DE BOMEN VLIEGEN JE OM DE OREN

Esther Bakker

De bomen vliegen
je om de oren

Een jaar in Swaziland

2008
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2008 Esther Bakker

Omslagontwerp Via Vermeulen/Rick Vermeulen

Foto omslag Esther Bakker

Foto auteur Ronald Hoeben

ISBN 9789025431211

D/2008/0204/935

NUR 740

www.uitgeverijcontact.nl

Inhoud

Voorwoord: Ode aan Julia

Aankomen

Vertegenwoordiger in borstvoeding

Domestic dreaming

De gordijnen hangen

Peter in Zambia

Maandag in Mbabane

Op zoek naar een nanny

De wakkerste krant van Swaziland

Olifanten kijken

Met de vuist een stier doodslaan

De school van Sipho

Een beetje triest

Bosjesmannen en zionisten

Een avondje weg

Een dolle hond

Een groene weduwe in Swaziland

Pap met maïsstamp en chips met ijs

Hoe ik drie taarten bakte en er twee weggooide

Je kan maar beter juffrouw blijven

De koning heeft altijd gelijk

Mieren

De witte vrouwen van Mbabane

Een preek van de dominee

De bomen vliegen je om de oren

Naar een huisje

Winter in Afrika

Woede

Een dof gevoel

Een dag uit het leven van Julia

Vergeet niet je meid te ontwormen

Liefde in het buitenland

Brand!!!

Post-mortem op een brand

Vertrouwen in de Heer

De begrafenis van Samson Dlamini

Op bezoek bij mevrouw Dlamini

Mijn jachttrofeeën

Kijk eens wat de Heer ons gegeven heeft

Natte was in Afrika

Voorwoord: Ode aan Julia

Dit boek zou nooit geschreven zijn zonder Julia. Ze zorgde voor mijn baby, veegde het tapijt in de gang met een bezem, deed de afwas, streek alles, ook de sokken, maakte de bedden op, zette koffie voor mij, met een bordje biscuitjes ernaast, vertelde mij al haar zorgen en problemen en liet me zien hoe het was om een weduwe in Swaziland te zijn.

Soms was ik boos op haar. Dan kwam ze een paar keer achter elkaar te laat binnen, vroeg ze me op een vervelende manier om geld of begon lange monologen over haar moeizame bestaan, terwijl ik net achter de computer wilde kruipen. Ook kon ze boosaardig reageren op mensen die bij ons over de vloer kwamen, van de elektricien tot een huisgast. ‘Niemand is te vertrouwen, jullie zijn veel te zacht,’ zei ze, ‘jullie weten niet hoe Swazi’s zijn.’

Toen ze haar enkel brak en thuis kwam te zitten, merkte ik pas hoe afhankelijk ik was geworden van haar gezelschap. Het huis werd binnen de kortste keren een mierenwalhalla, de ongestreken was stapelde zich op en het vuilnis werd een uur te laat buiten gezet. Maar bovenal miste ik haar Afrikaanse blik op de wereld, haar energie en werklust en haar inspirerende talent om elke dag met frisse moed te beginnen. Het leven werd heel saai zonder haar.

Als iemand in Nederland zijn enkel breekt, is dat een reden om te verzuimen, zeker als je werk doet waarbij je twee gezonde benen nodig hebt. Maar Julia, die helemaal per combi (taxibusje) van ver moet komen, stond drie dagen na haar valpartij alweer op mijn stoep. Ze had een buurvrouw meegenomen. Julia kwam mijn strijkwerk doen – zittend, met haar gipsbeen op een kartonnen doos – en ze zou de buurvrouw leren hoe ze het huis schoon moet maken.

Ik neem mijn petje af voor Julia. Ondanks haar zorgen is zij een levenskunstenaar die stekjes opkweekt in plastic waterflessen tot mooie planten en die altijd prachtig gekleed gaat. Ik heb dankzij Julia veel over Swaziland geleerd, maar bovenal veel over mezelf en de verleidingen van een neokoloniaal bestaan. Mensen in Swaziland hebben het zonder enige gêne over ‘mijn meid’, maar ik ben net zozeer in dienst van haar als zij in dienst van mij. Voor wat, hoort wat, dat heb ik geleerd, van Julia en van Afrika.

Aankomen

Peter rijdt weg in een rode stofwolk. Een beetje aarzelend nog, met het stuur aan de verkeerde kant. Ik zwaai hem uit alsof hij maanden weg zal blijven. Ik kijk omhoog, naar de bergen die het dal omsluiten. Nevelslierten stijgen op langs groene bergwanden. Ik sluit de deur van ons piepkleine appartement dat we huren totdat we een eigen huis hebben. Floyd zit boven op de krijsende baby. Lester sleurt hem weg. Nu huilen er twee. ‘Dat hoef jij niet te doen Lester, dat doet mama wel.’ Dat was onverstandig want nu huilen er drie. Dit wordt een lange dag. Ik lepel twee scheppen instant koffie in mijn kopje. Ik ben een huisvrouw en moederziel alleen in Afrika.

Later, de baby doet zijn ochtenddutje, loop ik met de twee oudsten door de tuin van het hotel. Floyd dribbelt achter een bal aan op zijn dikke witte peuterbenen. Lester duwt de afgekloven vleugel van wat ooit een prachtige vlinder moet zijn geweest onder mijn neus. ‘Ik wil hem bewaren voor papa,’ zegt hij ernstig en hij brengt de halve vlinder naar binnen. Ik probeer niet te denken aan Afrikaanse bacillen en maden. ‘Doe maar ja,’ zeg ik, ‘dat zal hij leuk vinden.’

