groot koekblik als behuizing voor het monster gevonden, maar dat zal ook niet al te lang meer meegaan, vrees ik, al kan hij zich hier niet doorheen vreten. Ik koester eigenlijk een felle weerzin tegen muizen en ratten, maar de manier waarop ze eraan gaan is afgrijselijk. Ik laat het diertje vallen. Dat gebeurt met een plof want ik laat de staart los op wel twintig centimeter hoogte, zo bang ben ik dat het monster een uitval doet naar mijn hand. Ogenblikkelijk schiet hij toe en bijt de muis in de kop. Dan trekt hij zich terug in een hoek om te wachten. De doodsstrijd van zijn prooi is maar kort. De muis heeft bij de beet even gepiept en is daarna omgerold. Hij trappelt nog met zijn poten en haalt ze langs zijn snuit, die al opzwelt. Nog voordat hij goed en wel dood is, komt het wanschepsel opnieuw naderbij en zet zijn bek op de muis. Zijn rode ogen puilen haast uit hun kassen van vraatzucht. Dit is nog het gruwelijkste van het hele ritueel en hoewel ik veel liever niet zou kijken, móet ik wel; ik ben door het schouwspel als het ware gebiologeerd. Ik kan niet wegkomen, terwijl ik tegelijkertijd een gevoel van walging heb.

Met bonzend hart word ik wakker. Ik sper mijn ogen wijd open en tracht te verwerken wat zich in mijn geest heeft afgespeeld. De helderheid van de beelden en hun nawerking veroorzaken een beklemming en een onbestemd angstgevoel dat ik van me af probeer te zetten door me te realiseren en te aanvaarden dat droomverhalen zich nu eenmaal als een giftige zwam in het onderbewuste kunnen ontwikkelen; verhalen zo afschuwelijk en morbide dat men zich schaamt ze te dromen.

Ik sta op en ga naar buiten voor genever.

Ik koop drie flessen.

De volgende morgen blijkt de pijn een constante straf geworden, die zo nu en dan oplaait tot een aanval en niet meer geheel wegebt.

Op de trap ligt een brief.

De envelop toont het vignet van de school. Hij blijkt met de hand geschreven, door Keller.

Hij maakt zich zorgen over me, schrijft hij.

Al langere tijd. Zo.

Het gaat niet om mijn kwaliteiten als leraar.

Hij gebruikt het woord ‘voortreffelijk’. Te veel eer. Het is meer van persoonlijke aard. Of ik hem vandaag of morgen eens wil opbellen. Aardige man, Keller, veel scholen zouden blij mogen zijn met zo’n directeur. Zijn brief brengt me wel op een idee. Ik loop mijn werkkamer in en trek daar de stekker van de telefoon uit het contact.

Dan drink ik met kleine slokjes achter elkaar een glas vol genever, zet de flessen in de ijskast en ga weer naar bed. Starend naar het plafond voel ik hoe de drank zich geleidelijk met mijn bloed vermengt en mij verdooft.

Het gedrocht is nu zo lang als een leverworst en tweemaal zo dik. Ik heb een grote kist leeggemaakt en in mijn woonkamer gezet. Daarin verblijft het beest nu. Het behuizingsprobleem is daarmee opgelost maar het voedselprobleem wordt nijpend. De man van de dierenwinkel kijkt me scheef aan als hij me de winkel ziet binnenkomen om weer tien muizen te kopen. En dan krijg ik inderdaad te horen dat hij me in dit tempo geen muizen kan blijven leveren. Ik ga naar andere winkels en sla de muizen met dozijnen in. Na verloop van tijd meet het monster van kop tot staart meer dan een meter en is zo vet dat hij bijna de omvang heeft van een kleine zeehond. Ik koop een varkenshart en snij dat aan stukken. Maar hij accepteert alleen levend voedsel. Log ligt hij langs de zijwand en hij beweegt zich niet als ik een stuk vlees op de bodem van de kist laat vallen. Maar zodra laat ik een muis neerkomen of zijn ogen gaan gloeien, zijn kop richt zich op en hij hapt toe. Zijn beet is zo krachtig dat het gif al geen uitwerking meer heeft. De muizen zijn direct dood. Zijn kop is vettig, zwart en hoekig. Op zijn lijf ontwikkelen zich schubben. Dan komt het moment dat ik bij geen enkele dierenhandel meer terecht kan. Hoe moet ik het voedselprobleem nu het hoofd bieden? Aan de oplossing durf ik haast niet te denken maar dezelfde nacht nog vang ik in huis een kat. Vervelend. Het dier krabt en blaast alsof het voelt dat het slecht met hem zal aflopen. Ik licht het deksel van de kist op en duw hem naar binnen. Snel maak ik me uit de voeten, maar ik hoor het gillen en bonken toch nog. Ik voer het monster met walging. Ik voer hem walging. Ik voer hem mijn walging. Daarom moet hij blijven leven. Daarom groeit hij zo snel…

