KAPELAAN VAN DE DUIVEL

Bij Contact verschenen eerder van dezelfde auteur

De blinde horlogemaker (1988)
Onze onsterfelijke genen: een darwinistische kijk op het leven (1995)
Het toppunt van onwaarschijnlijkheid (1996)
Een regenboog ontrafelen (1999)

Kapelaan van de duivel

Een keuze uit de opstellen van Richard Dawkins

Vertaald door Peter van Huizen

2004
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Voor Juliet op haar achttiende verjaardag

© 2003 Richard Dawkins
© 2004 Nederlandse vertaling Peter van Huizen
Oorspronkelijke titel A devil’s chaplain. Selected essays by Richard Dawkins
Omslagontwerp Rick Vermeulen
Typografie Arjen Oosterbaan
ISBN 9789025431136
D\2004\0108\764
NUR 910, 949

www.boekenwereld.com

Inhoud

Voorwoord van de schrijver
Inleiding van de samenstelster

1 Wetenschap en wat je voelt aan je water

1.1 Een kapelaan van de duivel

1.2 Wat is waar?

1.3 Scheidslijnen in de geest

1.4 Wetenschap, genetica, risico’s en ethiek: memo voor Tony Blair

1.5 Juryrechtspraak

1.6 Kristalheldere waarheid en kristallen bollen

1.7 Postmodernisme in zijn hemd

1.8 De vreugde van gevaarlijk leven: Sanderson van Oundle

2 Er zal licht schijnen

2.1 Er zal licht schijnen

2.2 Darwins triomf

2.3 Informatie als uitdaging

2.4 Wij zijn onze genen niet

2.5 De Wet van Moore jr.

3 De besmette geest

3.1 De jonk en het telefoontje

3.2 Virussen van de geest

3.3 De grote toenadering

3.4 Dolly en de clerus

3.5 Tot hier en niet verder

4 Afscheinemen

4.1 Weeklacht voor Douglas

4.2 Lofrede voor Douglas Adams

4.3 Lofrede voor W.D. Hamilton

4.4 Slangenolie

5 Zelfs de gelederen van Toscane

5.1 Vreugde over natuurlijke verscheidenheid

5.2 De kunst van het ontwikkelbare

5.3 Hallucigenia, Wiwaxia en hun vrienden

5.4 Menselijk chauvinisme en evolutionaire vooruitgang

5.5 Onvoltooide correspondentie met een darwinistisch zwaargewicht

6 We dragen heel Afrika en zijn wonderen met ons mee

6.1 Ecologie van genen

6.2 Vanuit de ziel van Afrika

6.3 Ik spreek van Afrika en zijn gouden vreugden

6.4 Helden en voorouders

7 Een gebed voor mijn dochter

7.1 Goede en slechte redenen om te geloven

Noten
Register

Voorwoord van de schrijver

Dit boek bevat een selectie die Latha Menon heeft gemaakt uit alle artikelen en lezingen, boekbesprekingen en voorwoorden, huldeblijken en loftuitingen die ik over een periode van vijfentwintig jaar heb doen verschijnen, of in enkele gevallen niet eerder heb gepubliceerd. In deze selectie komt een verscheidenheid aan thema’s aan de orde, sommige uit de sfeer van het darwinisme of de natuurwetenschap in het algemeen, andere in verband met de moraal, weer andere over godsdienst, onderwijs, rechtspraak, geschiedenis der wetenschap, en nog weer andere met een zuiver persoonlijk karakter.

Hoewel ik moet toegeven dat ik in mijn geschriften af en toe ten prooi val aan (volstrekt gerechtvaardigde) ergernis, heb ik de indruk dat het merendeel ervan getuigt van opgewektheid en misschien zelfs van humor. Wanneer er sprake is van passie, gaat het ook over zaken waarover je in vuur en vlam kunt raken. Als er sprake is van woede, hoop ik dat ik mijn woede heb kunnen beheersen. Als er droefheid uit spreekt hoop ik dat die niet doorslaat naar wanhoop, maar een toekomstperspectief openhoudt. De wetenschap is voor mij echter boven alles een bron van voortdurende vreugde, en ik hoop dat die vreugde in deze bladzijden doorklinkt.

Mijn bijdrage aan dit boek heeft eruit bestaan dat ik voor elk van de zeven afdelingen een inleiding heb geschreven, waarin ik reflecteer op de teksten die Latha heeft uitgezocht en op hun onderlinge verbindingslijnen. De moeilijkste taak heeft zij zelf op zich genomen en ik ben vol bewondering voor het geduld waarmee ze een zeer veel groter aantal van mijn geschriften heeft doorgelezen dan degene die in dit boek zijn opgenomen, en voor de vaardige hand waarmee ze een fijner evenwicht tussen deze teksten tot stand heeft gebracht dan wat ik dacht dat ze aan evenwicht inhielden. Haar eigen inleiding levert de argumenten voor haar keuze en voor haar indeling van de opstellen in zeven afdelingen met een zorgvuldig overdachte volgorde binnen elke afdeling. Maar als het gaat om het materiaal waaruit zij te kiezen had, ligt de verantwoordelijkheid uiteraard bij mij.

Het is niet mogelijk alle mensen te noemen die me met afzonderlijke teksten hebben geholpen, teksten die immers over een periode van vijfentwintig jaar in de tijd verspreid liggen. Steun voor het boek zelf heb ik gekregen van Yan Wong, Christine DeBlase-Ballstadt, Anthony Cheetham, Michael Dover, Laura van Dam en Catherine Bradley. Mijn erkentelijkheid aan Charles Simonyi blijft onverminderd van kracht. En mijn vrouw Lalla Ward geeft mij nog steeds haar bemoediging, haar goede raad en haar scherpe oor voor de muziek van de taal.

Richard Dawkins

Inleiding van de samenstelster

Ik heb er heel wat tijd voor nodig gehad om me aan Onze zelfzuchtige genen te zetten. Mijn liefde ging uit naar de elegantie, de filosofische diepgang en de betoverende eenvoud van de wereld zoals die wordt ontsloten door de natuurkunde. Scheikunde leek me een rommelige wetenschap, en wat de biologie betreft: mijn korte kennismaking met dit vak op school had bij mij de indruk achtergelaten van een droog gebied, vol saaie collecties van feiten, veel stampwerk en weinig ordenende principes. Wat had ik me vergist! Net als vele anderen dacht ik dat ik de evolutie begrepen had, maar het kwam vooral door de boeken van Richard Dawkins dat ik werd ingeleid in de verbijsterende diepgang en grootsheid van het idee van Darwin (en Wallace), in de enorme verklarende kracht van dit idee en in de vérreikende implicaties ervan voor onszelf en ons wereldbeeld. De schotten die door gewoonte, traditie en vooroordeel in mijn hoofd tussen de wetenschappen waren opgericht, vielen weg.

Daarom was ik erg blij dat ik deze schuld voor een klein deel zou kunnen inlossen toen ik door de uitgevers werd benaderd om deze selectie uit Richards geschriften samen te stellen. Richard is een academicus, maar deze bundel bevat geen wetenschappelijke artikelen van zijn hand; hij bevat een aantal korte artikelen en columns die bestemd zijn voor een breed publiek. De samenstelling van de bundel was geen gemakkelijke taak. Hij heeft een aantal moeilijke keuzes met zich meegebracht en me genoodzaakt veel materiaal te laten schieten dat helaas op een volgende gelegenheid moet wachten. Bij de selectie van de opgenomen stukken heb ik geprobeerd recht te doen aan het brede scala van Richards interesses en aandachtspunten, en ook in beperkte mate aan zijn levensloop. Het is vrijwel onvermijdelijk dat dit boek ook een autobiografisch element bevat. Het is verdeeld in zeven afdelingen, die zich achtereenvolgens ruwweg richten op wetenschap, op memen en godsdienst, en op mensen en herinneringen. De eerste zes afdelingen bevatten een mengeling van stukken van wisselende lengte en stemming, die binnen verschillende contexten geschreven zijn.

Natuurlijk gaat het vaak over evolutie en meer in het algemeen over de aard van de wetenschap, over het unieke vermogen van wetenschap om achter waarheid te komen, in tegenstelling tot het onheldere denken van new age-mystiek en -spiritualiteit, het op het eerste gezicht indrukwekkender ‘metagebabbel’ van het postmodernisme, en de gesloten, autoritaire, op geloof gebaseerde opvattingen van de geopenbaarde godsdienst. Dit boek zou geen representatief beeld geven zonder enkele van Richards teksten over de godsdienst op te nemen. Ik heb een bijzondere persoonlijke reden om het dringende en gedreven karakter van zijn woorden over dit thema mee te voelen: ik ben geboren in India – een land dat door zijn traditie van bijgeloof sterk in zijn ontwikkeling is afgeremd en waar godsdienstige etiketten op grote schaal verschrikkelijke effecten hebben gehad.

Hiermee wordt voldoende recht gedaan aan Richards principiële stellingnames. Maar daarnaast laten zijn teksten zien dat het leven van een wetenschapper en een rationalist niet bestaat uit naargeestig zielloos en zinloos sloven, maar juist een enorme verrijking inhoudt. Daarom vinden we in dit boek ook een verzameling warme herinneringen – aan een jeugd in Afrika, aan inspirerende gidsen en dierbare vrienden die zijn overleden. En door het hele boek heen geweven vinden we boeken en de dorst naar kennis, in de vorm van voorwoorden, boekbesprekingen en kritische commentaren (waaronder een afdeling over het werk van wijlen Stephen J. Gould).

In het laatste deel, ‘Een gebed voor mijn dochter’, wordt een aantal van de belangrijkste thema’s van het boek samengevat. Deze tekst geeft uitdrukking aan de vurige wens dat toekomstige generaties zullen blijven streven naar een begrip van de natuurlijke wereld op basis van redelijk denken en empirische toetsing. Het is een hartstochtelijk pleidooi tegen de tirannie van geestvernauwende geloofssystemen.