Op de waslijn in de naburige tuin zitten groen met rode vogeltjes. Ze hebben lange staartveren met krulletjes eraan. Een andere vogel zingt alsof hij met belletjes rinkelt in zijn keel. Ik tuur de boom in om hem te ontdekken. Ik zie een zwarte vogel met een lange gebogen snavel, zo dun als een naald. ‘Dit is nou geluk,’ zeg ik tegen mezelf, ‘ik loop een minuutje de tuin in en ik zie al twee vogels die ik nog nooit eerder heb gezien. Ik hoef niet op safari. Afrika begint hier, in de tuin.’

We wandelen de poort uit van het complex. We gaan op een stoepje zitten. Langs de weg lopen colonnes zwarte mensen. Vrouwen met baby’s op de rug gebonden. Vrouwen met ladingen hout op het hoofd balancerend.

‘Hello,’ brabbelt Floyd uitdagend.

‘Hello,’ roept een oudere vrouw terug. ‘Come with me. We will make a fire!’ Ik informeer bezorgd of haar vracht niet te zwaar is. ‘Nee hoor,’ roept de vrouw vrolijk en ze loopt verder.

‘Bye, bye,’ roept Floyd haar na.

Om ons heen de bergen. De aarde is vuurrood. De jacarandabomen bloeien elektrisch paars. Het is tien uur ’s ochtends. De wereld is vers en koel. Ik ben nog maar drie dagen in Afrika, maar het voelt als weken.

We komen aan in Matsapha in een origineel propellervliegtuig. Binnen is het zo klein dat de stewardess door haar knieën moet zakken om te demonstreren wat te doen in het geval we zouden neerstorten. Als de piloot de motor uitzet en ik de trap afdaal, baby Elliot in mijn armen, hoor ik helemaal niks. Het is adembenemend stil in Swaziland.

We lopen naar een klein gebouwtje met een palm ernaast. De vlag van Swaziland hangt bewegingloos naar beneden. Het is een vliegveld als uit een klassieke Hollywoodfilm. Er staan wat mensen te wuiven naar hun geliefden, vanachter een hek. Niet naar ons, dat is zeker. Wij kennen helemaal niemand. Ik weet nog niet dat die plek achter het hek mijn vaste standplaats zal worden. Peter moet half Afrika doorreizen als vertegenwoordiger in borstvoeding, ik ben de taxiservice.

We schuiven onze loodzware tassen – gevuld met spullen om de komende twee maanden te overleven – door de douane. De vrouwelijke douanier die de eerste tas openritst met een streng en gesloten gezicht, stuit op een forse speelgoedslang. Ze springt op met een harde gil en slingert het beest de hal door.

Peter en ik, voorbereid op corruptie en bureaucratie in Afrika, we hebben zelfs een speciale cursus gevolgd, kijken elkaar aan. Gaat het nu al mis? Maar de collega’s van de angstige douanebeambte bulderen van het lachen. Ze rent achter hen aan met de slang in haar hand, stopt het stuk speelgoed terug in de tas en wuift ons vrolijk door.

Had ze moeilijk gedaan, had ze doorgezocht tot aan de verboden zakjes spruitjeszaad (een cadeautje) die tussen de opgerolde sokken zitten, dan hadden we misschien gedacht: wat een rotland, dat Swaziland, laten we maar voorzichtig zijn. Maar Swaziland verwelkomt ons met een flauwe grap en we vergeten subiet onze weerbaarheidcursus.

We worden afgehaald door John, de vrijwilliger van IBFAN Afrika, de organisatie waar Peter de komende twee jaar voor gaat werken. Hij laat de kruiers onze tassen in een grote Toyota laden en strooit wat muntjes in hun handen. John heeft de diepste stem die ik ooit heb gehoord. John spreekt niet, hij declameert.

Met grote ogen, gulzig kijkend naar het nieuwe land, rijden we over de snelweg van Manzini naar Mbabane. Koeien met grote horens grazen langs de weg en steken bedaard over. John wijst omhoog, naar de wolken die de bergtoppen verborgen houden en zegt: ‘Kijk, dat is Mbabane, daar gaan jullie wonen.’ Ik zie niets.

Als we later de stad inrijden, kan ik mijn ogen niet geloven. ‘Dit is Mbabane,’ zegt John, en hij maakt een weids handgebaar naar een vervallen industrieterrein. Er staat het betonskelet van een nooit afgebouwde flat, rijen verroeste containers met daarin de autorijschool en de kapper. De weg zit vol met gaten. Mbabane lijkt een stad in oorlog. Is er leven?

Gelukkig, een mevrouw met een enorm achterwerk balanceert een tas op haar hoofd. Ze draagt een wollen muts en een broek onder haar rokken. Schoolkinderen in uniform staan te wachten bij het stoplicht. Auto’s, witte busjes propvol mensen en hier en daar een straatverkoper met wat avocado’s en bananen.

John rijdt ons naar de buitenwijken van Mbabane. ‘Hier gaan jullie golfen,’ zegt hij, als we een gifgroen golfveld passeren. ‘Dat weten jullie nog niet, maar dat gaan jullie doen, let maar op.’ Vervolgens rijdt hij een brug over naar wat groene heuvels vol met witte huizen. Om de tuinen van de huizen staan hoge muren met automatische hekken. ‘Daar gaan jullie wonen,’ zegt hij voorspellend. Ons leven ligt al klaar.