Tegen de middag sta ik op en zwerf een beetje door mijn kamers, mijn hand beschermend tegen mijn lichaam. Ik zie dat ik een aantal planten heb. Gezellig. Ik sleep de grote kist van mijn werkkamer naar de woonkamer. Dat is een tamelijk zwaar karwei, want hij zit vol met oude rommel en het vloerkleed blijft er een aantal keren achter haken, zodat ik moet stoppen om de achterkant op te tillen en het kleed recht te trekken. Maar uiteindelijk lukt het me toch het gevaarte over de drempel te trekken en naar het midden van de kamer te zeulen.

Ik til het deksel op en klap hem helemaal om. Het kost me enige moeite naar de inhoud te kijken. Ik graai de dagboeken, kladboeken, drukproeven, krantenknipsels, reisbescheiden, rekeningen, rijbewijzen, aktes, cahiers, dagvaardingen, grijze boeken, overlijdensberichten en andere bewijzen dat ik ooit geleefd heb, bijeen en deponeer alles naast me op de grond. Langzaam nader ik zo de houten bodem van de kist, die ik met mijn hand schoonveeg tot de laatste paperclip en het laatste nietje. De stoffige warboel ligt dan door de hele kamer en ik besef dat ik nu dubbel werk heb en dat ik er beter aan gedaan had eerst een paar vuilniszakken te pakken en daar de troep direct in te gooien.

Mijn blik valt dan op een foto.

Daar was ik al bang voor.

Voorzichtig neem ik hem tussen de chaos vandaan in mijn hand. Er staan twee mensen op. Een van hen lijkt veel op mij. De andere is een vrouw. Ze lacht uitbundig. Zoals ze altijd deed.

Even bekijk ik de foto nog, dan leg ik hem voorzichtig weer terug; de achterkant boven. Mijn ademhaling is hoorbaar.

Ik druk me moeizaam op.

Met mijn handen in mijn zij staar ik in de gapende opening van de kist. Ik sluit het deksel en schuif het bakbeest tegen de muur.

Ik heb honger.

Morgen maar wat eten.

Als ik alle drie de katten gevangen heb en verstrekt lijkt het moment gekomen om het monster – dat dan zo vet is als een zeug – te laten omkomen en aan alles een eind te maken. Er stijgt een onbeschrijfelijke stank op uit de kist. Een harde lucht van uitwerpselen en rottend vlees. Ik scheer me zorgvuldig en kleed me netjes aan. Dan nader ik de kist en doe het deksel omhoog. Ik neem op de rand plaats met mijn rug naar de opening. Langzaam laat ik me zakken. Wanneer ik de dikke, veerkrachtige massa van het monster tegen mijn lichaam voel, glijd ik verder achterwaarts en laat mij in de kist neer terwijl ik het deksel achter me dichttrek…

Een huis moet doodstil zijn en donker.

Ik woon hier goed.

Alleen het trappenhuis is schraal verlicht door het nachtlampje. Ik neem de tweede fles genever uit de ijskast en breek hem aan. Vanuit de keuken zie ik dan plotseling een van de katten de laatste treden van de trap opkomen, geruisloos en behoedzaam. Het wonder neemt plaats midden op de overloop. Het dier kijkt mij strak aan, wekt niet de indruk bij een beweging van mij haastig weer de vlucht te nemen, de trap af, naar het veilige gezelschap van de andere twee. Hij zit in alle rust, voorpoten gestrekt, staart als een fluwelen garnering om de achterpoten. Ik schenk wat melk op een schoteltje en zet dat voorzichtig voor hem neer. Het dier kijkt me doordringend aan en ruikt even aan de melk.

‘Het is niet vergiftigd…’ fluister ik.

Maar de kat laat zich niet vermurwen. Na enige tijd daalt hij de trap weer af, even geruisloos als hij is gekomen, zijn staart als een behaarde slang groeiend uit zijn lichaam.

Ik neem het schoteltje van de grond en zet het in de keuken.

Dan doe ik iets eigenaardigs.

Ik weet dat het vreemd is voordát ik eraan begin, me eraan overgeef, maar ik doe het niettemin; het is als een drang in me die me stuwt. Ik buig me voorover en slurp de melk van het schoteltje. Het laatste restje lik ik op.