Mijn voornaamste taak was uit Richards geschriften een keuze te maken en de gekozen teksten te ordenen. De stukken hebben bij benadering hun oorspronkelijke vorm behouden, met enkele weglatingen en kleine tekstuele veranderingen om ze beter in de context van de selectie te laten passen, en met de toevoeging van verdere verklarende voetnoten. Richard zelf is tijdens de hele voorbereidingsperiode van dit boek een toonbeeld van geduld en edelmoedigheid geweest en een voortdurende bron van inspiratie. Mijn dank gaat ook uit naar Lalla Ward voor haar waardevolle commentaren en suggesties, naar Christine DeBlase-Ballstadt voor haar hulp met het tekstmateriaal, en naar Michael Dover en Laura van Dam voor hun morele en praktische ondersteuning van dit project.

Nog een laatste woord: voor mij als samenstelster is het werk aan deze bundel een heel bijzondere ervaring geweest doordat mijn eigen inzichten op vele punten zo sterk met die van de schrijver overeenstemmen. Deze bundel gaat vooral over de rijkdom van de wereld wanneer deze vanuit een wetenschappelijk perspectief wordt beschouwd. De wetenschap brengt ons in contact met een werkelijkheid die veel wonderbaarlijker is dan men zich vanuit een traditionele zienswijze ooit heeft kunnen voorstellen. Laten we deze verborgen rijkdom opnieuw onder ogen zien.

Latha Menon

1
WETENSCHAP EN WAT JE VOELT
AAN JE WATER

Het eerste opstel in deze bundel, ‘Kapelaan van de duivel’ (1.1), is niet eerder gepubliceerd. De titel, die ook voor het hele boek is gekozen, wordt in het opstel zelf verklaard. Het tweede opstel, ‘Wat is waar?’ (1.2), was mijn bijdrage aan een symposium onder dezelfde naam, in het tijdschrift Forbes ASAP.Wetenschappers zijn geneigd tot een robuuste opvatting over de waarheid en hebben weinig geduld met filosofische discussies over de vraag of de waarheid wel echt bestaat, of de vraag hoe belangrijk het is om erachter te komen. Het kost al genoeg moeite om de natuur zover te brengen dat ze haar waarheden prijsgeeft, zonder dat de toeschouwers en meelopers zonder duidelijk doel obstakels op ons pad gooien. In dit stuk betoog ik dat we ten minste consistent moeten zijn. Waarheden over het dagelijks leven staan net zo veel – of zo weinig – open voor filosofische twijfel als wetenschappelijke waarheden. Laten we dubbele standaarden vermijden.

Soms ben ik bang dat ik een oude zeur ga worden op het punt van dubbele standaarden. Het begon in mijn kindertijd toen mijn eerste held, Doctor Dolittle (die onweerstaanbaar in mijn herinnering werd teruggeroepen bij de lezing van de Naturalist’s Voyage van de held van mijn volwassen jaren, Charles Darwin) mijn bewustwording op gang bracht – om een handig stukje feministisch jargon te gebruiken – over onze omgang met dieren. Met niet-menselijke dieren, zou ik moeten zeggen, want we zijn natuurlijk zelf ook dieren. De ethicus die in onze tijd erkentelijkheid verdient voor een bewustwording in deze richting is Peter Singer, die recent uit Australië naar Princeton is gekomen. Zijn grote-mensapenproject heeft als doel aan de andere grote mensapen, zover als praktisch mogelijk is, burgerrechten toe te kennen die op gelijk niveau staan met de rechten die de menselijke grote mensaap bezit. Als je je afvraagt waarom dit al direct belachelijk lijkt, merk je dat het steeds minder belachelijk gaat lijken naarmate je er dieper over nadenkt. Goedkope dooddoeners als ‘Je hebt dan zeker voor gorilla’s speciaal versterkte stembussen nodig?’ kunnen gemakkelijk worden weerlegd: aan kinderen, krankzinnigen en leden van het Hogerhuis geven we geen stemrecht, maar wel rechten. Het grootste bezwaar tegen het grote-mensapenproject ligt besloten in de vraag ‘Tot hoever moet ditgaan? Tot rechten voor oesters?’ (een stekelige opmerking van Bertrand Russell in een vergelijkbare context). Waar trek je de grens? ‘Scheidslijnen in de geest’ (1.3), mijn eigen bijdrage aan het boek over dit project, maakt gebruik van een evolutionair argument om te laten zien dat we er verkeerd aan doen om meteen grenzen te willen trekken. Er bestaat geen natuurwet die zegt dat er scherpe grenzen moeten zijn.

In december 2001 was ik een van degenen die door het kamerlid David Miliband, op dat moment hoofd van de beleidsstaf van de minister-president en nu minister voor Onderwijsstandaarden, werden uitgenodigd om over een bepaald onderwerp voor Tony Blair een memo te schrijven om tijdens de kerstvakantie te lezen. Mijn opdracht lag bij het thema ‘Wetenschap, genetica, risico’s en ethiek’ (1.4) en mijn (niet eerder gepubliceerde) bijdrage wordt hier afgedrukt (met weglating van het gedeelte over risico’s en van enkele andere passages om overlap met andere stukken te voorkomen).

Elk voorstel om de juryrechtspraak zelfs maar in de geringste mate in te perken wordt met een gehuil van verontwaardiging begroet. Bij de drie gelegenheden waarbij ik als lid van een jury heb moeten fungeren, heb ik deze deelname als onplezierig en ontgoochelend ervaren. Veel later hebben twee processen in de Verenigde Staten die absurd veel publiciteit hebben gekregen me ertoe aangezet om na te denken over een onderliggende reden voor mijn wantrouwen in het jurysysteem en hiervan verslag te doen in ‘Juryrechtspraak’(1.5).

Kristallen zijn een standaardingrediënt in de trukendoos van helderzienden, mystici, mediums en andere charlatans. Mijn doel met het volgende artikel was om de werkelijke magie van kristallen uit te leggen aan de lezers van een Londense krant, de Sunday Telegraph. Vroeger werd populair bijgeloof zoals kristalkijken of astrologie alleen aangemoedigd door pulpbladen. Tegenwoordig hebben sommige betere kranten, waaronder de Telegraph, zichzelf omlaaggehaald door een horoscooprubriek op te nemen; daarom heb ik de uitnodiging van die krant aangenomen om het stuk ‘Kristalheldere waarheid en kristallen bollen’ (1.6) te schrijven.

Een intellectueler soort charlatan is het mikpunt van het volgende stuk, ‘Postmodernisme in zijn hemd’(1.7). Dawkins’ Wet van het behoud van moeilijkheid stelt dat obscurantisme in een academische discipline zich uitbreidt tot het vacuüm van zijn intrinsieke eenvoud volledig is gevuld. Natuurkunde is een wezenlijk moeilijk en gecompliceerd vak, en daarom moeten natuurkundigen hun best doen – en dat doen ze ook – om hun taal zo eenvoudig mogelijk te maken (‘maar niet eenvoudiger’, zoals Einstein terecht met nadruk adviseerde). Andere wetenschappers – sommigen zouden hierbij met de vinger wijzen naar continentale stromingen in de literaire kritiek en de sociale wetenschappen – lijden aan de kwaal die (naar ik geloof) door Peter Medawar ‘jaloezie op de natuurkunde’ is genoemd. Ze willen diepzinnig lijken, maar hun vak iseigenlijk tamelijk gemakkelijk en oppervlakkig, en daarom moeten ze hun taal een beetje optuigen om het evenwicht te herstellen. De natuurkundige Alan Sokal haalde een verrukkelijke grap uit met het ‘redactiecollectief’ (hoe zou het ook anders kunnen zijn?) van een opmerkelijk pretentieus tijdschrift voor sociale wetenschappen. Later publiceerde hij samen met zijn collega Jean Bricmont een boek, Intellectual Impostures, waarin deze epidemie van modieuze onzin met vaardige hand wordt gedocumenteerd. (In de Verenigde Staten verscheen dit boek onder de titel Fashionable Nonsense.) ‘Postmodernisme in zijn hemd’ is mijn bespreking van dit vrolijke, maar verontrustende boek.

Ik moet hieraan toevoegen dat het woord ‘postmodernisme’ voorkomt in de titel die de redactie van Nature me aanreikte, maar dat dit niet impliceert dat ik weet (of zij weten) wat het betekent. Buiten de beperkte context van de architectuur, waar de term oorspronkelijk vandaan komt, geloof ik zelfs dat hij helemaal niets betekent. Als iemand het woord in een ander verband gebruikt, raad ik het volgende aan: onderbreek de spreker direct en vraag op neutrale, vriendelijk geïnteresseerde toon wat het betekent. Ik heb dan nog nooit iets te horen gekregen wat in de buurt komt van een bruikbare, of zelfs minimaal samenhangende definitie. De beste reactie die je kunt krijgen is wat zenuwachtig gegiechel en iets in de trant van: ‘Ja, vind je het ook geen verschrikkelijk woord? Maar je begrijpt wel wat ik bedoel.’ In feite is dat niet het geval.

Ik ben mijn hele leven leraar geweest en maak me daarom zorgen over wat we verkeerd doen met ons onderwijs. Ik hoor bijna dagelijks afschuwelijke verhalen over ambitieuze ouders of ambitieuze scholen die de levensvreugde van kinderen vergallen. En dat begint al schrikbarend vroeg. Een jongen van zes krijgt ‘counseling’ omdat hij ‘zich zorgen maakt’ dat zijn resultaten bij rekenen achterblijven. Een schoolleidster roept de ouders van een klein meisje bij zich om hun het voorstel te doen hun kind bijles te geven. De ouders werpen tegen dat het de taak van de school is om hun kind te onderwijzen. Waarom blijft ze achter? Dat ze achterblijft, legt de schoolleidster geduldig uit, komt doordat de ouders van alle andere kinderen in de klas voor bijles buiten de school betalen.

