PELGRIM ZONDER GOD

Van dezelfde auteur

Typisch Nederlands
Tot hier heeft de Heer ons geholpen

Herman Vuijsje

PELGRIM ZONDER GOD

Een voettocht van Santiago de Compostela
naar Amsterdam

PANDORA

Pandora pockets maakt deel uit van Contact BV

Zevende druk

©1990, 2007 Herman Vuijsje

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen

Omslagillustratie Bridgeman Art Library

ISBN 9789025430979

NUR 301

www.pandorapockets.nl

INHOUD

Voorwoord

DE CAMINO IN ONZE TIJD:

VAN LIJDENSWEG NAAR PRESTATIETOCHT?

Bethlehem

ALLES MOET WEG!

Amsterdam

DE VERKNEUKELING

Santiago de Compostela

TUSSEN START EN FINISH

Santiago de Compostela

EEN HISTORISCHE SNAPSHOT

Monte del Gozo

HATTRICK VOOR DE PAUS?

Galicië

DE EURO-HERINNERING

Portomarín

DE HEUVELS AAN DE OVERKANT

Aguiada

ALS RIJKE JONGELING

Samos

MIJN SLAPIE DOKU HO

Cebreiro

SAN ELIAS VAN DE VERFKWAST

Villafranca del Bierzo

OP ZOEK NAAR HET VAGEVUUR

Villafranca del Bierzo

STOP THE PRESS! DRIE-EENHEID BESTAAT!

Ponferrada

DE DECONFITURE VAN DE OOIEVAAR

Rabanal del Camino

TUSSEN WOLKENFLARDEN

Astorga

HET KANNIBALISTISCH MOMENT

La Virgen del Camino

ELEKTRISCH CONTACT

León

DE TWILIGHT ZONE

De meseta

VOET SCHOPT MAN

Carrión de los Condes

TUSSEN TWEE WERELDEN

Castrojeriz

HOE ZWAAR WEEGT ’S WERELDS LEED?

Hontanas

DE VOLMAAKTE STOK

Burgos

HOMMAGE AAN BURGOS

Montes de Oca

ZIJ BREIT, HIJ ZIT

San Juan de Ortega

PAZ Y CONFORMIDAD

Ermita de Valdefuentes

OP PRIVÉDOMEIN

Belorado

EEN GEMEENSCHAP ON THE ROAD

Santo Domingo de la Calzada

DE NIEUWE RELIKWIEËN

Santo Domingo de la Calzada

DE WEG NAAR WASPIK

La Rioja

GEURDIEFSTAL

Logroño

SINT EN PIET GAAN OP DE VUIST

Logroño

BEELDRELIGIE

Estella

PABLITO

Cizur Menor

DE CAMINO: FREE FOR ALL

Pamplona

GOD IN SPANJE

Roncesvalles

DON JAVIERS PROCRUSTESBED

Saint Jean-Pied-de-Port

MADAME DEBRIL IS MOE

Ostabat

IK GA M’N EIGEN BAAN

Lesperon/Labouheyre

ALS HOND

Moustey

IN DE VALLEI DER VERGETEN WERELD

Gradignan

DE DIAKEN EN DE SECRETARESSE

Gradignan

LE CHEMIN, C’EST MOI!

Bordeaux

DE FRANSE SLAG

Blaye

DAT IS ONS PRAKTISCH IDEAAL

Saint Ciers-sur-Gironde

BRUININGSFACTOR

Pons

HET HUISKAMERGEVOEL

Saintes

DE BRANDENDE KWESTIE: WAAR IS DE HEL VAN VROEGER?

Saintes

OPKOMST EN NEERGANG VAN HET ANGELUS-LUIDEN

Brizambourg

C’EST UNE RATATOUILLE!

Aulnay

MIJN PSYCHOMACHIE

Mazières-sur-Béronne

KOLONEL WIEMES PANTHEON

Château Les Ouches

CHEZ LE MARQUIS DE LA COSTE-MESSELIÈRE

Ligugé

MATER MONASTERIORUM

Lusignan

AAN DE BINNENKANT VAN JE HOOFD

Blois

GEEN DANK

Beaugency

VERLOS ONS VAN HET BUKKEN

Bazoches-les-Gallerandes

GEDACHTEN IN DE BENENWAGEN

Parijs

ALS BOERENLUL

Senlis

GOD IN FRANKRIJK

Notre-Dame d’Ourscamp

LOVEN EN BIDDEN

Noyon

HET CONCERT DES LEVENS EN ZIJN PROGRAM

Noyon

‘GODIN REDE’ WIL EEN ALTAAR

Ham

PELGRIMS EN PATERS

Saint-Quentin

ALS RATTENVANGER

La Roue qui Tourne

DE PRAKGRENS OVER

Cambrai

IEDER STADJE EEN ANDER SCHATJE

Hainaut

GOD IN BELGIË

Gent

TABLEAU DE LA TROUPE

De Westerschelde

EEN MENS IN HET DIEPST VAN ZIJN GEDACHTEN

Bergen op Zoom

GOD IN NEDERLAND

Bergen op Zoom

DE CAMINO ALS CASCORITUEEL

Tholen

‘DAT DEUGT NIET!’

Oudenbosch

HERINNERINGEN AAN HET FRONT

Alblasserwaard

TOB NOOIT

Amsterdam

ALS CARMIGGELTMANNETJE

Voor mijn moeder

Voorwoord

DE CAMINO IN ONZE TIJD: VAN LIJDENSWEG NAAR PRESTATIETOCHT?

In de moslimwereld blijf je, na je bedevaart naar Mekka, je hele leven met trots de titel haji voeren. Dat geeft aanzien, maar het betekent ook nog iets anders: door je pelgrimage heb je een beslissende verandering ondergaan en ben je voorgoed een ander mens geworden.

Iets dergelijks geldt ook voor de christelijke bedevaart naar Compostela. De camino de Santiago heeft zich door de eeuwen heen steeds opnieuw aangepast aan de wensen van de tijd. Maar één ding bleef: ook het afleggen van deze pelgrimsweg betekent een verandering. Een metamorfose die je maar eenmaal in je leven kunt ondergaan.

Daarom heb ik me, nadat ik in 1989 de pelgrimstocht maakte waar dit boek over gaat, tot het uiterste verzet tegen de aanvechting om het nog eens over te doen. In ’89 maakte ik de tocht, om redenen die ik in het begin van het boek uitleg, in omgekeerde richting. Ik liep van Santiago naar mijn woonplaats Amsterdam, en zou dus kunnen zeggen dat ik de ‘echte’ tocht nog te goed heb. Toch nam ik me voor die verleiding te weerstaan. Ik ken ‘caminoverslaafden’ die de tocht al zo vaak hebben gemaakt dat ze in islamitische termen haji haji haji zouden zijn – dat leek me niks.

Een bekentenis

Een andere kwestie is of ik door die pelgrimage eigenlijk wel zo erg veranderd ben. Ik was daar ten tijde van mijn tocht helemaal niet op tegen. Er waren genoeg dingen in mijn leven die ik eigenlijk wel anders zou willen aanpakken. Het leek me prima om helemaal gelouterd ‘als een ander mens’ terug te komen.