Zittend aan mijn bureau neem ik een ruime dosis drank en trek dan toch mijn schrijfboek naar me toe. Ik neem een ongerepte pagina voor me en begin te schrijven, in trillend schrift:

Ooit in Polperro – een klein vissersdorpje tegen de rotsen in Cornwall – bezochten wij eens een sinister museum. De onbegaanbare rotskust leende zich uitmuntend als aanvoerplaats van smokkelwaar. In dat museum te Polperro stond een sprenkel tentoongesteld, mansgroot; een klem speciaal gemaakt om smokkelaars te vangen. Door die klem worden mijn ingewanden nu – tien jaar later – gefolterd.

Dan zwelt mijn pijn, die als een drenzend knagen sluimerde, plotseling aan tot een aanval zo heftig dat mijn pen uit mijn hand rolt. Ik pers mijn ogen dicht en stem al mijn zintuigen af op de loutering. De bijtende kaken van het serpent. Ik wil de pijn voelen, ik wil hem ruiken, ik wil hem aanraken en ik wil hem zien. En ik zie hem ook. Uit de duisternis komt hij aansuizen met duizelingwekkende snelheid. Ik sla mijn handen voor mijn gezicht en wacht tot ik getroffen zal worden en weggesmeten.

De pijn is dan zo fel dat hij oplicht in mijn hoofd.

En in een flits zie ik het beeld van die foto terug die uit de diepte van de kist te voorschijn kwam. Maar dan is het beeld weer weg – de schitterende ogen van die uitbundig lachende vrouw – en treft de klap van de dichtgeslagen sprenkel me vol…

Zwaar hijgend en bezweet kom ik tot mezelf.

Drink fors van mijn medicijn en ga weer naar bed. In het donker luister ik naar verre verkeersgeluiden die tot mij doordringen en die geleidelijk vervagen en oplossen tot een stille, droomloze leegte.

In de namiddag word ik wakker.

Mijn pijn golft in een onophoudelijke deining door mijn karkas. Ik ga uit bed en maak een korte wandeling door mijn etage. In de woonkamer staat een grote kist, als een boot op een zee van papier. Een klein boekje, met een donkergrijze, gemarmerde kaft trekt mijn aandacht. Ik herken het uit de tijd dat ik nog aantekening van mijn leven bijhield. Een dagboek. En nu? Nu zou ik nog liever mijn hand afhakken dan dat boekje openen.

Mijn tong is droog.

De geur van mijn adem moet welhaast dodelijk zijn.

Er is geen koffie meer in huis. Maar ook niemand anders die overlast van mijn laatste adem zou hebben.

Voor de zoveelste keer zet ik me achter mijn schrijfbureau en tracht woorden te vinden die verlichting kunnen brengen. Verlichting aan de druk op mijn hoofd. Maar juist uit mijn hoofd moeten de woorden komen. Mijn hersens. Mijn hersens… Er heerst geen chaos in mijn hersens… Nog niet… Nog niet voldoende…

Ik dwing mezelf iets op te schrijven. Mijn hand begint machinaal te bewegen:

Men kan een monster maken van zijn pijn… men kan een altaar maken van zijn lichaam… zijn handen wassen in schuld… men kan een monster maken van zijn schuld… een straf van zijn pijn… schuld en straf… dat zijn de woorden… meer woorden zijn er niet…

Moeizaam druk ik me op.

Ik kijk op mijn horloge: half vijf.

Ze werkt doorgaans tot een uur of zes. Ik mag me wel haasten. Onder het scheren groeit de pijn opnieuw tot een kracht die me dwingt mijn handelingen te staken.

Het is alsof ik een mes heb opgegeten. Een scherp slagersmes dat klem zit in mijn darmen.

Ik drink voldoende genever.

Daarna reinig ik mijn mond met een borsteltje en witte pasta.

In café Van Dijk, op de hoek van de Binnen Bantammerstraat en de Geldersekade, drink ik voldoende om even op te gaan in het besef dat er helemaal geen werkelijkheid is. Dat de enige werkelijkheid die bestaat zich afspeelt in het gevoel. Dat de werkelijkheid niet meer is dan een beleving van de werkelijkheid. De negers rond het biljart schreeuwen even hard als altijd. De Chinezen langs de kant en in de alkoof zwijgen even hard als altijd. Maar zwijgen of schreeuwen, er gebeurt pas iets als men ook voelt dat er iets gebeurt. De drank veroorzaakt een wazige warmte in me die mijn pijn verdoofd houdt en op de werkelijkheid kunstmatige ademhaling toepast.

Om tien over half zes mag ik naar binnen.

De laatste gegadigde van die dag.

Ik hang mijn jas, gewoontegetrouw, aan de binnenkant van de deur en leg mijn hoed op een stoel.

‘Je bent laat vandaag,’ zegt ze.

