WESTERBORK GIRL

Van Steffie van den Oord verschenen eerder:
Eeuwelingen (2002)
Liefde in oorlogstijd (2004)

Steffie van den Oord

Westerbork Girl

2008
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2008 Steffie van den Oord
Omslagontwerp Via Vermeulen/Rick Vermeulen
© Afbeelding omslag Herinneringscentrum Kamp Westerbork,
tweede van links: Hannelore Cahn
Foto achterplat Hannelore Cahn © Joods Historisch Museum Amsterdam
ISBN 9789025431198
D/2008/0108/954
NUR 301, 321
www.uitgeverijcontact.nl

Deel I

1

Op de harde bank van een derdeklascoupé deed Robert de Vries zijn best om onopvallend te zijn. Niet nerveus met de voet tikken. Niet te lang naar andere passagiers kijken en oogcontact mijden, dat nodigt maar uit tot een gesprek. Voortdurende inspanning vergde dit onzichtbaar zijn, voortdurende concentratie. Hoe zal ze straks kijken, wie weet wanneer precies, als ik plotseling voor haar sta? Uit het niets. Opwindende gedachte, kort voor station Zwolle.

Zonder al te zichtbare belangstelling voor het landschap achter het bestofte treinraam gleed hij door het bezette land, van west naar oost, maar vooral naar noord; dunne koeien dwaalden door vergeelde weilanden, een boerderij leek in de late namiddagzon in slaap te zijn gesukkeld. Vredig, bijna verveeld lag het platteland erbij. Het was een doordeweekse oorlogsdag, de dag dat hij deed wat hij al lang, al drie maanden eerder had willen, ja had moeten doen. Dat doodgewone, kalme, dat kwam goed uit vond hij. Robert de Vries moest iemand lijken – nee, corrigeerde hij: iemand zíjn – die regelmatig en dus achteloos op weg was naar Assen, een stad al net zo gewoon, zo alledaags als hijzelf: Robert de Graaf, rangeerder.

In gedachten oefende hij zijn gegevens nog maar eens. Zodat hij zich indien nodig terloops kon voorstellen: Robertdegraaf, zijn naam uitgesproken als één woord. Routineus. Geboren? Wat was het? 9 juni… 1915. Verdomd, dat 1915 kon vlotter. Precies drie jaar ouder, niet vijfentwintig maar achtentwintig was hij.

Hij zag een opgeschrikt groepje koeien door de wei schieten, en daarna de blaffende herder buiten het prikkeldraad waarvoor ze op de vlucht moesten zijn. De zon leek groter te worden en zakte in het uitgedroogde gras; nog kalm even haar gloed werpend over dorpen, een enkele fabriekshal, buitenwegen. Zijn hemd plakte op zijn rug.

Voor een gesloten spoorwegovergang zag hij in een flits twee Duitsers op een motor met zijspan die stonden te wachten tot zijn trein – ja, tot hij! – voorbij zou zijn. Hij voelde zijn mondhoeken opkrullen.

Op station Zwolle stopte de trein net iets langer dan noodzakelijk leek. Koortsachtig speurde hij het perron af. Buikpijn kreeg je ervan, een tintelend gevoel in armen en benen. ‘Slopend,’ zei hij zacht voor zich uit, met een abrupt gebaar veegde hij de zweetdruppels van zijn bovenlip en daarna, toen de trein eindelijk optrok dacht hij: maar moorddadig. De tinteling trok weg, hij slaagde er zelfs in te geeuwen. Aangenaam, Robert, zeg maar Rob, de Vries: acteur. Jong talent! Wat weet ik van rangeren?

Voorbij het zich langzaam uitrekkende, ook al geeuwende silhouet van Meppel, waar de horizon nog kaler werd, begon hij er plezier in te krijgen. Zijn voorlopige reisdoel was bijna bereikt en er was godzijdank nog niets misgegaan. Hij was door de kaartcontrole gekomen. En zonder dat het tot een gesprek was gekomen, al was ze niet onknap geweest, had hij een brunette met een kinderwagen geholpen bij de overstap in Amersfoort. Tegen elk voornemen in had hij uitdagend geknikt, met lachende ogen, naar een mevrouw op een bankje verderop, die hem iets te lang had aangekeken; met een kleur keek ze weg, haar haarband recht schikkend, zonder nog op te durven zien.

Charisma, wist hij, was meegenomen als je op weg was om iemand te gaan bevrijden. Iemand? Nee, dat was het woord niet. Háár. De enige brunette die er werkelijk toe deed. Hij onderdrukte de aandrang haar naam op de stoffige ruit te schrijven. Opvallend en dus gevaarlijk zou het zijn. Kinderachtig bovendien.

Zijn vingertop bleef zo goed als schoon toen hij over het glas streek om toch even de letter H achter te laten. Het vuil zat aan de buitenkant.

Hoogeveen – korte stop, de haarband is uitgestapt, één gozer van de Wehrmacht gezien – lag achter hem. Nog twee stations te gaan.

Hij streek zijn donkerblonde krullen naar achteren, al wilden ze omhoog, hij streek ze steeds weer plat. In golfjes lagen ze voorlopig gehoorzaam op zijn schedel. Wat hij in Assen ging doen, vermoedde niemand. Alleen Eduard Veterman van het falsificatiebureau – Keizersgracht 763 – had hij in vertrouwen genomen: zijn beste vriend de meestervervalser, schilder eigenlijk, maar inmiddels bijna vergroeid met zijn loep. Had hem niet alleen een perfect ogend persoonsbewijs geleverd, maar zelfs het diploma van rangeerder; op dezelfde naam. ‘Nee,’ had Rob tegen Veterman, en alleen tegen hem gezegd, terwijl zijn vingers hadden gespeeld met de stempelcollectie en met de chirurgische mesjes, in het bescheiden lamplicht, de ramen van het souterrain hermetisch dicht, ‘ik geloof niet dat ik verder kan werken. Niet zolang zij daar zit.’

Alleen Veterman wist van deze reis. Niemand binnen Luctor et Emergo had hem vermoedelijk gesteund. Te riskant, te dwaas.

Zeker nu. ‘Gedekt houden,’ was er gewaarschuwd, ‘er wordt op ons geloerd.’

Impulsief, nog op het nippertje nonchalant, tastte hij in zijn binnenzak. God, in wie hij niet meer wilde geloven, zij dank! De papieren zaten er.

Kapotte kerktoren. Stukje land. Kaalgekapte knotwilgen. Meisje met hond aan de waterkant – hij keek toch even om: hmmm, niet lelijk.

2

Waren we maar wie we spelen, dacht Hannelore Cahn en sloot haastig de rits van het geruite rokje. Schoolmeisjes, bakvissen, dan viel de zoom over mijn knie in plaats van ver erboven. De rits liep vast in de dikke stof: kriebelende rotwol. Zes vrouwen, nou ja, jongedames, in krappe schooluniformen, dat zijn we. Klam sjorden haar vingers aan het lipje dat weggleed. De ‘Westerbork Girls’. Mondain, op zijn Engels, in een Duits kamp, verstopt op de hei in de godvergeten Hollandse provincie Drenthe, op een stoffige septemberdag, een hete nazomer, 1943. De rits schoot los en gleed eindelijk omhoog.

