CORRECT

Herman Vuijsje

Correct

Weldenkend Nederland sinds de jaren zestig

1997
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam tot stand met steun van het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten

© 1997 Herman Vuijsje

Omslagontwerp Jos Peters

Omslagillustratie Wainer Vaccari, Tondo

Foto auteur Marian van de Veen-van Rijk

Typografie Dick van Roijen

ISBN 9789025431303

D/1997/0108/592

NUGI 661

CIP

Verschillende mensen hebben mij op verschillende manieren geholpen bij het schrijven van dit boek. Andries de Jong (Centraal Bureau voor de Statistiek) en Gijs Beets (Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut) waren zo vriendelijk mijn vragen op demografisch gebied van uitgebreide antwoorden te voorzien. Met H.J. Schoo, Cas Wouters en Carlo van Praag voer ik sinds jaren een permanente gedachtenwisseling over onderwerpen die in dit boek terug te vinden zijn. Rob Bakker, Jos van der Lans, Hagar Peeters en Cas Wouters hebben delen van het manuscript voorzien van kritisch commentaar, wat tot belangrijke verbeteringen heeft geleid. Zonder het buitengewone geduld van het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten en uitgeverij Contact was dit boek er niet geweest. Allen mijn welgemeende dank.

Aan verschillende onderwerpen die in dit boek aan de orde komen, heb ik eerder afzonderlijke publicaties gewijd: Vermoorde onschuld (1986), Lof der dwang (1989), Mens erger je niet (1992) en Hulpeloze gladiatoren (1996). Deze publicaties hebben bij het schrijven van dit boek als basismateriaal gediend.

Amsterdam, april 1997

Een sur place

De ‘jaren zestig’ hebben Nederland een ijzersterke reputatie opgeleverd. In dat magisch decennium lieten we de wereld nog één keer zien waarin een klein land groot kan zijn. Wijd en zijd raakte Nederland bekend als laboratorium voor anarchistische en vrijmoedige ideeën. In de jaren zeventig en tachtig heeft deze trend van individualisering en toenemende autonomie zich onverminderd voortgezet. De ‘ontvoogding’ van het privéleven is nu zo goed als voltooid. Wat individuele vrijheid betreft is Nederland een benijdenswaardig land geworden.

Ook buiten de privésfeer bleven de ideeën van de jaren zestig een belangrijke invloed uitoefenen. Was de uitwerking daar ook zo positief? Het stellen van die vraag was in de jaren zeventig en tachtig niet correct. Inmiddels bepaalde de jaren zestig-generatie het denkklimaat. Binnen dat klimaat gold het als ongepast, ja levensgevaarlijk, iets in de weg te leggen aan de vrijheid en autonomie van individuele burgers. Ook de overheid hoorde zich – behalve als verstrekker van leuke dingen voor de mensen – uiterst terughoudend op te stellen, niet alleen in de privésfeer maar ook in het openbaar domein.

Op ‘gevoelige’ gebieden als overheidsdwang, privacy en etnische omgangsvormen raakte het openbaar debat in de ban van krachtige taboes. Deze taboes waren opgekomen in de jaren zestig, maar wonnen in de jaren zeventig en tachtig nog aan reikwijdte en intensiteit. Zij bleven zo lang het denkklimaat beheersen dat ze hun neerslag vonden in wetten en beleid. Berichten over onbedoelde bijwerkingen van deze taboes verdwenen onder tafel, ook toen het ernaar uit begon te zien dat vooral zwakkere groepen door zulke bijwerkingen werden getroffen. De ‘tijd was nog niet rijp’ om gegevens te onthullen over grootscheeps uitkeringsmisbruik, criminaliteit onder bepaalde etnische groepen, of verwaarlozing van psychiatrische patiënten.