Niet alleen de levensvreugde van kinderen wordt bedreigd, maar ook de vreugde van het echte leren: een prachtig boek lezen omdat het prachtig is en niet voor een examen; je in een vak verdiepen omdat het je boeit en niet omdat het in het leerplan staat; zien hoe de ogen van een begenadigde leraar beginnen te glanzen uit pure liefde voor zijn vak. ‘De vreugde van gevaarlijk leven: Sanderson van Oundle’ (1.8) is een poging om de geest van zo’n bezielende leraar uit het verleden terug te roepen.

1.1

Kapelaan van de duivel

Darwin was meer dan half serieus toen hij in een brief uit 1856 aan zijn vriend Hooker de term ‘kapelaan van de duivel’ lanceerde.

Wat een boek zou een kapelaan van de duivel kunnen schrijven over de onhandige, verspillende, stompzinnige en afschuwelijk wrede werken van de natuur.

Van een proces van vallen en opstaan, zonder enige planning en op de kolossale schaal van natuurlijke selectie, mag je verwachten dat het onhandig, verspillend en stompzinnig is. Verspillend is het zonder twijfel. Zoals ik eerder heb aangegeven, staat er op de snelheid en elegantie van cheeta’s en gazellen een hoge prijs aan bloed en lijden bij talloze voorlopers aan beide zijden. Maar hoewel het proces ongetwijfeld onhandig en stompzinnig is, zijn de resultaten dat allerminst. Er is niets onhandigs aan een zwaluw, niets stompzinnigs aan een haai. Wat naar de criteria van menselijke tekentafels gemeten onhandig en stompzinnig is, is het darwinistische algoritme dat tot hun evolutie heeft geleid. En wat wreedheid betreft kunnen we Darwin opnieuw aan het woord laten, in een brief aan Asa Gray uit 1860:

Ik kan mezelf er niet van overtuigen dat een welgezinde en almachtige God de Ichneumonidae welbewust geschapen heeft met de uitdrukkelijke bedoeling dat deze zich zouden voeden met de levende lichamen van rupsen.

Darwins Franse tijdgenoot Jean Henri Fabre heeft een soortgelijk gedrag beschreven bij een graafwesp, Ammophila:

Het is de algemene regel dat larven een innervatiecentrum voor elk segment bezitten. Dit is in het bijzonder het geval bij de grijze worm, het slachtoffer van de harige Ammophila. De wesp is op de hoogte van dit anatomische geheim: hij steekt de rups steeds opnieuw, van het ene uiteinde tot het andere, segment voor segment, zenuwknoop voor zenuwknoop.¹

Net als Fabres graafwespen steken Darwins Ichneumonidae hun prooi niet om deze te doden, maar om hem te verlammen, zodat hun larven zich met vers (levend) vlees kunnen voeden. Darwin begreep heel goed dat ongevoeligheid voor lijden inherent was aan natuurlijke selectie, hoewel hij bij andere gelegenheden zijn best deed om de wreedheid iets te verzachten door erop te wijzen dat dodelijke beten een genadig snelle uitwerking hebben. Maar de kapelaan van de duivel zou er direct op wijzen dat ook een eventuele barmhartigheid in de natuur louter toevallig is. De natuur is goedhartig noch wreed, maar onverschillig. Wat er aan goedhartigheid voor de dag lijkt te komen, komt uit dezelfde gebiedende wetmatigheid voort als de wreedheid. In de woorden van een van Darwins meest diepzinnige opvolgers, George C. Williams:²

Hoe kan iemand met enig moreel besef anders dan met een afwijzing reageren op een systeem waarin het leven uiteindelijk tot doel heeft je buurman de pas af te snijden als het erom gaat je genen naar volgende generaties over te brengen, waarin die succesvolle genen de boodschap overbrengen die de ontwikkeling van de volgende generatie bestuurt, waarin die boodschap altijd inhoudt dat je je omgeving, met inbegrip van je familie en vrienden, moet uitbuiten om het succes van je eigen genen te maximaliseren, waarin de gulden regel erop neerkomt dat je niet vals mag spelen tenzij dit je waarschijnlijk een netto batig saldo zal opleveren?

Dat Bernard Shaw er een verward lamarckiaans idee over evolutie op na hield, kwam louter en alleen voort uit de morele implicaties van het darwinisme. In het voorwoord van Back to Methuselah schreef hij:

Als het volledig tot je doordringt wat dit betekent, zinkt alle moed je in de schoenen. Hier is sprake van een afschuwelijk fatalisme, van een gruwelijke en verfoeilijke afrekening met schoonheid en intelligentie, kracht en doelgerichtheid, streven en eer.

Shaws duivelsleerling was een veel goedaardiger deugniet dan Darwins kapelaan van de duivel. Shaw beschouwde zichzelf niet als godsdienstig, maar was wel behept met het kinderlijke onvermogen om onderscheid te maken tussen wat waar is en wat we graag als waar zouden willen zien. Het populistische verzet tegen de evolutie in onze dagen komt voort uit dezelfde bron:³

Wat evolutie op z’n hoogst zou kunnen voortbrengen, is het idee dat macht gelijkstaat met recht. Toen Hitler zo’n 10 miljoen onschuldige mannen, vrouwen en kinderen vernietigde, handelde hij volledig in overeenstemming met de evolutieleer en volstrekt in tegenstelling tot alles wat mensen verstaan onder goed en slecht […] Als je kinderen leert dat ze van apen afstammen, zullen ze zich ook als apen gedragen.

Een tegengestelde reactie op de ongevoeligheid van de natuurlijke selectie is je daarin verlustigen, zoals de sociaal-darwinisten dat deden, en – tot verbijstering van velen – H.G. Wells. The New Republic, waarin Wells zijn darwinistische utopie uit de doeken doet, bevat enkele regels waar je koud van wordt:⁴

En hoe zal de nieuwe republiek de lagere rassen behandelen? Hoe zal hij omgaan met de neger, de gele mens, de jood, die horden van zwarte en bruine en vuilwitte en gele mensen die niet aan de nieuwe eisen van doelmatigheid beantwoorden? Welnu, de wereld is een wereld en geen liefdadigheidsinstelling, en ik ga ervan uit dat ze zullen moeten vertrekken. En het ethische systeem van deze bewoners van de nieuwe republiek, het ethische systeem dat in de wereldstaat toonaangevend zal zijn, zal primair worden ontworpen ter bevordering van de reproductie van wat er onder de mensen aan voortreffelijkheid, doelmatigheid en schoonheid bestaat -schone en sterke lichamen, heldere en krachtige geesten. En de methode die de natuur tot op heden bij de vormgeving aan de wereld gevolgd heeft […] is de dood. […] De mensen van de nieuwe republiek […] zullen een ideaal hebben dat dit doden de moeite waard maakt.

Een collega van Wells, Julian Huxley, verzachtte het pessimisme van de kapelaan van de duivel door zijn poging een ethisch systeem te ontwikkelen op basis van wat hij als progressieve aspecten van de evolutie beschouwde. Zijn ‘Progress, Biological and Other’, het eerste van zijn Essays of a Biologist,⁵ bevat passages die iets hebben van een oproep om onder de banier van de evolutie ten strijde te trekken:

[het menselijk] gezicht staat in dezelfde richting als de hoofdstroom van het evoluerende leven, en de hoogste menselijke bestemming, het doel waarop mensen hun streven al zo lang richten, is nieuwe mogelijkheden scheppen voor het proces dat de natuur al miljoenen jaren ter hand neemt: steeds minder verspillende methodes invoeren, door hun bewustzijn datgene versnellen wat in het verleden het werk is geweest van blinde onbewuste krachten.

Dan kies ik liever de kant van Julians strijdlustige grootvader Thomas Henry Huxley door in afwijking van Shaw te erkennen dat natuurlijke selectie de overheersende kracht in de biologische evolutie is, in afwijking van Julian te erkennen dat we te maken hebben met een niet-goedaardig proces en, in afwijking van Wells, me daar als mens tegen te verzetten. Hier is T.H., in zijn in 1893 gegeven Romanes Lecture in Oxford, over ‘Evolution and Ethics’:⁶

We moeten eens en voor altijd goed begrijpen dat de ethische vooruitgang van de samenleving er niet op neerkomt dat we het kosmische proces imiteren en evenmin dat we daarvan weglopen, maar dat we het bestrijden.

Dezelfde raad krijgen we in onze dagen van G.C. Williams, en zijn standpunt is ook het mijne. Ik beluister het kille sermoen van de kapelaan van de duivel als een strijdkreet. Als wetenschapper ben ik een hartstochtelijk darwinist en geloof ik dat natuurlijke selectie, zij het misschien niet de enige drijvende kracht in de evolutie, toch stellig de enige bekende kracht is die bij machte is om de illusie van doelgerichtheid te produceren waardoor iedereen die de natuur beschouwt zo sterk wordt getroffen. Maar terwijl ik het darwinisme als wetenschapper ondersteun, ben ik een hartstochtelijk anti-darwinist als het aankomt op politiek en de manier waarop we als mensen onze zaken behoren te regelen. Mijn eerdere boeken, zoals The Selfish Gene [ Onze zelfzuchtige genen, vert.] en The Blind Watchmaker [De blinde horlogemaker],⁷ steken de loftrompet over de onweerlegbare feitelijke juistheid van de kapelaan van de duivel (als Darwin het lijstje van zwartgallige adjectieven in de aanklacht van de kapelaan nog had willen uitbreiden, zou hij waarschijnlijk zowel ‘zelfzuchtig’ als ‘blind’ gekozen hebben). Tegelijkertijd heb ik altijd vastgehouden aan de slotwoorden van mijn eerste boek: ‘Op aarde zijn wij de enigen die tegen de tirannie van de zelfzuchtige replicatoren in opstand kunnen komen.’