Schoolmeisjesachtig gegiechel was er de afgelopen dagen aan voorafgegaan: om de pasjes, koket maar simpel, in de te korte kostuums. Niemand die zoiets draagt! Al waren de bewegingen eenvoudig, ze waren geen professionals en om alles wat tijdens het repeteren was misgegaan hadden de Westerbork Girls krom gelegen; het meisje naast haar had te grote pumps gedragen, Hannelore was over die drie maten te groot gestruikeld en voorover gevallen, zittend op haar knieën had ze het nog bijna in haar broek gedaan van het lachen.

Daar stonden ze, alweer wat hinnikend om hun act, in de kleedkamer: een met tussenschotjes afgezette schemerige ruimte in de grootste barak. De Grote Zaal. Deze keer was het toch anders, en lang zo komisch niet.

‘Herr Obersturmführer, meine Damen und Herren…’ Een donkere, professionele stem kondigde de revue aan en daarom wist ze zeker: dit gebeurde echt. ‘Gruppe Bühne Lager Westerbork!’ Ze voelde vlinders – nee, bange motten – in haar buik rondbuitelen.

Mijn god, het gaat beginnen. Ik kan niet meer terug.

De woorden van het eerste nummer zetten haar op scherp: ‘Appell, Appell, wenn das Signal ertönt, ist man zur Stel!’ Het bekende fluitsignaal, humoristisch bedoeld op het podium, miste zijn uitwerking nooit helemaal; alles ging in een razende vaart. Revuetempo!

Zat haar kostuum goed? Kort was het wel, ultrakort, het voelde alsof ze naakt was. Maar goed ook misschien, in deze dampende zaal. En gelukkig heb ik niet de lelijkste benen. Integendeel – in alle bescheidenheid, al draag ik platte, lompe schoenen.

Maar die niet-lelijke benen staan straks wel vol in de schijnwerpers. Wipt die rok niet te hoog op? Een fatsoenlijke spiegel om dat nog even te controleren was er niet. Voor die ene te kleine, verweerde spiegel stonden de anderen zich al te verdringen.

‘Hup, een beetje schever dat ding,’ riep een van de meiden uitgelaten en trok de schotsbonte baret over het voorhoofd van een andere danseres, ‘dat staat mysterieus. Hahaa!’ Puberaal hoog, haast piepend klonk het lachen. Ze waren toch al rond de twintig, zijzelf nog net negentien. Ze hadden al zo veel gezien en gehoord: een heel leven, had ze wel eens gedacht, een bestaan in synopsis, en toch – toch was ze naïef, op een bepaalde manier, en ze wist het en wilde het zo houden. ‘Ik ben achterlijk!’ kon ze soms, als het zo uitkwam, roepen.

De vierde act was achter de rug. Bijna onze beurt!

Een van de girls, viel haar nu op, zag grauwig bleek. Haar gezicht was altijd zonverbrand van het aardappelrooien, maar leek ineens van doorschijnend Chinees porselein, zoals de dunne kopjes die ze thuis hadden gehad. Wie zouden daar nu uit drinken? Mooi, maar uiterst breekbaar. De baret hing zwoel boven haar ogen, maar ze begon er steeds grauwer uit te zien. Alsof ze elk moment kon breken. ‘Zeg eens eerlijk,’ hoorde Hannelore haar aan een van de anderen vragen, ‘staan we voor joker?’ Niemand gaf antwoord.

Gewone plankenkoorts was er niks bij. Zag zij ook zo wit? Nee, vermoedelijk niet. En toch. Onbewust wist ze het: dat ze moest zingen en dansen alsof haar leven ervan afhing. Wie optrad, ging niet op de trein. Voorlopig. Ze mocht niet in paniek raken en nam nog eens vliegensvlug de pasjes door.

Ze zag niets vanachter de coulissen, maar hoorde alles. ‘Und jetzt…’ tijdens de getimede stilte die de revuestem liet vallen kreeg ze een knoop in haar maag: ‘Camilla Spira mit ihren schönen Westerbork Girls!’

Als tweede van de zes meiden liep ze de planken op – afkomstig uit een gesloopte synagoge, dat had Vati moeten horen! – en ze was het voor het eerst die dag even kwijt geweest: het transport dat die ochtend was vertrokken, 1004 personen naar ‘Het Oosten’. Ze was vergeten dat ze als een van de meisjes van de Fliegende Kolonne koffers had gedragen, koffers van mensen die op transport waren gegaan. Koffers die nu op weg waren naar Auschwitz: zo stond het op het bord aan de trein. Ze was niet alleen de koffers, rugzakken en het hele transport een moment vergeten, maar ook haar broer, haar moeder, vader en stiefvader – moeder was na de scheiding hertrouwd met haar volle neef. Zelfs Rob, de hoofdrolspeler in haar drukbevolkte hoofd, was even naar de achtergrond gedrukt, achter de coulissen: haar verloofde, of voormalige verloofde, daar was ze nog niet uit. Met de ‘blinkende blauwe, echt belachelijk mooie ogen. Én lichtgewicht bokserspostuur’, zo had ze over hem verteld aan vriendinnen, maar nu deed ze dat niet meer. De toneelspeler met de ‘springerige krullen onder de brillantine. Een dubbele laag brillantine, en nog springen ze omhoog.’ Wellicht stond ze hier op de bühne dankzij hem. Dankzij zijn relaties met de artiesten uit de Joodsche Schouwburg in Amsterdam, toen het nog geen deportatieoord was, toen ze zelf in de zaal zat en keek: naar hém. Even, merkte ze, vroeg ze zich niet af waar hij was. Aan wie hij dacht. Wat hij deed. En met wie.

De spanning was overgegaan in normale podiumangst. Lichte plankenkoorts, diagnosticeerde ze; als kind al droeg ze gedichten van haar moeder voor op een klein podium in Hamburg, vlak voordat ze eind jaren dertig per vliegtuig naar Amsterdam waren gevlucht: ‘Auch heute ist’s dunkel in Israel. Und jeder fragt: Wann wird’s wieder hell?’

Precies dat gevoel van lichte gêne, vermengd met enorme opwinding gierde door haar lijf. Tintelend, energiek. Ze durfde de meisjes naast zich niet meer aan te kijken.

Ik krijg een lachstuip. Gegarandeerd.

De muziek van de act mocht onwerkelijk vrolijk zijn, mocht door sommigen worden afgekeurd als uiterst ongepast en smakeloos, maar je knapte er wel van op.

Camilla Spira, die ze met z’n zessen begeleidden, stapte in haar zijden jurk wat naar voren. Camilla was anders dan zij, meisjes van het ballet: mooie maar gewone meiden. Camilla Spira was een ster. Een helblonde – of helgeblondeerde – godin die furore had gemaakt in Berlijn. En op het witte doek. Ook kampcommandant Gemmeker, afkomstig uit het meer provinciale Düsseldorf, was van de arisch ogende Spira onder de indruk, wist ze. Zijn stille bewondering had niet lang stil kunnen blijven in dit dorp, dit roddeldorp van wel zesduizend zielen; het was de laatste tijd leger geraakt in de zandstraten, en toch nog altijd tjokvol. Gemmekers bewondering leek niet te rijmen met zijn functie, maar zijn galante houding paste precies bij het imago dat hij zich wilde aanmeten. Gemmeker, gentleman-kampcommandant. Ze had zelfs horen fluisteren dat hij ‘La Spira’ na de vorige revue een kus op de hand had gedrukt.