In de jaren zeventig en tachtig leek de situatie in weldenkend Nederland op een sur place in een wielerwedstrijd, waarbij de renners bewegingloos op de baan staan, balancerend en elkaar beloerend. Niemand durft als eerste in beweging te komen, maar zodra er één rijdt, moet iedereen mee. Pas in de jaren negentig was het zo ver: een plotselinge en wilde sprint brak los, waarbij al gauw de onaantastbaarheid van alle nieuwe geboden werd door-broken.

Het eerste deel van dit boek vormt een uitwerking van het hier geschetste beeld. Politiek-correcte denkbeelden hebben in Nederland een sterke en langdurige invloed uitgeoefend. Ook in het openbaar bestuur werden ideeën uit de jaren zestig zonder veel tegenspraak doorgevoerd. De macht moest gedecentraliseerd en de samenleving moest zo veel mogelijk draaien op ‘zelfregulering’. Ook deze bestuurlijke ‘totems’ brachten ongewenste bijwerkingen met zich mee. Ik besluit het eerste deel met een aantal voorbeelden van groepen die door zulke bijwerkingen werden getroffen.

In het tweede deel ga ik op zoek naar verklaringen. Waardoor werden bepaalde jaren zestig-denkbeelden in Nederland zo strikt opgevat? Waarom duurde het zo lang voordat een correctiebeweging op gang kwam? Speciale aandacht is op zijn plaats voor de spraakmakende elite van de geboortegolf. Dezelfde generatie die Nederland in de jaren zestig die reputatie van eigenzinnigheid en anarchisme had gegeven, predikte tien jaar later een angstvallig conformisme. Wat was er in de tussentijd in hen gevaren?

I Totems en taboes

1 Het dwangtaboe

In 1988 had ik een interview met Rajendra Pradhan, een cultureel-antropoloog uit Nepal die in een Zuid-Hollands dorp was neergestreken om de inheemse gebruiken van gereformeerde boeren te onderzoeken. Pradhan stapte graag op de fiets voor een tochtje naar het Lingebos, de Diefdijk en het Wiel van Basra. ‘Vooral ’s zomers is het daar heel mooi,’ vertrouwde hij me toe. ‘Maar de polders vind ik echt een mensen-gemaakt landschap, alles zo geregeld, zo netjes. Nederlanders willen alles controleren en reguleren: het landschap, maar ook relaties en emoties.’ Alles wat zich aan controle door de mens onttrekt, stelt Nederlanders voor problemen, meende Pradhan. Dat was volgens hem de reden waarom Nederlanders altijd maar over het weer praten. Misschien zijn al die weerpraatjes niets anders dan bezweringsformules, dacht hij, pogingen om ook het weer aan een zekere ordening te onderwerpen.¹

Ook andere buitenlandse waarnemers beschouwen de neiging tot ‘plannen’ als kenmerkend voor onze nationale identiteit. Geen enkele andere Europese samenleving is zozeer verslingerd aan ruimtelijke en maatschappelijke planning als een ‘way of life’, schreef de Amerikaanse Holland-watcher William Shetter in zijn boek The Netherlands in Perspective. Ook Zahn brengt, in zijn boek Regenten, rebellen en reformatoren, ons ‘geloof in de maakbaarheid van de samenleving’ naar voren, waarbij wij putten uit ‘een eeuwenoude traditie, opgedaan bij het maken van het landschap’.

Het mag dan eeuwenoud zijn, dat beeld van de nuchtere Hollander, altijd vol redelijkheid op zoek naar planmatige oplossingen – het is niet van alle tijden. Zeker, Nederlanders plannen nog steeds: hun carrière, hun kinderen, hun gezondheid, zelfs het tijdstip van hun eigen dood. Ook bedrijven en instanties onderwerpen zich aan een streng regime van scenario’s, jaarplannen en kwaliteitsnormen.² Maar de ordening van het maatschappelijk leven lijkt ons de laatste decennia welhaast evenveel moeite te kosten als die van het weer.