Maar toen ik terug was, merkte ik daar niet zoveel van, en na een tijd begon ik me af te vragen: deugde dat eigenlijk wel? Was ik wel een echte pelgrim geweest? Het was al een beetje raar dat ik niet in God geloofde en de verkeerde kant op liep – en nu ook dit nog! Het leek me maar het beste om het niet te veel aan de grote klok te hangen.

Maar nu er zo’n lange tijd verlopen is, moet de waarheid maar eens aan het licht. Ik beken: ik ben niet erg veranderd. Wat ik aan verandering te melden heb, is geen grootse omwenteling in mijn bestaan, maar hoogstens wat kleine dingetjes – inzichten uit oma’s kruidenkeuken die het leven wat simpeler maken, en mij misschien wat aangenamer in de omgang. Ik noem er een paar:

Blijf doorlopen. Bekommer je niet om wat je allemaal nog aan moeilijkheden wacht op je pad. Het gaat altijd om de eerste stap. Als je die maar zet, gaat verder alles vanzelf. Verwelkom het onvoorziene. Verdwaald? Uitgekomen op een andere route dan gepland? Minder hard opgeschoten dan de bedoeling was? Niks aan de hand. Dan maak je weer iets mee dat je anders nooit zou zijn overkomen.

Na regen komt zonneschijn. Rustig doorlopen en je merkt: achter de wolken schijnt altijd de zon.

Het is zalig te ontvangen. Ja, ook ‘zalig’ in de betekenis van: oké. Je komt onderweg altijd mensen tegen die je helpen of die je iets geven. Met gratie ontvangen zonder meteen iets terug te willen doen, is een kunst die wij in onze geëconomiseerde samenleving bijna zijn verleerd. Waarom zou je meteen de rekening willen vereffenen? Doe een andere keer iets aardigs voor een ander.

OSM bestaat niet. Iedereen heeft een beeld in zijn hoofd van ‘Ons Soort Mensen’. Die OSM zijn de mensen waar jij bij hoort – de goeie, vertrouwde mensen. Onderweg blijkt dat onderscheid een slecht kompas. Je komt in contact met allerlei mensen die normaal ver buiten je gezichtskring zouden blijven. Vaak mensen die iets voor je over hebben. Of met wie je dingen gemeen blijkt te hebben.

Alles bij elkaar heeft Compostela gemaakt dat ik de dingen een beetje meer neem zoals ze komen. Het gevoel onderweg te zijn. Steeds één stap zetten en weten dat je verder niks hoeft te doen om goed of zinvol ‘bezig te zijn’. Proberen aan te sluiten bij wat het leven met je voor heeft in plaats van alles steeds naar je hand te willen zetten. Durven vertrouwen op intuïtie.

Dat ik zelf probeer vast te stellen wat Compostela mij gebracht heeft, is tekenend voor de camino in onze tijd. Vroeger stond de opbrengst vast: een ‘aflaat’ waarmee je na je dood in een vloek en een zucht het vagevuur kon passeren. Een voorschot op de metafysische loutering die je dan nodig had. In onze tijd is de opbrengst persoonlijk geworden: wat vind je zelf dat je eraan hebt gehad?

Dat betekent ook dat die opbrengst van persoon tot persoon zal verschillen. Zelf ben ik iemand die hard werkt, altijd maar lijstjes maakt, stapels heeft liggen en ideeën heeft die zo nodig moeten worden uitgewerkt. Ook ben ik nogal geneigd – misschien een sociologische vakafwijking – om mensen in hokjes in te delen. Voor mij kon het dus geen kwaad te leren hoe je een beetje moet onthaasten, en te ervaren dat het met dat verschil tussen wel en niet OSM wel meevalt.

Bij een bevriend zakenman die kort voor zijn pensioen naar Compostela liep, lag het weer anders. Hij ontleende er een grote voldoening aan dat mensen hem onderweg ‘als een clochard bejegenden’, vertelde hij. Hij had het gevoel dat hij als pelgrim ‘van de bovenkant naar de onderkant was gegaan’. Dat had hem bescheidenheid bijgebracht. Wat mooi uitkwam, want na zijn carrièresucces wilde hij als goed katholiek graag deemoedig zijn pensioen in.

Ik vond het imposant en was een beetje jaloers. Híj wel! Of zou hij diep in zijn hart misschien ook een beetje twijfelen aan die blijvende metamorfose? Als zakenman doe je er in dat geval verstandig aan je mond te houden. Stel je voor dat je die hele tocht voor niks hebt gemaakt, dan is je hele investering naar de maan! Die deemoedigheid stond als target in de planning en moest er dus komen.

Dat is ook helemaal niet zo gek, want zelfs voor niet-zakenmannen geldt dat zo’n pelgrimstocht weliswaar een tijdelijke ontsnapping is uit een druk en economisch bestaan, maar er toch niet los van staat. Zo’n tocht moet je uitgebreid organiseren en op je portemonnee en je agenda veroveren. Het gaat hier om super-quality time. Een pelgrimstocht is mega-leisure, maar tegelijk een mega-investering in een metamorfose die hopelijk een beter mens van je zal maken.

In het geval van mijn vriend de zakenman bestond de payoff uit bescheidenheid en nederigheid, in het mijne uit onthaasting en meer vertrouwen op intuïtie. Het lijkt erop dat de ‘opbrengst’ van Compostela, nu de camino persoonlijk is geworden, bestaat uit datgene wat je ’t minst was en het liefst zou willen zijn.

Wat de camino ons biedt: eerst zekerheid, nu vrijheid

Ik denk dat pelgrims in de camino altijd al hebben gezocht wat ze in het dagelijks leven het meest ontbeerden. Die veronderstelling kan ons helpen begrijpen hoe en waarom de motivaties om te pelgrimeren door de eeuwen heen zijn veranderd.

In de middeleeuwen zochten pelgrims verlichting van de vele onzekerheden waarmee de mensen te leven hadden. Je had toen niet veel te kiezen: zowel hier als in het hiernamaals moest je maar afwachten wat de Almachtige met je voorhad. Een bedevaart was een uiterste middel om enige invloed uit te oefenen op je lot via een soort schuldenregeling met God, waarbij de heilige Jacobus als agent optrad.

Later hebben we ons meer zekerheden verschaft, we zijn veel meer meester geworden over ons eigen bestaan. Wanhopige deals met het opperwezen zijn niet meer zo nodig. Maar die sterk toegenomen maatschappelijke en economische zekerheid heeft ook een prijs: we hebben het druk, verwaarlozen onze kinderen, raken overspannen en worden geleefd door onze agenda.

Gelukkig biedt de camino ook nu een uitweg. Toen we even niet opletten omdat we te hard bezig waren met onszelf en met het up-to-date houden van ons netwerk, heeft hij zich soepeltjes aangepast aan onze nieuwe behoeften. Tegenwoordig stelt de camino ons juist in staat om tijdelijk met mínder zekerheden te leven. Wat hij nu voor ons in petto heeft, is: vrijheid!

Eigenlijk gaat het om een hele serie vrijheden, en daarbij doel ik op ‘vrijheid’ in de dubbele betekenis van het Amerikaanse begrip freedom. In 1941 hield de Amerikaanse president Franklin Roosevelt zijn beroemde ‘Four Freedoms’speech. Twee van die vrijheden zijn positieve verworvenheden: vrijheid van godsdienst en van meningsuiting. De andere twee zijn negatief geformuleerd: gevrijwaard zijn van gebrek en van vrees.

