soms sloot ik mijn ogen

Van Peter Drehmanns verschenen eerder:

De blindganger (roman, 1999)

Gemaskerd land (roman, 2002)

Schaduwboksen (verhalen, 2003)

Erfsmet (roman, 2004)

Blackpool (roman, 2005)

Altijd maar begraven (roman, 2007)

Peter Drehmanns

soms

sloot ik

mijn ogen

roman

2008
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor het schrijven van Soms sloot ik mijn ogen
een werkbeurs van het Fonds voor de Letteren.

© 2008 Peter Drehmanns
Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk Suzan Beijer
Foto omslag ANP
Foto auteur Maan Leo
ISBN 9789025431228
D/2008/0108/952
NUR 301

www.uitgeverijcontact.nl
www.peterdrehmanns.nl

DEEL EEN

staartdelingen

De aankondiging

Het begon allemaal met de telefoon. De zwarte telefoon van de Palinurusstraat in L., waar mijn kapsalon is gevestigd. De telefoon die eerder een huilend dan een rinkelend geluid maakt. Hij staat naast de kassa en telkens als hij overgaat komt hij heel even los van de balie, maakt hij een vreugdesprongetje. Het is dus nogal een aanstellerig ding, dat er alles aan doet om opgemerkt te worden – janken en blij zijn tegelijk, nou ja, dat komt me bekend voor. En dat dan zo’n twintig keer per uur. Het personeel schrikt zich elke keer rot, er zijn zelfs meisjes die me wel eens gevraagd hebben of ik niet een andere telefoon kon nemen. Maar ik houd van dat bakelieten monster. Beter gezegd: ik hield ervan, totdat het dus begon, met die stem, met die stem die niks zei.

De eerste keer dacht ik dat de telefoon het eindelijk begeven had na al die jaren trouw het jengelende kind te hebben gespeeld. In mijn oor ruiste het, alsof ik een schelp ertegenaan gedrukt had. Zo’n reuzenschelp die ik wel eens vond daar waar ik vandaan kom. Alsof de telefoon met zijn laatste adem mij naar mijn geboortegrond terugblies. Zoiets. Maar ik had me vergist, want nog geen minuut later stond de telefoon weer te tapdansen om mevrouw Terpstra aan te kondigen, een klant die om de week een ander kapsel wil en tussendoor een gezichtsbehandeling. De volgende dag gebeurde hetzelfde, alleen begreep ik nu dat er iets anders aan de hand was. Geruis, en nu ik wat langer luisterde, ook een zacht gehijg. Iemand die zich niet kenbaar wilde maken, iemand die niet in staat was iets mede te delen of juist iemand die mij iets wilde zeggen door te zwijgen? Ik had geen tijd om mijn hoofd hierover te breken, ik moest aan het werk, altijd is er wel iemand die mij nodig heeft, iemand die een kleurspoeling van mij verlangt, of kunstnagels of een permanentje of een ampulcrashbehandeling.

De dag daarop: hetzelfde verhaal. Oftewel: geen verhaal. Een soort geheime boodschap. Irritant en gaandeweg verontrustend. Maar ook iets waarnaar ik vreemd genoeg verlangde, geloof ik. En zo ging het door: drie weken achter elkaar, op elke werkdag, was de telefoon van mijn kapsalon de boodschapper van iemand die niet zei wie hij was, wat hij wilde, waarom hij mij zocht. Maar op een gegeven ogenblik, ik geloof ergens in de tweede week, wist ik het, dat wil zeggen: mijn buik wist het. En daarna begrepen mijn voetzolen en mijn vingertoppen het. Mijn hoofd had het pas op de laatste dag van de derde week door.

Daarna hield het op (alsof hij wist dat ik het wist) en werd de telefoon weer gewoon een jengelend kind dat onveranderlijk veranderde in een stem met een naam en een wens. Voortaan haatte ik die telefoon. Ik haatte hem omdat ik zo van hem gehouden had tijdens die drie weken dat-ie zich nu en dan anders gedroeg, dat-ie soms niet zichzelf was geweest, niet had geweten wat hij moest zeggen. En ik haatte hem ook omdat hij nooit meer dezelfde voor mij zou zijn, voor altijd het instrument zou zijn geweest van degene die mij had verstoten.

Waar te beginnen? Bij haar ogen, die glansrijk beantwoorden aan het cliché van de ondoorgrondelijke, exotische blik? Bij haar mond, die een stel sneeuwwitte roofdiertanden omlijst en waaruit een onafgebroken stroom woorden vloeit? Of bij haar geboorte, die ooit schijnt te hebben plaatsgevonden, in een onbestemd verleden op een onbestemde plek?

Uit het gat tussen de dijen van mijn eerste moeder werd ik naar buiten geduwd, een wegwerpproduct, iets wat niet genoeg waarde had om behouden te worden. Ik ben geboren om te worden weggegeven. Ik ben geboren om afwezig te zijn. Nog altijd voel ik me als een puzzel waarvan een paar stukjes zijn kwijtgeraakt of gestolen.