Als u denkt dat dit onlogisch of zelfs tegenstrijdig is, hebt u het mis. Het is niet onlogisch om Darwin als wetenschapper aan te hangen en hem als mens te bestrijden, net zomin als het onlogisch is dat een arts als academicus een uitleg over kanker geeft terwijl hij die ziekte als medicus bestrijdt. Om goede darwinistische redenen heeft de evolutie ons hersenen gegeven die in omvang gegroeid zijn tot een punt waarop ze in staat zijn om hun eigen herkomst te begrijpen en om de morele implicaties daarvan te betreuren en te bestrijden. Elke keer dat we anticonceptie toepassen, demonstreren we daarmee dat de hersenen darwinistische schema’s kunnen dwarsbomen. Als het zo is als mijn vrouw me voorhoudt, dat zelfzuchtige genen Frankensteins zijn en al het leven hun monster, zijn wij ook de enigen die deze fabel kunnen voltooien door tegen onze scheppers op te staan. We worden geconfronteerd met een situatie die bijna volledig het omgekeerde is van de regels van bisschop Heber: ‘Hoewel elk vergezicht behaagt/ En slechts de mens verachtelijk is.’ Natuurlijk kan de mens ook verachtelijk zijn, maar we zijn wel de enige plaats die tegen de implicaties van de kapelaan van de duivel gevrijwaard kan worden: tegen de wreedheid en de onhandige, stompzinnige verspilling.

Want onze soort, met zijn unieke vermogen tot vooruitzien – het product van de gesimuleerde virtuele werkelijkheid die we de menselijke verbeelding noemen – is ertoe in staat precies het omgekeerde van verspilling tot stand te brengen en, als we het goed aanpakken, met een minimum aan blunders. En er ligt een waarachtige vertroosting in het ons geschonken vermogen tot begrip, zelfs als datgene wat we begrijpen de onwelkome boodschap is van de kapelaan van de duivel. Het lijkt alsof de kapelaan tot rijper inzicht is gekomen en ons de tweede helft van de preek heeft aangeboden. Ja, zegt de gerijpte kapelaan, het historische proces dat tot uw bestaan heeft geleid, is verspillend, wreed en laag-bij-de-gronds. Maar verheug u over uw bestaan, omdat ditzelfde proces onopzettelijk bij zijn eigen ontkenning is uitgekomen. Het gaat weliswaar maar om een kleine, plaatselijke ontkenning, maar alle hoop is daarop gevestigd.

Verheug u er zelfs nog meer over dat het onhandige en wrede algoritme van de natuurlijke selectie een machine heeft voortgebracht die ertoe in staat is het algoritme te verinnerlijken door een model van zichzelf – en nog veel meer – als een microkosmos binnen de menselijke schedel te installeren. Misschien heb ik Julian Huxley op deze bladzijden onrecht gedaan, maar in 1926 deed hij een gedicht verschijnen dat iets weergeeft van wat ik zeggen wil⁸ (en een paar dingen die ik niet wil zeggen):

De wereld van de dingen drong binnen in je kinderlijke geest,
Bevolkte die kristallen uitstalkast.
Binnen die wanden kwamen de vreemdste gasten bij elkaar,
En dingen, nu gedachten, plantten zich daar voort.
Want eenmaal binnen kon het materiële feit
Zijn geestelijke partner vinden. Zo bouwden feit en jij
In samenspel je kleine microkosmos – die niettemin
De zwaarste taken aan zijn zwakte toegewezen kreeg.

Daar kunnen doden leven en met de sterren spreken:
De pool spreekt met de evenaar, de nacht spreekt met de dag:
De geest ruimt materiële schotten uit de weg –
Miljoenen isolaties worden weggebrand.
Het universum kan nu leven, spelen, plannen
En schiep uiteindelijk God binnen de menselijke geest.

Later schreef Julian Huxley, in Essays of a Humanist⁹

Deze aarde is een van de zeldzame plekjes in de kosmos waar intelligentie is ontstaan. De mens is een product van bijna 3 miljard jaar evolutie en in zijn persoon is het evolutionaire proces zich ten slotte van zichzelf en zijn mogelijkheden bewust geworden. Of het hem aanstaat of niet, de mens is verantwoordelijk voor de hele verdere evolutie van onze planeet.

De andere grondlegger van de neodarwinistische synthese, de grote Russisch-Amerikaanse geneticus Theodosius Dobzhansky, heeft iets dergelijks gezegd:¹⁰

Door de mens te laten ontstaan is het evolutionaire proces zich, kennelijk voor de eerste en de laatste maal in de geschiedenis van de kosmos, van zichzelf bewust geworden.

De kapelaan van de duivel zou dus kunnen afsluiten met de oproep: ‘Richt u op, rechtop gaande aap. De haai kan sneller zwemmen, de cheeta harder lopen, de zwaluw sneller vliegen, het kapucijnaapje hoger klimmen, de olifant zwaardere lasten dragen, de redwood langer leven. Maar u hebt de allergrootste gaven meegekregen: het begrip van het onbarmhartig wrede proces dat ons heeft doen ontstaan; de afkeer van de implicaties van dit proces; de vooruitziende blik – iets dat volkomen vreemd is aan de stompzinnige kortzichtigheid van de natuurlijke selectie – en het vermogen om de wereld te verinnerlijken.’

We zijn gezegend met hersenen die, als ze geschoold zijn en de vrije teugel krijgen, in staat zijn om het universum in model te brengen, met de fysieke wetten waarin het darwinistische algoritme ligt ingebed. In de beroemde slotregels van The Origin of Species formuleerde Darwin het zelf zo:

Zo komt uit de strijd, de hongersnood en de dood binnen de natuur het meest verheven object dat we ons kunnen voorstellen, namelijk de productie van de hogere dieren, direct voort. Er kan geen grootsheid worden ontzegd aan deze visie op het leven, met zijn verschillende vermogens die oorspronkelijk maar in enkele vormen, of slechts in één enkele, zijn ingeblazen;* en dat, terwijl onze planeet volgens de vaste wetten van de zwaartekracht is blijven rondwentelen, uit zo’n eenvoudig begin een eindeloze verscheidenheid van de meest schitterende en verbazingwekkende vormen geëvolueerd is, en bezig is geëvolueerd te worden.

Er ligt niet alleen grootsheid in deze visie op het leven, hoe onherbergzaam en kil hij zich vanonder de beschermende deken van onwetendheid ook mag voordoen. Het kan buitengewoon verfrissend zijn om je voluit bloot te stellen aan de snijdende wind van het begrip. Aan de ‘winden die langs de sterrenbanen waaien’ van Yeats. In een ander opstel citeer ik de woorden van een inspirerende leraar, F.W. Sanderson, die zijn leerlingen ertoe aanspoorde ‘gevaarlijk te leven’:

[…] vol van het brandend vuur van enthousiasme, anarchistisch, revolutionair, energiek, demonisch, dionysisch, vervuld van een verschrikkelijke scheppingsdrang – dat is het leven van een mens die veiligheid en geluk in de waagschaal stelt in het belang van groei en geluk.

Veiligheid en geluk zouden betekenen dat iemand tevreden is met gemakkelijke antwoorden en goedkope gemakken, en zijn leven tot een warme, gerieflijke leugen maakt. Het demonische alternatief dat door mijn gerijpte kapelaan van de duivel wordt aangereikt is riskant. Het kan je geruststellende waanvoorstellingen doen verliezen: de fopspeen van het geloof in onsterfelijkheid wordt je ontnomen. Maar tegenover dat risico staat de mogelijke winst aan ‘groei en geluk’; de vreugde van de wetenschap dat je volwassen bent geworden en onder ogen hebt gezien wat het bestaan betekent, en dat je het feit onder ogen hebt gezien dat het bestaan tijdelijk is en daarmee des te kostbaarder.*

* In de tweede druk en alle volgende drukken van The Origin zijn op dit punt de drie woorden ‘door de Schepper’ ingelast, vermoedelijk om godsdienstige gevoeligheden te sparen.

* Noot die in de drukproef is ingevoegd: toen ik de titel ‘Kapelaan van de duivel’ koos, was ik me er niet van bewust dat de BBC deze term van Darwin had gebruikt voor een uitstekende documentaire op basis van de biografie van Alan Desmond en James Moore.

1.2

Wat is waar?¹¹

In beperkte kennis ligt een groot gevaar. Ik heb dit nooit als een bijzonder diepzinnige of wijze uitspraak beschouwd,* maar hij komt wel tot zijn recht in het speciale geval dat beperkte kennis betrekking heeft op de filosofie (zoals vaak het geval is). Een wetenschapper die zo stoutmoedig is om het w-woord (‘waar’) uit te spreken, wordt gemakkelijk het slachtoffer van een vorm van filosofische oppositie in de trant van:

Er bestaat geen absolute waarheid. Als iemand beweert dat de wetenschappelijke methode, met inbegrip van wiskunde en logica, de bevoorrechte weg naar de waarheid is, is dat een zaak van persoonlijke overtuiging. Andere culturen kunnen van mening zijn dat de waarheid in de ingewanden van een konijn gevonden kan worden, of in het geraaskal van een pilaarheilige. De voorkeur voor de wetenschap als sleutel tot waarheid berust uitsluitend op een persoonlijk geloof.

Dit type halfbakken filosofie staat bekend als cultureel relativisme. Het is een van de aspecten van de Fashionable Nonsense die ontdekt is door Alan Sokal en Jean Bricmont,¹² of de Higher Superstition van Paul Gross en Norman Levitt.13 De feministische versie is deskundig aan de kaak gesteld door Daphne Patai en Norette Koertge, de schrijfsters van Professing Feminism: Cautionary Tales from the Strange World of Women’s Studies:¹⁴

Aan de studenten bij vrouwenstudies wordt nu geleerd dat logica een werktuig voor onderdrukking is […] en dat de gebruikelijke criteria en methoden voor wetenschappelijk onderzoek seksistisch zijn omdat ze onverenigbaar zijn met ‘vrouwelijke manieren van kennen’ […] Deze ‘subjectivistische’ vrouwen beschouwen logica, analyse en abstractie als ‘niet-eigen gebied dat aan mannen toebehoort’ en ‘waarderen intuïtie als een veiliger en vruchtbaarder benadering van de waarheid’.