Ook de tocht naar Compostela biedt zowel ‘positieve’ als ‘negatieve’ vrijheden. Positief is de vrijheid van expressie en gedachten. Als pelgrim hoef je maar één ding: lopen. De rest is facultatief. Hoe je je kleedt, met wie je loopt, wat je zingt, wat je denkt – het is allemaal vrij. Voor middeleeuwse pelgrims ‘werkte’ het alleen als ze alles precies volgens het boekje deden. Dat gold voor de heilige plaatsen die ze aandeden en de rituelen die ze daar verrichtten, maar ook voor de gedachten die ze daarbij koesterden.

Als hedendaagse pelgrim ben je vrij in je gedachten – en de grootste vrijheid ervaar je als je helemaal nergens aan hoeft te denken. Gevrijwaard zijn van denken is een van de ‘negatieve’ vrijheden van de pelgrim die ik hieronder bespreek. De andere zijn vrijwaring van keuzen en vrijwaring van tijdgebrek.

Vrijwaring van denken

Onlangs viel mijn oog op een nieuwe loot aan de tot in de hemel reikende bonenstaak van counselingbureaus en persoonlijke-groeicursussen. Een personal coach biedt begeleide ‘wandel- en reflectietochten’ aan, waarbij wordt ‘stilgestaan’ bij vragen als ‘wat wil ik echt met mijn leven’ en ‘maak ik maximaal gebruik van mijn talenten’.

Een personal coach die met je stilstaat bij levensvragen – als er iets niet opschiet, is dat het wel! Het kostte mij op mijn pelgrimstocht al moeite genoeg om de personal coach in mijn eigen hoofd het zwijgen op te leggen. Dat was een vervelend ventje dat iedere avond voor het slapen gaan begon te zeuren over die metamorfose – of daar nog wat van kwam. Wat zou straks de oogst zijn van mijn tocht? Hoe zou ik daarna als een heel ander mens verder leven? Vragen kon-ie goed, die coach, maar antwoorden ho maar.

In het begin van mijn tocht, die zich in mijn geval in Noord-Spanje afspeelde, had ik nog weinig last van zulke gedachten. Daar was eenvoudigweg geen tijd voor: het Spaanse deel van de camino is bezaaid met monumenten, verhalen en memorabilia die voor de pelgrim van betekenis zijn. Ook loop je er om de haverklap andere pelgrims tegen het lijf. Eigenlijk heb je het op dat traject gewoon drúk. Pas in Frankrijk zag dat mannetje in mijn hoofd zijn kans schoon, vooral toen ik voortstapte door het Ile-de-France, met zijn traag dalende en stijgende asfaltlinten door het uitgestrekte niks.

Maar ik weet ook nog precies wanneer ik erin slaagde mijn ingebouwde personal coach het zwijgen op te leggen. Op een avond in Bazoches-les-Gallerandes, zo’n dorpje dat niet door een kerk maar door een silo wordt gedomineerd, legde ik me te slapen in het plaatselijke hotel. Maar eerst nog even mijn dagboek bijwerken. Eens even kijken, wat had ik vandaag allemaal bedacht?

Met moeite zetten mijn hersens zich in beweging. Mijn ogen gleden langs het eenpersoonsbed en het afbladderende behang, bleven even haken aan de uit het lood hangende wastafel, maar dat was het enige wat er gebeurde. Ik had die dag simpelweg aan niets gedacht. Ik was de voorafgaande dagen al zoiets gaan vermoeden, maar nu wist ik het zeker: mijn gedachten waren aan een voortschrijdende verdwijning ten prooi!

Toen vond ik dat een beetje merkwaardig, maar later wende ik eraan en uiteindelijk ben ik eraan verknocht geraakt. Ik ben nog steeds een toegewijd wandelaar, en op langere tochten denk ik vaak een groot deel van de dag aan niets. Vroeger was dat heel anders. Toen piekerde ik tijdens het wandelen heel wat af over levensproblemen in het verre Amsterdam. Maar sinds Compostela is dat afgelopen – miraculo del camino!

Nu is het ook weer niet zo dat ik hersendood door de velden stap. In bepaalde delen van mijn brein is het een drukte van belang. Er is een automatische piloot in werking, die alles regelt wat voor de voortbeweging nodig is. In andere hersenkwabben wordt geregistreerd dat er vogeltjes zijn die mooi fluiten en dat er vergezichten voorbijtrekken. Maar is dat een vorm van denken? Volgens mijn vriendin Marian niet. Zij is fotograaf en ze zegt: ‘Kijken verdringt het denken. Als je kijkt, dan denk je nog niet. Denken komt daarna pas. Je kunt ook kijken, horen, ruiken en voelen zonder te denken.’

Ik geloof dat ze gelijk heeft. Als ik aan het wandelen ben, is de hersenafdeling waar normaal gesproken alle grote en kleine besluiten worden genomen die een mens in zijn netwerk overeind houden, in diepe rust verzonken. Dat deel van de hersenpan ligt er even verlaten bij als het Ile-de-France in de herfst. Of misschien kan ik het beter vergelijken met een veld vol lupine of koolzaad – gewassen die een boer periodiek aanplant om zijn akkers nieuwe lucht en vruchtbaarheid te geven. Verder leveren ze niets anders op dan mooie bloemen en lekkere geuren.

En als ik deze vergelijking van ons hoofd met een akker nog wat verder mag doortrekken: we hebben tegenwoordig meer dan ooit behoefte aan zo’n periodieke groenbemesting. De grond van onze hoofdakker raakt immers veel sneller uitgeput dan vroeger. Door de enorme variëteit aan oogsten die er wordt verbouwd, en door het tempo waarin de gewassen tot rijping worden gebracht, ervaren wij een grote gelukzaligheid als er eens een tijdje rust en leegte heersen. Solvitur ambulando, las ik bij Bruce Chatwin – een uitspraak van Kierkegaard. Dingen lossen zich vanzelf op als je wandelt. In het Oosten hadden ze dat al lang bedacht, maar wij hebben het nu harder nodig dan ooit.

Ik kan dit allemaal heel overzichtelijk opschrijven, maar toch is het voor mij iedere keer weer een verrassende ervaring dat ik op een wandeltocht het grootste deel van mijn alledaagse gedachten helemaal niet nodig blijk te hebben. Het is een gevoel dat veel reizigers goed bekend is op materieel gebied: alles wat je nodig hebt, past in een rugzak. Je huis, je auto, je vrouw en je computer, die blijk je allemaal te kunnen missen als kiespijn. Op gedachtegebied geldt hetzelfde. In het begin loop je nog ijverig na te denken, omdat je dat zo gewend bent, maar na een tijd merk je dat je ook het grootste deel van je gedachten thuis kunt laten.

Wat voor ons denken geldt, gaat ook op voor het maken van keuzen. Op ieder gebied van het leven rijst het aantal keuzemogelijkheden de pan uit. Dag na dag zijn we bezig ons een pad te hakken door een woud van keuzen. We kunnen tegenwoordig in hoge mate ons eigen lot bepalen, maar welk lot zullen we vandaag eens kiezen? Die vraag vermoeit en verwart ons. Sommige psychotherapeuten verklaren de toename van het aantal depressiegevallen onder jongeren uit dit bombardement van keuzemogelijkheden. Maar op een pelgrimstocht valt er niks te kiezen. Doorstappen moet je, verder niks. Misschien is een pelgrimstocht daardoor een prima antidepressivum.