Waar ben ik gebleven? vraagt ze. Ik weet het niet, ik volg haar al een tijdje niet meer. Wat moet dat mens in hemelsnaam van je? Dat mens – ja, zo probeer je haar op afstand te houden, die borende ogen, die onwaarschijnlijk witte tanden, die onwaarschijnlijk welgevormde nagels, die woorden die alle kanten op schieten. Hoe kun je zo’n mateloos iemand ooit de maat nemen? En toch, ze heeft er alle vertrouwen in. Omdat ze ‘gewoon weet’ dat ik het ben, bij uitstek degene ben die het kan, haar levensverhaal optekenen, begrijpen wie zij is, wie zij is geweest.

De blik van de rapporteur is vragend, onderzoekend, soms zelfs schuw, maar bovenal: afwezig.

Ineens zat hij daar. Het was de stoel helemaal achterin, ik weet het nog goed. Hij was er gewoon gaan zitten, zonder zich aan te melden. De meisjes keken me vragend aan, zagen ze mijn verwilderde blik? Ik zei dat het goed was, dat ik ervan wist. Vermoedelijk beefde mijn stem. Maar ik loog niet, ik wist er inderdaad van, dat wil zeggen: ik wist dat hij het was, de man van de telefoon, de man die niets had willen zeggen en daardoor alles zei. Met een kapmantel in mijn handen liep ik op hem af en ik zag hem dubbel, dat wil zeggen: zowel van voren als van achteren. Zijn zwarte haardos had hij naar mij toegekeerd, een glanzend, donker schild, en zijn gezicht bood hij de spiegel aan: een olijfkleurige schaduwvlek. Naarmate ik naderde, kwam er meer tekening in zijn gezicht. Hij hield zijn ogen gesloten terwijl zijn mond halfopen stond, waarvan de uiteinden een vage glimlach leken aan te duiden.

Op het boord en de schouders van het roze overhemd zaten roosschilfertjes die verdwenen toen ik de kapmantel rond hem plooide. Het was alsof hij wakker schrok en vervolgens – de ogen nu duidelijk open – van zichzelf schrok, van degene die hij in de spiegel zag. Hoe had u het gewild? vroeg ik hem. Niet-begrijpend keek hij mij, dat wil zeggen, de spiegel, zichzelf dus, aan. Ik haalde een schaar uit mijn schort en maakte een knippende beweging, vlak bij zijn oor. Short cut! brak er ineens uit de donkere holte van zijn mond. Het had tegelijk bars en teder geklonken, een uitroepteken dat op een vraagteken leek. Het was een stem die tientallen andere stemmen met zich mee sleurde, die verkleefd was met het gepruttel van brommertaxi’s, het geblaf van zwerfhonden, het gejammer van bedelaars, het geprevel van biddende sadhu’s, het gerochel van wrakkige autobussen.

Besluiteloos stond ik achter hem. Ik wist niet of ik de schaar in zijn halsslagader moest priemen of dat ik zijn hoofd moest aaien. Hij had zijn ogen weer gesloten; gelaten wachtte hij op wat ik met hem ging doen. Ik voelde mijn huid gloeien, voelde hoe het zweet in heel mijn lichaam opborrelde en vervolgens naar buiten brak. Huilde ik? Huilde mijn rug, mijn hals, mijn vagina? Huilden mijn polsen, mijn tepels, mijn wenkbrauwen? Ik hief de schaar, die bijna uit mijn vingers glipte. Deze man, dacht ik, deze man is hier gekomen om door mij te worden geslacht. Nadat hij me vierentwintig jaar geleden heeft geofferd. Nadat hij me dertig jaar geleden heeft verwekt. De schaar schitterde in het schelle schijnsel van het plafondspotje boven de kappersstoel. Nee, deze man was gekomen om door mij te worden herkend en erkend. De schaar brandde in mijn hand. Deze man wilde zich door mij laten knippen, wilde zich aan mij overgeven, door mij veranderd worden, bijgesteld, opnieuw afgesteld…

Ik zag de schaar door de dikke, donkere haardos gaan, traag en stroef. Nu pas besefte ik dat het kokosolie was die de stremming veroorzaakte en waardoor het haar zo glansde. Het had gewassen moeten worden, natuurlijk, maar het was me ontgaan, ik was er met mijn hoofd niet bij geweest. Het klonk als knarsetanden wat de schaar deed. En het was alsof de schaar al die tijd wegknipte die tussen ons in stond. Al die tijd dat hij er niet was geweest, dat ik hem niet had gezien. Ik hoefde hem helemaal niets te vragen, het zou vanzelf wel aan de oppervlakte komen. Tussen de zwarte haartjes zag ik de huid schemeren, paarsig, bijna even donker als waardoor het werd bedekt. Met mijn vingertoppen boog ik zijn oorschelp om, met mijn adem blies ik zijn voorhoofd schoon, met mijn ogen tastte ik zijn achterhoofd af, mat ik zijn bakkebaarden op, ontdekte ik de drie kruintjes.