Ray Masoeko, de administrateur van IBFAN, heeft voor ons een tijdelijk onderkomen uitgezocht in Ezulwini, in de koninklijke vallei. In Ezulwini schijnt de zon en is het zeker dertig graden. Een andere klimaatzone, op vijftien kilometer afstand van Mbabane. We rijden de binnenplaats op van Bethels Court. Het hotelpersoneel komt opgetogen onze hand schudden. We worden naar een appartement gebracht aan de binnenplaats, met onze twaalf tassen. Het huisje is in één keer vol en we kunnen geen voet verzetten. Daarom ga ik snel uitpakken. Ik stouw stapels met kleren in kasten. Peter wordt de gevaarlijke buitenwereld ingestuurd om boodschappen te gaan doen in de plaatselijke Albert Heijn. Voorlopig reken ik slechts op bananen en avocado’s, de rest is een verrassing.

Hij komt met een tas vol boodschappen terug en met een krant: The Observer. Als de kinderen schoon en doodmoe in hun bedjes liggen, ga ik die lezen. In welk land ben ik terechtgekomen? Het eerste artikel gaat over de premier van Swaziland. Hij moest huilen bij een begrafenis. Het verhaal gaat niet over de begrafenis maar over zijn tranen, inclusief een close-upfoto. Wat betekenen die tranen in Swaziland? Ik weet van niets.

Tweede stuk: een vrouw wordt veroordeeld voor een meervoudige moord. Haar man wilde er een tweede vrouw bijnemen. Dat laatste mag in Swaziland, maar de eerste echtgenote kon het niet verkroppen. Ze huurde een man in die voor de agressieve echtgenoot van de beoogde tweede vrouw moest doorgaan. Deze leefde zich echter iets te veel in in zijn rol en stichtte brand. Vier mensen kwamen om het leven.

Stuk drie: een winkelbediende heeft haar baas bestolen. Deze Chinese baas sloeg haar en betaalde haar slecht. Haar vriend, die getrouwd is met een andere vrouw, dwong haar tot de diefstal. Ze is vierentwintig en heeft vier kinderen. Alle vier van haar vriend, die niet bij haar woont en ook niet voor haar kinderen zorgt. Een talkshow als Jerry Springer kan ook zo in Afrika worden opgenomen.

Vooruit, nog eentje om het af te leren: een meisje van dertien is verkracht. Ze ging water halen in de rivier en werd de bosjes ingesleurd. De man gebruikte geen condoom. Geen onbelangrijk detail in een land waarvan dertig procent van de inwoners hiv-positief is. Ik zucht diep. Swaziland is geen paradijsje.

De volgende dag haalt bariton John ons weer op. We gaan op zoek naar een auto. Dat is een mannenzaak, vindt John. Ik blijf op de achterbank zitten, met de kinderen. Een jongen in lompen, met een verwarde blik, komt aan het open raam staan. Hij wil wat van me, maar ik heb geen geld. Hij kijkt naar de pakjes sap die we zojuist hebben gekocht. De kinderen hadden dorst. De jongen komt dichterbij en reikt in de auto. Ik laat het gebeuren, met Floyd op schoot. Die zit eerste rang. De jongen grijpt met een boos gezicht naast me op de bank. Hij heeft een vies zakdoekje te pakken en begint te schelden. Ik kijk hulpeloos naar John die net terugkomt. Die geeft de jongen wat muntjes. ‘Ik had iets moeten doen,’ zeg ik, ‘ik zat daar maar met dat open raam.’ John zegt: ‘Ja, dat was gevaarlijk.’ Ik word ontzettend boos op mezelf. Ik zat lekker te genieten van Afrika, met wijd open ogen, als een onnozel schaap. Ik ben geen rugzaktoerist meer, maar een moeder van drie jonge kinderen. Opletten nu, dit was een waarschuwing.

Na een zaterdag vol regeldingen, spelen we op zondag toeristje. Precies vijftien minuten nadat we de deur van ons huisje achter ons sluiten, staan we aan de hekken van natuurpark Mlliwane. Het was heel simpel: we sloegen een afslag van de snelweg in, hobbelden drie kilometer langs kleine nederzettinkjes met pittoreske hutjes en puntige stokken als afzetting. Overal liepen mensen op hun zondags, met een trits kindjes, op weg naar de kerk.

De kleuren zijn nog niet uitgebleekt, zo vroeg in de ochtend. De weg is van knalrode aarde en de bergen beginnen aarzelend aan het groen na een lange droge winter. Hier en daar zweven wolken van paars: de bloeiende jacarandabomen. ‘Hé, ik zie een hert,’ zeg ik dommig, ‘stoppen!’ Het is geen hert, het is een gnoe. Lester confisqueert de verrekijker en bewaakt hem de rest van de dag als een gierige oude vent.

Dan hollen er twee grote parelhoenders met blauwe koppen over de weg. Vanaf dat moment zal onze verrukking niet ophouden. We zien krokodillen, nijlpaarden, zebra’s, impala’s en wrattenzwijnen. Ik laat mijn camera klikken bij de boom van een gele weverkolonie, vol met ronde nesten. De flitsgele vogels vliegen af en aan met lange groene grasstengels in hun snavel.

Omdat er geen leeuwen en andere roofdieren zijn, kan ik gewoon achter de buggy lopen. Ik zie de bergen en ze lokken me zoals ik dat de afgelopen vierenhalf jaar niet meer heb gevoeld, niet meer sinds mijn oudste kind geboren is. ‘Ga jij maar rijden, wij lopen wel,’ zeg ik dromerig tegen Peter. Maar Floyd gaat in het rode zand met zijn legokoetje zitten spelen, zielstevreden, en ik krijg hem niet mee. Over een paar weken loop ik hier alleen, met rugzak, beloof ik mezelf.