‘Freedom’s just another word for nothing left to lose’, zong Janis Joplin. Hoe minder je meeneemt aan spullen, gedachten en ‘keuzemomenten’, hoe meer vrijheid je deel zal zijn. Daarom is op pad gaan met een personal coach het domste wat je kunt doen. Niet alleen omdat je jezelf dan opscheept met een of andere zemelende slijmjurk, maar ook omdat je je daarmee de gelukzaligheid van het dolce pensare niente ontzegt. Moet je tóch weer iets. Zit je net als je middeleeuwse voorgangers toch weer vast aan het ‘heilig moeten’. Aanvaard liever het geschenk van hedendaags Compostela: vrijwaring van een teveel aan keuzen en bevrijding van een overmaat aan gedachten.

Vrijwaring van tijdgebrek

Het vrijheidsgevoel van de pelgrim heeft ook iets te maken met het verloop van de tijd. Ik merk dat als ik samen met anderen een wandeling maak. Vaak blijkt dan dat ik langzamer loop dan de rest van het gezelschap. Vreemd vindt men dat: ik ben toch een lange-afstandswandelaar? Maar dat is het hem nu juist! Wie voor een paar maanden op pad is geweest, heeft geleerd zich te baden in een zee van tijd. Dat felbegeerde goed is dan opeens van zijn schaarsheid ontdaan.

Tijd is de afgelopen eeuw steeds ‘duurder’ geworden. Het arbeidsethos heeft zich over ons hele bestaan uitgebreid, inclusief ons sociale en emotionele leven en onze vrije tijd. Ook onze jeugd en onze oude dag slibben steeds verder dicht met allerhande vormen van tijdbesteding. Tijd is daardoor steeds verder ‘opgewaardeerd’. Van lieverlee kunnen we ons nauwelijks meer voorstellen dat een mens tijd zou kunnen ‘overhouden’ of over de balk zou kunnen smijten. We smachten naar een devaluatie van de tijd en een minder overspannen tijdmarkt.

Dat ik hier economische termen gebruik, is opzettelijk. Tijd is ons meest schaarse bezit, want de ons toegemeten tijd is een onvervreemdbaar goed. Het is een volstrekt persoonlijk bezit – een van de weinige die door een godswonder niet kunnen worden gekapitaliseerd, vermarkt en overgedragen. Natuurlijk kunnen we onze tijd verkopen of tijd besparen. We kunnen zelfs tijd ‘doordraaien’, maar dat wordt al moeilijker. Wat we niet kunnen is tijdrechten verhandelen of tijd bijkopen.

Vroeger kon dat wel. Waar? Onder andere op de pelgrimsroute naar Compostela. Wie na aankomst een aflaat verkreeg, ‘kocht’ daarmee extra tijd – begeerlijke tijd – in de hemel. Tegelijk kocht hij niet-begeerde tijd af: de tijd die hij later in het vagevuur zou moeten doorbrengen.

Tegenwoordig ‘koop’ je met je tocht naar Compostela geen extra tijd in de hemel meer. Wel heb je als pelgrim het gevoel dat er iets aan de hand is met de tijd in het hier en nu: die lijkt langzamer te lopen dan normaal. Je zwemt in de tijd, zoals Oom Dagobert in de florijnen. Dat is een van de speciale genoegens die Compostela voor ons in petto heeft: met tijd smijten schenkt ons een bijna pervers genot.

In tijdsopzicht vormt de pelgrimage naar Compostela een veel groter contrast met ons alledaags bestaan dan die naar bijvoorbeeld Lourdes. Voor Lourdesgangers telt vooral de bestemming: bij de heilige Bernadette hopen ze door effectief handelen concreet resultaat te boeken. In dat opzicht verschilt hun reis niet zo erg van hun normale leven. Wie naar Lourdes reist, weet wat hij wil. Wie naar Santiago trekt, maakt zich juist los van begrippen als efficiëntie en effectiviteit. Vaak weet hij juist niet wat hij wil, maar gaat hij op pad om daar achter te komen.

Flexibiliteit van de camino

Zondag 25 juli 2004. In dit Heilig Jaar ben ik opnieuw in Compostela. De naamdag van de heilige wordt gevierd met een groot vuurwerk rond en vanuit de kathedraal. Het gebouw lijkt flak af te vuren op een doelwit in de hemel. Ta-ta-ta-ta-tak! Bij ieder salvo verdwijnt het beeld van Jacobus dat tussen de twee torens de gevel bekroont, achter dikke wolken van roze en paars. Maar als de rook optrekt, staat daar steeds weer dat vertrouwde silhouet.

Zo heeft Santiago ook door de eeuwen heen standgehouden. Soms lange tijd aan het oog onttrokken, maar altijd onverstoorbaar en met een gezond oog voor ‘marketing’, zodat hij steeds een comeback wist te maken. De flexibiliteit van de camino is onovertroffen: keer op keer wist hij zich aan te passen aan nieuwe geloofs- en gemoedsstemmingen.

Hoe kreeg de camino dat voor elkaar? Het antwoord ligt in de naam besloten: het is de ‘weg van Santiago’. Naar andere pelgrimsoorden laten pelgrims zich varen, rijden of vliegen. Maar Santiago betekende voor de meeste pelgrims een lange reis over land naar Finis Terrae, ’s werelds eind. Het woord ‘pelgrim’ is niet toevallig afgeleid van peragrinus: iemand die door de velden trekt.

Santiago is: ‘ervoor gaan’, letterlijk. En dat is iets dat mensen in alle tijden en op alle plaatsen heeft aangesproken. Jezus zei: ‘Ik ben de weg.’ Augustinus beaamde: ‘Gelovigen zijn pelgrims op weg naar de hemelse stad, zonder zekerheid daar ooit aan te komen.’ Lao-tse noemde het leidend beginsel van zijn leer ‘Tao’, de Weg.

Door dat ‘ervoor gaan’ heeft Santiago zich weten te bevrijden uit de middeleeuwse sfeer van boetedoening en onderdanig gesmeek waarin pelgrimsoorden als Lourdes, Kevelaer en Medjugorje zijn blijven steken. Wie de reis naar Compostela aanvaardt, toont juist zelfvertrouwen en autonomie.

Hoezeer de camino ‘met zijn tijd is meegegaan’, blijkt niet alleen als je de hedendaagse pelgrimage vergelijkt met die uit de middeleeuwen. Ook in de kleine twintig jaar die verstreken sinds ik mijn pelgrimstocht maakte, zijn opmerkelijke veranderingen te zien.

Het pelgrimswereldje waarin ik in 1989 verzeild raakte, was klein en overzichtelijk. In 1980 had Hans Annink de Santiago-revival in Nederland ingeluid met zijn boek Een late pelgrim op de melkweg. De eerste nacht lag hij al met pijnlijke voeten – hij had geen goede schoenen – te kleumen in een lekkend tentje in Duitsland; later werd het er niet lolliger op. Ik herinner me ook een wat oudere ex-marineofficier met een constant gepijnigde gelaatsuitdrukking die de tocht al in 1978 had gemaakt. Dat waren toen legendarische pioniers – haast mythologische figuren, die konden rekenen op ademloze bewondering.