Vlak voordat Camilla Spira aanhief – wat is het toch een verwaand nest – schoot er van alles door Hannelores hoofd: zit Hans in de zaal bij de mannen van de Joodse Ordedienst of staat hij op wacht? Hij moet erbij zijn, móét me zien. Die eerste draai, ging die nou linksom of rechtsom, maf dat ik het ineens niet meer weet – linksom, niet bij nadenken. Als ik die schooltas voor mijn benen houd, ben ik minder bloot – néé, juist niet doen.

Toen het erop aankwam, toen La Spira al ‘Wenn ein Paketchen kommt, dann freut sich Gross und Klein’ had gezongen en zij, meisjes van het ballet, invielen, was het in haar hoofd volledig opgeruimd: ‘Wenn ein Paketchen kommt, ist auch bei Regen Sonnenschein!’ Ze danste. Zong. En dacht alleen nog vederlichte dingen. Een stapje naar links, rechts, niks aan de hand. En ze luisterde naar de meisjes naast haar. Zelf kon ze geen maat houden, vreesde ze. Zij, dochter van een beroepszanger, een voorzanger, een beroemde stem waar mensen van heinde en ver naar waren komen luisteren in de grootste synagoge van Hamburg, ja, van heel Noord-Duitsland: duizend zielen in het publiek, daar kon dit zaaltje met driehonderd man niet aan tippen. En zingen kan ik niet, zei Vati altijd tegen me. Hij had vast gelijk. Dáár hebben ze me niet op uitgekozen.

‘Ein Päckchen gut verschnürt’, de draai naar links! Stapje naar rechts: ‘ganz ohne Spesen’ – tuurlijk: zonder kosten, we hebben geen cent meer. Ja, kampgeld. Halve draai – yep! rokje blijft op zijn plaats. ‘Man kann nicht schnell genug den Knoten lösen!’ – ook logisch, de pakketjes worden onmiddellijk opengerukt op het stapelbed. Zonder pottenkijkers. Soms zit er boterkoek in.

Ze cirkelde rond de pakketjes op het toneel. Echte pakketjes! Maar zonder inhoud, wist ze zeker. Pakketjes met inhoud waren nergens veilig.

Zit Hans nou in de zaal of niet?

Die eerste minuut had ze geweigerd naar ze te kijken: de kopstukken, met hun gasten vanbuiten, die op de eerste rijen luisterden naar het slechts lichtelijk spottende lied over de pakketjes met etenswaren die ze nog mochten ontvangen en die met de posttrein, een boemeltje, werden aangeleverd. Ze concentreerde zich op hun voeten. Zweetvoeten zeker, dat kan niet anders in een overvolle barak in die dikke laarzen; speciaal gepoetst voor de joodse artiesten! Echte artiesten en amateurs, zoals ik, geluksvogel. Mazzelaar.

‘Wenn ein Paketchen kommt, ist selbst der Kranke nicht mehr krank…’ Maar nu ze wat beter durfde te kijken, zag ze tot haar verbazing dat Gemmeker vanavond gewone schoenen droeg. Bruine, met doodgewone veters. In het halfduister zat hij in een schelpvormige fauteuil, in burger, met alleen zijn vinnige secretaresse oftewel maîtresse Frau Hassel aan zijn zijde: helemaal vooraan, een halve meter voor het rijtje met zijn vrienden, een laarzenexpositie op de voorste rij. Daarachter pas de andere prominenten, op gewone stoelen. De dienstleiders. Schlesinger, de hoogste joodse baas die je te vriend moest houden. En Pisk, de baas van de Joodse Ordedienst. De beroemde – beruchte zo je wilde, maar dat wilde ze niet – OD.

Ineens zag ze hem. Daar zat Hans dan toch. Hans Eisinger. Háár OD’er. Althans, ze waren bevriend en dat liet ze voorlopig maar zo. Hij was ouder, kalend al, maar stapelgek op haar, hij zat te stralen op rij vijf of zes.

Vaart maken, het gaat lekker. Been omhoog!

Ze durfde nu de hele zaal te overzien, ondanks het felle, veelkleurige licht van de modernste toneellampen die aan de nokbalk waren gemonteerd. De gentleman-kampcommandant had het beste van het beste laten aanrukken. Onverschrokken, best stoer vond ze, keek ze recht vooruit en zag al die gezichten, ogen, monden, zonder angst uit haar concentratie te raken; het ging eigenlijk vanzelf. Iedereen baadde nu in groen licht. Een enkel gezicht stond bedrukt; griezelig groengekleurd. Andere waren uitdrukkingsloos, geremd leek het, met kleine strakke monden: streepjes. Maar de meeste gezichten, de jonge gezichten, stonden vrolijk; haar leeftijdgenoten lieten zich gaan.

Achter de Arische kopstukken zaten de joodse kopstukken en daarachter pas de gewone gevangenen die met moeite een schaars kaartje – à tien cent kampgeld – hadden bemachtigd, waar soms om werd gevochten, en die nu alles van zich af probeerden te schudden, badend in de gloed van het rode toneellicht, dat de gezichten iets blakends gaf. Allemaal appelwangen. Maar het warme licht scheen rechtstreeks op hen, op het toneel.

‘Die Hauptsache ist jedoch…’ – bijna zijn we al door de act heen – ‘man sendet öfters dir, ’ne Rolle weiches Toilettenpapier!’

Een paar seconden lang keek ze Albert Konrad Gemmeker recht in de ogen. Hij keek een moment naar haar, Hannelore – Hansje – Cahn, niet naar Camilla Spira.

Buigen maar! Wat een gelach, zeg. Om de flauwe grap over zacht toiletpapier, iets uit een andere wereld; al kan Hans er nog wel aankomen. Er werd gebruld, geproest, rij aan rij, maar vooral achterin.

Snel achter de coulissen de overall aantrekken voor het volgende nummer. Straks komt de schoolscène, een heus toneelstukje. Ha! Met die grote namen, ooit beroemdheden in Berlijn en na hun vlucht weer in Amsterdam; het Theater der Prominenten – met die grootheden, met Max Ehrlich, de pestkop, op de bühne staan… ‘Dit zou toch op elk podium een succes zijn?’ hoorde ze iemand zeggen. Nou en of. Zo was het. ‘Alsof we weer op de Ku’damm staan!’ vond een van de sterren.

Onder het luide applaus sprong ze in de gele overall; met haar voet onhandig op de pijp, en daarna hup, snel de pijp omhoogtrekkend.

‘Danke für den Applaus’ hoorde ze Ehrlich zeggen aan de andere kant van het zwarte gordijn, ‘ab der ersten Reihe.’ Wat een stunt! Vanaf rij één, met Gemmeker en zijn vrienden.

3

Nauwgezet gleed zijn stevige wijsvinger over het papier naar beneden: nog een paar acts te gaan, zag Hans Eisinger in het programmaboekje van Humor & Melodie en hij werd in afwachting van haar hernieuwde vuurdoop alweer onrustig. Hoewel de houten stoelen recht waren, probeerde hij zich toch na de lange dag onderuit te laten zakken zoals ze in de rijen voor hem deden. Zonder weg te glijden natuurlijk, stel je voor! Maar de ontspannen pose was hoogst ongemakkelijk. Een van de voorste stoelpoten, vreesde hij nu zelfs, zat los.

Verflixt!