In juichstemming rijden we het park rond met de auto. Lester met de ‘verderkijker’ aan zijn ogen gekluisterd, ik met de camera. Elliot hangt uit het raampje te kluiven aan de tochtstrip of dut wat weg. Floyd zit bij mij op schoot en noemt alles ‘ebrapaard’ of ‘mooie Bambi’. Bij dat laatste compliment heeft hij een aangedaan trillertje in zijn stem.

We lunchen in het rustkamp. Lester eet zonder zeuren een hele tosti op. Een verwende struisvogel komt restjes halen. Wrattenzwijnen met hun gekke kwispelende staartjes trippelen over het terrein. Ze zijn oerlelijk, maar wat staan ze elegant op de poten. De kinderen achtervolgen een grote hagedis die een blauwe kop heeft als een edelsteen.

We rijden terug naar ons hotel. De kinderen gaan moe slapen. Wij trekken een fles wijn open. Net vakantie. Maar morgen gaat Peter voor de eerste keer naar zijn werk. Ik blijf in het hotel met de kinderen. Ik weet dat het een kwestie is van uitzitten en niet te veel willen. Voor je het weet, zitten we in ons eigen huis met tuin. Dan kan het echte leven beginnen. En in de weekenden gaan we ‘mooie Bambi’s’ kijken.

Vertegenwoordiger in borstvoeding

Peter gaat de komende twee jaar werken op het hoofdkantoor van IBFAN Afrika (International Baby Food Action Network). Als je ontwikkelingswerk doet, dan doe je dat met het hele gezin. Ook ik ben dus een beetje in dienst. ‘We’ worden uitgezonden door ICCO, een grote Nederlandse ontwikkelingssamenwerkingsorganisatie. Peter krijgt voor mij zelfs een toelage, net iets meer dan voor de kinderen.

We gaan met het hele gezin op bezoek bij het kantoor van IBFAN. Aan de muur hangen posters waarop verliefd kijkende moeders met een gezonde baby aan de borst prijken. Ze hangen naast de verplichte portretfoto van de koning van Swaziland Mswati III. Hij is vast ook met de borst gevoed want hij ziet er patent uit.

Flesvoeding is taboe volgens IBFAN. De eerste vraag die mij gesteld wordt door Pauline Kisanga, de baas van Peter, is dan ook: ‘Je voedt de baby toch nog wel?’ Ze bekijkt de negen maanden oude Elliot met een wegende blik en daarna, niet minder wegend, bekijkt ze mijn buste.

Ai, dat is een pijnlijke vraag. Maar dat kan Pauline Kisanga ook niet weten. Het liefst roep ik nu enthousiast uit: ‘Jawel, en ik ga door tot zijn tiende levensjaar!’ Het wrange is dat ik echt één van de weinige vrouwen op aarde ben die – ik durf het bijna niet hardop te zeggen – ‘te weinig melk heeft’.

Ik weet al wat er nu volgt. Moeders hebben nooit te weinig melk, ik ben gewoon slecht geadviseerd. Maar dan kent Pauline me nog niet. Ik weet alles van borstvoeding, maar het zelf geven, dat kon ik maar mondjesmaat.

Ik kruip beschaamd weg in een hoekje als ik zeg: ‘Nee, ik ben ermee gestopt want het ging niet goed.’ Ik wil eraan toevoegen dat ik Lester vijf maanden borstvoeding heb gegeven en dat hij maar bleef huilen en een broodmager ontevreden speenvarken werd, tot de dag dat hij zijn eerste fles kreeg. Vanaf toen was hij de rust zelf.

En dat het met Floyd precies hetzelfde dreigde te gaan, tot ik permissie kreeg hem bij te voeden. Op die manier hebben we het samen toch nog zo’n vier maanden volgehouden. Toen Elliot geboren werd, en hij op de vierde dag ook uitdrogingsverschijnselen vertoonde, zei ik vastbesloten: ‘We gaan aan de fles!’

Pauline schrikt ervan: dat komt onverwacht. Geef uitgerekend ik, die toch het goede voorbeeld moet geven aan Afrikaanse vrouwen, geen borstvoeding? Ze kijkt nog een keer kritisch naar mijn Elliot met zijn bijna eetbare armpjes vol vet. ‘Het is te zien,’ hoor ik haar prevelen. Flesvoeding maakt dikke kinderen.

De jongens pakken braaf hun speelgoed uit op de vloer van Paulines kantoor. Hun plastic beestjes zitten handig opgeborgen in hun reisverpakking: een leeg blik babyvoeding. O jee, alsof ik de duivel in blik mee naar binnen heb genomen. Ik schop het onding snel onder mijn stoel. Heeft Pauline het gezien?

IBFAN zetelt in een klein sober kantoor in het Llan‘lubeka House, een kantorencomplex in het centrum van Mbabane. Peter laat me trots zijn kantoortje zien. Er past precies een bureau in. Met zijn rug zit hij naar de centrale hal, verborgen achter beige lamellen. Alles is bruin, zoals dat gebruikelijk was in de jaren zeventig. Geen opwekkende omgeving maar ach: uiterlijk doet er niet toe aan het front.

