STERRENSCHOT

Van Joyce Roodnat verschenen eerder:

’t Is zo weer nacht (roman, 2001)

100 × Aan de wandel (2004)

Joyce Roodnat

Sterrenschot

Roman

2005
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Eerste druk september 2005

Tweede druk oktober 2005

© 2005 Joyce Roodnat

Omslagontwerp Suzan Beijer

Foto omslag dr. J. van Zuylen, 1932

Foto auteur Sake Elzinga

ISBN 9789025431013

D/2005/0108/971

NUR 301

www.boekenwereld.com

Voor de gebroeders Van Zuylen

I
Eerst
Cumulus
Gesp

Het engste deed Jaap in het bos, ’s avonds op de fiets. Hij maakte vaart, liet zijn hoofd in zijn nek zakken en zag in het donker de kruinen van de bomen. Een streep hemel wees hoe het pad verliep onder zijn vers opgepompte banden. Het licht gaf aan waar een bocht kwam, waar een recht stuk, waar het bospad smaller werd, waar het uitdijde.

Hij trapte harder. Zonder zijn blik te verwaarlozen verlegde hij zijn concentratie naar zijn oren. Luisteren was evenveel waard als kijken, al dreigde het suizen van zijn oren de geluiden van het bos te overstemmen. Dat gesuis was zijn eigen bloed, maar het mocht hem niet afleiden. Hoorde hij een tegenligger? Scharrelde er iets in de struiken dat over kon gaan steken? Overdag zag je nog geen konijn maar vroeg in de avond gingen alle bosdieren tegelijk op stap. En bang waren ze dan niet, de blonde reeën en de zwarte zwijnen, niet eens schichtig.

Steeds meer vaart maakte hij, tot het stuur tussen zijn vingers begon te trillen. Zijn opgeschoren nekharen prikten tegen zijn boord. Omdat hij zijn mond gesloten hield, stootte zijn adem zijn neusgaten wijd open. Hij bonkte over een boomwortel, schoot omhoog en knalde terug op het fietszadel. Tussen zijn liezen golfde pijn. Even verdween de lichtbaan, werd het zwart voor zijn ogen. Toen een struik zijn arm schramde verdampte zijn misselijkheid. Zonder de maan en de sterren aan zijn blik te laten ontsnappen heroverde hij zijn evenwicht.

Terwijl hij zijn handen van het stuur nam om zijn armen achter zijn rug te kruisen, drukte hij zijn achterhoofd nog steviger tussen zijn schouderbladen. Dit was het heerlijkste. Zijn maag kwam omhoog, zijn keel bewoog op en neer, zijn kuiten voelden hard.

Twee bochten nadat onder zijn kettingkast het zandpad was overgegaan in straatklinkers, trapte hij terug en keek voor zich.

Zo gewichtloos als hij kon, vlijde hij zijn handen op de handvatten. De bomen, beuken en wat sparren, wuifden naar hem met hun schaduwen.

De laan was leeg.

Langzaam fietste hij terug naar het pension, waar zijn vader, zijn moeder en Zus de avondthee dronken.

‘Dag Jaap. Ben je daar weer?’

Morgenavond ging hij weer.

Overmorgenavond ook.

Alle acht avonden van de vakantie.

Na de zomer bleek dat de Krach ook het vermogen van Jaaps vader had opgeslorpt. Hij ging dood zonder afscheid. Van zijn schulden had Jaap niet geweten, van zijn zorgen niets gemerkt.

Zijn vader was een vreemde met een bekend gezicht. Zijn rechterhand met de nette nagels en de bruine nicotinevlek op de wijsvinger, dezelfde hand waaraan Jaap zes keer naar de intocht van Sint-Nicolaas had gekeken, bleek ineens een hand vol ongedacht geweld.

Wat weet je van een vader, die zomaar, waar toch? bij wie? wanneer?, een zilverkleurige revolver had kunnen aanschaffen die precies in een vuist past? Wat begrijp je van een vader die ondanks zijn nette pak en zijn schone manchetten in staat was zo’n wapen te laden en die er geen moeite mee had om het te ontgrendelen? Wat moet je met een vader die de korte loop boven zijn rechteroor tegen zijn hoofd zette? Waar denkt zo’n vader dan aan? Niet aan zijn kinderen. Niet aan zijn zoon.

Aan zichzelf.

Jaap had geen keuze. Die vader had hem verraden maar hij bleef zijn zoon.

Zijn vader. Hij wilde steeds en hij wilde nooit meer aan hem denken. Hij wilde dat hij niet hoefde te weten dat er zoveel bloed uit de zijkant van een hoofd kan vloeien als er een gat in is geslagen.

Opgebaard leek de dode man weer op de gewone vader van altijd, hij glimlachte zelfs een beetje. Van het rode wak in zijn hoofd was een ronde blauwe vlek over, onder een laag poeder.

Om beurten zeiden Jaap en Zus dat tegen hun moeder, Jaap vertelde zelfs van het lachje. Maar ze had het lichaam van haar man niet meer willen zien. ‘Voor verdriet heb ik geen tijd,’ zei ze. ‘Trouwens, ik heb er ook geen geld voor.’

Zodra de koffieboel van de begrafenis aan kant was en alle kennissen naar huis, gaf ze de dienstbode en het dagmeisje hun congé. De dag erna haalde ze Zus van de hbs. Onder deze omstandigheden zat schoolgaan er voor een meisje niet meer in. Moeder zag af van haar visites en haar buurt en gaf successievelijk haar cassette met tafelzilver, haar meubels en ten slotte haar huis op. Samen met haar dochter verhuisde ze van de villa aan de Mathenesserlaan naar een huuretage aan de Lambertusstraat, een straat met meer lantaarnpalen dan bomen. Haar studerende zoon kon als hij er was op het divanbed in de tussenkamer.

Toen het opnieuw zomer was, promoveerde Jaap. Zeker van zijn zaak verdedigde hij met zachte stem zijn proefschrift, ‘De relatieve aanslagkans der L-niveau’s in het Röntgenspectrum’.

Zijn moeder, voor de plechtigheid van Rotterdam naar Groningen getreind, feliciteerde hem niet. ‘Het hoogste woord in de hoogste boord’, was haar commentaar op zijn cum laude. Toch stond haar witte gezicht trots achter de voile, helemaal toen Jaaps promotor haar persoonlijk zijn complimenten kwam maken met de heksentoer van haar zoon. Een proefschrift, dít proefschrift, schrijven in minder dan twee jaar, zo’n jongeman wachtte een grote toekomst in de wetenschap.

De zon stond laag, toen Jaap samen met haar wachtte op haar trein naar huis. In de lege wachtkamer derde klasse legde ze het hem kortweg uit: de hele wereld was arm geworden, niemand had nog geld. Wat ging hij doen?

Ze zweeg, keek hem aan alsof ze hoopte dat ze zich niet nader hoefde te verklaren. Jaap zweeg terug.

Zijn moeder hernam het woord. In een monoloog legde ze een hek om Groningen, met hem erbuiten. In Groningen had ze niets aan hem. Thuis in Rotterdam alles.