Waarom? Vanwege hun lijden… zij waren Christus nagevolgd door zich vrijwillig te onderwerpen aan de ontberingen op de moeizame voettocht naar het verre Spanje. Met daarbovenop nog allerhande akelige gedachten over hun ontoereikendheid als mens en pelgrim. De camino mocht niet over rozen lopen, maar moest over doornen gaan. Het moest een lijdensweg zijn. Daarmee werden waarden weerspiegeld die in feite nog diepchristelijk waren: lijden als voorwaarde om een beter mens te worden.

En daar kwam ik dan achteraan met m’n boek. En tja, ik had voornamelijk een heel plezierige tocht. Ik crepeerde niet in een akelig tentje maar overnachtte vaak in een hotelletje – ik had ervoor gespaard en vond dat ik dat wel verdiend had na een dag doorstappen. Mijn verhalen gingen niet over pijn en afzien, maar over bijzondere ontmoetingen, genieten van de natuur en ondervonden gastvrijheid.

Intussen zijn de tijden veranderd. Godsdienst is veel minder het navolgen van het lijden van Christus geworden. Het gaat er nu om dat je je goed voelt – dat God je helpt om goed in je vel te zitten. Hetzelfde geldt voor de weg naar Compostela: Santiago-pelgrims zijn het lijden voorbij. Tegenwoordig beschrijven de meesten hun ervaringen in positieve termen: ‘Een en al liefde.’ ‘Heel emotioneel.’

‘De hele reis wind mee!’ hoorde ik een fietspelgrim een paar jaar geleden uitroepen. Dat was in het schooltje van Kortenhoef. Vijfentwintig mensen, bijna allemaal middelbare mannen uit de omgeving, hielden daar een soort pelgrimsreünie. Voor buitenstaanders moet het onbegrijpelijk zijn, zo’n bijeenkomst. Grote kerels die elkaar namen toeroepen van onaanzienlijke gehuchten meer dan tweeduizend kilometer van hier – Cebreiro! Triacastela! Cruz de Ferro! – en dan verzaligd knikken en glimlachen, alsof ze er samen op huwelijksreis zijn geweest.

Ouderwetse wonderen gebeuren er ook nog steeds op de camino, vertelde iemand daar in Kortenhoef: ‘We hadden nog geen pelgrim gezien en zonder enige pech gereden totdat er helemaal boven in de Pyreneeën een stel spaken knapte en er een slag in het wiel schoot. Daar stonden we, van god en alles verlaten. Komt er een man op een fiets van de andere kant aanrijden, die ons eens opneemt en dan in het Nederlands zegt: “Kan ik helpen? Ik heet Jacob.” En dat deed-ie. Mijn vrouw fietst er nog steeds op.’ Miraculo del camino!

‘Compostela is voor individuen’

‘Rome is er voor de menigte, Compostela is voor individuen,’ vertelde don Suso, uitbater van een vermaard pelgrimspension, me in 1989. Ook daarin is Santiago met zijn tijd meegegaan. Vanaf de renaissance kreeg een meer individuele en ‘bevindelijke’ pelgrimage de overhand. De beloning bestond steeds meer uit een gevoel van herwonnen harmonie met jezelf en met je omgeving.

De huidige opleving is een nieuwe stap in die ontwikkeling naar bevindelijkheid. Meer dan ooit is de Santiago-pelgrimage een persoonlijke onderneming geworden. Daarmee sluit de tocht naadloos aan op de huidige tijdgeest, gericht op zelfontplooiing, individualiteit en bijzondere ‘belevenissen’. Maar dat succes maakt ook dat het langzamerhand wel erg véél individuen zijn die de weg naar Compostela vinden. In 1989 arriveerden in totaal zesduizend pelgrims in de stad. In 2005 waren het er vierennegentigduizend. Uit Nederland bereikte in 1969, volgens opgave bij het Nederlands Genootschap van Sint Jacob, één pelgrim Santiago. Tot 1987 lag het jaarlijkse aantal Nederlanders onder de tien. In 2006 waren het er meer dan vijfhonderd.

Het zijn er nog niet zoveel als in de middeleeuwen, maar het begint erop te lijken. ‘In de jaren tachtig was iedereen bezig met de consumptiemaatschappij, er was weinig ruimte voor idealisme,’ aldus Ernesto Insua Olveira, ex-burgemeester van het stadje Fisterra aan Spanjes uiterste noordwestkust. ‘Nu zoeken mensen zichzelf, in allerlei combinaties met religie en sport. Maar pelgrims zijn geen hippies of zo. Ze zijn niet wereldvreemd, ze weten precies wat ze willen en hebben een hoog cultureel niveau. En ze hebben tijd en geld.’ Waarschijnlijk zal de pelgrimsstroom dus blijven wassen: naar Santiago gaan is een ‘zinkend cultuurgoed’ op een globale ‘markt’.

Waar dat toe kan leiden zag ik in Heilig Jaar 2004. In dat bijzondere jaar kwamen er honderdtachtigduizend pelgrims naar Santiago. Voor het kantoortje waar je je Compostela, het officiële getuigschrift, moet afhalen, stond een rij die zich voortzette tot de hoek, en daarna nog een keer de hoek om. Binnen geen strenge priester meer die je vorsend aankijkt of je de kluit niet belazert. Een batterij meisjes zit er nu druk te tikken achter beeldschermen – gegevens voor de broodnodige statistiek op www.archicompostela.org.

Maar onveranderd is de gretige braafheid waarmee de pelgrims een voor een naar voren stappen, de kaart met stempels van de plekken die ze onderweg hebben aangedaan trots voor zich uit, als schoolkinderen die thuiskomen met een dictee waar de juf een kippetje of een hert onder heeft gestempeld.

Om recht te hebben op de Compostela moet je minstens de laatste honderd kilometer van de camino hebben gelopen, of tweehonderd gefietst. Dat gedeelte is dus het drukst, en dat geldt al helemaal in de zomermaanden van een Heilig Jaar. In juli 2004 zag ik daar een soort file voorbijtrekken over de holle wegen van het Galicische boerenland.

Maar ik zag ook iets anders. Niet alleen het aantal pelgrims was onvergelijkbaar met de hoeveelheid die ik in 1989 zag. Ook de samenstelling van de stroom was ingrijpend veranderd. In ’89 liepen bijna alle pelgrims in grotere of kleinere groepjes. Ik kan dat met zekerheid zeggen doordat ik zelf de ‘verkeerde’ kant opliep en dus veel pelgrims tegenkwam. Als eenling was ik toen beslist een uitzondering.

Heel anders was de samenstelling die ik zag in 2004. Ik schat dat een kwart à een derde van de pelgrims toen in z’n eentje voortstapte. Op sommige plekken leek het wel een optocht met een voorgeschreven tussenruimte van steeds honderd meter. Ongeveer zoals meeuwen op het dak een bepaalde afstand tot elkaar in acht nemen, waarvan de grootte afhankelijk is van het aantal vogels. Het geheel wekte sterk de indruk dat de wandelaars bewust hun Alleingang bewaakten.