Vanuit hier gaat Peter de komende twee jaar zijn werk verrichten. Hij moet kindervoedingsorganisaties, kinderartsen, diëtisten, ambtenaren en iedereen die ook maar iets met kindervoeding te maken heeft, helpen het beleid van IBFAN uit te voeren. Hij doet dit in Tanzania, Oeganda, Gambia, Zambia en Mozambique. Voor een deel vanuit Mbabane en deels in de landen zelf. Het betekent dat hij elke maand een week weg zal zijn, iets waar ik af en toe aan denk, maar niet al te veel. Je moet niet eerder ongelukkig worden dan nodig.

Voor ik nu de indruk wek dat Peter in een organisatie van fanatici terecht is gekomen, eentje die de realiteit allang uit het oog heeft verloren in de verharde strijd om de moederborst, een soort borstvoedingsmaffia, moet ik eerst uitleggen hoe belangrijk de strijd van IBFAN is.

In Nederland is het goed om borstvoeding te geven. Met moedermelk gevoede kinderen zijn vaak slanker, sterker, intelligenter en minder vaak allergisch. In Afrika is borstvoeding overleving. In Afrika is meestal geen schoon water beschikbaar en zijn veel moeders te arm om elke vier dagen een blik dure flesvoeding te kopen. Ze lengen de voeding aan of ze geven de zuigeling maïspap. Het gevolg is massale babysterfte door diarree en ondervoeding. Borstvoeding is gratis, schoon en altijd voorradig.

Veel moeders in Afrika en Azië denken er juist goed aan te doen om flesvoeding te geven. Het lijkt een veel beschaafdere manier van baby’s voeden dan dat primitieve borstvoeden van hun moeders. Ze zijn in die opvatting jarenlang gesteund door de reclamecampagnes van melkpoederfabrikanten.

Bovendien, niet alle moeders kunnen zich veroorloven thuis te blijven bij hun baby. Ze moeten geld verdienen. De bazen in Afrika geven werkneemsters niet altijd de mogelijkheid om borstvoeding te geven. De baby’s worden achtergelaten bij oma, die elke paar uur een flesje klaarmaakt en ze te snel op goedkope pap over laat gaan.

Vooral de vloedgolf aan hiv en aids heeft het imago van borstvoeding veel kwaad gedaan. Veel moeders durven geen borstvoeding te geven als ze hiv-positief zijn. Ook veel dokters, verloskundigen en verplegers adviseren moeders geen borstvoeding te geven als ze hiv-positief zijn. Dat is bijna een automatisme.

Maar nu volgt de crux: baby’s gaan nog eerder dood aan flesvoeding of maïspap dan aan aids. Sterker nog, als de moeder hiv-positief is, is het goed om de baby borstvoeding te geven. Dat versterkt zijn immuunsysteem en hij krijgt de antistoffen van zijn moeder mee. Mits hij uitsluitend moedermelk krijgt en niet wordt bijgevoed.

Je geeft hiv-aids niet door via moedermelk, maar via bloed. De baby loopt pas risico op besmetting als hij wondjes in zijn darmen heeft. Die wondjes krijgt hij als hij pap of vast voedsel erbij krijgt, of als hij een darminfectie oploopt. De kans op wondjes of infectie is klein als hij uitsluitend aan de moederborst ligt.

In een ideale wereld, waarin moeders genoeg geld hebben voor melkpoeder, overal schoon water voorhanden is en de flessen gesteriliseerd gebruikt worden, is het natuurlijk beter om flesvoeding te geven aan baby’s van hiv-besmette moeders. Maar in die ideale wereld leven we nu eenmaal niet. Zeker niet in Afrika.

De boodschap van IBFAN moet doordringen tot de diëtisten, de gemeenschapswerkers, de tv-zenders, de dokters, de multinationals, de regeringen, de moeders, de oma’s en de tantes van Afrika. Het moet algemeen beleid worden in Afrika dat moeders gestimuleerd worden zes maanden uitsluitend borstvoeding te geven.

IBFAN baseert zijn opvattingen op wetenschappelijk medisch onderzoek. Daaruit blijkt dat borstvoeding beter is in geval van hiv-aids en armoede. Dus wat is eigenlijk het probleem? Wie wel eens een ordinaire thriller of een boek over globalisering en multinationals heeft gelezen, weet dat veel zaken minder eenvoudig zijn dan ze lijken.

Afrika is een mooie groeimarkt voor flesvoeding. Hele legers moeders werken en mogen hun baby niet zogen van hun baas. Veel moeders zijn hiv-besmet of vermoeden dat ze dat zijn. Daarbij is borstvoeding nog steeds gebruikelijk in Afrika: een heleboel potentiële klanten dus. En last but not least: in Afrika worden veel baby’s geboren.

Er doet een verhaal de ronde in de media en ik hoop dat het geen broodje aap-verhaal is. In de Filippijnen, een land waar vrouwen massaal flesvoeding geven, zou een proces gevoerd worden tegen een multinational omdat deze zich niet aan bepaalde internationale codes houdt. De advocaat die de zaak voor het Filippijnse IBFAN zou voeren, is vermoord.

Maar ook zonder deze thrillerelementen is de strijd van IBFAN een verbeten strijd. De fabrikanten van flesvoeding zeggen het beleid van IBFAN te onderschrijven en zich eraan te houden. Zo mogen ze op een reclamefoto geen baby laten zien die uit een fles drinkt. Ook mag een reclame niet impliceren dat flesvoeding beter is dan borstvoeding.