Jaaps aandacht dwaalde af, naar het licht. In bestofte stralen benadrukte het de rand van zijn moeders zwarte hoed. Alleen de punt van haar neus ving zon.

Haar ogen kwamen te voorschijn. Fel keek ze hem aan. Nu luisteren, of anders…

Ze begon opnieuw. Kort legde ze het nog één keer uit. Terwijl hij de laatste guldens van de toelage had opgesoupeerd die zijn vader voor hem had vastgezet toen hij nog naar de lagere school ging, hadden zij en Zus nog alleen om de andere week vlees op tafel. Brood hielden ze vers van zaterdag tot vrijdag met een appel- of aardappelschil in de trommel, boodschappen deden ze na vijven op de mart, net voor er opgeruimd en ingepakt werd. Zus was uit al haar kleren gegroeid en haar eigen wintermantel kon niet nog een keer gekeerd worden. Wat dacht haar zoon, haar volwassen zoon, daaraan te gaan doen?

Jaap stond op, stram als een speelgoedsoldaatje. Naar hem opkijkend wachtte zijn moeder op antwoord. De gesprongen adertjes in haar wangen zagen paars onder de poeder, haar neus leek nog witter. Op het perron verhing de stationschef naast de klok de bordjes: de trein naar Rotterdam vertrok over zes minuten.

Opnieuw nam ze het woord: ‘Jaap, je vader is dood. Hij heeft ons verlaten als een proleet. Hij was een patjepeeër, hij was bang, hij had geen klasse. Voor jou was gezorgd, maar wie er zich ging bekommeren om mij of om Zus, hem kon het niet schelen.’

Driftig knikkend onderdrukte Jaap de wenteling in zijn maag. Ja, natuurlijk, hij ging weg uit Groningen. Van de universiteit had hij weinig te verwachten. Daar had zijn hoogleraar hem een baantje beloofd, maar hij zou in geen jaren een fatsoenlijk salaris toucheren, zijn moeder had gelijk.

Hij kon deze week zijn spullen inpakken, zijn boeken verkopen, zijn hospita goedendag zeggen. Hij kwam thuis, bij haar en bij Zus, in de Lambertusstraat. Zeker, plek genoeg. Een eigen plek zelfs, in de tussenkamer achter het groene gordijn waar Zus naast zijn bed de boekenplanken van zijn gymnasiumtijd had opgehangen, dat was fideel van haar.

Zijn moeder trok haar handschoenen aan. ‘Goed, Jaap, ik wist dat je zo zou besluiten.’

Deze week nog kon hij reflecteren op de betrekking die, dat wist ze toevallig, volgende maand vrijkwam bij de Leeszaal. Echt iets voor hem, hij zat immers altijd met zijn neus in de boeken.

De trein bonkte het station binnen. Zijn moeder raakte met haar wang even aan zijn lippen, stapte in, zocht een lege coupé en schoof het raampje open. Ze vouwde vast haar zakdoek uit om er aanstonds mee te wuiven en terwijl de trein begon te rijden, voegde ze Jaap nog snel toe dat zijn huwelijk met Fie niet lang hoefde te worden opgeschoven.

Hij knikte gewillig.

Fie zag hij weinig. Naar Groningen kwam ze niet. Afgezien van de diners met Pasen en Kerstmis bij haar ouders thuis, ontmoetten ze elkaar, de twee jaren die hun verloving nu duurde, alleen per koffievisite bij zijn moeder op de zondagen die hij eens in de maand thuis doorbracht.

Het was altijd aardig om Fie te spreken. Niet om naar haar te luisteren, maar om te kijken naar haar gladde roestige haren die in twee afbuigende punten over haar oren naar voren vielen, of naar de kleine pigmentvlek naast haar mond. Haar ogen, bruin glas, vermeed hij. Die maakten hem onrustig.

In Jaaps laatste week in Groningen gaf Meister Johan Dijksterhuis geen blijk van medeleven met de aanstaande verbanning van zijn leerling. ‘Heel goed. Weg met jou. Een echte kunstenaar verbrandt zijn schepen achter zich,’ zei hij. Tussen zijn tanden zijn peuk plettend lachte hij zonder geluid.

Jaap wist niet wat hij met zulke grappen aan moest. Was dit plagerij met een artistieke boodschap of wenste Dijksterhuis op een goedkoopje de andere studenten in de schilderklas te vermaken?

De les zat er bijna op, Dijksterhuis maakte een rondje met laatste aanwijzingen. Kippig staarde hij naar het doek waar Jaap enige weken aan bezig was. Hij boog voorover en zette een paarse veeg over het pannendak van de boerderij die Jaap had opgezet in zorgvuldige grijzen en bruinen en groenen. ‘Blinde intuïtie, daar moeten wij het van hebben,’ zei hij. ‘We moeten onze hersens hun plaats wijzen. Dat zal ze leren.’ Hij kwam zo dichtbij dat Jaap vreesde dat hij omhelsd ging worden.

‘Netjes is zo vervelend,’ klonk het aan zijn oor.

Terwijl Jaap het kippenvel van zijn armen wreef, keerde Dijksterhuis zich van hem af. Een grote, luide lach.

‘O ja. Nog gelukgewenst met je promotie. Die gaan we straks vieren. Bij Dik.’ Hij verhief zijn stem: ‘Ik trakteer jullie allemaal op een jonge klare. Vanwege Jaap!’

Jaap keek naar zijn boerderij.

Dijksterhuis was almachtig, Dijksterhuis was een god. Eén streek van Dijksterhuis’ penseel en dat bestorven boerendak kolkte van het leven.

In het noordelijke licht van zijn atelier zag de schilder er ouder uit dan zijn vijfendertig jaren. ‘Dus dit is de laatste keer dat je hier bent? Dan wil ik iets van je hebben, Rotterdammer. En dan geeft deze Groninger jou iets terug.’

Hij rolde voor Jaap een schets op die hij had gemaakt aan het dek van een vrachtschip: gestreken zeilen boven de gesloten luiken van het ruim. De hemel bewolkt, de zee van violet en blauw kleurpotlood. In ruil groef hij doelbewust uit Jaaps map een klein blad in contékrijt op: een nachthemel achter de kruinen van de bomen, de takjes en blaadjes aangezet met zwarte inkt en verzacht met loodpotlood. Dijksterhuis vroeg hem het te signeren (‘Zet er maar een mooi jaartal op, maakt niks uit’) en borg het weg in de ladenkast onder de schuine buitenmuur.

Tijd voor Bodega Dik op de hoek van de Guldenstraat, tijd voor de zogenaamde genieëntafel, waar de studenten alleen durfden aanschuiven op uitdrukkelijke uitnodiging van Dijksterhuis.