Hoe moeten wetenschappers reageren op de bewering dat ons ‘geloof’ in logica en wetenschappelijke waarheid niet meer is dan dat – geloof –, en niet ‘bevoorrecht’ (een geliefde term bij de insiders) is boven andere waarheden? Een eerste antwoord kan zijn dat wetenschap resultaten oplevert. In River out of Eden¹⁵ heb ik het zo verwoord:

Geef me een cultureel relativist op een hoogte van 10 000 meter en ik toon je een hypocriet […] Als je in een vliegtuig op weg bent naar een internationaal congres van antropologen of literaire critici is de reden dat je daar waarschijnlijk zult aankomen – dat je niet op een stuk bouwland neerstort – dat een verzameling westerse, wetenschappelijk geschoolde ingenieurs hun sommen goed hebben uitgerekend.

De wetenschap zet zijn aanspraken op waarheid kracht bij door zijn spectaculaire vermogen om materie en energie op bevel door hoepels te laten springen en te voorspellen wat er wanneer gebeuren zal.

Maar komt het dan nog steeds door onze westerse wetenschappelijke vooringenomenheid dat we geïmponeerd worden door nauwkeurige voorspellingen; door het vermogen om raketten in een boog om Jupiter te laten vliegen met bestemming Saturnus, of de Hubble-telescoop te onderscheppen en te repareren – door de logica zelf? Welnu, laten we op dat punt toegeven en sociologisch of zelfs democratisch gaan denken. Laten we de wetenschappelijke waarheid voorlopig eens opvatten als niet meer dan één waarheid uit vele en hem naast al zijn concurrenten leggen: de waarheid van Trobrianders, van Kikuyu’s, van Maori’s, eskimo’s, Navajo’s, Yanomamo, !Kung San, feministen, moslims, hindoes. De lijst is eindeloos – en dat geeft aanleiding tot een onthullende observatie.

In theorie zouden mensen van de ene op de andere waarheid kunnen overstappen als ze tot de conclusie komen dat die tweede meer waard is. Op welke grond zouden ze dat doen? Waarom zou iemand bijvoorbeeld willen overstappen van de waarheid van de Kikuyu’s op de waarheid van de Navajo’s? Zulke overgangen op grond van een evaluatieve afweging zijn zeldzaam, maar met één uitzondering van essentieel belang. De wetenschappelijke waarheid is de enige op de lijst waartoe mensen zich op grond van haar superioriteit bekeren. Mensen zijn slechts om één reden trouw aan andere geloofssystemen: omdat ze daarin zijn grootgebracht en nooit iets beters onder ogen hebben gekregen. Als mensen zo fortuinlijk zijn dat ze hun leefomgeving naar eigen goeddunken kunnen inruilen voor een andere, floreren de artsen en verliezen de medicijnmannen emplooi. Zelfs mensen die geen wetenschappelijke scholing ontvangen – of kunnen ontvangen – profiteren graag van de technologie die door wetenschappelijke scholing mogelijk wordt gemaakt. Het is zeker waar dat zendelingen in alle ontwikkelingsgebieden grote aantallen mensen bekeerd hebben. Maar hun succes is niet te danken aan de verdiensten van hun godsdienst, maar aan de op wetenschap gebaseerde technologie die – begrijpelijk maar ten onrechte – op het conto van de godsdienst wordt geschreven:

De christelijke God moet wel superieur zijn aan onze Juju, omdat de afgezanten van Christus hier aankomen met geweren, telescopen, kettingzagen, radio’s, almanakken die zons- en maansverduisteringen tot op de minuut voorspellen en medicijnen die werken.

Hierbij kunnen we het wat cultureel relativisme betreft laten. Een ander type opponent over de waarheid komt liever met Karl Popper of – wat modieuzer – met Thomas Kuhn op de proppen:

Er bestaat geen absolute waarheid. Uw wetenschappelijke waarheden zijn louter hypothesen die tot nog toe niet gefalsifieerd zijn, maar bestemd zijn om door betere vervangen te worden. In het ergste geval zullen de ‘waarheden’ van vandaag na de volgende wetenschappelijke revolutie eigenaardig ouderwets en ongeloofwaardig lijken, en soms zelfs volledig onwaar. Het beste dat u als wetenschapper kunt hopen is een reeks benaderingen te ontwikkelen die geleidelijk minder fouten bevat maar deze nooit definitief kan uitbannen.

De popperiaanse oppositie komt voort uit het toevallige feit dat wetenschapsfilosofen traditioneel geobsedeerd zijn door één bepaald thema uit de wetenschapsgeschiedenis: de vergelijking tussen de zwaartekrachttheorieën van Newton en Einstein. Het is waar dat Newtons gravitatiewet een benadering is gebleken, een bijzonder geval van Einsteins algemenere formule. Als dit het enige stukje wetenschapsgeschiedenis is dat je kent, zou je inderdaad kunnen concluderen dat alle vastgestelde waarheden louter benaderingen zijn en ertoe gedoemd zijn om vervangen te worden. Zelfs al onze zintuiglijke waarnemingen – de ‘echte’ dingen die we ‘met onze eigen ogen zien’ – kunnen vanuit een interessante benadering worden opgevat als ongefalsifieerde ‘hypothesen’ over de wereld en onderhevig aan een mogelijke verandering. Dit is een goede manier om over illusies zoals de kubus van Necker te denken.

Figuur 1. De kubus van Necker

Het vlakke patroon van inkt op papier maakt twee verschillende ‘hypothesen’ mogelijk over het afgebeelde ruimtelijke object. Daarom zien we een kubus die na een paar seconden omslaat in een andere kubus en daarna weer terug enzovoort. Misschien dienen zintuiglijke gegevens altijd maar alleen om mentale hypothesen over wat er daarbuiten gaande is te bevestigen of te verwerpen.16

Welnu, dit is een interessante theorie, net als het filosofische denkbeeld dat de wetenschap vordert langs de weg van gissingen en weerleggingen, en als de analogie tussen die beide. Deze gedachtegang – dat alles wat we waarnemen hypothetische modellen in onze hersenen zijn – kan ons doen vrezen dat onze nazaten in de toekomst slechter in staat zullen zijn om werkelijkheid en illusie van elkaar te onderscheiden, als hun leven nog sterker wordt beheerst door computers die zelf levensechte modellen kunnen voortbrengen. En ook zonder ons te wagen in de hightech wereld van de virtuele werkelijkheid weten we allang dat onze zintuigen gemakkelijk misleid kunnen worden. Op een moment dat de werkelijkheid ons geen houvast meer geeft voor scepsis, kunnen goochelaars – beroepsillusionisten – ons ervan overtuigen dat er iets bovennatuurlijks plaatsvindt. In feite is dat precies datgene waarmee sommige voormalige roemruchte goochelaars goed geld verdienen: heel wat meer dan toen ze nog eerlijk opbiechtten dat ze goochelaars waren.* Wetenschappers zijn helaas niet het best toegerust om telepaten, mediums en charlatans die lepels krombuigen te ontmaskeren. Dit kan het best aan deskundigen worden overgelaten, en dat betekent andere goochelaars. De les die echte en pseudo-goochelaars ons leren is dat een onkritisch vertrouwen op onze zintuigen geen onfeilbare gids naar de waarheid is.

Maar niets van dit alles lijkt ons dagelijkse begrip van wat het betekent dat iets waar is te ondermijnen. Als ik in de getuigenbank sta en de officier zijn wenkbrauwen fronst en me vraagt: ‘Is het waar of niet waar dat u in de nacht van de moord in Chicago was?’ zou hij weinig geduld met me hebben als ik zou zeggen:

Wat bedoelt u met waar? De hypothese dat ik in Chicago was is tot nog toe niet gefalsifieerd, maar het is uitsluitend een kwestie van tijd voor we inzien dat dit niet meer is dan een benadering.

Of, om naar mijn eerste opponent terug te keren: ik zou niet verwachten dat een jury, zelfs niet een Bongolese jury, met sympathie zou luisteren naar mijn pleidooi dat ik

alleen in uw westerse wetenschappelijke betekenis van het woord ‘in’ in Chicago ben geweest. De Bongolezen hebben een heel ander begrip van ‘in’: voor hen ben je alleen maar echt ‘in’ een omgeving als je een gezalfde oudere bent die er recht op heeft snuif uit het scrotum van een bok te halen.

Het is eenvoudig waar dat de zon warmer is dan de aarde en dat het bureau waaraan ik zit te schrijven van hout is. Dit zijn geen hypothesen die op falsifiëring wachten, geen voorlopige benaderingen van een waarheid die steeds terugwijkt, geen plaatselijke waarheden die in een andere cultuur ontkend zouden kunnen worden. En hetzelfde kan rustig van een groot aantal wetenschappelijke waarheden gezegd worden, zelfs als we ze niet ‘met eigen ogen’ kunnen zien. Het is voor altijd waar dat DNA een dubbele helix is, dat wanneer jij en een chimpansee (of een octopus of een kangoeroe) jullie voorouders ver genoeg terug volgen, je uiteindelijk bij een gemeenschappelijke voorzaat zult uitkomen. Voor een betweter zijn dit nog steeds hypothesen die morgen gefalsifieerd kunnen worden. Strikt genomen is de waarheid dat er in het Jura geen mensen waren nog steeds een gissing, die op ieder moment door de vondst van een enkel fossiel dat door een batterij van radiometrische methoden gedateerd is verworpen kan worden. Het is mogelijk. Wilt u erom wedden? Zelfs als dit in naam hypothesen zijn die nog op bevestiging wachten, zijn deze uitspraken in de praktijk net zo waar als de waarheden van het dagelijks leven, net zo waar als dat je een hoofd hebt en dat mijn bureau van hout is. Als wetenschappelijke waarheid openstaat voor filosofische twijfel, staan dagelijkse waarheden dat evengoed. Laten we in ieder geval bij onze filosofische scherpslijperij niet met twee maten meten.
    We komen nu bij een ernstiger probleem voor ons wetenschappelijk waarheidsbegrip. Wetenschap is iets heel anders dan gezond verstand. De onverschrokken wetenschapsheld T.H. Huxley mag dan gezegd hebben:

Wetenschap is niets anders dan geschoold en georganiseerd gezond verstand, dat van het tweede alleen verschilt in zoverre een veteraan kan verschillen van een pas aangeworven rekruut; en de methoden van de wetenschap verschillen alleen maar van die van het gezond verstand in zoverre de houw en tegenhouw van een gardesoldaat verschillen van de manier waarop een wilde zijn knots hanteert.