Sinds de jaren zeventig, toen de baby boom-generatie het roer overnam, is sturend en restrictief overheidsingrijpen in een slecht blaadje komen te staan. De geboortegolf was opgevoed in de schaduw van de oorlog en met angstwekkende visioenen van de politiestaat. Big Brother, Brave New World, het toekomstvisioen van De Tocqueville, het waren allemaal varianten van hetzelfde beeld: een enorm bevoogdend staatsapparaat dat alles voorziet, alles regelt en de onderdanen hopeloos gefixeerd houdt in een staat van onmondigheid. Dat moest tot iedere prijs vermeden worden; een sterke overheid was gevaarlijk. Nooit zouden baby boomers het liedje ‘controle, controle, controle’ aanheffen, of een rondedans maken met de wetboeken zoals de joden doen op Vreugde der Wet.

Intussen konden bestuurders en ambtenaren het niet over hun hart verkrijgen de pretentie van ordening zomaar op te geven. Waarvoor zaten ze er dan nog? Zo ontwikkelde Nederland zich tot de hogeschool van het management by speech. De ene na de andere beleidsuitspraak werd op de werkelijkheid afgevuurd, zonder dat over de uitvoering nog veel werd vernomen. In de jaren tachtig werd een type beleidsuitspraken populair waarbij de plannen zorgvuldig op de bestaande ontwikkelingen werden afgestemd. De overheid liet anderen uitmaken waarheen de optocht ging en beperkte zich tot het afzetten van de zijwegen. Zo konden spontane ontwikkelingen worden opgediend als beleidsresultaten. Een schoolvoorbeeld was de manier waarop het gedwongen afstel van de volkstelling door minister Andriessen en het CBS als een klinkende overwinning werd gepresenteerd (zie hoofdstuk 3).

Management by speech maakte ook een nieuw ambtelijk en bestuurlijk taalgebruik nodig. Van ‘sturen’ door de overheid was in deze ambtelijke newspeak geen sprake meer. Zelfs ‘besturen’ werd al een beetje link, ‘aansturen’ kon nog net. Het begrip ‘leiding’ werd gemeden als de fascistische pest, begeleiding was eigenlijk ook al te bevoogdend. Geleiding werd nu het parool, het soort leiding dat haast vanzelf gaat en helemaal geen pijn doet! Nog beter was natuurlijk verleiding.

Het sprak vanzelf dat de overheid in deze gedachtegang geen dwang meer uitoefende, maar hoogstens ‘drang’. Nog beter kon zij zich opstellen als ‘facilitator’. En natuurlijk gaf het in deze bestuursstijl geen pas meer om te spreken van ‘hogere’ en ‘lagere’ overheden. Regio’s en deelgemeenten waren heus geen haar minder dan Den Haag: het waren ándere overheden! Wat vroeger bekendstond als verantwoordelijkheden en aansprakelijkheden – ‘resultaatsverplichtingen’ – heeft zich geëmancipeerd tot ‘inspanningsverplichtingen’. Al deze nieuwe begrippen hebben één ding gemeen: zij maken het onmogelijk om output te meten en om te checken of verantwoordelijkheden zijn waargemaakt.

De apologen aan de macht

Ook in particuliere relaties verloren traditionele machtspatronen hun vanzelfsprekendheid. Vrouwen begonnen zich ‘assertief’ op te stellen tegenover hun echtgenoten, kinderen tegenover ouders en leraren. Deze weerbaarheid werd gerechtvaardigd op grond van emancipatie- en democratiseringsideeën uit de rijke jaren zestig, maar in de jaren zeventig en tachtig, bij teruglopende conjunctuur, bleek het opzetten van een grote bek ook wonderwel geschikt voor het najagen van andere doeleinden. De switch van emancipatie en persoonlijke groei naar welbegrepen eigenbelang was een kwestie van een paar keer slikken en even doorbijten. De wapenen in de huidige strijd om het bestaan werden dus al geslepen in de hoogtijdagen van de verzorgingsstaat, een opmerkelijk geval van ‘paradoxale continuïteit’ (zie hoofdstuk 15).