Maar de melkpoederfabrikanten vinden andere, slink se wegen om hun product toch aan de man te brengen. Hoe gaat een kinderziekenhuis om met de subsidie van een multinational? Hoe stevig moet je in je schoenen staan als verpleger, als er een kast vol gratis blikvoeding paraat staat? Geeft het ziekenhuis de borstvoeding een eerlijke kans als ze ongeïnformeerde moeders voor zich hebben?

Die gratis flesvoeding is geen cadeau maar een marketingactie. Als de moeder thuiskomt met haar baby is de borstvoeding niet op gang gekomen en opgedroogd. Ze moet dus voor zes maanden melkpoeder kopen. Je kan maar het beste heel argwanend staan tegenover deze liefdadigheid.

Overigens gaat de strijd van IBFAN niet alleen maar over borstvoeding. Ook de gezonde voeding van kinderen in het algemeen hoort bij de strijdpunten. In Afrika stappen veel gezinnen over op het eten van geïmporteerde groenten en granen. Vaak zijn de lokale varianten gezonder en vooral goedkoper.

Het is wel wrang dat juist deze Nederlandse moeder, die al zoveel te stellen heeft gehad met haar eigen borstvoeding, de komende twee jaar fervent actievoerder voor borstvoeding moet zijn. Als een moeder in Swaziland me vraagt of ik mijn welgevoede dreumes ook nog met de borst voed, zal ik liegen voor de goede zaak. ‘Jawel,’ zeg ik dan trots, ‘en kijk eens hoe goed het met hem gaat.’ Leve Elliots dikke armpjes! Nu alleen nog een manier bedenken om de blikken melkpoeder stiekem van de supermarkt naar huis te vervoeren.

Domestic dreaming

In de borst van menig ontwikkelingswerker klopt het hebberige hart van een onvervalste koloniaal. Je droomt wel eens van een witte villa op een berg, met glanzende parketvloeren en een tuin vol bloeiende struiken. Maar dat krijg je natuurlijk niet, we leven niet meer in de jaren dertig tenslotte. Of toch wel?

We hebben een huis gevonden. De huurmakelaar heeft ons precies twee huizen aangeboden. Eentje lag kilometers buiten de stad, op een erg eenzame plek en bungelde boven een diepe afgrond. Ik zag onze jongetjes al op de bodem van het ravijn liggen. Geen veilige omgeving voor een jong gezin.

Gelukkig worden we meteen verliefd op het tweede huis dat ons is aangeboden. Het is een droomhuis en heeft niets met opofferend idealisme te maken. Het is eerder koloniaal: een witte oude villa op een heuvel. De oprit is zo slecht dat je bijna een fourwheeldrive nodig hebt om het huis te bereiken, maar ach, een kniesoor die daarop let.

De tuin staat vol geurende bloemen en heggen met kamperfoelie, heeft terrassen en rozenborders en tientallen monumentale bomen. Er staan stokoude eucalyptusbomen waar je bijna een tunneltje voor een auto in kunt boren, zo breed, een joekel van een paarse jacaranda mét cyclaamroze bougainville eroverheen gedrapeerd en struiken vol rijpe moerbeibessen. In de voortuin liggen rotspartijen waarover je kunt klauteren. De god die dit paradijs geschapen heeft, heet Samson en hij werkt er al dertig jaar.

Als we met de makelaar de tuin in lopen, verliefd op de romantische plek, vallen we bijna in een azuurblauw zwembad. ‘Een zwembad? Hoe kan dat nou,’ roep ik verbaasd uit. Ik heb op mooie natuur gerekend, op leuke muziek en op een standvastig zonnetje toen ik naar Swaziland verhuisde. Maar zelfs in mijn stoutste dromen over ontwikkelingswerk komt geen zwembad voor.

‘Wat zit er achter, what’s the catch?’ vraag ik daarom aan de makelaar. Hij kijkt me niet-begrijpend aan. Wat moet hij met mijn calvinisme? Peter snapt het gelukkig wel en pakt mijn hand vast terwijl de makelaar de automatische reiniger van het zwembad demonstreert. We hebben ons huis gevonden, maar zijn bang dat het ons nog afgenomen zal worden. Hebben we ergens een komma verkeerd gelezen?

Later zullen we merken wat achter deze droomaanbieding zit: een gammel huis vol mankementen, een huisbaas die slechts schoorvoetend dingen komt repareren en een uit zijn krachten gegroeide tuin die ons nog heel wat hoofdbrekens zal bezorgen.

Voor nu zijn we gelukkig. Ons huis is wit, heeft alleen een begane grond en schuilt onder een solide dak zodat we droog zitten in het regenseizoen. De kamers hebben grote ramen met witte traliehekken tegen de inbrekers en houten vloeren. Die vloeren zijn een unicum in het land van de witte plavuizen. Om de romance te vervolmaken prijkt voor het huis een veranda met pilaren, je moet alleen wel oppassen dat je niet door de balustrade breekt.

We hebben in elke kamer grote ingebouwde kasten, zodat we geen kasten hoeven te kopen voor onze spullen die op dit moment over de oceanen stomen. We hebben een bediendeverblijf en een washok. We hebben waslijnen. We hebben twee garages waarvan we nog niet weten of ze open kunnen. We hebben hekken met scheermesjesprikkeldraad erbovenop.

Het huis bestaat uit een woonkamer en een eetkamer en suite. De kamers zijn zo hoog dat het echoot. Een euvel dat, ook als de kamers niet meer leeg zijn, ons nog veel ergernis zal bezorgen. Geen drie schelle kinderstemmetjes, maar steevast zes, plus tweemaal een krijsende moeder. Naast de open haard hangen houten planken waarop je dichtbundels kunt stapelen. We hebben drie slaapkamers en een studeerkamer. Deze laatste beschikt kamerbreed over boekenplanken, iets wat ik altijd al wilde hebben. Heel jammer dat mijn boekenverzameling in Nederland is achtergebleven.