Maar Huxley had het hier over de methoden van de wetenschap, niet over de conclusies die de wetenschap bereikt. Lewis Wolpert heeft er in The Unnatural Nature of Science¹⁷ de nadruk op gelegd dat wetenschappelijke conclusies op een verontrustende manier tegen de intuïtie in kunnen gaan. De kwantumtheorie gaat zo sterk in tegen de intuïtie dat de natuurkundige soms op de rand van de waanzin lijkt te staan. We moeten geloven dat één enkele kwantum zich als een deeltje gedraagt door zijn weg door het ene gat te kiezen in plaats van het andere, maar zich tegelijkertijd gedraagt als een golf door met een niet-bestaande kopie van zichzelf te interfereren in het geval dat er een ander gat wordt geopend waar die niet-bestaande kopie (als hij had bestaan) doorheen had kunnen gaan. Het kan zelfs zover gaan dat sommige natuurkundigen een groot aantal parallelle maar onderling onbereikbare werelden aannemen, die zich zover vermenigvuldigen dat ze elke mogelijke kwantumgebeurtenis een plaats kunnen geven; terwijl andere – al even wanhopige – natuurkundigen met de suggestie aankomen dat kwantumgebeurtenissen achteraf worden vastgesteld door ons besluit om hun effecten te bestuderen. Kwantumtheorie komt ons als zo onaards voor, zo verstoken van gezond verstand, dat zelfs de grote Richard Feynman zich liet ontvallen: ‘Ik denk dat ik rustig kan zeggen dat niemand de kwantummechanica begrijpt.’ Niettemin houden de vele voorspellingen waarmee de kwantumtheorie getoetst is stand, en met een zo verbijsterende nauwkeurigheid dat Feynman die vergeleek met een meting van de afstand tussen New York en Los Angeles die tot op de breedte van een mensenhaar nauwkeurig is. Op basis van deze verbluffend succesvolle voorspellingen lijkt de kwantumtheorie, of een bepaalde versie daarvan, net zo waar te zijn als al het andere dat we met zekerheid weten.

De moderne natuurkunde leert ons dat waarheid meer inhoudt dan wat we met eigen ogen kunnen zien; of wat we kunnen bevatten met ons maar al te beperkte verstand, dat immers geëvolueerd is voor de omgang met objecten van gemiddelde grootte, die zich in Afrika met een gemiddelde snelheid over afstanden van gemiddelde grootte voortbewegen. Tegenover deze diepe en verheven mysteries is het laag-bij-de-grondse intellectuele geklungel van pseudofilosofische aanstellers onze volwassen aandacht niet waard.

* Het origineel van Pope is prachtig, maar het aforisme blijft buiten zijn context niet overeind.

* Voor publiek optredende mediums en mystici, die met een gerust hart voor wetenschappers optreden, verbergen zich achter hoofdpijn om verstek te laten gaan wanneer er een groep beroepsgoochelaars op de eerste rij zit. Om dezelfde reden nam de toenmalige hoofdredacteur van Nature, John Maddox, ‘de verbijsterende’ James Randi mee toen hij een geval van vermoedelijk homeopathisch bedrog onderzocht. Toentertijd leidde dit tot enkele negatieve reacties, maar het was een volkomen redelijke beslissing. Een echte wetenschapper heeft van een sceptische goochelaar die over zijn schouder meekijkt niets te vrezen.

1.3

Scheidslijnen in de geest¹⁸

Meneer,
U vraagt geld om de gorilla’s te redden. Ongetwijfeld een lovenswaardig streven. Maar misschien is het u ontgaan dat er in datzelfde werelddeel, Afrika, duizenden mensenkinderen in nood verkeren. Als we al deze kinderen geholpen hebben, is er nog genoeg tijd om ons zorgen te maken over gorilla’s. Laten we alsjeblieft onze prioriteiten stellen!

Deze fictieve brief zou vandaag de dag door bijna elk weldenkend mens geschreven kunnen zijn. Door er de spot mee te drijven wil ik niet zeggen dat er geen goede argumenten zouden zijn om prioriteit te geven aan menselijke kinderen. Ik denk dat die goede argumenten er zijn, net zoals er goede argumenten zijn voor het tegengestelde standpunt. Ik wil alleen maar wijzen op het automatische, ondoordachte karakter van de dubbele standaard voor verschillende diersoorten. Voor veel mensen is het zonder meer vanzelfsprekend en dus geen onderwerp van discussie dat mensen recht hebben op een bijzondere behandeling. Om dit in te zien leg ik u nog een variant van dezelfde brief voor:

Meneer,
U vraagt geld om gorilla’s te redden. Ongetwijfeld een lofwaardig streven. Maar misschien is het u ontgaan dat er in datzelfde werelddeel, Afrika, duizenden aardvarkens in nood verkeren. Als we al deze aardvarkens geholpen hebben, is er nog genoeg tijd om ons zorgen te maken over gorilla’s. Laten we alsjeblieft onze prioriteiten stellen!

Deze tweede brief zou zeker de vraag hebben opgeroepen wat er zo bijzonder is aan aardvarkens. Een goede vraag, waarop een bevredigend antwoord moet worden gegeven voordat we deze brief serieus nemen. Maar ik denk dat de eerste brief bij de meeste mensen niet de overeenkomstige vraag zou oproepen wat er zo bijzonder is aan mensen. Zoals ik al zei, ontken ik niet dat deze vraag, in tegenstelling tot de vraag over aardvarkens, waarschijnlijk een overtuigend antwoord kan krijgen. Het enige waar mijn kritiek zich op richt, is dat we in het geval van mensen nooit beseffen dat deze vraag niet eens gesteld wordt.

De soortistische* aanname die hierachter schuilt is heel simpel: mensen zijn mensen en gorilla’s zijn dieren. Tussen deze beide gaapt een onbetwiste kloof die bepaalt dat het leven van een enkel mensenkind meer waard is dan de levens van alle gorilla’s bij elkaar. De ‘waarde’ van het leven van een diersoort gaat niet verder dan zijn vervangingskosten voor de eigenaar – of, in het geval van een zeldzame soort, voor de mensheid. Maar zodra we zelfs maar het kleinste stukje gevoelloos embryoweefsel van het etiket Homo sapiens voorzien, bereikt dat leven plotseling een oneindige, onberekenbare waarde.

Deze manier van denken is kenmerkend voor wat ik de discontinue mentaliteit wil noemen. We zijn het er allemaal over eens dat een vrouw van een meter tachtig lang is en een vrouw van een meter vijftig niet. Woorden als ‘lang’ en ‘kort’ brengen ons in de verleiding om de wereld in afzonderlijke categorieën onder te brengen, maar dat betekent niet dat de wereld in werkelijkheid discontinu verdeeld is. Als iemand me zou zeggen dat een vrouw een lengte heeft van een meter zevenenzeventig en mij zou vragen om te beslissen of ze daarom lang of kort genoemd moet worden, zou ik mijn schouders ophalen en zeggen: ‘Ze is een meter zevenenzeventig – is dat niet alles wat u weten wilt?’ Maar iemand met een discontinue mentaliteit zou, een beetje overdreven voorgesteld, naar de rechter stappen om (waarschijnlijk tegen een hoge prijs) uit te maken of die vrouw lang of kort was. Eigenlijk overdrijf ik niet. Jarenlang hebben de gerechtshoven in Zuid-Afrika goede zaken gedaan door uit te maken of bepaalde personen met ouders van verschillende huidskleur als blank, zwart of ‘gekleurd’** beschouwd moeten worden.

De discontinue mentaliteit is alomtegenwoordig. Hij oefent vooral invloed uit als juristen en geestelijken ermee behept raken (niet alleen zijn alle rechters juristen, maar ook vele politici, en alle politici moeten rekening houden met godsdienstige kiezers). Kortgeleden werd ik na het houden van een lezing aan een kruisverhoor onderworpen door een jurist uit het publiek. Hij richtte zich met het volle gewicht van zijn rechtskundige scherpzinnigheid op een delicate kwestie uit de evolutieleer. Als een soort A evolueert tot een latere soort B, redeneerde hij nauwgezet, moet er een punt komen waarop de moeder nog tot de oude soort A behoort en haar kind tot de nieuwe soort B. Leden van verschillende soorten kunnen zich niet met elkaar voortplanten. Maar naar mijn mening, vervolgde hij, kan een kind niet zo sterk van zijn ouders verschillen
dat het zich niet met leden van hun soort zou kunnen voortplanten. Moest dit dus niet, concludeerde hij triomfantelijk, als een dodelijke fout in de evolutietheorie worden beschouwd?