Deze mutatie van ideologisch activisme naar harde belangenbehartiging werd goed zichtbaar binnen de kraakbeweging. In de jaren zestig kwamen de provo’s met een Witte Woningenplan en een illegaal Woningburo. Vijftien jaar later waren deze sympathieke initiatieven ontaard in krakersterreur en verlamming van de gemeentelijke woningdistributie, een arrangement ten behoeve van de zwaksten. Provo-voorman Roel van Duijn voelde al iets van nattigheid in 1966, toen hij twee weken in het Huis van Bewaring moest doorbrengen vanwege opruiende taal in het blad Provo. Tot zijn verbazing merkte hij dat de beweging populair was bij zijn ‘kameraden, inbrekers, jongens met wie ik me weinig verwant voel’.³

Provo, boegbeeld van de jaren zestig, legitimeerde vooral gedragsuitbreiding. Toen uit deze uitbreiding van het gedragsrepertoire problemen voortkwamen, werden die opgevangen door het beschikbaar stellen van nog weer nieuwe gedragsmogelijkheden. Zo werd een Bond van Wetsovertreders opgericht, junkies gingen hun eisen stellen via een Junkiebond, spijbelaars kregen een spijbelbus en Hell’s Angels subsidie.

De overheid was er om burgers te helpen – niet om hen te dwingen, te straffen, te controleren of ter verantwoording te roepen. Als burgers verkeerde dingen deden, dan moest de oorzaak in de maatschappelijke omstandigheden worden gezocht. Strafmaatregelen kwamen neer op symptoombestrijding, het ‘opentrekken’ van ‘een blik agenten’ was een bewijs van onmacht. Zo raakte de ‘vermaatschappelijking’ van verantwoordelijkheid en schuld in een stroomversnelling. De overheid nam steeds meer gevolgen van ongewenst gedrag voor haar rekening, terwijl de idee van persoonlijke morele aansprakelijkheid afbrokkelde. Het leek of in Nederland de ‘apologen’ aan de macht waren, de beroepsbegrijpers, die klaarstonden met een apologie, een verontschuldiging, voor ieder falen in het mensenleven. Als een burger iets deed wat eigenlijk niet hoorde, kon hij er niks aan doen, terwijl de overheid er niks aan mócht doen.

Terwijl de apologen oprukten, trokken de functionarissen die vanouds de knoet hanteerden, zich schuchter terug. In iedere maatschappij bestaan beroepen die een laag aanzien genieten omdat de beoefenaars zich bezighouden met taken die weliswaar noodzakelijk zijn, maar bij de bevolking afkeer oproepen. Afhankelijk van de cultuur kunnen de meest uiteenlopende bezigheden tot deze ‘infame beroepen’ behoren: soms gaat het om het ophalen van vuilnis en uitwerpselen, soms om de geldhandel, vaak om beulen en om hoeren. In Nederland waren het in de jaren zestig en zeventig de controlerende en toezichthoudende beroepen die in een ‘infaam’ daglicht kwamen te staan. Van dat soort functionarissen moest je er niet meer hebben dan absoluut nodig was, en het was maar het beste als ze hun werk zo onopvallend mogelijk deden.

Zo besloot de Amsterdamse gemeenteraad op 21 februari 1968, nadat Rotterdam en Den Haag al waren voorgegaan, de conducteur op de tram en de bus af te schaffen. Praktisch de hele raad was enthousiast over deze afmars der conducteurs. Slechts één afgevaardigde herinnerde aan hun ordehandhavende functie: de psp’er Ten Brink, die zich afvroeg of de wagenbestuurder in zijn eentje wel zou zijn opgewassen tegen moeilijkheden, veroorzaakt door ‘dronken passagiers of andere querulanten’.⁴

Bij de aanleg van de Amsterdamse metro, in dezelfde periode, werd de nieuwe manier van denken over toezicht en controle als het ware ingebouwd. De metro moest ‘open’ zijn, ‘geïntegreerd met de omringende stad’. Benepen voorzieningen als kaartcontrole strekten daar niet toe. Het toezicht op de perrons werd in handen gelegd van mannen achter monitors, ergens in een kantoortje achter pantserglas. Goed verstopt door de architecten, alsof ook hun bezigheden ‘infaam’ waren en het daglicht niet konden verdragen. Deze opzet oogstte waardering: in 1980 kregen de ontwerpers de Merkelbachprijs, de architectuurprijs van de stad Amsterdam.