Als deze trend zich voortzet, voltrekt zich daarmee een beslissende verandering in de manier waarop mensen zich naar Compostela begeven. Sinds de middeleeuwen gebeurde dat altijd in groepen en groepjes. Dat was het veiligst, het was ook gezellig en er was niets op tegen. Zulke groepjes zijn er nog steeds, maar daarnaast lijkt nu de Bewust Alleenlopende Pelgrim zijn opwachting te maken.

Waarom? Volgens mij is het de laatste consequentie van de opkomst van een meer ‘bevindelijk’ soort pelgrimage. Vroeger ging je naar Compostela om daar iets te krijgen. Voor de weg erheen gold alleen dat je bepaalde dingen wel en niet moest doen. Dat lag allemaal vast en viel heel goed samen met anderen te doen. Tegenwoordig gaat het niet meer om krijgen en vinden, maar om zoeken. ‘Religieuze groepsvorming komt niet voort uit “zoeken” maar uit “gevonden hebben”,’ schreef Cornelis Verhoeven. Andersom geldt: wie op zoek is, heeft aan zichzelf genoeg.

De camino wordt hiermee een uniek voorbeeld van wat in marketingjargon ‘massa-individualisering’ heet. Steeds meer mensen ontwikkelen, ieder op eigen houtje en naar eigen voorkeur, ongeveer hetzelfde idee. Dat is de paradox van de nieuwe opbloei van de camino. Wil je wel individueel maar niet massaal de tocht maken, dan doe je er goed aan de zomermaanden te mijden. Veel refugios, pelgrimsonderkomens, zijn tegenwoordig ook in het voor- en naseizoen geopend.

Compostela voorbij

De oplettende lezer heeft intussen opgemerkt dat ik mijn vaste plan om geen ‘Compostelaverslaafde’ te worden, niet helemaal heb waargemaakt. In 2004 was ik er terug met het oog op een tv-documentaire – nou ja, dat telt eigenlijk niet. Maar in 2007 ging ik nogmaals, en dit keer wel degelijk om een beetje de pelgrim uit te hangen. Waarom kwam ik zo lelijk op mijn voornemen terug?

De verandering naar een minder kerkelijk georiënteerde, meer individuele en bevindelijke pelgrimage heeft nog een ander gevolg: steeds meer pelgrims gaan Santiago voorbij en lopen door tot Kaap Finisterre. Pas daar, oog in oog met de oceaan en de westelijke horizon, beëindigen ze hun tocht. Daarmee wordt ten volle recht gedaan aan de leus die pelgrims elkaar al sinds de middeleeuwen toeroepen: Ultreia! Steeds verder! De zee is niet statisch, zoals Santiago – after all gewoon een stadje ergens in een dal. De zee is dynamisch, ze staat voor eindeloze beweging. De zee komt nooit aan.

Wie dóórloopt naar Finisterre laat de vaste waarheden en beloften van het traditionele kerkelijke wereldbeeld achter zich. In 1989 constateerde ik dat het verkrijgen van een aflaat noch voor de pelgrims noch voor de geestelijken langs de route nog een rol van betekenis speelt. Dat je als pelgrim je tocht beëindigt in de kathedraal van Compostela, heeft dus alleen nog traditionele gronden. Je zou het zelfs kunnen aanduiden met het sociologische begrip cultural lag: het naijlen van opvattingen en gedragspatronen bij gewijzigde omstandigheden.

In 2007 liep ik in vier dagetappes de honderd kilometer van Compostela naar Fisterra. Onderweg leerde ik dat er al in de middeleeuwen pelgrims waren die doorliepen naar het eind van de destijds bekende wereld. In plaatsjes als Hospital en Cee had je toen al onderkomens voor pelgrims, en in veel kerken onderweg en in Fisterra zijn oude jacobalia te zien.

In de middeleeuwen waren het vooral boeven aan wie de pelgrimage als straf was opgelegd, die moesten doorlopen tot aan de barre Costa da Morte. Tegenwoordig zijn het juist ‘allemaal goede mensen’ die garant staan voor een ‘continue stroom van inspiratie’, vertelt een caféhouder bij de schitterende Ponte Maceira over de Rio Tambre. ‘Dit laatste deel van het traject is voor steeds meer pelgrims het toefje slagroom op de flan.’

De uitbaatster van een barretje in het dorp Hospital vertelt dat ze vroeger hoogstens een of twee pelgrims per dag voorbij zag komen. ‘Maar in 2000 sprong het opeens omhoog en sindsdien neemt het ieder jaar toe. Het zijn er nu dertig, vijfendertig per dag en in juni en juli is het helemaal een gekkenhuis.’

Ook Ernesto Insua Olveira, de eerder genoemde ex-burgemeester van Fisterra, ziet 2000 als het jaar van de omslag. Hij kan het weten, want tegenwoordig runt hij vlak bij het stadje het lieflijk gelegen hotel Dugium, waar hij een unieke bibliotheek heeft bijeengebracht over de geschiedenis van de sint-jacobspelgrimage in het kustgebied.

Met verbazing ziet don Ernesto hoe zich tegenwoordig dagelijks pelgrims verzamelen op de kaap om de zon in zee te zien zakken. ‘We waren wel gewend aan mensen die de zonsondergang móói vinden,’ zegt hij. ‘Maar dit is iets anders: al die pelgrims, meest buitenlanders, die met applaus dat moment in iets groots omzetten.’ De inwoners van Fisterra moeten er even aan wennen dat voor een toenemend aantal pelgrims de zonsondergang aan deze onherbergzame kaap de plaats inneemt van de pontificale pelgrimsmis in Compostela’s kathedraal.

Is God nog te vinden op de camino?

Wat mensen zoeken op de camino is steeds moeilijker vast te stellen. Aan de ene kant is dat goed nieuws: laat duizend bloemen bloeien en laat ieder in zijn eigen geloof zalig worden. Aan de andere kant begint de enorme toeloop katholieke instanties en pelgrimsclubs ook zorgen te baren: is er bij al die mensen eigenlijk nog wel sprake van een religieuze of spirituele motivatie? Of zakt de camino af tot een van de aanbiedingen in de brochure met sport- en prestatietochten, wellness- safari’s en belevingstoerisme?

Al die elementen spelen in toenemende mate een rol, maar de vrees dat ze het hoofdthema zullen gaan uitmaken en de camino zullen ‘overnemen’, lijkt me ongegrond. Een paar honderd of een paar duizend kilometer voortstappen door de wereld, het landschap, het weer en de natuur, onderweg in aanraking komen met allerlei mensen in allerlei situaties, op jezelf teruggeworpen worden, vriendschap en hulp ondervinden van en betonen aan onbekenden – ik geloof niet dat iemand daar onberoerd onder kan blijven. Hoe je dat dan verder noemt, en of je er God en religie bij haalt of niet, lijkt me niet meer zo belangrijk.

De camino floreert bij de gratie van de meest uiteenlopende beweegredenen. Toch is er ook een algemene noemer te onderscheiden waarop al die individuele pelgrims elkaar kunnen vinden. Allemaal hebben ze de zekerheid van een geregeld bestaan opgegeven om zich tijdelijk in het ongewisse te begeven. En geen van allen weten ze precies wat ze daarvan te verwachten hebben en wat het hun zal opleveren.