Maar dat we dieren over discontinue soorten verdelen, is iets wat we zelf gekozen hebben. Volgens de evolutionaire zienswijze op het leven moeten er overgangsvormen bestaan hebben, hoewel de meeste daarvan zijn uitgestorven – wat het ons gemakkelijker maakt om aan ons benamingsritueel vast te houden. Maar ze sterven niet altijd uit. De jurist zou zich verbazen en naar ik hoop geboeid zijn als hij hoorde van zogenoemde ‘ringsoorten’. Het bekendste geval betreft de ring van de zilvermeeuw en de kleine mantelmeeuw. In Engeland zijn dit duidelijk verschillende soorten, die in kleur sterk van elkaar afwijken. Iedereen kan ze uit elkaar houden. Maar als je de populatie zilvermeeuwen naar het westen volgt rond de noordpool naar Noord-Amerika en dan via Alaska door Siberië en weer terug naar Europa, merk je iets bijzonders. De ‘zilvermeeuwen’ beginnen steeds minder op zilvermeeuwen te lijken en steeds meer op kleine mantelmeeuwen, totdat blijkt dat onze Europese mantelmeeuwen in feite de andere kant van de ring vormen die als zilvermeeuwen begon. Op elke plaats langs de ring lijken de vogels voldoende op hun buren om samen jongen te krijgen, totdat de uiteinden van het continuüm elkaar in Europa ontmoeten. Daar vindt tussen zilvermeeuwen en kleine mantelmeeuwen nooit paarvorming plaats, hoewel ze door een continue reeks van parende soortgenoten langs de hele omtrek van de aarde met elkaar verbonden zijn. Het enige dat bijzonder is aan een ringsoort is dat de tussenvormen nog bestaan. Álle paren van verwante soorten zijn in aanleg ringsoorten. De tussenvormen moeten ooit bestaan hebben. Alleen zijn ze in de meeste gevallen intussen uitgestorven.

De jurist, met zijn geschoolde discontinue mentaliteit, staat erop dat individuen duidelijk in de een of andere soort worden geplaatst. Hij laat de mogelijkheid niet open dat een individu halverwege tussen twee soorten terecht zou komen, of op eentiende van de afstand tussen soort A en soort B. Mensen die zichzelf afficheren als ‘beschermers van het menselijk leven’ en anderen die dwaze debatten opzetten over het precieze moment waarop een foetus een mens wordt, geven blijk van dezelfde discontinue mentaliteit. Het heeft geen zin om deze mensen voor te houden dat een foetus, afhankelijk van de menselijke kenmerken waarin je geïnteresseerd bent, voor de helft of voor een honderdste deel een mens kan zijn. Voor de discontinue mentaliteit is menselijkheid een absoluut concept. Er is geen ruimte voor halve maatregelen. En daar komt heel wat narigheid uit voort.

Het woord ‘mensapen’ betekent doorgaans chimpansees, gorilla’s, orang-oetans, gibbons en siamangs. We geven toe dat we op mensapen lijken, maar we beseffen slechts zelden dat we mensapen zíjn. Onze gemeenschappelijke voorouder met de chimpansees en gorilla’s ligt veel dichterbij in de tijd dan hun gemeenschappelijke voorouder met de Aziatische mensapen – de gibbons en de orang-oetans. Er bestaat geen natuurlijke categorie die chimpansees, gorilla’s en orangs insluit maar mensen uitsluit. Het volgende diagram toont aan hoe kunstmatig de categorie ‘mensapen’ eruit gaat zien als we de mens – zoals we dat graag doen – daaruit weglaten. De stamboom laat zien dat de mens zijn plaats heeft midden in de groep mensapen; het kunstmatige karakter van onze gebruikelijke invulling van de categorie ‘mensapen’ is door de arcering aangegeven.

In feite zijn we niet alleen mensapen, maar vaak Afrikaanse mensapen. Zolang je de mensen daar niet kunstmatig van uitsluit is de categorie ‘Afrikaanse mensapen’ een natuurlijke categorie. Uit het gearceerde gebied zijn elementen op willekeurige wijze verwijderd:

Alle Afrikaanse mensapen die ooit geleefd hebben, met inbegrip van onszelf, zijn onderling verbonden door een ongebroken keten van betrekkingen tussen ouder en kind. Hetzelfde geldt voor alle dieren en planten die ooit geleefd hebben, maar in dat geval zijn de afstanden op de tijdschaal veel groter. Uit moleculaire gegevens kunnen we afleiden dat onze gemeenschappelijke voorouder met de chimpansee tussen de 5 en 7 miljoen jaar geleden in Afrika woonde, zeg een half miljoen generaties geleden. Naar evolutionaire maten gemeten is dat niet lang.

Soms wordt er voor een bepaald goed doel een happening georganiseerd waarbij duizenden mensen elkaar een hand geven en een lange keten vormen, zeg van de ene tot de andere kust van de Verenigde Staten. We kunnen ons voorstellen dat we zo’n ketting langs de evenaar opzetten, over de volle breedte van Afrika, het werelddeel waaruit we afkomstig zijn. Het is een bijzondere ketting van ouders en kinderen, en we moeten de tijd een beetje geweld aandoen om hem ons voor te stellen. U staat aan de kust van de Indische Oceaan in zuidelijk Somalië, met uw gezicht naar het noorden, en u houdt de hand van uw moeder in uw linkerhand. Op haar beurt houdt zij de hand van haar moeder, uw grootmoeder, vast. Uw grootmoeder houdt weer de hand van haar moeder vast enzovoort. De ketting strekt zich uit dwars over het strand, over de dorre vlakte met struikgewas en verder in westelijke richting naar de grens met Kenia.

Hoe ver moeten we gaan tot we onze gemeenschappelijke voorouder met de chimpansees ontmoeten? Maar een verrassend klein stukje. Als we elke persoon een meter ruimte geven, komen we binnen de 450 kilometer terecht bij de voorouder die we met de chimpansees gemeen hebben. We zijn nog maar net begonnen het Afrikaanse continent over te steken; we zijn nog maar op de helft van de afstand naar de Centraal-Afrikaanse Slenk. Onze gemeenschappelijke voorouder staat nog ruim aan de oostkant van Mount Kenya en reikt de hand aan een lange reeks afstammelingen, met jou daar op het Somalische strand als laatste.

De dochter die zij met haar rechterhand vasthoudt is degene van wie wij zijn afgestamd. Nu keert onze oervoorouder zich naar het oosten met haar gezicht naar de kust en pakt met haar linkerhand haar andere dochter vast, degene van wie de chimpansees zijn afgestamd. (Het kan natuurlijk ook een zoon geweest zijn, maar we houden ons gemakshalve bij de vrouwelijke lijn.) De twee zusters staan tegenover elkaar en houden allebei de hand van hun moeder vast. Nu houdt de tweede dochter, de voorouder van de chimpansees, de hand van háár dochter vast, en daarmee vormt zich een nieuwe keten, die terugloopt naar de kust. Neven en nichten, achterneven en -nichten staan tegenover elkaar enzovoort. Tegen de tijd dat die teruglopende keten de kust weer bereikt, bestaat hij uit moderne chimpansees. En daar sta je dan tegenover je chimpanseenicht, met haar verbonden door een ongebroken keten van moeders die hun dochters een hand geven. Als je de linie langs zou lopen als een generaal op inspectie – langs Homo erectus, Homo habilis, misschien Australopithecus afarensis, en langs de andere kant weer terug (de tussenvormen aan de kant van de chimpansees hebben geen namen omdat er geen fossielen van gevonden zijn), vind je nergens een scherpe discontinuïteit. De dochters lijken net zo veel (of zo weinig) op hun moeders als altijd. De moeders houden van de dochters en voelen zich met hen verwant, zoals altijd. En dit continuüm, van hand tot hand, is zo kort dat het maar net het achterland van Afrika, het land van onze herkomst, overspant.

Onze ketting in de tijd van Afrikaanse mensapen die in een boog terugkomt op zichzelf is een miniatuurversie van de ruimtelijke ring van de meeuwen, behalve dat de tussenvormen zijn uitgestorven. Wat ik naar voren wil brengen is dat het uit het oogpunt van ethiek niet uitmaakt dat de tussenvormen uitgestorven zijn. Hoe zou het zijn als ze níét uitgestorven waren? Neem eens aan dat er een groepje tussenvormen in leven was gebleven, genoegzaam om ons via een ketting van met elkaar parende dieren met de moderne chimpansee te verbinden. Denk eens aan het liedje ‘Ik heb gedanst met een man, die gedanst heeft met een meisje, dat gedanst heeft met de prins van Wales’. We kunnen net niet gekruist worden met moderne chimpansees, maar we hebben maar een handjevol tussenvormen nodig om te kunnen zingen: ‘Ik heb gepaard met een man, die gepaard heeft met een meisje, dat gepaard heeft met een chimpansee.’

Het is louter toeval dat dit handjevol tussenvormen niet langer bestaat. (Volgens sommigen is dit een gelukkig toeval, maar ik zou ze graag willen ontmoeten.) Als het anders gelopen was, zouden we heel andere wetten en ethische regels hebben. We hoeven maar één enkele overlevende te ontdekken, bijvoorbeeld een als relict in het Boedongowoud achtergebleven Australopithecus, en ons hele systeem van normen en waarden stort in elkaar. De scheidslijnen waarlangs we onze wereld in stukken verdelen, zouden in één klap worden weggevaagd. Racisme en soortisme zouden in elkaar overlopen en in combinatie een hardnekkige en verderfelijke dwaling voortbrengen. Voor degenen die daarin geloven zou apartheid een nieuwe en urgentere betekenis krijgen.