Het was nog vroeg. In het café werd het al druk, boven in de Salle Louis Quinze was het nog bijna leeg. De leden van de Ploeg, het kunstenaarsgenootschap waar Dijksterhuis ‘sikketoares’ van was, waren er nog niet, afgezien van een man met ogen blauw als brandende metablokjes. Geen tien jaar ouder dan de studenten was hij, en twaalf keer zo verlegen. Hij schilderde vermoedens van landschappen in doorschijnende krullen kleur. Jaap kon zijn ogen niet van hem afhouden sinds een van zijn schilderijen weken lang in de struiken langs de Paterswoldseweg had gehangen. Woedend weggesmeten had hij het, steeds dieper zakte het weg in de modder. Plotseling was het uit de berm verdwenen, en hing het, vuil en wel, op een groepstentoonstelling van Pictura aan het Martinikerkhof.

Uren later zocht Jaap in de steegjes van Groningen naar zijn kamers. Zijn hoofd voelde los, zijn ogen zwaar, zijn knieën waren van glas en zijn voeten van blik.

Net toen hij de straat van zijn hospita herkende, haalde Dijksterhuis hem in. Vervaarlijk waggelend voorkwam hij met niettemin vaste hand dat Jaap struikelde.

Dijksterhuis rolde voor hen beiden een sigaret en gaf Jaap vuur. Nadat ze samen hadden staan roken, knoopte hij zijn broek open en deed een geurige plas tegen de gevel. Zodra hij zijn kleren op orde had gebracht, nam hij met langdurig handenschudden afscheid.

Omdat zijn moeder de lucht van olieverf en terpentijn onaangenaam vond in huis en hij sowieso zuinig moest zijn op linnen en verf, zat Jaap in het ochtendlicht bij het venster achter te schetsen met krijt. Hij probeerde de ranke toren te treffen van de kerk van Uithuizermeeden. Helder herinnerde hij zich hoe die toren stond in het verreikende landschap. De logge kerk ging schuil achter bomen, daardoor maakte de toren de indruk te groeien uit het groene koren eromheen. Je zag de hemel door de toren heen blinken, want die was opgebouwd uit opgestapelde, telkens kleinere, prieeltjes. Stonden er drie van die bouwseltjes op elkaar? Vier? Uit alle macht probeerde Jaap het zich voor de geest te halen. Hij kwam er niet uit.

In de keuken gaf zijn moeder aanwijzingen aan Zus. Over een kwartier werd er thee gedronken en een ochtendboterham gegeten. Dan gingen ze naar de kerk en na de preek namen ze Fie mee terug, voor de koffie.

Hij boog zich over zijn schets, veegde wat houtskool uit langs de flank van de toren, die suikerwit werd. IJl.

Saai, noemde zijn verloofde de Groninger akkers, en de kerken vond ze grof. Niet dat Fie het Groningse land ooit was gaan zien. Wat haar betreft was dat niet iets om duur reisgeld voor uit te geven.

Toch was ze een aardige meid.

Nadat Jaap de schets in zijn map had geborgen, stond hij op om zijn handen te wassen. Zijn moeder en Zus kwamen binnen met de borden, de messen en de kopjes. Het tafellaken had Zus de vorige avond, voor ze naar bed ging, uitgespreid, de suikerpot al neergezet. Ze frutselde aan het broodmandje en herhaalde zachtjes het verzoek dat ze gisterenmiddag ook deed: mocht ze aanstaande lente een dag weg, met de kerk wandelen bij Oostvoorne? Hun moeder antwoordde op de toon van de zoveelste keer, dat zoiets alleen kon als ze dan een ander kon vinden om die dag de huishouding te doen.

Jaap rekte zich uit. ‘Zus, doe dat dagje uit nou maar. Wij redden ons wel even zonder jou.’

Zijn moeder sprak hem niet tegen. Jaap was haar zoon, maar hij was ook de man in huis en daar trok ze consequenties uit.

Ze keek naar zijn zwarte vingers. ‘Moet je nou echt op zondagmorgen zitten kladderen, Jaap? Kijk eens naar je handen. Gauw naar de keuken. En vergeet niet je nagels te borstelen. Je neemt Fie vanmiddag misschien mee uit wandelen en zo’n meisje schrikt als haar aanstaande eruitziet als een wildeman.’

Jaap hield zijn mond.

Wandelen met Fie? Waarom? Hij zou niet weten waar naartoe. Bovendien was het winter. Wandelen deed je in de lente.

Fie krabde aan de sofa, een gedempt geluid onder de kwasten van het kussen dat ze tussen hen in had gelegd. Gewoontegetrouw schoof Jaap zijn hand er ook onder. Haar vingers zochten zijn pols. Van de gesp van zijn horlogebandje gleden ze naar zijn vingertoppen. Ze trokken even aan zijn wijsvinger en bleven hangen bij zijn middelvinger, maar hun doel was de verlovingsring. Fie’s hand kwam tot rust.

Jaap drukte de droge vingers eenmaal, tweemaal. Hoe stil hij zijn gegijzelde hand ook hield, hij werd vochtig, eerst tussen duim en wijsvinger, daarna in het kloofje achter zijn pink en al snel onder zijn handpalm. Fie nam daar blijkbaar geen aanstoot aan, maar hij schaamde zich. Achter zijn boord kriebelde het en zijn neus jeukte.

Om zichzelf af te leiden aaide hij aan zijn andere kant Petrus, de zwarte kat die sinds Zus hem voor de deur had gevonden ’s nachts op zijn voeten sliep.

Zus en zijn moeder negeerden het gewriemel onder het kussen en Fie deed net of het niet gebeurde, maar Jaap was blij toen de koffie was ingeschonken en hij zijn beide handen nodig had, een om het schoteltje vast te houden, de ander om te roeren. Hij dronk, zette zijn kopje op de salontafel, hield zijn hand bij zich.

‘Je bent een lieve meid, Fie,’ zei hij.

Verschietend van zijn eigen uitbundigheid, strekte hij zijn benen naar voren en rammelde met zijn sleutelbos in zijn broekzak.

Fie kleurde van haar voorhoofd tot achter de bovenste knoop van haar blouse, vaalgeel naast haar roze huid. Zus keek langs haar neus weg, Moeder zei: ‘Het is zo vroeg in het jaar al van dat heerlijke weer. Waarom gaan jullie niet een eindje om, langs de plas?’

Fie stond op. Jaap volgde.

Buiten hing ze haar arm in zijn elleboog. Haar zwijgzaamheid liet ze varen. Ze haalde op hoe lang ze nu verloofd waren, herinnerde Jaap eraan dat hij haar nauwelijks had durven vragen (‘Malle jongen’) en stelde vast dat ze een trouwdatum moesten prikken. Haar vader vond het goed. Op een huis hoefden ze nog lang niet te rekenen, maar voorlopig konden ze bij haar ouders inwonen. Haar vader zou bijspringen met een lening zodat ze hun eigen bedoeninkje op konden zetten. ‘Renteloos hoor, dat spreekt vanzelf, zei papa. We hoeven pas terug te betalen als jij promotie hebt gemaakt bij de bibliotheek. Dat zit er toch in? Je moeder zei zoiets.’

Voor hij zijn ogen had kunnen afwenden keek ze in zijn gezicht. Hun trouwdag zag ze aanstaande zomer voor zich, in de vakantie. Dan konden ze meteen op huwelijksreis.