Daar kwam ze het podium oplopen, ditmaal in haar gele overall. Ondanks zijn zorgen – onpeilbaar diep, soms aan de oppervlakte, over een losse stoelpoot (zojuist nog), over het ontwerp voor een manchetknoop of over het lot van zijn verwanten en van hemzelf, praktisch dus of existentieel, wat hier vaak op hetzelfde neerkwam – ja, ondanks alles voelde hij zich weer zoals op de dag dat ze de trein was uitgestapt. Met haar kleine rugzak om. De dag dat ze hem, OD’er die de mensen de trein uithielp, niet eens had zien staan. Ze had natuurlijk zo veel indrukken tegelijkertijd gekregen. Ze had een moment staan staren, wist hij nog, naar een vrouw op een van de brancards op reusachtige, schouderhoge karrenwielen: middeleeuws aandoende vervoermiddelen waarmee de OD’ers zich moesten behelpen. De aanblik van de zieke op de merkwaardige brancardkruiwagen, met koffer bij de voeten, iets waaraan hij gewend was geraakt, had haar diep getroffen; en precies zo diep, zij het op een heel andere manier, maar even fataal, had hem het beeld geraakt van haar die daar stond te staren, volstrekt verloren op de ‘Boulevard des Misères’: het treurige perron, de enige verharde plek. Zijn vrienden, alte Lagerinsassen die altijd op jacht waren naar ‘natuurschoon’, had hij onmiddellijk ingelicht: ‘Nou heb ik me toch een leuk klein ding gezien!’ Waarmee maar duidelijk was dat hij haar voor zichzelf wilde.

Zijn stoel zwenkte naar opzij door de – o help, daadwérkelijk – losse stoelpoot. Niet bewegen dus, vermaande hij zichzelf binnensmonds. Blijf zo stil mogelijk zitten. Anders val je op je gat.

Achter een razendsnel aangelegd toneelplantsoen met echte heideplanten stond inmiddels een groep mannen en vrouwen in werkoverall met ster. Maar de beroemdheid Max Ehrlich zag hij niet staan, noch de lange Camilla Spira.

Zíj sprong eruit, dat zag hij duidelijk.

Het nummer begon.‘Ich liebe nur die Heide,’ zong de groep. ‘Auf der Heide allein, kann ich glücklich sein!’

Ze straalde, anderen waren naast haar maar bleke schepsels. Entourage.

‘Ich liebe nur die Heide…’ Nu zwaaide ze met heidebloemen. Speciaal, zo leek het, voor hém. Dat de hele groep met heidetakken zwaaide, deed er eigenlijk niet eens toe. Hij kon zich niet herinneren ooit zó’n vrouw te hebben gezien. Ze had charme – nee, allure. Glans. En hij bedacht zich ineens dat zijn moeder… vanuit Westerbork kon hij niets doen voor zijn lieve moedertje in Oostenrijk. Was ze daar nog wel? De laatste tijd, al lange tijd eigenlijk, had hij geen brieven ontvangen. Maar haar, dacht hij, háár krijg ik de oorlog door – o jawel, hij wist zeker dat zijn moeder ook zeer met dat meisje zou zijn ingenomen, al leek ze niet erg huishoudelijk. Vanaf rij zes zag hij haar goed. Zij had hem nog niet opgemerkt. Maar och, dat kon nog komen.

Het was stiller geworden in de zaal. Sommigen, vooral achter hem, hadden bij de voorafgaande scènes nog zitten snikken, nog onverbloemd zitten janken van het lachen; ieder in zijn beste pak. Zo leuk was het nou ook weer niet. Dit voorzag in een behoefte, in een gapende leegte. In het speciale revuealbum dat hij had mogen inzien, had hij het motto van deze revue gelezen: ‘Als je tot aan je nek in de stront zit valt er niets te fluiten, en toch fluit ik!’

Wenn man bis zum Hals im Dreck sitzt, hat man nicht zu zwitschern, ich zwitschere trotzdem!

Hier, in de drek kon je alleen fluitend overleven. Wie verliefd was, bedacht hij, kon altijd wel fluiten, en dus overleven. Ha!

Al was niets zeker. Wie veilig dacht te zijn werd soms volstrekt onverwacht toch op de lijst gezet.

Fluiten. Meer kon hij niet doen.

Hij was misschien niet objectief, maar toch: Hannelore bewoog het sierlijkst. Wat een figuur had ze! Zelfs in zo’n mannenoverall.

Straks moest hij maar eens zien of hij even de kleedkamer in kon glippen, om haar te complimenteren. Of nee, misschien stelde ze dat niet op prijs. Hij zou wel wachten; hij kon wachten.

Of zal ik het erop wagen?

Hij moest voorzichtig zijn met haar. De tweede keer in zijn vijfendertigjarige bestaan dat hij haar had gezien, was hij misschien te bot geweest; toch had ze wel om hem moeten lachen. Die keer, een maand of drie geleden, was hij net bezig geweest om een voor de kluizen van de door NSB’ers bemande Lipmann & Rosenthalbank achtergehouden, schaars zilveren Wilhelminadubbeltje in een geluksarmband te smeden, want edelsmid of liever gezegd sieraadkunstenaar was zijn vak. Je kon er aardig wat mee bijverdienen hier, want iedereen smachtte naar een beetje schoonheid en geluk. Toen hij het zweet van zijn voorhoofd had geveegd en zijn blik naar buiten had laten zwerven, zag hij tot zijn verbijstering een ranke, blauwe gestalte in de lucht zwieren. Pas toen hij beter keek, door het open raam van de werkplaats schuin de weg over en door het raam van een barak aan de overkant, zag hij dat het een meisje in overall was, ingespannen oefenend op een gymnastiekbrug. Door het open raam had hij naar haar staan staren. Naar haar bewegingen in de verte. Als in een droom. Het leek alsof ze traag de lucht in zwaaide en draaide. In zijn drie maanden oude herinnering althans. ‘Ik bega nu een grote vergissing,’ had hij tegen een collega in de werkplaats gezegd. Het volgende moment verliep in zijn herinnering juist sneller dan normaal: hij liet alles waarmee hij bezig was uit zijn handen vallen, een tang viel op zijn teen, hij sprong door het open venster, holde de opstuivende zandweg over, klauterde door dat andere venster en liep met grote passen, alsof hij wilde voorkomen dat ze hem zou ontsnappen, door het zaaltje waar de gymnastiekbrug stond; een overblijfsel uit de tijd dat het doorgangskamp nog een vluchtelingenkamp was. Ze zag hem niet, toen ook al niet, of had ze gedaan alsof ze hem niet zag? Dat moest wel. Wie kwam er nou binnen via het raam? Hij had zich er niets van aangetrokken. Hij was, zo leek het wel, buiten zichzelf geweest en had geroepen: ‘Wat doe je? Pass auf! Hier krijg je spierballen van!’ Ze had gelachen, dus was hij doorgegaan: ‘Ik zie ze groeien! Je overall gaat scheuren, stop nou toch…’ Algauw had ze de slappe lach gekregen. Niet meer in staat om verder te gymmen, had ze met de mouw van de overall haar kastanjekleurige krullen uit haar gezicht geveegd. Had ze hem aangekeken. Had ze gezegd: ‘Nee, jij! Met je teddybeerogen.’

Hij glimlachte er weer om: teddybeerogen.