Dat was genoeg, voorlopig althans. Meer hoefde ik nu niet te weten. Net zomin als ik van hem hoefde te horen dat hij het was: mijn vader.

Alles wat zij zegt noteert de ghostwriter met een potlood. ’s Avonds gumt hij meestal de helft uit van wat hij heeft opgeschreven. Het schijnt hem toe dat steeds wanneer hij zich gedwongen ziet zijn potlood te slijpen, zij de meest belangrijke dingen zegt. Door het hoge tempo waarin zij spreekt heeft hij echter vaak geen tijd die dingen nog te noteren. Soms ook glipt het potlood tussen zijn vingers, alsof het probeert te ontsnappen.

Je hebt een huis. Je hebt een tuin. Een auto. Een elektrische tandenborstel. Je hebt een moeder die niemand wil zien, een vader in een verpleegtehuis en zwak tandvlees. En sinds kort heb je ook een opdracht. Te weten: tijdelijk je intrek nemen in een opdrachtgeefster, haar uitwonen en op tijd weer vertrekken. Met andere woorden: het levensverhaal vastleggen van Nisha Bijlsma, eigenares van een kapsalon te Leeuwarden, om en nabij de dertig jaar oud, geboren in de Indiase miljoenenstad Kolkata (voorheen: Calcutta) en circa zes jaar later via een weeshuis terechtgekomen bij een Friese familie, die haar heeft leren schaatsen en kaatsen.

Wassend water

Op de dag dat honderdtwintig paarden door het wassende water van de Waddenzee werden ingesloten en kalm op de dood wachtten, zag ik haar voor het eerst. Slechts twintig kilometer van dit drama, dat zich afspeelde op een buitendijkse polder nabij het Friese plaatsje Marrum, waar haar adoptievader is geboren, staat haar huis. Dat huis heeft geen stoel om op te zitten, geen tafel om je ellebogen op te laten rusten, geen kast om spullen in op te bergen. Er zwerft een hond rond, een mager beest dat eruitziet als een hyena en dat uitgelaten wil worden, meegenomen, naar buiten, naar de lantaarnpalen en naar het gras.

Terwijl niet ver van dit lege huis verwoede maar vergeefse pogingen werden ondernomen om de paarden, waarvan er al vijftien door onderkoeling waren bezweken, te redden, verklaarde Nisha Bijlsma dat zij haar huidige leven had uitgeruimd om zich geheel te kunnen verdiepen in de eerste jaren van haar bestaan. Of ik dat begreep? Het woord ‘huidig’ bleef aan mijn hersenpan plakken, maar ik knikte gedwee. We zaten op de grond, tussen ons in lag een tijdschrift: Happinez, mindstyle magazine. De eerste jaren zijn de beslissende jaren, dat wist ik toch ook? En uitgerekend die jaren waren wazig, die moesten weer helder worden, zodat ze weer zou begrijpen wat… De zoveelste zin die niet werd voltooid. De hond die nerveus snuffelend om ons heen bleef lopen, jachtig en opgejaagd. De stapels witte handdoeken als torens zo hoog in de voor de rest angstaanjagend lege woonkamer. De zes schilderijtjes aan de muur, zes close-ups van een roos, verfrommelde vulva’s, draaikolken, doolhoven in citroengeel, mangaanblauw, helder vermiljoen, purper, oudroze, granaatrood – en zij die zegt, alsof ze mij wil straffen voor mijn dwalende gedachten, mij nog meer wil verontrusten: ‘Eén keer in de zes jaar gebeurt er iets waardoor ik ontworteld raak.’

Zes? Onthutst keek ik haar aan. Er verscheen een glimlach op haar gezicht. Ja, die zes schilderijtjes had ze zelf gemaakt, dat was een hobby van haar, rozen schilderen. En ja, er zat systeem in haar leven, ook al probeerden voortdurend allerlei mensen het overhoop te halen. Ik knikte en dacht aan de ten dode opgeschreven paarden die men naar de wal poogde te lokken, maar die als versteend op dat reepje klei bleven staan. De plots fel opgloeiende ogen van Nisha Bijlsma brachten me weer terug waar ik zijn moest: bij mijn verhaal. Ik moest toegeven: hoewel haar huis niet bepaald een instapklare doorzonwoning was, adelde haar aanwezigheid alles om ons heen, vulde haar verschijning die schrik barend kale ruimte volledig op en absorbeerde hem tege lijkertijd. Haar gezicht leek gefotoshopt. De neus rechter dan recht, de wimpers perfect gewelfd en lang als aanplakwimpers, het haar genadeloos glanzend, zwartblauw, blauwzwart, een kleur die niet bestaat. Gloednieuw vel dat weldadig strak rond de botten is gespannen, bruin als bas terdsuiker. Wenkbrauwen van marterhaar, tanden van marmer. Het voorhoofd een hardstenen zerkplaat (wat zou daaronder allemaal liggen te gisten en te rotten?). Bliksemend oogwit aan weerszijden van een smeulend brokje steenkool. In effigie een engel, in werkelijkheid een effigie. Onloochenbaar aanwezig en toch onwerkelijk. Onafwendbaar, maar ontsnappend aan elke poging tot definitie.