‘Van papa mogen we een week weg met de boot. Hij heeft beloofd dat hij meegaat, om jou zeilen te leren.’

Voor ze de Kralingse Plas om waren gelopen, was alles bedisseld. In de Lambertusstraat wachtte zijn moeder hen op, boven aan de trap. In de gang stootte ze haar aanstaande schoondochter verholen aan: ‘Én?’

Jaap weigerde te veinzen dat hij dat niet zag, Fie knikte vrolijk, zonder acht op hem te slaan. Ze schudde het rode haar boven haar kraagje en zei: ‘’t Wordt deze zomer hoor.’

Ze pakte Jaap bij zijn arm en trok hem mee de kamer in. Ze struikelde over Petrus, zo’n haast maakte ze.

Binnen streek Fie’s aanstaande schoonmoeder het tafelkleed glad en haalde het Insulindekwartet uit de tafella. ‘Even een spelletjes, voor we gaan eten.’ Ze deelde de kaarten rond, legde met een kokette klap de pot in het midden, knipoogde naar Zus en pakte haar stapeltje op, dat ze ordende in een strak waaiertje.

‘Fie, meid, mag ik van jou de tamarindeboom?’

De volgende ochtend, voor hij naar zijn werk ging, verscheurde Jaap alle tekeningen uit zijn map.

II
Maar dan
Mist
Ring

De kromme klauwen van de ijsberen tikten op de bodem van hun kooi. Elk aan hun eigen kant liepen ze langs de tralies heen en weer. Soms bleven ze even staan en zwaaiden traag met hun koppen, in een beweging die hun borstkas via hun opvallend smalle schouders doorgaf aan de buitenmaatse voorpoten. Uit het bassin tussen hen in steeg de geur van vis en algen.

Jaap slenterde terug langs de kale struiken. Hij passeerde de kleumende antilopen en koos de laan achter de enorme kooi met de raven.

Drie keer had hij zijn handtekening gezet. De professor beloofde om persoonlijk bij de Deense ambassade een visum voor hem aan te vragen.

Met de aanbevelingen van de universiteit en van het hoofd van de Commissie voor het Internationale Pooljaar 1932-1933 kon dat geen probleem zijn, wist de onderdirecteur van het KNMI.

‘Commissie voor het Internationale Pooljaar 1932-1933’. Die mondvol werd gedurende het hele gesprek steeds volledig uitgesproken en dat vond Jaap geruststellend.

Alles ging door, niemand kon terug. Over vijf maanden vertrok hij vanuit Noorwegen naar Groenland. De precieze datum zou hem getelegrafeerd worden zodra er passage was geboekt. Morgen zegde hij zijn baan bij de Leeszaal op, overmorgen werd hij in De Bilt verwacht voor een eerste ronde van instructies over de apparatuur.

Jaaps wangen werden warm, hij glimlachte naar een kraanvogel. In Groenland zou hij werken met een theodoliet, die kreeg de expeditie te leen van het Geodetisch Instituut. De camera werd bijgedragen door de universiteit van Leiden, een Ernemann met Zeiss-objectief. Ze zouden hem volgende maand, ‘in volle vaart’ zoals de professor het had uitgedrukt, ook leren om die camera te bedienen en een donkere kamer in te richten. De professor geloofde niet in de fotografie als wetenschappelijke techniek, wist Jaap. In zijn colleges deed hij het af als nieuwlichterij: ‘Plaatjes zijn nooit exact. Alleen meten is weten, mijne heren, daar moeten we het mee doen.’

Nu moest hij het thuis vertellen. Aan Zus. Aan Moeder.

Moeder, er gaat iets veranderen. Ik knijp er een jaartje tussenuit. Ik ga naar het land van de ijsberen. Hij dacht aan de vergeelde vachten van de dierentuindieren, aan hun dulle kraalogen. Een en al gevangenschap.

Zo niet. Zo dus niet.

De manier waarop zijn moeder ‘noorderlicht’ zei, gaf aan dat ze dat woord nog nooit had uitgesproken en dat ze dat ook nooit had gemist. De klank in haar stem liet weten dat ze weigerde te bevatten wat Jaap haar vertelde.

‘Noorderlicht? Wat valt daar nou aan te meten? Ik denk dat je de professor verkeerd begrepen hebt, Jaap. Aan zo’n onderzoek dragen de koningin-moeder en de prinses heus niet bij.’ Zoals Jaap had voorzien sprak het idee dat leden van het koninklijk huis de expeditie ondersteunden haar nog het meeste aan.

‘Het onderzoek is naar het noorderlicht en naar het aardmagnetisme, moeder. Ik zal elke dag magnetische metingen doen en op gezette tijden foto’s nemen van de hemel, als er tenminste iets te zien is. Het zal druk zat zijn, het is een hoop precisiewerk. Maar ik ga niet alleen, ik krijg twee collega’s mee. Stelt u zich voor, dat is toch prachtig, het hele jaar door verrichten we die metingen tegelijk met twaalf andere expeditieposten in het noorden. Op Spitsbergen zitten ook mensen van ons, en aan de monding van de Lena, u weet wel, die grote rivier in Rusland. Als al die gegevens worden vergeleken, komen we misschien te weten op welke hoogte het noorderlicht zich boven de aarde uitspreidt.’

Zijn moeder was niet onder de indruk. ‘Doe gewoon Jaap, praat niet zo deftig. Je vader kon ook zo overdrijven. Heb jij dat noorderlicht van je weleens zelf gezien? Nou dan! En dan zouden de heren van de universiteit uitgerekend aan jou vragen om dat te bestuderen? Verbeeld je maar niets, hoor.’

‘Hier is het noorderlicht niet te zien, nu ja, bijna nooit. Daarom moet ik naar Groenland, moeder.’ Opnieuw wees Jaap in de opengeslagen atlas de plaats aan waar hij zou verblijven. Een kleine zwarte stip op de poolcirkel. Ernaast, in cursieve lettertjes, bijna te petieterig om te lezen: Angmagssalik. Zus boog zich over de pagina. Ze trok met haar nagel een kras van het roze hoekje dat Nederland voorstelde naar de groen-wit gearceerde plek waar de poolcirkel de oostkust van Groenland raakte. Ze liet haar gezicht op de kaart vallen en begon in het papier te snikken.

‘Zo ver weg… verdorie, zó ver weg… Is dat nou nodig? Moet dat, Jaap? En een heel jaar… Dat kun je toch niet doen?’

Jaap strekte zijn arm uit om haar aan haar vlecht te trekken, zoals vroeger, als ze huilde om een geschaafde knie. Voor hij haar kon aanraken had zijn moeder hem bij zijn schouder gepakt.

Ze keek hem aan.

Ze had begrepen wat hij had aangekondigd. Hij ging weg. Hij verliet haar. Hij verdween, en dat zou een vol jaar duren. Terwijl hij sussend zei: ‘Mijn salaris komt naar u toe moeder, per postwissel. Ik ga iets minder verdienen, maar ik eet hier niet meer mee. En u maakt uit hoeveel u mij kunt telegraferen, dus over geld hoeft u zich geen zorgen te maken,’ drong zijn aanstaande verdwijning tot haar door.