Halverwege het heidelied waren de mannen en vrouwen in blauwe en gele overalls verliefde paartjes gaan vormen. Sommige mannen, zag hij, omarmden zelfs twee vrouwen in een idyllische flirtscène: ‘Ich liebe nur die Heide, auf der Heide allein, kann ich glücklich sein.’ En dat in een arcadisch landschap; nou ja, voor een beschilderd doek, meters breed, dat een zonnig beeld opriep van de heide. Geen barak en geen wachttoren te zien, dacht Hans, dus het lijkt niet eens. Geflirt werd er natuurlijk wel volop.

Een droge brok bleef in zijn keel steken. Wie omhelsde Hannelore daar? Hij kon het net niet zien, slikte een paar keer, maar de brok verdween niet. Ze stond niet langer vooraan, maar achter twee overdreven acterende geliefden die wang aan wang – sentimentéél – zijn uitzicht op haar ontnamen.

Nu zag hij wie haar had omhelsd: Wietje, haar Fliegende Kolonne-collega. Vooruit dan maar, dat kon geen kwaad.

Het doek viel. Een man kwam op en vertelde wat mopjes.

Mopjes?

Hans vergat de losse stoelpoot en schoot overeind. Hier gebeurde iets wat niet gepland was, hij voelde het. Een van de oudere komieken, Franz Engel, liet een te lange stilte vallen na een grap en lachte op een vreemde, kalme manier; lachte hij het publiek uit? Daarna keek hij ernstig en verklaarde: ‘Ich bin stolz, dass ich ein Jude bin.’

De zaal verstijfde. De revue was mild, lichte kost. Een subtiele bespotting van het kampleven kon door de beugel, maar dit?

‘Bin ich nicht stolz, bin ich doch Jude’ zei Engel, en Hans rilde. ‘Bin ich Jude, bin ich gleich stolz!’

De gevangenen leken hun adem in te houden. Angstig, getroffen. Ook de gevangenen met de goede baantjes, zoals hijzelf. Het was afgelopen! En zonder de revue… hoe moet het dan met Hanschje?

De verstikkende stilte werd pas doorbroken toen de geüniformeerden vooraan begonnen te lachen; aarzelend, maar steeds luider. Alsof het de beste Witz van de voorstelling was. Hans was getroffen. De Witz was waar, het was geen Witz, en toch ook wel. Dat Engel hem had durven maken, getuigde van moed. Onvervalste moed, dacht hij, zeldzaam. Een emotionele voltreffer.

Het doek viel. En ging weer open. Hij merkte het nauwelijks, was te zeer onder de indruk van de geladen sfeer in de zaal, van de grap die wel geïmproviseerd moest zijn. Zoiets was nooit door de censuur gekomen. Gemmeker schrapte persoonlijk in de teksten.

Uit het niets, zo leek het, stond er een postkoets op het toneel. Model vroeg negentiende eeuw, aangespannen door bordkartonnen, vriendelijk lachende paarden. Een heer met hoge hoed nam zijn biedermeierdame bij de hand voor een picknick in het gras. De koets zou voorlopig toch niet vertrekken, verzekerde Max Ehrlich die nu een koetsier in mantel, met zweep was.

De muziek begon met kalme klanken, kalmpjes aan, want het was postkoetsentijd. Traag zong Ehrlich:

‘Immer langsam, immer langsam,
immer mit Gemütlichkeit,
wir haben noch lange Zeit,
es ist noch nicht so weit…’

Nee, het is nog niet zover, besefte hij, we hebben nog tijd. Tijd! – daar draaide het om. Tijdrekken, weken, maanden. Jaren, desnoods, in niemandsland.

Hoeveel rek zat erin?

‘Wir haben noch lange Zeit,’ zong Ehrlich weer en er ging een zucht door de zaal merkte Hans, van voor naar achter, tot aan de slechtste plaatsen, de zaal ontspande, waande zich misschien op een andere plaats, in een trager, romantisch tijdperk. Met koetsen in plaats van treinen. Subtiel bedacht.

Niet denken, niet voelen; vergeten.

Tranen welden op in zijn ogen, een prikkend gevoel waar hij zich aan over wilde geven, al kon hij niet te sentimenteel worden; even gaf hij zich toch over en liet zich weer in de ongemakkelijke stoel zakken. De man naast hem, een collega van de Ordedienst, kreeg het zo te zien ook te kwaad en slikte. ‘Es ist noch nicht so weit.’ Sommigen lieten hun tranen vrijelijk stromen, zag hij, zonder gêne; een ontlading, en waarom ook niet, wat was erop tegen, mócht het misschien een keer?

De voorstelling, hoe humoristisch ook, was emotioneel. Hij werd door een mangel gehaald, van het ene dramatische moment naar het andere geslingerd. Wellicht was het zelfs louterend.

Hij veerde op, krachtiger. Nu leefde hij, niet straks, overmorgen, volgend jaar, of gisteren, jaren terug, toen er niets aan de hand was, toen hij in Wenen voor edelsmid leerde en elk weekeinde naar huis ging, naar het laaggelegen dorp Drösing. Háár had ik daar nooit ontmoet.

Weer zwenkte de stoel met de losse poot. Pass auf!

‘En ik dank u dan ook, Herr Kommandant,’ hoorde hij Max Ehrlich zeggen voor het gevallen doek, ‘ik dank u dat u deze avond mogelijk maakt.’

Zelfs Gemmeker leek losser dan anders, voor zover hij hem kon zien. Es ist noch nicht so weit. Zolang zijn koninkrijkje op de hei bleef bestaan, werd hij niet overgeplaatst naar het oostfront. Ook de koning, de mecenas zelf wil niet nach Osten, dacht Hans. En hij zag hoe het revuealbum – met pikante tekeningen en foto’s – aan de kampcommandant werd overhandigd: met een lichte buiging.

Hoe had Gemmeker het ook alweer gezegd? ‘Ich bitte dringend um ein Happy-End.’

4

Rob de Vries probeerde te lopen zoals de mannen van het spoor naar zijn idee liepen. Losjes, verveeld. Handen in de zakken? Toe maar.

Late reizigers haastten zich de violette avond in om nog voor het donker hun verduisterde, rouwende huizen te bereiken. Hij niet, hij was de nieuwe hulprangeerder, al wist niemand van zijn komst; hij had geen haast, hij moest zo lang mogelijk op het station zien te blijven, of rondom het station, maar zonder dat het zou opvallen. In de hoop die ene man te vinden, want alleen hem kon hij aanspreken. ‘Stevig, zeg maar rónd postuur.’ Veel meer wist hij niet. ‘Ergens achter in de veertig.’

Vrij overtuigend, hoopte hij, kuierde hij met slechts lichtelijk klamme handen in zijn zakken over het perron van het grijswitte station. Een negentiende-eeuws standaardontwerp van Rijkswaterstaat dat hij op een foto had gezien, en waarbij hij zich de plattegrond had voorgesteld. Gespannen kuierde hij naar de centrale hal die in het hoge middengedeelte moest liggen van het klassieke gebouw op maat, Klasse III, voor een provinciehoofdstad.

Misschien was de man niet op het station. Misschien zat hij ergens in een loods of in een seinhuis, misschien op een andere typische spoormannenplek waarvan hij het bestaan niet eens vermoedde. Als de man al dienst had. Zo de beschrijving – ‘Stevig dus, en misschien toch eerder in de vijftig’ – al klopte. Eigenlijk had hij geen idee waar hij hem zou kunnen vinden: de machinist-rangeerder van het treintje dat Westerbork in reed met brieven, pakketjes, voedselvoorraden, en misschien één keer met hem.