Ach, het is niet allemaal super-de-luxe, meer een opknappertje eigenlijk, maar het huis is schoon en heeft prachtige verhoudingen, heel klassiek. Het juiste woord is: romantisch. En het is heel praktisch dat het huis op een steenworp afstand van de stad ligt. Peter kan op de fiets naar zijn werk, al klimmend en dalend over de heuvels. Dat betekent dat we maar één auto hoeven te kopen. We hebben geen geld voor twee auto’s. Kun je je voorstellen dat je een heel huis moet inrichten en een auto moet kopen in een paar dagen tijd?

De Mbabane-club, waar ik wil gymmen (maar niet golfen), ligt op tien minuten lopen. Later hoor ik van mijn medesporters dat je beter niet kunt lopen omdat je dan steevast in de bosjes wordt getrokken door woeste verkrachters of wordt aangevallen door troepen dolle honden. Merkwaardig dat negentig procent van de Swazi’s toch blijft lopen.

We hebben officieel recht op een bewakersvergoeding vanwege het slechte imago van Swaziland, dus er gaat elke nacht een meneer op onze veranda zitten. Als Peter straks naar Zambia vertrekt, blijven de jongens en ik niet onbeschermd achter. Ik ben er een beetje huiverig voor, maar ik weet dat het erbij hoort, zoals ik ook een hulp in de huishouding moet zoeken. Wie iemand in dienst neemt, wordt lid van de samenleving, krijgt een gezicht en blijft geen buitenstaander. Dat geeft je bescherming. Dat heb ik geleerd op de inburgeringscursus toen ik vroeg of het eigenlijk wel mocht: personeel in huis nemen.

Bovendien, zo luidt de cynische grap: of ontwikkelingshulp positieve effecten heeft op de lange termijn is nog maar zeer de vraag. Maar het geld dat ontwikkelingswerkers uitgeven in een nooddruftig land: aan eten, spullen maar vooral aan mankracht, dat heeft zeker effect.

We kunnen pas over twee weken in ons nieuwe huis. Dus na het dagdromen in de oude witte villa rijden we weer terug naar ons krappe appartement in Ezulwini. Ik heb wel voortaan een kind minder, dat scheelt. Lester gaat naar school in Mbabane en rijdt ’s ochtends mee met zijn vader. Floyd doet elke ochtend zijn schoenen aan in de hoop dat hij mee mag. Vervolgens maakt hij ruzie met baby Elliot. Het is hier te klein en we hebben dringend een zandbak en een driewieler nodig. Gelukkig is onze container al naar ons op weg.

Ik maak een waslijst met spullen die we moeten aanschaffen voor ons huis: een vergiet, een snijplank, wijnglazen… We dringen ons op bij vertrekkende expats. Hebben jullie nog bedden of een eettafel misschien? Het lijkt of mensen elk spijker mee naar huis nemen. Zouden ze wel eens uitgerekend hebben hoeveel het kost om een bankstel over de oceaan te vervoeren? Hoeveel bank kun je daar in Zweden voor kopen? Ach ja, bovenal wil ik hun leven, het reeds gesettelde en veilige leven. Geef dat adressenboek met vrienden er ook maar meteen bij.

In het weekend spieden we door het hek van onze nieuwe tuin. Is het werkelijk zo mooi en zo groot als we ons herinneren? Ik schrijf triomfantelijk naar Nederland: We hebben een huis! Het is wit, het heeft houten vloeren en een zwembad. Vooral de opa’s en oma’s mailen opgelucht terug: een huis! Alsof ze stiekem bang waren dat we in een rieten hutje zouden gaan wonen.

Qua voorbereiding had dat ook best gekund. Het is een beetje onverantwoord om slechts met een paar tassen naar een totaal onbekend land te vliegen, zonder te weten waar je gaat wonen. Zeker als je drie kleine kinderen hebt. Onze kennis van Swaziland was gebaseerd op een avond googelen en The Lonely Planet. Straks zijn we echte Swazi’s. Als je een bos sleutels hebt, dan woon je ergens, toch?

De gordijnen hangen

Ik heb het overleefd: vier weken eenzame opsluiting in Ezulwini. Ik hang gordijnen op, haal de dekens uit het plastic, spreid de kersverse badmat uit en ontdoe ons nieuwe keukengerei van stickertjes. Alles krijgt een plek op een zichtbare plaats. Het huis is zo leeg dat je je niet kunt veroorloven ook maar iets in een kast op te bergen. We hebben wattering nodig.

Ook de auto is na lang gepalaver aangeschaft. Over twee weken is hij van ons. Nu rijdt de lutherse dominee uit Duitsland er nog in rond. Het is een grote auto die we ons eigenlijk niet kunnen veroorloven. In Nederland zou je een oude bak kopen maar hier kun je niet het risico lopen met pech komen te staan in de bush. De wegenwacht komt je niet ophalen. Bovendien zijn de potholes zo diep dat je er met een klein autootje zo in weg kunt zakken.

Ik ben zelf eindelijk aan het rijden gegaan, in de reserveauto van IBFAN, na enige weken laf gedrag. Voor iemand die nog maar een paar maanden haar rijbewijs heeft, gaat het best goed. Het moet er mee te maken hebben dat je hier helemaal geen verkeer hebt, buiten een enkele koe. Ik vind links rijden ook niet moeilijk, want dat rechts rijden zit er bij mij toch nog niet ingeprogrammeerd.