Eén keer eerder had ze hem zo’n vertrokken gezicht toegekeerd, dat was toen hij haar had meegetrokken naar de roerloze bult in hemdsmouwen, op het vloerkleed naast het bureau.

Net als toen zag hij hoe ze binnen een paar seconden haar gezicht terug op slot kreeg. De groeven werden weer lijnen, de ogen droog en neutraal. Anders dan toen beefde nu haar stem: ‘En hoe dacht je aan Fie uit te leggen dat je haar een jaar lang in de steek laat?’

Fie zweeg.

Fie, die sinds hun wandeling aan de Kralingse Plas elke stilte opvulde met beslissingen en verslagjes van beslommeringen, die Fie zei helemaal niets.

Zijn moeder had hem ingepeperd wat een lage streek hij ‘zijn meisje’ leverde door ‘haar huwelijksdag’ ruim een jaar op te schuiven en ook afgezien daarvan zag hij ertegen op om haar, een voorbeeldige schoondochter en dito verloofde, voor een fait accompli te stellen. Maar toen hij eenmaal aan het woord was, won zijn enthousiasme het van zijn slechte geweten. Hij vertelde over de brief van zijn promotor uit Groningen, over de uitnodiging om deel te nemen aan een wetenschappelijke expeditie naar een dorp halverwege de oostkust van Groenland. ‘Werk op mijn eigen vakgebied! Eindelijk weer onderzoek! Fie, het is of de Heer zijn arm uit de hemel heeft gestoken om me terug op mijn voeten te zetten. We krijgen weerballonnen mee, allerhande apparatuur, en ik krijg een camera te leen om foto’s te maken van de wolken. Volgende week ga ik naar Groningen en ook naar het KNMI in De Bilt voor de eerste instructies. Daar leren ze me hoe je zo’n onderzoekspost opbouwt en onderhoudt. Want er is in dat dorp op Groenland niets, het is een kolonie met een paar Deense families. Die zullen geen idee hebben wat wij komen doen. Ik ga eerst naar Noorwegen, naar het observatorium waar ze het noorderlicht bestuderen en ergens in juli vaar ik uit. Ik moet ook nog wat Deens leren, maar dat is geen probleem, dat kan zelfs hier in Rotterdam. Fie, het loopt me om. Ik moet nadenken over mijn uitrusting, voor een deel wordt gezorgd en ik krijg een bedrag om een en ander aan te schaffen, de rest moet ik zien te lenen. Ik dacht aan jouw vader, wat denk jij?’

Zus had hem gewaarschuwd: Jaap wist dat hij zich moest inhouden, hij moest aan Fie denken, niet aan zichzelf. Maar hij praatte door. Steeds sneller, met steeds meer grote woorden, tot hij stopte omdat de kleuren in Fie’s gezicht tot hem doordrongen. Griezelig donker staken haar lippen af tegen haar kaken. Onder haar ogen stonden kringen die er niet waren toen hij haar uit haar mantel hielp en zij haar hoofd naar achteren deed om de kus in ontvangst te nemen die hij haar altijd gaf, net onder haar haargrens. Hij beet op zijn onderlip en staarde naar haar smalle wenkbrauwen.

‘Wat vind je?’

Hij klonk schuchterder dan zijn bedoeling was.

Tegenover hem, op de sofa waar ze niet langer in leunde maar rechtop zat, zweeg Fie, een blauw fluwelen kussentje op haar schoot geklemd. Jaap boog over om haar hand te pakken, wat niet lukte, want die trok ze bij zich. Even bleef Jaaps hand in de lucht hangen, als een kleine roze vlieger. Toen haalde hij hem door zijn haar.

‘Ik vind het ook jammer, dat we onze trouwdag een jaartje moeten uitstellen, Fie. Misschien kun je van de zomer toch gaan zeilen, met je vader en moeder? En als ik terug ben, vind ik vast snel een baan bij een van de universiteiten, dat zul je zien. Wie weet beland ik op de universiteit van je vader.’

Ook deze handreiking negeerde Fie. Ze slikte en stond langzaam op. Haar kapsel, ze droeg het vandaag met een kleine crèmekleurige strik boven op haar hoofd, werd eenmaal krachtig geschud. Terwijl de twee halve krullen terugvielen rond haar oren, draaide ze zich zonder hem aan te kijken haar rug toe – een rits blauwe knoopjes in witte lusjes – en liep naar de deur van de huiskamer.

Met haar hand op de kruk keerde ze zich om, net of er een onverwachte gedachte bij haar opkwam. Ze keek over Jaap heen, dwars door de muur boven het dressoir; ze leek bevangen door een splinternieuw idee, zo doorslaggevend dat ze er zelf versteld van stond.

Ze keek terug, nu recht in Jaaps gezicht. Ze lachte en Jaap lachte terug, een steen rolde uit zijn keel. Maar zijn opluchting duurde kort. Met een spitse vinger tikte Fie tegen haar voorhoofd. Haar mondhoeken trok ze omlaag.

Ze lachte hem uit. Ze vond hem ‘een betreurenswaardig geval’, zei ze.

Bedaard wrikte ze het ronde gouden bandje los van haar linker ringvinger en liet het achter haar kuiten op de grond vallen. Zonder te wachten tot het was uitgerold en plat op het zeil lag, sloot ze met een zachte klik de deur achter zich.

Weg was ze, heel erg weg, zelfs de seringengeur van haar zeep had ze meegenomen.

Jaap rookte een sigaret. Zijn adem trilde. Hij bedacht dat hij niet wist waar zijn moeder en Zus waren. Zaten die in de keuken verschanst? Hadden ze hem alleen achtergelaten in dit bovenhuis, dat nog altijd niet eigen wilde worden?

Er werd aan de deur gekrabbeld. Jaap deed open en sloot de deur met zo’n dreun dat op het dressoir het lepelvaasje rinkelde. Hij ging weer zitten.

Petrus sprong op zijn schoot. Spinnend draaide hij zijn vier nodeloze rondjes eer hij zich liet vallen en zijn ogen toekneep. Jaap blies in het rommelige spelonkje van Petrus’ oor.

‘Dag Petrus Poes. Je kan niet mee, nee, je kan echt niet mee. Ik zal je missen. Maar ik breng je groeten over aan de ijsberen. En aan de ijsmuizen.’

De kater rekte zich uit, schudde zijn kleine snuit en sloot zijn ogen. Hij vond het best.

De regen maakte kringen in de plassen op het grind en spetterde op het eerste groen. Jaap zette zijn handen naast elkaar op de bovenste stang van het smeedijzeren hekje. Met een zijwaartse sprong wipte hij eroverheen. Door zijn knieën verend kwam hij neer in het grind, zacht, zonder de beren te storen bij hun ritmische gymnastiek aan de andere kant van de tralies. Van dichtbij waren ze erg groot. De verste beer had niets in de gaten, die bleef heen en weer lopen. De beer aan de kant van Jaap keerde achterdochtig de stompe kop naar hem toe. Onder de vochtplekken in de geel uitgeslagen vacht bewogen spieren. De voeten met de tikkende nagels schuifelden tussen de dode bladeren langs de rand van de kooi.