Een paar weken eerder waren twee gevangenen het kamp uitgesmokkeld; die jongens hadden Amsterdam bereikt en hun verhaal had hem niet meer losgelaten. Het kon dus, al was het uitzonderlijk. Het was mogelijk.

Hij liep onder de overkapping door, hij moest dicht bij de hal zijn.

Het angstzweet, pure paniek, kwam toch weer, ongewild, uit zijn poriën: maar zal ik haar vinden tussen de duizenden?

Daar had je de boogvormige poorten, met daarachter inderdaad een lichte hal.

‘Ausweis!’ klonk het raspend. Hierop was hij voorbereid, hij tastte al in zijn binnenzak, maar toch werkte het op zijn zenuwen. Een geüniformeerde Duitser staarde vermoeid voor zich uit. Waar zitten die papieren nou…? Rustig, daar zijn ze al. Het moegestreden uniform, dat al in de Eerste Wereldoorlog moest hebben gediend, bestudeerde het valse persoonsbewijs en keek hem aan. Een tel misschien. Strak terugkijken, recht in de ogen, op boksles geleerd. En misschien nog een tel: hij ziet het, schoot het paniekerig door zijn hoofd, íéts ziet hij, de watermerkleeuwtjes, hartstikke nep, met één strakke linkse ligt hij als het moet, maar wat dan? Bij grondige controle liep hij tegen de lamp. Dit persoonsbewijs was verdorie gedrukt door Familiedrukwerk Van Velzen op de Ruysdaelkade! En hij werd gezocht – een ander klein detail – door de Gestapo, die Luctor et Emergo op het spoor was gekomen; hoe, dat wist niemand, maar er waren al drie invallen geweest aan de Keizersgracht… en ze hadden níks gevonden. De Duitser knikte mat, met treurige ogen die de drie leeuwtjes – geen watermerk maar doodgewoon drukwerk – niet hadden doorgrond.

Doorlopen nu. Snel! En doelgericht.

Weer voelde hij twijfel. Zit ze er eigenlijk nog wel? Een vraag waarmee hij zichzelf kwelde. Elke dinsdag vertrok de trein. Vandaag, 28 september 1943, goeddeels voorbij al, was een dinsdag.

Te laat! Een duistere weemoed die op maagpijn leek, een pijnscheut, overweldigde hem een moment, niet langer, waarna er weer gewone nervositeit voor in de plaats kwam; een andere buikpijn.

Willekeurig liep hij een paar stappen vooruit en zag een man in blauwzwart spooruniform: lang, chagrijnige kop, jaartje of dertig hooguit, nee. Absoluut níét aanspreken.

De centrale hal was kleiner dan hij had verwacht. Hoe kon hij hier onopvallend rondhangen? Zonder vastomlijnd plan. Al zijn acteertalent moest hij inzetten.

Hij stond stil, versteend, in de betegelde ruimte die steeds kleiner leek te worden. In paniek zette hij zijn voet op een zitbank, wreef er met zijn Deutsche Zeitung in den Niederlanden overheen om de neus te laten glanzen.

Welk acteertalent?

Iemand botste tegen hem op. Hij moest in beweging komen, stilstand was achteruitgang of erger. Het tochtte onder de open bogen; de luchtstroom zoog de seconden weg, seconden die minuten leken. Hij moest bewegen. Hij liep naar het bord met vertrektijden. Welke rangeerder keek naar zo’n bord? Een béétje rangeerder kent de tijden vanbuiten.

Toen zag hij hem binnenkomen, onder de middelste van de vijf bogen door. Een veertiger of vijftiger in spoorkiel, petje op. Het kon hem zijn. De man sprak met een dametje en wees met zijn mollige arm naar een loket.

Door schelle luidsprekers werd iets onverstaanbaars omgeroepen. Ergens rinkelde een telefoon. De enigszins ronde man stond nu naast de lange spoorman, die inmiddels nog ellendiger keek; een soort toezichthouder?

Toch moest hij eropaf. De dikste aanspreken. Hoe, dat wist hij nog niet, en dan was het erop of eronder, die gok moest hij wagen, het kon evengoed de verkeerde vent zijn, of een met Duitse sympathieën. Van die lange kreeg hij de kriebels. Maar blijven dralen zou de aandacht trekken.

Ik moet iets doen. Nú.

De man was hem voor. Hij kwam al op hem toelopen: klein maar fors, kauwend op pruimtabak: ‘Wat bent u aan het zoek’n?’

Hij klemde de Duitse krant onder zijn oksel en stak ongemakkelijk zijn arm uit. Schlemiel! ‘Ik ben Robertdegraaf, rangeerder. En ik…’

‘Rangeerder?’ De man bekeek hem op zijn gemak en schamperde: ‘Ach, jongen, daar ben jij helemaal niet geschikt voor. Dat zie ik zo wel aan je.’

‘Ik moet het vak nog zo’n beetje leren,’ opperde Rob benauwd, ‘en ik wil het leren in de praktijk.’ Gelooft hij me? Ontspannen kijken. Ontspán, goddomme!

Met een trage armbeweging wenkte de man hem mee naar buiten, naar een zijkant van het station. Daar spuugde hij in alle – verontrustende – rust zijn tabak op de grond, spreidde zijn grove vingers en zei: ‘Dit zijn de hand’n van een spoorman. Zwart van de olie, in elke groef. Die mooie handjes van jou,’ hij lachte, ‘die hebben nog nooit een wagon ontkoppeld.’

‘Tuurlijk, tuurlijk,’ zei Rob haastig en toch zo luchtig mogelijk, ‘dat komt zo: ik ben op de opleiding geweest, maar heb het niet gehaald.’ Hij zette zijn zelfverzekerde, brede lach op van kameraden onder elkaar. ‘En daarom wil ik les krijgen. Van een vakman.’

De man begon nog harder te lachen, bulderend, het kletterde tegen de stationsmuur op, terwijl hij Rob in de arm kneep en meetrok.

Even overwoog hij het op een rennen te zetten.

5

Zo’n hoog stapelbed had ook voordelen, bedacht Hannelore terwijl ze zonder trap omhoogklom; je moest jezelf min of meer omhooghijsen en het was mooi meegenomen dat ze altijd fanatiek had geturnd. Op driehoog kon je alleen zijn, je alleen wanen. Dicht onder het dak. En je kon er net rechtop zitten. Onderop of op tweehoog stootte je je kop.

Wanneer het regende, roffelden de druppels vlak boven haar, en goot het, dan overstemden ze de eeuwigdurende herrie in de barak met driehonderd vrouwen; maar nu was het driehoog subtropisch. Alles beter dan kou. Hoe moest het als het winter werd, als ze hier nog zat? Ho, stop, nou deed ze het weer. Morgen, prentte ze zichzelf direct in, maak ik me zorgen. Eerder niet. Een schijnbaar simpel besluit dat ze maanden geleden, nog voor het afscheid van haar ouders, had genomen. Je moest het wel steeds herhalen, tot je er gek van werd, anders werkte het niet. Misschien moest je er ook wel gek voor zijn.