Alleen de mond was niet volmaakt. De bovenlip vertoonde een weeffout: in plaats van een kuiltje in het midden, onder de neus, had Nisha Bijlsma een wulpse krul, alsof de bovenlip daar haastig was gestrikt. Feitelijk was het een littekentje. Wat was daar gebeurd? Had ze ooit (gedachteloos of juist opzettelijk) met een schaar in de lip geknipt? Was ze gestruikeld en met haar mond in een puntig voorwerp gestrand? Had iemand haar daar toegetakeld? Deze productiefout moest misschien wel het uitgangspunt zijn, het punt van waaruit het verhaal van Nisha Bijlsma zou vertrekken. En toch vroeg ik er haar die dag niet naar. Die dag dat ik haar voor het eerst zag en hoorde, die dag dat vlakbij een honderdtal paarden dreigde te verdrinken omdat de ene na de andere reddingspoging mislukte. Volgens de veearts maakten alleen de zwakkere dieren een kans – die werden van het eilandje gedrukt en lieten zich vervolgens naar de vijfhonderd meter verderop gelegen wal meevoeren. De sterkere paarden bleven daarentegen stokstijf staan, koppig de dood verwelkomend.

Ik moet mijn verhaal kwijt, zoals je een puntige steen in je schoen kwijt wil omdat hij steeds dieper je vlees binnendringt. Wanneer ik ben geboren en waar en onder welke omstandigheden – ik weet het niet meer precies. En evenmin weet ik of ik dat wel wil weten. Ik kan me niet meer herinneren hoe ik eerst heette, daarginds, daar waar ik niet mocht blijven. Ik was eigenlijk een jongen, dat wil zeggen: mijn adoptieouders verwachtten een jongen, een jongen die Nishad heette. Maar op het allerlaatste moment besloot men dat ík beter kon gaan omdat ik minder te betekenen had. Dat ging heel simpel: de laatste letter van het jongetje Nishad werd doorgestreept op de formulieren. Nishad, ‘iemand die alleen ’s nachts eet’, werd Nisha, ‘nacht’. En zo werd ik voor de tweede keer geboren. In mijn paspoort staat ook de geboortedatum van Nishad, het jongetje dat nooit is vertrokken.

Het stortregende op de dag dat ik als Nisha het weeshuis verliet, dat weet ik nog. Het moet dus in de moessontijd zijn geweest – in Kolkata is dat van juni tot en met september. Dan staan de straten regelmatig onder water en wordt het één groot zooitje. Vlak voordat ik de bus instapte die ons naar het vliegveld zou brengen, gleed ik uit. Mijn nieuwe bloemetjesjurk zat onder de modder. De stewardessen schrokken van die bloedrode korsten, ze dachten vast dat mijn lichaam bedekt was met wonden, dat men mij geslagen had, dat ik mezelf gekrabd had, dat ik me verzet had tegen de avances van de weeshuisdirecteur.

Het huis waar ik woonde voordat ik naar Nederland kwam stond op palen, en die palen stonden in het water. Het had één kamer en in de vloer daarvan zat een gat. Dat gat was de deur, daardoor ging je naar buiten of kwam je naar binnen. Vaak lag er een bootje onder dat gat en met dat bootje moest je dan naar de kant varen. Maar soms was het bootje weg en het is een paar keer voorgekomen dat ik al spelend in het gat en vervolgens in het water viel. Dan viste mijn vader me er weer uit, of, als hij er niet was, deed mijn moeder het, en als die er niet was moest ik mezelf maar zien te redden. Ik kon al heel vroeg zwemmen. Dat heb ik mezelf aangeleerd. Blijven drijven, daar ging het om, en dat lukte als je bepaalde en steeds dezelfde bewegingen met je armen en je benen maakte. Zo kon je zelfs vooruitkomen. Het liefst zwom ik als het hard geregend had, want dan was het water heerlijk warm. Maar dan waren er ook meer slangen. Slangen houden van regen.

De ghostwriter houdt een schaduwboek bij. Daarin beschrijft hij de schaduwen die het verhaal van Nisha Bijlsma op zijn eigen leven werpen. Het is een verhaal dat nog alle kanten op kan. Door het op te schrijven verschaft hij geldigheid aan het bestaan van degene die het vertelt.