Maar waarom maakt dit iets uit, zou een ethicus kunnen vragen. Komt het niet uitsluitend voort uit de discontinue mentaliteit dat we scheidingswanden willen oprichten? Dus wat maakt het uit als er, om ons te gerieven, in het continuüm van alle mensapen die in Afrika geleefd hebben een gat is ontstaan tussen Homo en Pan? We mogen onze omgang met dieren immers nooit baseren op het criterium of we al dan niet met hen gekruist zouden kunnen worden. Als we een dubbele standaard willen rechtvaardigen – als er in de samenleving overeenstemming is over het punt dat mensen beter behandeld moeten worden dan bijvoorbeeld koeien (koeien mogen worden klaargemaakt en gegeten, en mensen niet) –, moeten er betere redenen zijn dan verwantschapsrelaties. Mensen staan taxonomisch gezien misschien wel op een ruime afstand van koeien, maar is het niet van groter belang dat we meer hersenen hebben? Of, eerder, als we meegaan met Jeremy Bentham, dat mensen meer kunnen lijden? Of dat koeien, zelfs als ze een even sterke afkeer van pijn hebben als mensen (en waarom zouden we denken dat dit anders was?), niet weten wat er met hen gaat gebeuren? Laten we eens aannemen dat de octopus tijdens zijn evolutie hersenen en gevoelens had ontwikkeld net als die van ons. Alleen al de mogelijkheid daarvan toont aan dat we ons niet alleen hoeven te baseren op verwantschap. Waarom zouden we dus, vraagt de ethicus, de nadruk leggen op de continuï-teit tussen chimpansee en mens?

In een ideale wereld zouden we waarschijnlijk inderdaad op de proppen komen met een betere reden dan verwantschap om bijvoorbeeld wel vlees te eten maar geen kannibalisme te plegen. Maar helaas is de situatie op dit moment dat de morele opvattingen in de samenleving bijna uitsluitend gebaseerd zijn op de soortistische wet van de discontinuïteit.

Als iemand erin zou slagen een hybride te kweken van een chimpansee en een mens zou dat nieuws een aardschok teweegbrengen. Bisschoppen zouden blaten, juristen zouden zich in de handen wrijven, conservatieve politici zouden donderspeeches houden, socialisten zouden niet weten waar ze hun barricades moesten plaatsen. De wetenschappers die dit tot stand zouden hebben gebracht, zouden uit docentenkamers geweerd worden, vanaf de kansel en via de pulpbladen aan de schandpaal genageld worden en misschien door de fatwa van een ayatollah getroffen worden. De politiek zou nooit meer dezelfde zijn, net zomin als de theologie, de sociologie, de psychologie of de meeste takken van de filosofie. De wereld die door zo’n incidentele gebeurtenis als hybridisatie zo geschokt zou worden is inderdaad een soortistische wereld, die door de discontinue mentaliteit wordt overheerst.

Ik heb betoogd dat de discontinue opening tussen mensen en ‘mensapen’ die we in onze geest aanbrengen betreurenswaardig is. Ik heb ook betoogd dat het bestaan van deze geheiligde opening een toevallig feit is, omdat het evolutieproces evengoed anders had kunnen verlopen. In een ander scenario van voortbestaan en uitsterven zou de opening zich nu op een andere plek voordoen. Ethische principes die op de grillen van het toeval gebaseerd zijn, hoeven niet geëerbiedigd te worden alsof ze in marmer waren uitgehouwen.

* De Engelse term speciesist, naar analogie met racist, is bedacht door Richard Ryder en heeft bekendheid gekregen door Peter Singer.

** Gelukkig niet langer. Het apartheidsbewind is een van de historische monumenten van de tirannie van de discontinue mentaliteit.

1.4

Wetenschap, genetica en ethiek: memo voor Tony Blair

We kunnen ministers (en hun topambtenaren) vergeven dat ze wetenschappers als weinig meer beschouwen dan lieden die afwisselend paniek zaaien onder het publiek en die paniek vervolgens weer proberen te sussen. Als er tegenwoordig een wetenschapper in de krant komt, is dat meestal om zich uit te spreken over het gevaar van additieven aan voedingsmiddelen, mobiele telefoons, zonnebaden of hoogspanningsmasten. Ik denk dat dit onvermijdelijk is, gezien de al evenzeer vergeeflijke bezorgdheid van burgers over hun persoonlijke veiligheid en hun neiging om regeringen daarvoor verantwoordelijk te stellen. Maar het geeft wetenschappers een akelig negatieve rol en het draagt bij tot de ongelukkige indruk dat zij hun gezag ontlenen aan feitelijke informatie. Wat wetenschappers echt bijzonder maakt is niet zozeer hun kennis als wel hun methode om kennis te verwerven – een methode die iedereen met vrucht kan overnemen.

En – nog belangrijker – het laat de culturele en esthetische waarde van de wetenschap buiten beschouwing. Het is net alsof je Picasso zou ontmoeten en het hele gesprek zou wijden aan het gevaar van aan je verfkwast likken. Of dat je Bradman* zou ontmoeten en het alleen zou hebben over de beste toque om in je broek te stoppen. Net als schilderen (en volgens sommigen net als cricket) heeft wetenschap een hogere esthetische waarde. Wetenschap kan poëzie zijn. In een niet-bovennatuurlijke zin van het woord kan wetenschap spiritueel en zelfs religieus zijn.

In een kort memo is het uiteraard niet realistisch om het gegeven thema uitputtend te bespreken op een manier zoals die toch al in de vorm van ambtelijke informatie voor u wordt verzorgd. In plaats daarvan leek het mij nuttig om enkele op zichzelf staande onderwerpen – vignetten bijna – te kiezen die mij boeien en waarvan ik hoop dat ze ook voor u interessant zijn. Als ik meer ruimte had gehad, zou ik nog andere vignetten hebben genoemd (zoals nanotechnologie, waarvan ik denk dat we er in de eenentwintigste eeuw veel over te horen zullen krijgen).

Genetica

De intellectuele opwinding die de genetica sinds het optreden van Crick en Watson teweeg heeft gebracht kan nauwelijks overdreven worden. De genetica is hierdoor een tak van de informatietechnologie geworden. De genetische code is volstrekt digitaal, in precies dezelfde betekenis als computercodes dat zijn. Dit is geen vage analogie, maar de letterlijke waarheid. Bovendien is de genetische code, in afwijking van computercodes, universeel. Moderne computers worden gebouwd aan de hand van een aantal onderling onverenigbare machinetalen, die door hun processorchips worden bepaald. Daarentegen is de genetische code, met slechts enkele kleine uitzonderingen, identiek voor elk levend wezen op deze planeet, van zwavelbacteriën tot reusachtige redwoods, van paddestoelen tot mensen. Alle levende wezens, tenminste op deze planeet, zijn van dezelfde ‘makelij’.

Dit heeft verbijsterende consequenties. Het betekent dat een subroutine in het computerprogramma (dat de exacte omschrijving is van een gen) uit de ene soort gekopieerd kan worden en in een andere soort kan worden ingeplakt, waar hij precies zo zal werken als in de oorspronkelijke soort. Daarom kan het beroemde ‘antivries-gen’, dat oorspronkelijk door vissen in de Noordelijke IJszee ontwikkeld is, een tomaat tegen vorstschade beschermen. Op dezelfde manier zou een programmeur van de NASA die een handige vierkantswortelroutine nodig heeft voor het besturingssysteem van zijn raket deze kunnen overnemen uit een financiële spreadsheet. Een vierkantswortel is en blijft een vierkantswortel. En een programma om hem te berekenen kan evengoed dienen in een ruimteraket als in een financiële raming.

Wat veroorzaakt dan de wijdverbreide emotionele vijandschap, die bijna op weerzin neerkomt, tegen al zulke ‘transgene’ import? Ik denk dat deze voortkomt uit een misvatting uit de tijd van vóór Crick en Watson. Volgens een aantrekkelijke, maar foutieve redenering moet een antivries-gen uit een vis een vissige ‘smaak’ hebben. Tijdens de overdracht moet er iets van die vissigheid verloren gaan. Het is toch ‘onnatuurlijk’ om een vissen-gen, dat ‘bedoeld’ was om alleen maar binnen een vis te werken, in de vreemde omgeving van een tomatencel onder te brengen? Toch komt niemand op het idee dat de subroutine voor een vierkantswortel een ‘financiële smaak’ bij zich draagt als je hem inplakt in een besturingssysteem voor raketten. Het hele idee van ‘smaak’ is in dit verband niet alleen onjuist, maar ook op een zeer fundamentele en belangwekkende manier onjuist. Het is trouwens een bemoedigende gedachte dat de meeste jongeren computerprogramma’s tegenwoordig veel beter begrijpen dan oudere mensen en dit punt direct zullen snappen. Het huidige irrationele verzet tegen genetische technologie kan heel goed een zachte dood sterven naarmate de generatie van digibeten uitsterft.

Hebben de zorgen van prins Charles, lord Melchett en hun geestverwanten dan geen enkele grond? Zover zou ik niet willen gaan, hoewel hun ideeën over dit onderwerp zeker onhelder zijn.* De analogie met de vierkantswortel kan in het volgende opzicht niet eerlijk zijn: hoe zou het zijn als het raketbesturingsprogramma geen behoefte heeft aan een vierkantswortel, maar aan een andere functie die niet volledig identiek is aan het financiële equivalent? Laten we aannemen dat de functies voldoende op elkaar lijken om de hoofdroutine over te nemen, maar dat hij op ondergeschikte punten moet worden bijgesteld. In dat geval is het mogelijk dat de raket niet van de grond komt, of uit zijn baan schiet als we zo naïef zijn om de subroutine zonder meer te importeren. Om terug te keren naar de biologie: hoewel genen inderdaad waterdichte subroutines zijn in een digitaal programma, zijn ze niet waterdicht in hun effecten op de ontwikkeling van het organisme, want daar werken ze in interactie met hun omgeving en vooral met de omgeving die door andere genen wordt geboden. Voor een optimaal effect zou het antivries-gen afhankelijk kunnen zijn van een interactie met andere genen in de vis. Als het dan zonder meer wordt overgeheveld naar de vreemde genetische omgeving van een tomaat, zou het misschien niet naar behoren functioneren, tenzij het wordt bijgesteld (wat gedaan kan worden) om met de aanwezige tomatengenen samen te werken.