De beer die, dat wist Jaap bij ingeving, een berin moest zijn, schudde haar kop en brieste. Heen en terug deinend bekeek ze hem. Ze geeuwde, hij rook haar adem. Zoet was die, of het beest gewoon was hooi te eten in plaats van kadavers. Hij plantte zijn benen op de plaats rust en keek op in de zwarte ogen. Geen van beiden was nog bang.

Langzaam trok Jaap de brief van de Commissie voor het Internationale Pooljaar 1932-1933 uit zijn binnenzak. De berin wiegde weer kop en schouders heen en weer. Jaap vouwde het vel open, maar voor hij bedacht wat hij nou eigenlijk wilde, stak er een windvlaag op. Het gefladder van het papier wekte de berin uit haar trance. Ze verhief zich en ze brulde. Torenhoog stond ze overeind, met wijd gespreide voorpoten tegen de tralies. Ze stonk. Uit haar natte buik dampte een lucht van stront en sterven. Zo snel als ze op haar achterpoten was gaan staan, zo traag dreunde de berin weer voorover. Ze zwiepte haar linkerpoot langs de tralies, haar klauw ratelde langs het gietijzer. Jaap sprong terug over het hekje en draaide zich om.

‘Ik ga tóch,’ zei hij zacht.

Doodmoe liep hij terug, het laantje met de ronde berenkooien uit. Bij de hokken met de zwarte zwijnen sloeg hij linksaf langs de grote volière waar met die nattigheid geen levend wezen te zien was. Er zat alleen een meeuw op visite, boven op het gaas.

Achter hem begonnen de beren lusteloos te stoeien.

Paklijst

Sokken (5 paar)

Scheerkwast

Lange kousen (2 paar)

Scheerzeep (10 stuks)

Overhemden (3)

Tandenborstel

Wollen trui

Tandpoeder (4 blikjes)

Ondergoed (5 stel)

Schaatsen

Pantalons (2)

Bijbel

Overjas

Schilderskist

Muts

Waskrijt

Das

Kleurpotlooden

Wanten

Schetspapier

Zeep (20 stukken)

Linnen

Sunlightzeep (6 stukken)

Rotterdam, 14 Mei 1932, 17h45

‘Moet die kist mee, Jaap? Laat dat geklieder nou maar over aan de echte artisten, zou ik zeggen.’

III
Zeg…
Altostratus
Overjas

De Gertrud Rask was een Deense viermaster met twee schoorsteenpijpen. Ze voer hoofdzakelijk op de wind, met een bijrol voor de hulpmotor, want de staf had niet veel op met de stoomvaart. Liet de snelheid van het schip te wensen over, dan werd er extra zeil bijgezet om toch een flink aantal knopen te maken. Alleen wanneer het weer verslechterde, als de wind draaide en aanzwol, gaven de kapitein en de stuurman morrend toe dat doorvaren onder zeil niet verantwoord was en lieten ze achteloos de motor zorgen voor gestage voortgang.

Onderweg van haar moederhaven Kopenhagen naar Groenland, in haar ruim voorraden voor de handelspost van de kolonie, had de Gertrud Rask de rommelige fjord aangedaan die in Tromsö voor een haven doorgaat. Ze sloeg er brandstof in en nam in opdracht van de Deense regering Jaap en zijn twee collega’s aan boord.

Op 14 juli voeren ze uit. Jaap, de Leienaar Dré, een meteoroloog met een grote staat van dienst bij het KNMI en Tjeerd, een fysicus die ook afgestudeerd bioloog was. Van hen drieën had hij de meeste ervaring met het verrichten van metingen en registraties in het veld. Net als Jaap was hij in Groningen gepromoveerd.

Tjeerd, breed in de heupen en met een gezonde buitenkleur, hield zich afzijdig en Jaap zei alleen iets als hem een vraag werd gesteld, maar hun verlegenheid viel weg tegen de panache van Dré. Luide grappen waren zijn specialiteit, amicale klappen belandden gedurig op de schouders van gesprekspartners. Dook hij op dan was dat altijd op het geschikte moment, en met precies die vraag die hem in de gelegenheid stelde om uit te pakken. De bemanning lachte om zijn grappen, de kapitein, de stuurlieden en de boots warmden zich aan zijn scheepvaartkundige eruditie en leefden op bij zijn landrot-anekdotes over het leven in de grote stad. Kwam hij de officierssalon binnen, dan lichtte het gezelschap op. Hetzelfde gebeurde op het tussendek waar de matrozen de nacht doorbrachten, in de kombuis bij de scheepskok, en zelfs wanneer hij de scheepsarts van advies diende – over het hoofd van de patiënt, in de deuropening van de schommelende spreekkamer. Ook bij ruig weer ging hij gekleed in het driedelige kamgaren kostuum dat zijn gespierde lichaam accentueerde. Een ruime boord met een donkerblauwe cravate maakte extra werk van zijn stevige nek en zette zijn vikinggezicht aan, zijn blonde bakkebaarden, zijn net te lange haren.

Al snel stelde Dré vast dat er voor deze expeditie één leider mogelijk was: de man die summa cum laude was gepromoveerd en die, dat zeiden ze al sinds hij als net geïnstalleerde padvinder tot patrouilleleider werd gebombardeerd, een geboren leider was. De Commissie had het hem bij zijn aanstelling voorgesteld en de Commissie wist precies wat ze deed, daar kon je donder op zeggen!

Dré sprak over ‘de Commissie’ alsof hij de koningin van Spanje bij haar voornaam mocht noemen. Jaap erkende zijn geweldigheid met een onderdanige grijns, maar Tjeerd legde zijn handen in zijn zware nek en kantelde zijn vlezige gezicht. Zijn oogleden hingen nog melancholieker dan anders over zijn bruine ogen, terwijl hij met zijn meest lijzige Friese accent antwoordde dat de Commissie daar tegen hem nooit iets over gezegd had. Was er ergens een brief? Had Dré een document waarin hogerhand hun rolverdeling op schrift had gesteld?

Dré negeerde Tjeerd door speels Jaaps arm op zijn rug te draaien voor een bliksemsnelle stoeipartij en Jaap veinsde plezier ten behoeve van de lieve vrede. Ze moesten het een jaar zien te rooien met zijn drieën. De expeditieleider meteen al tegen de haren in strijken, dat was nergens goed voor.

Jaap kreeg het zwaar op zee. Dat een schip onder zeil scheef hangt, daar kon hij mee leven, maar moest het sidderen als een razende en dwars op de deining klappen? Terwijl hij aan dek naar frisse lucht stond te happen trok de wind aan Jaaps kleren. Hij spleet zijn overjas open of hij hem wilde ontkleden en woei zijn pet de golven in.