Waarom ze het wil? Ach, daarin kan ik haar nog het makkelijkst volgen. Aan de kant geschoven door haar vriend, waardoor ze niet langer vaste grond onder de voeten heeft en dientengevolge gedwongen wordt zichzelf te herdefiniëren: waar sta ik, wie ben ik? Ze klampt zich vast aan mogelijk fictieve gebeurtenissen, presenteert vermoedens als zekerheden. Dat verhaal van die vader in de kapsalon bijvoorbeeld. Kul natuurlijk, maar voor haar een onwrikbaar gegeven. Zij wil de poten onder haar stoel voelen, jij wil ze juist onder je kont vandaan zagen. Het maakt niet uit. Je doet wat je gevraagd is. Je adopteert het geadopteerde kind, je ontfermt je over haar verhaal, je probeert haar wedergeboorte te verwekken terwijl je eigen leven al zo goed als dood is.

Doorgaans slaapt de ghostwriter uitzonderlijk veel omdat hij meer dan elf uur bewustzijn per dag niet verdraagt.

Wat er ook allemaal is misgegaan in mijn leven, ik heb het nooit betreurd. Kennelijk moest het zo zijn, en ik ben er alleen maar sterker door geworden. Alles wat op mijn pad komt, vreet ik op. Ik ga niks of niemand uit de weg, zo was het al toen ik heel klein was. Ik trok er vaak in m’n eentje op uit toen ik nog daarginds woonde. Schoenen had ik niet, ik rende door het stof en over het brandende asfalt, of tijdens de moessonregens gleed ik door de modderige straatjes. Soms scheurde mijn voetzool open – de grond was bezaaid met blik, glasscherven, roestige spijkers en allerlei schroot. Tussen lopen en zwemmen: dat is wat ik het liefst deed, wanneer de stad door een overstroming werd opgeslokt en ik soms tot aan mijn kin was omsloten door zwart water, soms tot aan mijn knieën rondklotste. Dan kwam ik even snel vooruit als de sputterende auto’s en de sissende stadsbussen, dan zakte de wereld voor mij op zijn knieën. Het allermooist was het wanneer ik bij mijn vader op de schouders mocht en we samen door onze ondergelopen buurt waadden en ik boven iedereen uittorende. Tijdens die glorieuze ogenblikken stak ik mijn tong uit naar de mensen in de zelfgemaakte bamboebootjes die door de straten dreven. Zelfs de stank die opwalmde uit het brakke water leek ik dan niet te ruiken.

Mijn grootste wens was het echter om rond te worden gereden in de riksja van mijn vader. Die trok hij de hele dag met zijn eigen spierkracht en barrevoets door de stad, zelfs als de moessonneerslag tot aan zijn heupen reikte. Zo’n koninklijk ritje heeft hij me slechts één keer toegestaan. Achteraf bleek het trouwens geen gunst te zijn geweest aan mij, integendeel – nee, het werd een hellevaart die mij heeft gebrandmerkt, letterlijk zelfs. Het was aan het eind van mijn eerste leven, want niet lang daarna verdween ik respectievelijk in het weeshuis, het vliegtuig, de wolken en – uiteindelijk – de omarming van melkkleurige mensen die ik niet verstond. Ik moet dus ongeveer zes jaar zijn geweest.

Nu nog voel ik het gloeiende leer van de zitting aan mijn benen branden. Nu nog voel ik de warme wind door mijn haren gaan terwijl mijn vader voor me uit holde, zijn handen rond de stangen van de riksja waarin ik troonde, ongenaakbaar en schaterend. Maar het lachen zou me snel vergaan. Zwijgend trok mijn vader mij voort tussen toeterende auto’s en schreeuwende collega’s. Ik zag zijn voorovergebogen naakte rug die glom van het zweet. Ik zag de spieren van zijn bovenarmen trillen. Ik hoorde het belletje aan de stang van de riksja rinkelen. De houten spaken wierpen smalle schaduwstrepen op zijn benen. Ik was trots op mijn sterke vader en ook blij, omdat hij dit allemaal voor mij deed. Hoog boven het met afval en uitwerpselen bezaaide asfalt schommelde ik over de Howrah Bridge, langs de Armeense kerk en vervolgens helemaal naar de klokkentoren van New Market. We stopten bij het Indian Museum en even dacht ik dat mijn vader me mee wilde nemen naar de sprookjeswereld daarbinnen. Maar hij gebood me te blijven zitten en verdween in het tegenovergelegen park. Even later kwam hij weer tevoorschijn, samen met een dikke man, alsof hij die uit de struiken had getoverd. De man ging naast mij zitten. Hij stonk. Naar uien en bedorven dahi maach, een Bengaalse viscurry. Mijn vader knikte me bemoedigend toe, draaide zich om en nam de stangen van de riksja in zijn handen. Het voertuig zette zich weer in beweging en werd verzwolgen door de sidderende verkeersstroom op Chowringhee Road. Er was geen ontkomen aan.