Op een bijeenkomst van het Vlaams pelgrimsgenootschap hoorde ik dit thema vanuit bijbels oogpunt toelichten door de Gentse theoloog en vicaris Lode Aerts. Monotheïsme, zei hij, komt er niet in de eerste plaats op neer dat er maar één God is, maar dat die God anders is dan wij en contact met ons zoekt. Ingaan op die uitnodiging betekent een zwerftocht, een sprong in het onbekende.

Abraham volgde Gods roepstem, zonder te weten waarheen. Dat is volgens Lode Aerts de rode draad in de hele Bijbel: je moet wegtrekken uit een gesloten systeem. Pas dan kun je contact maken met die God die anders is, die van ons verschilt. Dat verschillen en dat vertrekken naar iets nieuws, is iets unieks dat je alleen in het monotheïsme vindt.

Zo beschouwd doet de pelgrimage naar Santiago de Compostela in onze tijd meer dan ooit recht aan de bijbelse bedoeling. Pelgrims van tegenwoordig zijn, ook al geloven velen niet meer in God de Vader, misschien wel serieuzer en ‘vromer’ dan hun middeleeuwse voorgangers, schreef ik in 1989. De ontwikkelingen sindsdien lijken dat beeld te versterken. Santiago-pelgrims zijn minder gericht op zekerheid en geloofsbevestiging, maar willen juist onzekerheid en vrijheid ervaren. Zoeken is voor hen belangrijker dan vinden. Steeds meer pelgrims maken die zoektocht in hun eentje. Een groeiend aantal rust niet voordat de oceaan hun voortgang stuit. De kerk verliest zijn greep, maar juist daardoor wordt de camino meer dan ooit zichzelf.

Amsterdam, juli 2007

Bethlehem

ALLES MOET WEG!

Zomer 1985 voer ik een week lang mee op een ‘culinaire computercruise’ door het oostelijk deel van de Middellandse Zee. Af en toe legden we ergens aan en onderbraken het programma van schransen en computerlessen met een excursie aan land.

Zo kwam het dat ik één dag in Israël was, die ik onder andere benutte voor een bezoek aan Bethlehem. Boven de Geboortegrot is daar een Geboortebasiliek gebouwd. Het complex is opgedeeld onder de diverse religies waarin Jezus wordt vereerd. In de kerk en op de binnenplaatsen kruisen Grieksorthodoxe popes, roomse paters en Armeense priesters het pad van de bezoeker.

Hoewel Jezus in het joodse geloof geen rol speelt, bleken ook de joden op deze plek vertegenwoordigd; dat werd echter pas duidelijk in de kelder, in de grot zelf. Want wie leidde hier de vromen, de pelgrims van al die wereldgodsdiensten, rond op de plek waar het allemaal begon? Ik zal hier blind worden als het niet waar is: de gids van de Geboortegrot was niemand anders dan het spreekwoordelijke nebbisjmannetje uit de moppen van Max Tailleur of de boeken van Meyer Sluyser.

Klein van gestalte was hij, gekleed ging hij in een verschoten zwart kostuum. Spleten grijnsden tussen zijn zolen en zijn schoenen. Het leek of het mannetje regelrecht uit het getto was gestapt, nee: of hij er nog altijd woonde. Zijn staccato uitgestoten zinnen, kreupele pogingen tot Hoogduits met een zwaar Jiddische tongval, werden begeleid door continue gesticulatie.

Een kribbe zag ik niet, maar her en der waren tal van heilige aandenkens uitgestald. Zoals het mannetje gebogen voor ons uit schuifelde in het duister gewelf deed hij onweerstaanbaar denken aan een voddenman in zijn keldertje, in een of andere jodenhoek. Aanprijzer van artikelen, die ‘nog als nieuw’ zijn, maar waarvan de klant weet dat ze hun oorspronkelijke glans voorgoed hebben verloren.

Het kwam mij voor dat hij de lotgevallen van de christelijke boedel een stuk beter vertolkte dan de welgedane relibeambten die boven in het licht schreden. De spulletjes, ooit verblindend nieuw en sindsdien eindeloos versteld, vermaakt en opgekalefaterd, liggen nu in de ramsj.

Destijds leverden de joden ook de nieuwe artikelen, en het moet gezegd: er had een garantie van tweeduizend jaar op gegeven kunnen worden. Maar nu moet alles weg. Neem mee, pak in, geef wat je kwijt wilt, en bekijk zelf maar wat je ermee doet.

De in dit keldertje uitgestalde spullen waren mij niet direct dierbaar, maar wel vertrouwd. In mijn ouderlijk huis speelde God of kerk geen rol; het heilig ideaal van mijn ouders was het democratisch socialisme. De Arbeiders Jeugd Centrale, waarin zij elkaar leerden kennen, gold voor de oorlog als de hoedster van de ‘zuivere’ socialistische gedachte.

Dit gedachtegoed kenmerkte zich door een sterke collectief getinte heilsverwachting. Hier op aarde wel te verstaan – maar in de AJC werd niet ontkend dat deze ideeën deels terug vielen te voeren op christelijke roots. De AJC was wel anti-klerikaal, maar niet anti-christendom.

Trouw aan deze opstelling stond mijn moeder erop ons als kinderen enige kennis van het christelijk gedachtegoed bij te brengen. Op een dag kwam ze met de Kinderbijbel aanzetten. De auteurs hadden de Schrift herschreven als ‘spannend verhalenboek’, maar ik kon mij spannender verhalen voorstellen en wilde er niet aan.

Hierop nam mijn moeder haar toevlucht tot een tactiek die ze in noodgevallen wel vaker toepaste: ze loofde een cent per gelezen bladzijde uit. Dat werkte. Ik klaarde het karwei met lange tanden, maar hield er het gevoel aan over de film te hebben gezien van een boek dat ik nog lezen moest. Op latere leeftijd, nam ik me voor, zou ik dit tekort herstellen.

Mijn grote kans kwam in 1970. Ik had mijn sociologiestudie onderbroken voor een lange reis door Latijns-Amerika. Het was een paar jaar na Che Guevara, en als buitenlands intellectueel met baard en rugzak voldeed ik perfect aan het guerrillero-signalement. Dit trok de aandacht van een ijverige Boliviaanse politiebeambte, zodat ik op een kwade dag een politiecel in de stad Oruro werd binnengeduwd.

Achter in de cel was een grote stapel balen zichtbaar. Het waren in beslag genomen cocabladeren, voldoende voor het fabriceren van een ruime hoeveelheid cocaïne. Op een van de balen zat de indiaanse smokkelaar die bij het vervoeren van deze voorraad was betrapt.

Mijn celgenoot en ik hadden alle tijd om te babbelen. We spraken allebei gebroken Spaans – ik omdat ik pas een paar maanden ervaring met die taal had, hij omdat hij gewend was de indianentaal Quechua te spreken – en we begrepen elkaar uitstekend.

In mijn rugzak had ik één boek: de bijbel in het Spaans! Een week of wat tevoren had ik hem cadeau gekregen van een Canadese zendeling. Toen ik hem te voorschijn haalde om van de nood een deugd te maken en mijn lang gekoesterd voornemen ten uitvoer te brengen, vroeg mijn celgenoot: ‘Wat is dat voor een boek?’