Een paar jaar later was de Amsterdamse metro veranderd in een grimmig niemandsland. Het ene deel van de passagiers hield zich bezig met zwartrijden, vandalisme, heroïne gebruiken en zakkenrollen, het andere deel onderging dit alles lijdzaam, en velen meden de metro maar liever. Ook op de trams was zwartrijden algemeen geworden. Pas begin jaren negentig waren de geesten rijp voor een rentree der conducteurs.

Van controleur naar adviseur

In de eerste Amsterdamse filmtheaters, Tuschinski en Royal, gebeurde het voor de oorlog geregeld dat midden onder de voorstelling de lichten aanfloepten. Een viertal mannen in uniform ging de rijen af en ieder moest zijn kaartje laten zien. Het waren de controleurs der vermakelijkheidsbelasting, die kwamen verifiëren of het publiek wel op de plaats zat waarop het kaartje recht gaf. Over de verschillende bedragen diende immers naar rato vermakelijkheidsbelasting te worden betaald. Andere keren werd de voorstelling onderbroken door leden van de filmkeuring, brand-weerlieden of politieagenten.⁵

Barse mannen in lange leren jassen, zo stelt men zich deze controleurs onwillekeurig voor. Een halve eeuw later hebben controleurs van de overheid een heel andere opstelling gekozen. Dat bleek bijvoorbeeld in 1995, toen de top van het afvalverwerkingsbedrijf Tankercleaning Rotterdam tot celstraffen werd veroordeeld. Tien jaar lang had het bedrijf grote hoeveelheden giftig afval rechtstreeks de Botlek ingepompt, zonder dat er namens ministerie, provincie, controle- of inspectiedienst een haan naar kraaide. Intussen streek tcr een iso-certificaat en 23 miljoen gulden rijkssubsidie op. ‘Bij controles, toezicht en zelfs ook opsporing wordt toch altijd uitgegaan van goede trouw van grote bedrijven,’ aldus de officier van justitie tijdens het proces. ‘Kennelijk komt het nog niet bij ambtenaren op dat bedrijven c.q. de directeuren zo sluw zijn dat alles wat je aanraakt, onjuist is. Er is sprake van een goedgelovige overheid.’

Goedgelovig, maar waarom dan? Veel controleurs zijn verstrikt geraakt in het ‘twee-pettendilemma’. Op de barse mannen die onverwacht de bioscoop binnentraden was misschien van alles aan te merken, maar één ding hadden ze mee: het was een mooie overzichtelijke rol. In de jaren zestig en zeventig gingen controleurs dat ‘barse’ aspect van hun bezigheden als vervelend, zelfs als ‘infaam’ ervaren. Ze grepen minder snel naar het proces-verbaal en als het dan moest, dan liefst bij een kopje koffie. Toen ik in 1989 medewerkers van uiteenlopende controlediensten interviewde, bleken verschillenden van hen een uitgesproken voorkeur te hebben voor de bekeuring-met-koffie. De Big Brother van Nederland lust wel een bakje.

Ook inhoudelijk onderging de verhouding tussen controleur en gecontroleerde een verandering. Allerlei instanties die waren ingesteld om toezicht te houden en te inspecteren, begonnen hun werkzaamheden veeleer te zien als adviseren. Dat gold als een stap vooruit naar een ‘onderhandelingshuishouding’ tussen volwassen burgers. Tegelijk was het voor de betrokken beambten een stap omhoog: door het opzetten van de adviespet slaagden de controleurs erin, hun werk zowel te vergemakkelijken als op te waarderen.