Bukkend, want het bleef laag, ging ze op haar knieën zitten en verschikte de stromatras die bulten vertoonde; met haar vuist stompte ze de hinderlijkste bulten plat, trok daarna pas gedachteloos haar sandalen uit en hing ze aan twee spijkers in de hoge dwarsbalk, haar garderobebalk, kasten bestonden niet. Alles hing aan spijkers. Haar rugzak, met het noodzakelijke aluminium bord, het bestek, wat kleren – te weinig – en in het zijvak opgeborgen de foto’s, ook te weinig en zeker zo noodzakelijk. Van haar ouders, van haar broer Erich. Alleen die ene, een ansichtkaart, lag verstopt in de scheur in haar strooien matras. Ter hoogte van haar kussen: een extra hoge, gewenste bult.

Verstopt maar niet weggegooid.

Haar benen rustten op het taaie stro onder vaal katoen. Nee, de barak was te slecht verlicht op dit uur. Beneden in de hoek één kaal peertje, dat straks zou worden uitgedraaid. De afbeelding stond toch op haar netvlies gebrand. Ze moest hem maar laten liggen want ze was te moe om nog iets te doen.

Omdat hij er te ernstig opstond was de ansichtkaart zo grappig. De houding van een ouwe vent; een oude jongeman, een kanjer in een belachelijk pak. Alle details zag ze zo ook wel voor zich: de zware rookstoel, zijn arm in krijtstrepen mouw die zijn peinzende gezicht ondersteunde op de rechterleuning geplant. Een soort goedgeklede denker van Rodin. Zo keek hij in werkelijkheid nooit. Alleen op het toneel kon hij zo kijken. Hij acteerde op de foto en het lag er te dik bovenop. Het leukste was dat hij niet de lens inkeek, maar verdiept was in een lijvig boek, de titel opzettelijk zichtbaar: Rembrandt, schilderijen. Met één hand hield hij het loodzware boekwerk vast; wie kan op die manier lezen? Reuze ongemakkelijk.

Het lichte gesnurk van de vrouw op driehoog naast haar gaf de doorslag; het moest er een keer van komen. Nu kon het. Half overeind komend zocht ze met haar hand onder het katoen en diepte zijn portret op uit het klamme stro. In het schemerduister hield ze het schuin voor zich zodat er nog wat licht op viel. Scherp uitgetekende jukbeenderen had hij, een machtige, geprononceerde boksersneus: zijn gezicht, gericht op een of ander meesterwerk van Rembrandt, werd op de ansichtkaart beschenen door een nogal burgerlijk gebloemde schemerlamp. Hij was zelf een meesterwerk. Zwarte vegen onder zijn ogen, erop geschilderd door gebrek aan tijd voor zoiets saais als slapen, maakten die ogen nog lichter.

Nu kan het. Dóé het dan.

Met trillende vingers begon ze te scheuren. Vlak boven zijn gezicht. Het licht van de gebloemde schemerlamp speelde over zijn voorhoofd, over zijn perfect uitgelichte, volle lippen. En verder scheurde ze, zo precies mogelijk, rondom zijn krullen.

Rembrandt speelde met licht en schaduw, schoot haar te binnen; zoiets had ze hem wel eens horen beweren. Allemachtig! Dat had hij zeker ook uit dat boek en op de gevoelige plaat, op deze ansichtkaart, in praktijk gebracht.

Oeps, een scheur in zijn oor. Ik heb verdorie te weinig licht.

Ze scheurde verder, rakelings boven zijn hoofd, dwars door de boekenkast waarvoor hij zich had gepositioneerd, dwars door een opengetrokken gordijntje dat zijn boeken toonde. Dikke pillen. Zelfs bij daglicht had ze de titels niet kunnen ontcijferen. Maar het waren er heel wat minder dan bij haar thuis, vroeger, in Hamburg: honderden in leer gestoken, weerloze banden hadden daar gestaan, sommige eeuwenoud. Op een avond waren de boeken uit de kast getrokken door een jonge SA-man, die ze de volgende dag weer verontschuldigend terugbracht; hun boeken werden niet in beslag genomen want moeder was behalve jodin van origine ook Nederlandse: ‘Entschuldigen Sie, bitte.’ In de verkeerde volgorde waren ze weer teruggeplaatst op de zware eiken planken… Maar daar ging het nu even niet om, je moest je gedachten hier voortdurend wegdrukken, ze dooddrukken als de luizen die haar tot nu toe bespaard waren gebleven; nog wel. Nee, ze wilde aan zíjn boeken denken. Waar hij duidelijk trots op was. Al had zij er nu dwars doorheen gescheurd, uit angst, een bange opwelling, woede, wanhoop, verliefdheid, gekte, dadendrang desnoods of een combinatie van dat alles. Of zomaar. Intuïtie. Rob de Vries kon maar beter verdwijnen.

Hij kwam niet uit een intellectueel milieu, zoals zij. Had hij dat met deze zelfbewuste ansichtkaart willen compenseren? ‘Wat een giller!’ had ze op z’n Amsterdams kunnen roepen als hij hier was geweest; hij was hier natuurlijk niet maar zat veilig – of niet zo veilig – in Amsterdam, met een hele collectie persoonsbewijzen. Zij had een vals persoonsbewijs altijd geweigerd. Al had hij het haar honderdmaal aangeboden – nee, vaker. Waarom had ze het eigenlijk geweigerd? Uit een soort solidariteit met haar vrienden, van wie sommigen al weg waren, naar ‘het oosten’.

Uit angst ook, misschien. Achterlijk, achteraf. Haar ogen stonden nu wijd open in de barak waar nu bijna volledige duisternis heerste, waar iedereen sliep, of deed alsof. Ik ben écht achterlijk. Zijn moeder zat ook ondergedoken. Een vrouw die haar niet had gemogen, maar goed, zij zat verstopt; waarom ik niet? Het had gekund.

Een hele toneelvoorstelling lang had ze naast zijn mollige moeder – Bertha – gezeten, die haar al meteen had toegesist: ‘Verbeeld je maar niks. Je bent me te verwend.’

Als ze de verscheurde foto schuin hield en haar ogen toekneep, zag ze onder de planken met dikke pillen zijn dunnere bandjes staan, schots en scheef. Toneelstukken die hij vanbuiten leerde, voor het geval dat. Als iemand uitviel, kon hij direct invallen. Zo, had hij verteld, was hij zonder opleiding aan het toneel gekomen. Daarvoor was hij met sponzen langs de deur gegaan.

In Rembrandt, schilderijen had hij houdingen bestudeerd, en gezichtsuitdrukkingen; dat kwam hem van pas ‘op de planken’.

Ze scheurde zo voorzichtig mogelijk verder omlaag. De ansichtkaart vertelde alles over hem, haar verloofde, dat was hij nog altijd, onuitgesproken. Al was het uit geraakt, ook onuitgesproken. Toch raakte het steeds weer aan. Vanonder scheurde ze eerst alleen zijn benen eraf, op goed geluk, want ze waren nauwelijks te onderscheiden. En ten slotte toch maar zijn hele lijf.

Wat hield een woord als aan, of uit in, als alles zonder hem leeg was; vol of leeg was misschien beter dan aan en uit, overwoog ze terwijl ze zijn lichaam versnipperde.

‘Ich hab es bei Nacht den Sternen erzählt, ich liebe dich.’ Het mooiste revuelied, vond iedereen. Hij kent het niet eens. Irritant mooi, op het sentimentele af – hoe simpeler, des te hartverscheurender – maar het ging over hem. De stapel werd te dik om te versnipperen. Ze stak de stukjes Rob onder het vale katoen.