Ik begreep het niet. Wat moest die man naast mij, wat moest die vette, vlezige hand op mijn been, wat moest die glimlach op zijn gezwollen gezicht, wat moest die sigaret tussen zijn lippen? Hij had me een zuurtje gegeven dat meteen brak in mijn mond. Ik voelde de scherfjes op mijn tong, ik durfde ze niet door te slikken, ik was bang dat ze in mijn keel bleven haken. Rechtsboven van mij golfden de stoffige boomkronen van het Maidan-park en linksonder van mij begon ook iets te bewegen, iets wat zich stilaan oprichtte, iets monsterlijks wat uit de broek van de man wilde breken. Toen zei hij iets, wat weet ik niet, het straatkabaal vrat het op, en toen kroop, nee sprong die vette, vlezige hand onder mijn jurkje, onder mijn onderbroek, en een bus kwam toeterend en rammelend langszij en mijn vader draafde braaf verder terwijl die hand glibberig en graaiend zijn weg zocht, een klont gelei tussen mijn dijen. Ik gilde en het verbrijzelde zuurtje drong mijn keelgat binnen – het was alsof ik vanboven en -onder werd opengereten. Opnieuw gilde ik, maar de auto’s en de brommers en de stadsbussen en de vrachtwagens en de bestelwagens namen het gekrijs mee en de man lachte en mijn vader draafde en de wind graaide in mijn haren.

Niet lang daarna hield het op. Het hield op omdat mijn mond werd opengerukt en de brokjes van het zuurtje op de broek van de man neerregenden. Ongelovig eerst keek hij naar het braaksel, woedend toen. De hand trok zich terug en steeg op naar de mond van de man, plukte er de sigaret vandaan en keerde terug naar mijn blote beentjes. Alsof hij mij stempelde, alsof ik toen al verzendklaar werd gemaakt, een postpakket dat zo snel mogelijk weg moest, naar een ver land, zo drukte hij de brandende sigaret op mijn bovenbeen. Deze keer gilde ik niet, hij was het die gilde, brulde, en mijn vader keek om en stopte en de man stapte uit en verdween zonder een woord te zeggen en mijn vader keek mij aan en zijn gezicht zei: jou hoef ik niet meer.

Het valt niet mee om uit al die afgebroken zinnen, ongerijmde gevolgtrekkingen, opgezwollen herinneringen en flarden wishful thinking een samenhangend verhaal te maken. Wat je doet is niet ongelijk aan waarmee zij zich beroepsmatig bezighoudt: in model knippen, afpunten, uitdunnen, opscheren, bijkleuren, zodat er iets toonbaars ontstaat, iets waarin men zich kan herkennen. Het stileren van wildgroei. Uiteindelijk je klant een spiegel voorhouden en zeggen: was dit wat u in gedachten had?

De ghostwriter kijkt nog eens om zich heen, alsof hij een aanknopingspunt zoekt. Er zijn de handdoeken, tot torens opgetaste rechthoeken van sneeuwwitte badstof. Er zijn de zes vierkante olieverfschilderijtjes aan de muur, pasteuze rozen, vlezig en vol, maar ook hol en rafelig, als schotwonden. En dan zijn er nog de vele schoenen van Nisha Bijlsma die her en der op de betonnen vloer liggen, opgezette reptielen waar de hond nerveus omheen dribbelt alsof hij een bepaald spoor heeft geroken.

Ten slotte leidt de ghostwriter zijn blik terug naar het schrijfblok op zijn knieën omdat hij beseft dat de dingen die hij ziet en de metaforen waarmee hij ze bekleedt (torens, schotwonden, reptielen) hem niet verder brengen, niet dichter bij de vrouw die tegenover hem zit en die praat, praat alsof haar leven ervan afhangt.

Pas een paar jaar geleden ben ik erachter gekomen dat de mannen in Kolkata die een riksja door de straten trekken vooral in de moessontijd, als de halve stad onder water staat, een goede boterham verdienen. In de droge tijd daarentegen vullen ze hun magere loontje meestal aan met pooieractiviteiten. Dan hebben ze dus een dubbel inkomen: als degene die zorgt dat je vooruitkomt én als iemand die weet waarvoor je komt. Een agent in vervoer en vervoering. Was mijn vader dat ook?

Op zekere dag was mijn oudste zus verdwenen. Ik heb haar nooit meer teruggezien. Toen ik mijn vader vroeg waar ze was, zei hij dat ze aan cholera was overleden. Vanwege alle ziektes die in het water zaten, het water waarin ik dagelijks speelde. Volgens mijn moeder was ze uitgehuwelijkt aan een man uit Bangladesh. Ik denk dat ze allebei logen.