Jaap werd een ziek zoetwaterweekdier terwijl zijn kompanen zich teweerstelden tegen storm en zware zeegang.

Dré de geweldenaar had nergens last van. Hij denderde de smalle traptreden met de koperen stootranden op en af. Hij was binnen en buiten tegelijk, genietend van storm en hoge golven. Met een leren zuidwester die hem aantrekkelijk maakte als een piraat uit een plaatjesboek beschermde hij zijn scherp gesneden kop tegen weer, water en wind. Zout uitgeslagen plekken ontsierden zijn vest en zijn das, maar hij wist op de raarste ogenblikken een scheepsjongen te vinden en dan waren zijn kleren zo weer schoon.

Tjeerds huid zag al snel grijs bij het gedurig schuiven en schudden van het schip, maar hij gaf geen krimp. Met een angorawollen vrouwensjaal om zijn nek en een boek onder zijn arm kwam hij in knickerbocker zijn hut uit en installeerde zich in de rooksalon. Werd hij beroerd dan overweldigde hij zijn maag met zijn stem door zichzelf op luide toon voor te lezen.

Gebonden in een blauwlinnen kaft met een gestileerde eikenboom, bevatte zijn boek de verzamelde toneelstukken van William Shakespeare. Aanvankelijk had Tjeerd uit Hamlet zitten declameren, met nadruk op alles wat rot en Deens was. Bij een volgende, heftiger storm zette hij zich aan Troilus en Cressida.

Dré kwam even naar beneden. Op de drempel stelde hij vast dat Troilus een van Shakespeares minder geslaagde stukken was. Alleen Titus Andronicus was slechter, Tjeerd moest ze maar eens naast elkaar leggen. Joelend verdween hij naar de voorplecht, naar het schuim van de storm.

Bij de derde storm in vier dagen hing Jaap in het fluweel van een van de aan de grond vastgeschroefde sofa’s. Hij verdreef de scherpe geur van de afgewerkte sigarenrook door de ene sigaret na de andere te roken en probeerde zijn maag tot rust te brengen met het kauwen van kleine hapjes scheepsbeschuit. Tjeerds sonore gedeclameer, zacht ingekleurd door zijn slepende Fries, leidde hem nog het beste af van zijn heftige mal de mer.

Nog steeds stond Troilus en Cressida op zijn programma. Hij bulderde de zinnen uit, zijn stem variërend van een holle alt tot een onvaste bas:

‘Zwak zijn wij, armen! o, ik voel te goed:

De dwaling van ons oog…’

Bij het woord ‘oog’ liet hij een stilte vallen. Traag maakte hij de zin af:

‘… stuurt ons gemoed.’

Zich verzekerend van Jaaps aandacht, wees hij naar zijn kruis. Terwijl hij voort las (‘Wat dwaling leidt, moet dwalen…’) zette hij de nagel van zijn wijsvinger op zijn broeksluiting en maakte snel een teder gebaar, of hij met een fruitmesje een snee trok in de huid van een peer.

Diep uit zijn keel maakte hij de claus af:

‘’t Gemoed door ’t oog geleid, pleegt kwaad op kwaad!’

Opkijkend van zijn boek fluisterde hij met een falsetstemmetje: ‘Zeg Japie, je bent een Gronings studentje, jij bent toch ook weleens geholpen door Marie Visch uit de Poelestraat? Marie, je weet wel, die meid met haar witte kuiltjesvlees en haar dikke handjes?’

Jaap sloot zijn ogen en drukte zijn wang diep in het kussen. Het rode fluweel schuurde, het schip bonkte heen en weer. Hij werd nog misselijker dan hij was.

‘Tjeerd, wat ben je een rare,’ fluisterde hij hees.

Tjeerd vertrok zijn grote kop waarin zijn volle mond zacht genesteld lag. Door een hoge golf schoot het boek uit zijn handen. Steunend raapte hij het op, sloeg het open en las opnieuw voor, nu grimassend van misselijkheid en met blikken stem. De wind overschreeuwde hem. Het water kletste tegen de romp van het schip dat diep naar beneden dook. Tjeerd gaf zich niet gewonnen. Hij declameerde:

‘… is matiging dan moog’lijk?

Kon ik op een’ge wijs mijn hartstocht dempen…’

Zo abrupt was zijn stilte dat Jaap naar hem keek. Ook Tjeerd was nu onderuitgezakt. Met zijn hakken aan de vloer hield hij zich in balans, zijn benen wijd gespreid, zijn onderlichaam als een anker uit de kussens oprijzend. Tien jaar ouder leek hij, met rimpels als hoogtelijnen naast zijn neus. In zijn slaap klopte een ader. Hij slikte, een, twee, drie keer; toen ontspanden zijn trekken en werd hij weer de vertrouwde prins met de brede wangen en de zware dijen. Langzaam, het zweet op zijn bovenlip, tilde hij met beide handen zijn boek naar zijn ogen. Diep haalde hij adem:

‘Maar neen, niets is er dat mijn hart verkilt,

Niets, dat, na zulk verlies, mijn jammer stilt!’

Verder kwam hij niet. Hij perste zijn lippen op elkaar terwijl hij schichtig rondspiedde naar een vluchtroute.

Door Tjeerds kokhalzen kwam ook Jaaps maag weer in beweging. Bonkend stommelde hij achter Tjeerd het trapje op, naar de latrines. Die hij niet haalde.

Schuimend sproeide hij zijn maaginhoud in natte brokken tegen de wanden van de kromme gang. Hij zocht zijn evenwicht tegen de muren, zijn handen gleden weg in zijn eigen warme braaksel. Als een zieke reu, zo één met oude poten, zocht hij een mand, een hol, een gat in de grond. Wat dan ook, als hij zich er maar stijf in op kon krullen.

Struikelend over de scherpe koperen drempel belandde hij in zijn eigen hokje, waar hij zijn vulpotlood heen en terug zag rollen op de schrijftafel.

Hij rook zijn eigen trui, zijn eigen sokken, zijn eigen jas. Hij liet zich in zijn kooi zakken en draaide op zijn zij. Met zijn knieën aan de ene en zijn onderrug aan de andere kant zette hij zich vast tegen de randen van het smalle bed en kneep zijn hand over zijn ogen. Zijn andere hand vouwde hij over zijn beurse maagspieren.

Wat wilde hij graag slapen. Altijd, eeuwig, misschien mocht dat wel.

Het mocht niet: zodra hij zijn ogen sloot, hoorde hij Tjeerd ‘oog!!’ brullen en zag hij de vierkante nagel krassen over de brede gulp. Hij hoorde hem ‘Marie uit de Poelestraat’ hijgen; ‘Gronings studentje’; ‘dikke handjes’.