‘De bijbel. Je bent toch zeker wel katholiek?’

Dat beaamde hij, maar dat daar ook een boek van bestond, daar had hij nog nooit van gehoord. ‘Wanneer is dat dan geschreven?’ vroeg hij wantrouwig.

‘O, een paar duizend jaar geleden in het Midden-Oosten,’ zei ik, en overhandigde hem het boek.

‘Niet waar,’ klonk het even later verontwaardigd uit de mond van mijn celgenoot, die klaarblijkelijk kon lezen. ‘Hier staat heel duidelijk: uitgegeven in 1965, Toronto!’

‘Weet je wat,’ zei ik, overmand door christelijke medemenselijkheid, en aannemend dat hij hier heel wat langer zou zitten dan ik, ‘je mag hem hebben. Heb je tenminste wat te lezen.’

De volgende dag werd hij vrijgelaten, en Gods Woord nam hij mee. Zelf zat ik nog drie weken. Drie vervelende weken, en zonder enige hoop dat mijn goede daad in het hiernamaals zou worden vergolden.

Een zo mooie gelegenheid heeft zich later nooit meer voorgedaan; het fundament van mijn bijbelkennis wordt nog steeds gevormd door de Kinderbijbel. Achteraf ben ik maar al te blij dat mijn moeder er destijds die centen voor over had – niet zozeer vanwege dat beetje kennis, maar om de gewekte belangstelling.

Door deze achtergrond heb ik nooit veel gevoeld voor de gemakkelijke antigodsdienstige gezindheid die in de jaren zestig bon ton werd. Dat in sommige kringen ook nu nog een ‘vijandbeeld’ ten opzichte van kerken en religie wordt gecultiveerd, getuigt naar mijn gevoel van geestelijke luiheid en een slecht waarnemingsvermogen.

Nu overal ideologieën sneuvelen, behoren kerken tot de weinige instellingen die zich bezighouden met de vraag hoe het eigenlijk zou moeten. Zeker in Nederland staan ze daarbij meestal aan de progressieve kant. Ook in landen waar de problemen veel groter zijn dan bij ons – Zuid-Afrika, Chili, het vroegere Oostblok – hebben kerken vaak op de bres gestaan voor vrijheid en democratie.

Antireligiositeit en antikerkgezindheid zijn ouderwets, en inopportuun bovendien. Je kunt net zo goed nog tegen de Spanjaarden, de Fransen, de Duitsers of de Nederlanders zijn. Werkelijk gevaar schuilt tegenwoordig in het oprukkend nihilisme, het ikke-denken dat niet meer door enige ideologie in toom wordt gehouden.

Ook in het verleden is de invloed van kerk en geloof zo divers geweest dat daarin geen grond kan liggen om er ‘voor’ of ‘tegen’ te zijn. Om meteen even de lakmoesproef toe te passen: tijdens de oorlog hebben gereformeerden – acht procent van de bevolking toen – een kwart van alle in Nederland ondergedoken joden gehuisvest.

De katholieke kerk heeft een lange traditie van anti-semitisme, en paus Pius XII nam ten aanzien van de jodenvervolging een weinig imposante houding in. Maar in Nederland kwam het episcopaat met een moedige stellingname, en sommigen van mijn familieleden, joden, hebben hun leven te danken aan godvruchtige katholieken.

Een van mijn ooms wist zijn kinderen onder te brengen in Friesland: zijn zoon bij een katholieke boer, zijn dochter bij een katholieke slager in Sneek. Ze ging op school bij de nonnen; in haar klas zaten nog drie andere ondergedoken joodse meisjes.

Zomer 1945 ging mijn oom zijn kinderen ophalen. Mijn nichtje kon perfect het Onze Vader opzeggen, erin gestampt door de nonnen – levensreddend. Ze ging er braaf bij op de knieën. Bij deze gelegenheid liet mijn oom zich overhalen om voor één keer een katholieke mis bij te wonen. ‘Als je maar weet dat ik niet ga knielen,’ stipuleerde hij nadrukkelijk.

Drie keer kwam een collectezakje langs, en drie keer stopte mijn oom er een kwartje in. Achteraf toonden de nonnen zich ontzet: dat hadden hoogstens twee centen hoeven zijn! ‘Wist ik veel wat voor tarieven die lui eropna houden,’ sputterde mijn oom.

Mijn andere oom was in Limburg te werk gesteld, en nam de benen. Op de Sint-Pietersberg sprak hij een pastoor aan die daar liep te brevieren. ‘Ik liep als een hondje achter hem aan,’ herinnert hij zich, ‘ik had niemand anders.’ Maar de pastoor had geen tijd, geen plaats, geen zin; hij wees vaag richting België, dat mijn oom het daar maar moest proberen.

Op weg naar de grens kwam hij terecht in een café. Hij speelde open kaart en vertelde dat hij een gevluchte jood was, op zoek naar onderduik. De man voelde er niet voor, hij was bang. Maar de vrouw zei: ‘Jules, dat kunnen we niet voor God verantwoorden.’ Zo kwam mijn oom onderdak tot de bevrijding.

Hij was wel een beetje zenuwachtig dat hij bij katholieken in huis kwam. ‘Bij ons in de Transvaalbuurt in Amsterdam woonden meest joden,’ vertelt hij, ‘maar er waren ook een paar katholieke straten. Die katholieke jongens waren voor ons net mannetjes van de maan. We praatten niet met ze, want voor die katholieken moest je oppassen. Die wilden je dopen en bekeren.’

Maar tot zijn verwondering merkte mijn oom dat de sfeer in het grote katholieke gezin waar hij terechtkwam eigenlijk erg leek op die in een joods gezin. En als het geloof ter sprake kwam, zei zijn onderduikmoeder alleen maar: ‘Jongen, ieder moet in zijn eigen geloof zalig worden.’ Dat maakte grote indruk op mijn oom.

Amsterdam

DE VERKNEUKELING

In 1980 schreef ik een boek over het leven van de oude Drees. Samen met mijn medeauteur John Jansen van Galen had ik een paar lange interviews met de toen nog levende hoofdpersoon. Daarbij kwamen we ook te spreken over de morele kracht die hij aan het sociaal-democratisch gedachtegoed ontleende, en die hem onder andere geïnspireerd had tot een voorbeeldige verzetshouding tijdens de oorlog.

Waar hij die kracht vandaan haalde? Drees keek ons bevreemd aan, hij vond het maar een rare vraag. ‘Ik heb het idee dat ik het uit mijzelf haal,’ zei hij ten slotte. Verontwaardigd verzette hij zich tegen de suggestie dat ergens in zijn achterhoofd het christelijk erfgoed medeverantwoordelijk was voor zijn strikte morele opvattingen.

Zelf was ik daar niet zo zeker van. De morele onverstoorbaarheid van mijn ouders en andere sociaal-democraten had altijd een mengeling van bewondering en nieuwsgierigheid bij me opgeroepen. Hoe was het mogelijk dat zij als pragmatisch aangelegde atheïsten tot de goede afwegingen en besluiten kwamen, waar anderen een ruggensteuntje van Jenseits nodig hadden? Was het waar dat zij de kracht hiertoe ‘uit zichzelf haalden’?