Wat ik wel moeilijk vind, is rijden in de bergen. Ik verslijt mijn remmen doordat ik de boel niet los durf te laten. ‘Mens durf te leven,’ roep ik opzwepend, maar het helpt niet. Mbabane bestaat alleen maar uit steile hellingen. Bij elke kruising moet ik de handrem erop zetten.

Gelukkig is de verkeerssituatie over het algemeen simpel. Bij elke kruising heb je om de beurt voorrang. Een briljant idee. Fietsers zijn er niet (behalve Peter) en voetgangers hebben nooit voorrang, daar mag je gewoon doorheen rijden. Dat verwachten ze ook. Als je voor een voetganger stopt, blijft-ie net zolang wachten tot je weer doorrijdt.

De gordijnen, het vergiet en de theekoppen heb ik vorige week gekocht. Een meisje van het hotel kwam op Elliot passen zodat ik met Lester en Peter mee kon rijden naar Mbabane. Eigenlijk was het de bedoeling dat Floyd ook bij haar bleef, maar hij rende vastbesloten de poort uit, achter de auto aan. Later hoorde ik dat de vrouwelijke helft van de Pattersons hem heeft gered. Ze speelde met hem en legde hem in haar bed. Hij viel als een blok in slaap om te vergeten dat ik hem in de steek had gelaten, ergens in Afrika.

Mevrouw Patterson is een zendeling uit de Verenigde Staten die al maanden in het hotel woont. Toen we de Pattersons voor de eerste keer tegenkwamen, zeiden ze gelijktijdig: ‘Hi, we are the Pattersons, we are from Salt Lake City,’ en staken robotachtig hun handen omhoog in een groet. Ze dragen zelfs een naamkaartje. Swaziland is vergeven van de zendelingen die het land van de aids en de vrije seks af komen helpen. Ze is wel erg lief voor Floyd geweest, al hoop ik niet dat ze hem lid heeft gemaakt van de mormoonse kerk.

Lester is lid geworden van een heel andere kerk: die van de montessorianen. Nergens vind je zoveel montessorischolen als in Afrika. Ik rekende erop dat Lester in strak uniform naar een Swazi-school moest, waar hij dan in twaalf rechte rijen van elk twaalf leerlingen de lessen op zou moeten dreunen, dus het valt mee. Hij heeft al wat vriendjes gemaakt en leert lezen en schrijven. De juffen (acht stuks, op zestig kinderen, kom er maar eens om in Nederland) zijn tevreden over hem. Toch knap dat ze, ook zonder dat hij een woord Engels spreekt, al kunnen zien dat hij hoogbegaafd is. Pas later realiseer ik me dat je het op die school wel heel bont moet maken wil je niet als ‘briljant’ en ‘wonderful’ worden bestempeld. De leraren hebben een zeer enthousiaste instelling.

Lester heeft in de krant gestaan ter ere van Cultural Day op school. Die dag komen alle kinderen in traditioneel landskostuum. De school herbergt twee Taiwaneesjes, een Zweedje, een Belgje, een stuk of wat Britjes, een paar Zuid-Afrikaantjes, een Senegaleesje, een meisje uit India en veel rijke Swazi’s, kinderen van advocaten en prinsessen. Lester ging van top tot teen in oranje gekleed naar school. Ik heb een tekening gemaakt van Beatrix voor de presentatie. Verder had hij blokjes Goudse kaas bij zich, geproduceerd in Italië.

Het is mooi de wereld door Lesters ogen te bekijken. De schoonmaakster van ons appartement heet Zanelle. Lester zei na een paar dagen: ‘Mama, bij mensen uit Swaziland zie je geen muggenbulten.’ Een voordeel van een donkere huidskleur waaraan volgens mij nog niemand eerder heeft gedacht.

Lester vindt het moeilijk dat hij niet met Zanelle kan praten, charmeur als hij is. ‘Zanelle is stom, want ze spreekt alleen maar Engels.’ Op school wordt hem nog erg de hand boven het hoofd gehouden als nieuwe jongen. Hij maakt vrienden met handen en voeten, maar het is de vraag hoe diep de vriendschap gaat, en of die standhoudt als hij alleen nog maar een jongen is die slecht Engels spreekt.

Samen met Floyd neem ik een hulp in de huishouding aan voor ons nieuwe huis. Dat heet hier nogal grof: een ‘maid’. Ik voer vijf gesprekken en Julia lijkt me het meest geschikt. Ik vind haar zo leuk gekleed. Ze draagt een prachtig rood pak en een mooie hoofddoek. Ze is niet verlegen en dat vind ik fijn. Maar mijn keuze blijft een rare gok. Gelukkig mag ik van het bureautje eventueel twee keer ruilen.

Deze Julia vertelt me eerlijk dat ze het moeilijk heeft sinds ze weduwe is, met twee opgroeiende kinderen. Ze is zelfs hooker geweest. Zo, dat is eerlijk, denk ik verbluft. Door ellende gedwongen tot prostitutie. Ze lijkt me wel wat oud voor dit beroep. Ik probeer er liberaal overheen te stappen. Moeilijk land voor vrouwen, wie ben ik om te oordelen. Ik zeg tegen Peter dat we ervan uit kunnen gaan dat ze hiv-positief is. Als ik het later bespreek met Paula (mijn Portugese buurvrouw), vertelt ze me dat een hooker een illegale straathandelaar is, een ‘hawker’. Geen ex-hoer dus.