Een andere zus heb ik maar een week gekend. Toen verdween ook zij. Nu was het mijn moeder die met cholera als verklaring kwam. Mijn vader zag ik in die tijd amper, ik kreeg niet de kans hem ernaar te vragen. Toen ik het uiteindelijk deed stelde hij me voor een ritje in zijn riksja te maken. Dat was zijn antwoord. Dat was zijn manier om mij te doen vergeten wat er was gebeurd. Een ritje met vader als trekpaard. Maar ook: een ritje met vader als heimelijke souteneur. Heeft hij mijn oudste zus verkocht en mijn jongste zusje vermoord? Heeft hij mij naar mijn oma gebracht met de opdracht me bij een weeshuis af te leveren? Of heeft hij ook aan mij verdiend, een dealtje gesloten met de directeur van het weeshuis, een aandeel in de winst gekregen bij de export van het product Nisha?

Of heeft hij mij geruild met het weesjongetje Nishad, dat meer voor hem kon betekenen dan een brakende en nieuwsgierige dochter?

Haar stem heeft scherpe randen. Het is alsof ze alles wat ze bespreekt opensnijdt.

Onderweg naar Friesland wordt het landschap steeds leger – steeds minder auto’s ook vergezellen de ghostwriter naar zijn bestemming. Alsof daarginds niks te halen valt. Hoe meer hij nadert, des te wateriger wordt het land, verbrokkelend tot broze klompen polder. En daar ergens op die drassige grond woont zijn opdrachtgeefster, in een huis vol handdoeken.

Gaten en holtes

Soms lijkt het alsof alles wat er gebeurd is vóór mijn adoptie een droom is geweest. Andere keren echter, bijvoorbeeld als ik jarig ben, komt het me verpletterend werkelijk voor wat ik daarginds ooit heb beleefd. Dan voelt mijn lichaam als het ware alles wat er niet meer is, wat destijds van mij werd afgesneden. En dan denk ik: je speelt nu iemand die je helemaal niet bent, vanaf je zesde jaar al speel je de rol van ene Nisha en je doet dat al zo lang en zo moeiteloos, dat je ervan overtuigd bent geraakt dat je haar ook werkelijk bent. En dan komen ook weer de beelden, al die beelden van toen ik nog niet Nisha was. Zelfs mijn reis door het geboortekanaal op weg naar een wereld van stank, hitte en honger herinner ik me. Hoe mijn moeder eruitzag, weet ik vreemd genoeg niet meer. Als ik me haar voor de geest probeer te halen zie ik telkens een opgezwollen lijk langs ons huisje drijven. Ik weet dat zij het niet was en ik weet ook dat ik dat lijk echt heb gezien. Ik was helemaal niet verbaasd of geschokt, nee, ik dook erachteraan omdat een schoen was losgeraakt van dat roerloze lichaam. Die schoen moest en zou ik hebben, en uiteindelijk kreeg ik hem ook te pakken. Het was een elegante damesschoen, met een hoge hak, tamelijk ongewoon in mijn omgeving.

Ik gebruikte de schoen als een soort schatkist, waarin ik allerlei dingen bewaarde die ik tijdens mijn zwerftochten vond of die ik kreeg van toeristen. In de punt van de schoen, veilig opgeborgen, zaten de dingen die mij het meest waardevol toeschenen, zoals kralen en krijtjes, een medaille en een poppenarmpje. Achterin, bij de hak, open en bloot, bevonden zich stukjes gekleurd glas en blik, een kikkerpoot en de staart van een hagedis. Wanneer ik iets nieuws vond, moest ik de hele schoen weer leeghalen en de inhoud herordenen om dat voorwerp een plek te geven.

Op een keer kwam ik thuis met het mooiste dat ik ooit had gevonden: een kleurenfoto van een lachende blanke vrouw met een enorme zonnebril in de vorm van een vlinder. Op weg naar huis had ik me onophoudelijk beziggehouden met de vraag in welk gedeelte van de schoen ik de foto moest bewaren, wat het beste plekje voor dit kleinood zou zijn. Helemaal vooraan zou moeilijk worden, daarvoor was de foto te groot. Moest ik ’m misschien dubbelvouwen of zelfs in tweeën scheuren, zodat-ie toch in de punt zou passen? Zou ik ’m als een bootje op de binnenzool leggen of ’m als een deksel gebruiken die de schatkist afsloot, waardoor ik de foto telkens kon zien als ik iets nieuws in de schoen wilde stoppen? Uiteindelijk had ik besloten mijn schat op te delen in herkenbare partjes en die over de gehele schoen te verdelen. Ik zou de mond van de vrouw uitscheuren, de neus, de zonnebril, haar jurk, de twee benen en ook haar schoenen, die zoveel leken op de schoen waarin ze voortaan zouden wonen.

Al die mijmeringen bleken zinloos te zijn geweest, want eenmaal thuisgekomen kon ik de schoen nergens vinden. Mijn schatkist was weg. Toen ik mijn moeder ernaar vroeg zei ze dat ze ‘dat vieze ding met al die vieze dingen erin’ had weggegooid. Het voelde net alsof ik door het gat viel dat in de vloer van onze woning zat. Alsof de bodem ineens onder mij vandaan werd gerukt. Maar ditmaal viste niemand mij uit het water, ditmaal moest ik mezelf maar zien te redden. Dat was de eerste keer dat ik me echt alleen voelde, weggestoten, iemand die er niet toe doet. Ik keek mijn moeder aan maar ik zag haar niet, haar gezicht was een donkere vlek, een en al schaduw. Zonder een woord te zeggen verliet ik het huis.