Schuin beneden, op tweehoog, zag ze een vierkant zwarte lucht; eigenlijk vier vierkantjes zwart, gescheiden door afbladderende vensterlatten. Het gordijn, een ouwe lap, zat niet dicht. Het was nog een heldere nacht, een sterrennacht ook, krankzinnig donker kon het worden boven de godverlaten vlakte, waarvan ze maar een klein deel kon zien.

Wie vertelde er nou werkelijk iets aan de sterren? Echt iets voor een stom liedje. Ze pasten niet in dit barakkendecor; het uitspansel straalde, dát was pas ongepast. Het mag opgedoekt worden – oprollen maar! – of weggezet, als een paneel.

Zijn gezicht op het eironde stukje, een centimeter groot, hield ze nog in haar gesloten hand. Zijn ogen in zijn ernstige gezicht dat ze had gespaard; bloedserieus keek hij haar aan.

En dan was er die andere, oudere man. Hans Eisinger. Die haar geliefde wilde worden, zo leek het; nee, zo was het, dat was duidelijk genoeg. Van hem had ze geen foto.

Maar ook hem zag ze zo wel voor zich, in zijn groene overall met zwarte cape van de Ordedienst: gevreesd, geminacht maar ook benijd. In de pauze was hij nog even naar de kleedkamer gekomen. Over gillers gesproken! Besuchen Sie uns bitte nicht hinter der Bühne, stond duidelijk op de deur geschreven, wir haben genug zu tun! De deur had op een kier gestaan, zijn typische stem had ze direct herkend. O nee, niet nu, had ze gedacht, nogal opgelaten, maar ze had zich er snel overheen gezet en was toch even naar hem toegegaan, had zijn complimenten met een kwinkslag in ontvangst genomen, zijn zachte woorden die haar toch wel goed deden en ze had gezegd: ‘Tot straks misschien ja, na de voorstelling.’ Zijn bemoedigende – jawel, ze gaf het toe: vaderlijke – aanwezigheid had haar gerustgesteld.

Vati… Al jaren had ze hem niet meer gezien of gehoord. Zijn stem! Zijn bidden was intens, als wenen geweest, wondermooi, mensen hadden hem geadoreerd. Aan zijn hand, wandelend langs de Elbe, had ze trots om zich heen gekeken terwijl hij zong, terwijl iedereen hen nakeek. Na de Kristallnacht, ze was net in Amsterdam met moeder en stiefvader, had ze nog gehoord dat de synagoge van rabbijn Carlebach in brand was gestoken. Een bunker was ervoor in de plaats gekomen. Zong Vati nog, ergens?

‘Grandioos optreden, Hanschje…!’ had Hans Eisinger net buiten de kleedkamer gezegd. ‘Oder moet ik voluit Hannelore zeggen nu je een ster bent? Ik zal maar gauw gaan, je moet je natuurlijk omkleden en dergelijke. Tschuldigung…’ Alleen Camilla Spira had gedaan alsof ze niets in de gaten had gehad: lucht was hij, waren zij, voor haar. De meiden hadden op de achtergrond staan giebelen. Zijzelf ook, toen Hans weer de zaal in was gelopen.

Maar na de pauze was ze zelfbewust de bühne opgegaan voor het komische stukje met de andere Westerbork Girls: in schoolbanken, weer in de korte rokjes, speciaal voor deze scène genaaid. Komiek en regisseur Max Ehrlich had in zijn matrozenpakje voor haar gezeten. Een beetje flauw was het wel geweest, maar ze had het de meiden beloofd: Ehrlich te grazen nemen, omdat hij hen tijdens de repetities voortdurend had gepest en opgejaagd. Toen de leraar het klasje had gevraagd hoeveel vier plus vier was, en Ehrlich trots was opgestaan en ‘negen!’ had gegild, had ze de schoensmeer tevoorschijn getoverd die klaar lag in haar schoolbank. Vermoedelijk had niemand gezien dat ze zijn bankje insmeerde; alle ogen waren gefixeerd op de beroemdheid, die was gaan zitten. Toen hij weer op was gestaan en de klas uit werd gestuurd, had de zaal toch maar mooi gelachen om zijn bruine achterwerk. Alleen de komiek had er de lol niet van ingezien. Ziedend was hij na afloop geweest. Snapten de girls niet hoe belangrijk het was dat er énig niveau was? Met deze puberale grap was dat omlaag gehaald: ‘Verdammt nochmal! Laat de grappen aan míj over. Beseffen jullie wat er gebeurt als de revue wordt opgedoekt?!’

Tijdens de act had hij nog niets van zijn woede laten merken, had hij het gewoon meegespeeld en jolig achteromgekeken naar zijn bruin uitgeslagen, volgescheten broek. En daarna hadden ze dat vreemde liedje gezongen dat maar door je hoofd bleef zeuren. Over hoe moeilijk je het hebt als je vroegwijs bent en meer van de wereld weet ‘dan je leraar en je moeder bij elkaar’:

‘Wenn man noch zur Schule geht, wie schrecklich hat man’s da,
besonders wenn man mehr versteht als Lehrer und Mama.
Mägdelein, du bist noch viel zu klein,
drum schau die Männer nicht so an.
Mägdelein, du sollst recht artig sein!
Sonst holt dich noch der Schwarze Mann…’

Geen moment had ze gedacht aan een dubbele bodem – ja, een erotische dubbele bodem. Verwees het naar de dood? Der Schwarze Mann was toch gewoon een kinderlijke uitdrukking? Maar wakker liggend op het harde stro begon ze daar ineens aan te twijfelen.

Opnieuw draaide ze zich om. Ik moet ontspannen, anders wordt het slapen alweer niets. Stil liggen dan.

De dinsdagavond was de moeilijkste avond, de avond na de trein, na het vertrek. Waar na afloop nooit over werd gesproken. Niet waar zij bij was althans.

Door het optreden was de dinsdagavond gemakkelijker voor haar geworden. Lichter. Na de voorstelling hadden ze staan kletsen en grappen staan maken. Een bevrijdend gevoel. Weer een week voorbij. We zijn er nog.

Wat een show ook! Alleen Hans had het gezien: ‘Je was vlug met je schoensmeer, meesterlijk.’

‘We moeten lachen in het donker,’ had ze iemand van het cabaret horen zeggen toen ze terugliep naar barak 65. Met de meiden, maar zonder hem. Na de voorstelling had Hans haar naar huis willen brengen, naar haar barak. Dat had nou ook weer niet gehoeven.

Ze kon haar ogen net zo goed openhouden. Ze staarde naar het dak, naar het patroon van balken en dwarsbalken daaronder met silhouetten van kousen, onderbroeken, korsetten, als aan spookachtige waslijnen.

6

Door een scheur in het verduisteringspapier drong een blauwbleke streep maanlicht binnen. Het behang van de arbeiderswoning had zijn beste tijd gehad, lang geleden al, en het liet op enkele plekken los; maar in de sierlijke krulpatronen die zich wisten te handhaven op de vochtige, maanbeschenen wand zag Rob moeiteloos haar silhouet, en in het schijnsel met wat goede wil de schittering van haar ogen. Donkergroen? Of lichtbruin? Hij wist het niet, had daar nooit zo op gelet, maar hij wist hoe ze konden kijken: helder. Een beter woord had hij er zo gauw niet voor. Argeloos en alwetend, tegelijkertijd. Tussen groen en bruin in. Precies, zo was het.