Hij moest zich verweren, hij moest aan iets anders denken. Aan vroeger. In de Mathenesserlaan. In de zomer. Zijn kinderkamer met het houten ledikant, de prent aan de muur – Abraham en Isaäc tussen de distels, op een woestijnharde weg. De deur met de haak voor zijn kamerjas van blauwe stof. De gang met de biezen mat, waar de zon door het bovenlicht van die mooie figuren op etste. Zo kwam hij bij de slaapkamer van Vader en Moeder, waar hij niet naar binnen mocht, dus ging hij de hoek om naar de werkkamer van zijn vader. Hij zag de twee leren fauteuils met hun versleten zittingen, het zware zwarte bureau met de fotoportretten in de lijstjes van blauw glas. De gordijnen reikten tot op de grond.

Tot op het tapijt.

Nee. Vergeet het tapijt.

Gauw terug naar de gang, naar de trap met de gewreven leuning.

In het fonteintje in de hoek drupte de kleine koperen kraan.

Hij werd gekneveld door de toverlantaarn van zijn geheugen: het tapijt met de spitse roze en korenbloemblauwe patronen omlijstte zijn dode vader, uitgestrekt achter de bolpoten van het bureau. Groot en hulpeloos. Een plas bloed schilderde een donkere pijl in de richting van Vaders gestrekte hand, het rood vloekte met het blauw van het tapijt en weefde klitjes in de geschoren wol. Net buiten het bereik van het bloed blonk het vuurwapen. Het gat in zijn vaders slaap was een glanzende kuil met een zwart rafelrandje. Vaders oog staarde. Even leek het ooglid met de korte rechte wimpers te trillen.

Jaap snikte. De vadermens, de stilgevallen hand, het witte voorhoofd met het uitgestroomde bloed, de kilo’s weerloos lichaam, die plaatjes staken in zijn hersens. Dat kon hij niet veranderen, maar omdat ze er waren hoefde hij nog niet te kijken. Ze moesten weg.

Hij vertroetelde zijn brein met Marie Visch.

Haar gedrongen gestalte hing over hem heen, haar armen staken vooruit als de armpjes van een pop. ‘Je hoeft niet bang te zijn, vriendje,’ blaatte ze, terwijl ze hem op haar opengeslagen bed duwde en aan zijn broekband frutselde. Haar recht afgeknipte haren met het schuifspeldje opzij waren grijs en moe. Hij werd onmachtig en Marie trok haar conclusies. ‘Durf je niet bij Marietje naar binnen? Dan weet ze een trucje. Wacht maar.’ Haar Twentse gepruttel kittelde zijn gehoorgang, terwijl ze de slippen van zijn overhemd terugsloeg.

Al was zij zelf niet aan boord van de Gertrud Rask, haar gerimpelde vuistje was mee scheep gegaan: een verstekeling die hem stevig vastpakte, eerst vol om zijn ballen, toen alleen zijn schacht.

Hij rolde op zijn rug. Achterwaarts krulde hij zijn lichaam op. Hij werd warm. Fors.

Zwak. Vuil. Waardeloos. Een weke jongen met een vieze lege kinderhand. Marie was nergens meer te bekennen, de Poelestraat wapperde weg als een dode krant.

Weer ging hij over zijn nek, ditmaal met een straaltje bijtend slijm dat van diep onder zijn middenrif werd opgestuwd en dat hij, hoofd over de rand, op de grond naast zijn kooi stortte.

De Gertrud Rask kreeg het zwaar te verduren. Vaak stond de wind verkeerd, drijfijs versperde onverwacht vroeg de vaart en het zoeken naar een doorgang kostte tijd. Tussen Jaap en de zee ging het slechter en slechter. Zodra de wind kracht vier te boven ging, werd hij misselijk en telkens maakten de golven hem zieker dan de vorige keer.

Schommelde de Gertrud Rask minder met haar derrière, werd ze weer dame, dan nam Jaap direct afstand van alle wanhoop. Ziek? Hij? Welnee. Hij voelde zich alleen wat zwakjes als hij te snel opstond. Hij ging aan dek en deed pogingen om de uitzinnige patronen te interpreteren die het licht schiep met wolken en water. Zo uitzonderlijk waren de cumulusformaties dat hij het verantwoord vond om er twee fotoplaten aan te wagen.

Met een verrekijker volgde Tjeerd stormvogels, en hij maakte notities over een volgens hem bijzondere meeuw die neerstreek op een van de ra’s. ‘En die spreeuwen?’ wees Jaap. Tjeerd keek verbaasd. ‘Spreeuwen? Dat zijn alken, Jaap, dat heldere zwart en wit zou je toch moeten herkennen.’

Jaap borg de camera in het foedraal en trok zich terug, ondanks de pogingen van Tjeerd om hem over te halen aan dek te blijven: ‘Misschien hebben we geluk en zien we witsnuitdolfijnen.’

Jaap kon het niet schelen. Hij moest verkassen, hij voelde het aan de wind en zag het aan de regenflarden aan de horizon.

Hij had het goed voorzien. De zeilen werden gereefd, het gepuf uit de machinekamer verdrong het gekraak van schoten, zeilen en masten. Golven sloegen over het voordek. Het schip zette zich schrap en ging over tot de zoveelste teistering van Jaaps lichaam, dat op slag gereduceerd werd tot een maag, een slokdarm en een zure strot.

Na die storm stond hij niet meer op. De stank van zijn braaksel vermengde zich met de geur van het azijnwater waarmee zijn hut werd uitgedweild. Een vuile waslap was hij geworden, alleen nog in staat om zich zorgen te maken dat hij te beroerd was om afscheidsbrieven te schrijven aan Zus en zijn moeder.

Jaap werd aan zijn beurse arm geschud. Een vlasblond gezicht boog zich over hem heen, een hand nam de warme handdoek om zijn wangen weg, zeepte hem in.

De scheepsjongen, de jongste van de zeelieden, die de opdracht had de zeezieken te verzorgen, haalde Jaap over om zijn hut uit te komen en zijn kooi te verruilen voor een dekstoel onder de tweede mast. De buitenlucht en de wind in zijn haar reduceerden zijn misselijkheid. Terwijl hij zich vergaapte aan de golven met hun paarlemoeren kuiven, hield hij zijn voedsel binnen en dronk hij alle kroezen water leeg die de scheepsjongen aandroeg. Na een dag en een nacht buiten kon hij weer staan. Met zijn vaders verrekijker stevig tegen zijn oogkassen bekeek hij het ijs dat brokkelige versperringen opwierp voor de voorsteven van de Gertrud Rask, een, twee meter hoog, grijs of groen of wit besneeuwd.

In die laatste, nachtloze, dagen verbrandde de zon, samen met de zoutkristallen en de reflectie van de zeespiegel, Jaaps vel zo diep dat hij, op 1 augustus eindelijk in het Oost-Groenlandse dorp Angmagssalik aangekomen, in vermomming van boord ging. Om de blaren tegen te gaan had de scheepsarts hem ingesmeerd met een laag zinkzalf. Zijn voorhoofd, zijn vermagerde kaken, zijn kin, ja, tot in zijn hals was hij kalkwit gepenseeld. Zijn bestoven wimpers maakten zijn oogwit roze. Zijn pijnlijke handen zagen er in het wit twee keer zo groot uit en staken kwetsbaar uit de te korte mouwen van zijn jasje.

Hij liep voor gek.