Op de Howrah Bridge bleef ik staan, ik had al die tijd gerend, zo hard als ik kon, alsof ik werd achtervolgd, en in mijn gebalde vuist had ik de foto van de blanke vrouw gehouden. Toen ik mijn vuist opende, daar op de brug, zaten er barsten in het gezicht van de blanke vrouw. De lachende mond leek op de holte van de schoen toen-ie nog geen schatkist was maar het accessoire van een kadaver. Met trillende vingers scheurde ik de foto in tientallen stukjes en die stukjes dwarrelden van mij weg, naar beneden, en de rivier nam ze mee tot ik ze niet meer zag.

Ze is voortgekomen uit een hiaat. Niet uit het gat van de moeder waaruit elk mens naar buiten wordt geworpen, maar uit het gat van een gat. Een moeder die haar tot tweemaal toe uitdreef. Een moeder zonder gezicht. Zoals ze haar eerste leven beschrijft: het panisch volproppend met allerlei onderweg gevonden dingen, net zoals ze dat destijds bij die schoen deed, die schoen die ze kwijtraakte of die misschien wel nooit heeft bestaan, in elkaar gezet werd door haar fantasie. ‘Er zit een gat in mijn leven,’ zei ze vandaag. Frappant: ook in haar redeneertrant zitten gaten; ze maakt soms de meest krankzinnige gedachtesprongen, die me tamelijk radeloos maken. Dan word ik op mijn beurt degene die moet opvullen, zodanig dat ook ik mijn verbeelding moet aanspreken om enig houvast te krijgen op dat leven.

Maar misschien geven alleen de lege plekken haar enige diepte. Dat wat haar is ontnomen maakt haar interessant.

Toen ik voor het eerst de schoen mocht zetten en ik de volgende ochtend daarin iets aantrof, moest ik heel hard huilen. Mijn Friese ouders begrepen er niets van, ik was toch juist braaf geweest en de Sint had me daarvoor beloond, waarom dan zo getreurd? Hun verbijstering werd nog groter toen bleek dat ik het geschenk van de goedheiligman niet uit de schoen wilde halen. Ik had mijn buit onder het bed verstopt en toen men mij riep dat het tijd was om naar school te gaan, kwam ik op blote voeten aanzetten. En dat terwijl het buiten vroor! Mijn nieuwe moeder moest lachen en vroeg me waarom ik geen schoenen aanhad en waar ik ze had gelaten. Zwijgend keek ik naar de grond. Kom, dan gaan we ze samen zoeken, zei mijn moeder en nam mijn hand. Ze vond de schoenen onder mijn bed en toen ze het sinterklaascadeautje eruit wilde halen, begon ik te gillen.

Uiteindelijk ben ik die dag op mijn sandalen naar school gegaan. Mijn moeder kocht een nieuw paar schoentjes voor me, want ook al snapte ze niets van mijn gedrag, ze begreep dat die ene schoen heilig voor me was. Elke ochtend trof ik hem iets voller aan bij de open haard, totdat er zelfs geen haarspeldje meer bij kon. Gelukkig was het de volgende dag 5 december. Wat er van die schoen geworden is en hoe lang ik ’m nog bewaard heb weet ik niet meer. Hij is geruisloos uit mijn leven verdwenen.

Eenmaal weer thuis bemerkt de ghostwriter dat de zilveren aansteker, die ooit nog heeft toebehoord aan zijn grootvader, niet meer in de rechterzak van zijn colbert (daar waar hij hem traditiegetrouw opbergt) zit. Een urenlange zoektocht door het huis levert niets op.

De laatste tijd leest de ghostwriter steeds vaker in de krant over kinderen in India die worden geroofd en verkocht of die worden verkracht terwijl ze in een opvanghuis verblijven. Ook verneemt hij nieuws over door schandalen omgeven gevallen van interlandelijke adoptie, over opzettelijk vergiftigde Indiase meisjesbaby’s, over weeshuisdirecteuren die in dure bolides rijden, over de directrice van een adoptiebureau die handtekeningen vervalst. Hij vraagt zich af of dit een kwestie van toeval is of dat hij momenteel juist veel meer gespitst is op berichten omtrent adoptie. Volgens zijn opdrachtgeefster heeft haar verhaal niet alleen actualiteitswaarde maar kan het ook de kassa doen rinkelen. Adoptie is hot, adoptie sells. Dat haar vader haar destijds heeft verkocht, zo overweegt de ghostwriter bij zichzelf, is een verkoopbaar feit. De tot product gereduceerde vrouw zet nu zichzelf in de markt en rekent erop van haar verlies een winstgevende aangelegenheid te maken.