Ik knik.

Ze draagt een zwarte rok van glimmende stof en een ruimzittende blouse van donkerrode zijde. Eén knoopje te veel los, maar niet ordinair.

‘Heb je het druk gehad?’ informeer ik.

‘Verschrikkelijk; ik heb geen kut meer over.’

Ze denkt waarschijnlijk dat zulke zinnetjes me opwinden.

Aardig… aardig bedoeld…

De stoel voor het raam staat op een soort podium, zodat haar gehele verschijning achter het glas te zien is en niet slechts haar hoofd en bovenlichaam. Maar ook haar benen. Vooral haar benen.

Ze steekt haar handen tussen de band van haar rok en draait hem een kwartslag, zodat de sluiting voor haar buik komt. Het is altijd eender. Ik ben hier nooit weggeweest. Met een korte janktoon gaat de rits open en stapt ze uit de rok. Haar schoenen houdt ze aan. Hoge hakken maken stevige kuiten. Alles is bestudeerd. Ze speelt een spel. Ze is in een rol. Niets is echt. Beter kan niet.

Ik leg het geld voor haar neer op de lage rotantafel met het blad van geribbeld matglas.

Onder de wastafel staat een pedaalemmer, waarvan het deksel niet meer dicht kan. Het is een klappende bek, gestikt in rubberen en papieren proppen.

Ik overweeg dat ik beter niet op haar kan gaan liggen vanwege mijn pijn. Zou dat vallen onder ‘iets speciaals’?

Ze trekt haar blouse uit en legt die over de stoel voor het raam. Kousen draagt ze niet. Waarschijnlijk te veel werk. Als haar zware, Hollandse borsten naakt zijn, neemt ze uit een koektrommeltje een condoom en komt op me af.

Het is voornamelijk de vernedering die me aanspreekt, besef ik dan, voor de zoveelste keer. De neergang.

De werkelijkheid die ik hier beleef – en waarvoor ik betalen wil – is: doodgaan.

Om zeven uur ben ik terug in Haarlem.

Ik ben nerveus.

Heb behoefte aan drank. Heb behoefte aan meer drank dan goed voor me is. In een café aan het stationsplein drink ik meer dan voldoende genever. De vloeibare dood.

Ik heb dan geen gedachten meer. Verkeer nog slechts in een stemming, een roes, een pijnlijke stilte…

In het donker, gezeten op de achterbank van een taxi, kijk ik naar de voorbijdieselende lichten van de stad en fluister onhoorbaar: ‘Het zal niet lang meer duren…’

De woorden condenseren in een zacht en vochtig vlies op de ruit.

In het donkere trappenhuis waar het naar dood en verderf stinkt, slaat een vermoeide zeis een aantal keren dwars door mij heen, zonder echter mijn skelet te beschadigen.

Bovengekomen ontsteek ik geen lichten.

Ik ga staan voor de kist in mijn woonkamer.

Ik voel een onweerstaanbare behoefte erin te stappen, te gaan liggen en het deksel – als de klep van een reusachtige pedaalemmer – te sluiten.

1982

Café Broadway

Ook Haarlem heeft zijn ‘donkere buurt’.

Het stelt allemaal niet zoveel voor en de provinciale penose hier ter stede bestaat hoofdzakelijk uit pukkelrijpe schoolverlaters. De gemiddelde wandaad gaat het losbreken van een hemelwaterafvoerpijp, het in brand steken van de inhoud van een afvalbak, het kromtrekken van een verkeersaanduiding of wateren in een brievenbus niet te boven – het is eigenlijk eerder baldadig dan misdadig – maar toch zit er af en toe iets bij dat het vermelden waard is.

Zo is onlangs Ruud K. zo goed als doodgeslagen in een plaatselijke nachtclub vanwege een meningsverschil over de samenstelling van de een of andere lekkernij.

En evenmin wil ik de slag onvermeld laten die mijn kennis Koost door een anonieme donateur kreeg toegediend, met een boksbeugel, op de zijkant van zijn schedel, schuin boven de slaap (aan hersenletsel miraculeus ontsnapt) tijdens een avondje ‘stappen’ in donker Haarlem.

Veel is het niet, akkoord.

Maar vorige week was het dan eindelijk zover.

Een kort bericht in de krant.

In café Broadway is iemand vermoord.

Met een echte kogel.

Een jongeman van nog geen dertig.

Dit viel direct te visualiseren.

uit het vuurwapen

door de lucht

in de borst van de jeugdige bezoeker

uit de rug van het slachtoffer

weer door de lucht

in de muur van café Broadway

dat inmiddels door de sterke arm der wet voor het publiek weer is opengesteld.