‘De adviespet is veel fijner,’ aldus het hoofd buitendienst bij de Rotterdamse Keuringsdienst van Waren. ‘Je krijgt een klap op je schouder en je gaat weg – maar het effect? Het gevaar bestaat dat je te veel in die adviesrol kruipt, terwijl de basis van je werk is dat je de cliënt op zíjn verantwoordelijkheid aanspreekt. [...] Het verlangen om aardig gevonden te worden is nu groter dan vroeger. Ik zeg altijd tegen keurmeesters: “Ik wil aardig gevonden worden” is het begin van je laten omkopen. [...] Als je eerst aardig bent, en dan opeens hard gaat optreden, dan is dat een wanbegrip, zowel voor de controleur als voor de gecontroleerde.’⁶

Nederland dankte de opmars der apologen, de gedachte dat toezicht eigenlijk iets infaams was en de wonderbare metamorfose van controleur naar adviseur, aan de periode van voorspoed, waarin de overheid het druk had met het verdelen van leuke dingen. In de tweede helft van de jaren zeventig moest worden overgeschakeld op een rechtvaardige verdeling van minder leuke dingen, maar de brede verbreiding en uitdijing van het dwangtaboe binnen de overheidscultuur bemoeilijkte die overgang. In de tussentijd werd het contact tussen wet en werkelijkheid op provisorische wijze onderhouden door het gedoogbeginsel.

Gedogen werd op twee gebieden – milieuhandhaving en softdrugsgebruik – min of meer expliciet tot ‘beleid’ verheven. Maar daar bleef het niet bij. Niet alleen gingen allerlei autoriteiten op de twee genoemde gebieden steeds meer door de vingers zien, ook instanties in heel andere hoeken van het overheidsapparaat gingen aannemen dat gedogen blijkbaar oké was. Alles wat je hoefde te doen was de gedoogspreuk mompelen. Zeg langzaam na: ‘Als ik niet een beetje meegeef met dit normafwijkend gedrag, loop ik de kans dat ik de greep op de betrokkenen helemaal kwijtraak.’ In de jaren zeventig werd deze spreuk het Sesam, open u van de Nederlandse verzorgingsstaat. Iedere politicus of bestuurder die in zijn maag zat met een moeilijk te bestrijden normafwijking, ging als een moderne Ali Baba voor de Sint-Pietersberg staan. Hij prevelde de gedoogspreuk, de berg opende zich, en alle ongerechtigheden, alle verschillen tussen droom en feit van de verzorgingsstaat, werden de grot in geschoven, waarna de berg zich discreet weer sloot.

Maar in de jaren tachtig begon die grot lelijk uit te puilen. Er kwamen kieren en gaten in, waardoor je naar binnen kon loeren. Dicht bij de ingang zag je hoge stapels vaten liggen met doodskoppen erop, resultaat van het gedecentraliseerde toezicht op de naleving van milieuwetten. Op tal van plaatsen blijken lokale politici grote overtredingen te hebben ‘gedoogd’. In een andere spelonk lagen de kinderpornofilms en de seropositieve heroïnehoeren. Niet ver daarvandaan stonden schimmige figuren in grote fusten te roeren, aan het oog onttrokken door de kwade dampen die eruit opstegen. Dat moesten de medewerkers van de Nijmeegse bloedbank zijn, bezig donorbloed van het aidsvirus te zuiveren op de voorwereldlijke manier die al jaren verboden was, maar door de inspectie werd ‘gedoogd’.⁷

Uit een afgelegen nis kwamen flarden ijl geklaag aandrijven. Het waren de oude vrouwtjes die zich de haren uit het hoofd trokken nadat grote lummels hun lang verbeide woninkjes onder hun neus waren komen wegkraken. In de oude wijken van Amsterdam werd begin jaren tachtig meer dan de helft van alle vrijkomende distributiewoningen gekraakt, waarna zij, op een paar uitzonderingen na, aan de krakers werden ‘toegewezen’.⁸

Maar gelukkig waren er ook vrolijke plekken in de grot. Even verderop werd het geschrei van de besjes overstemd door het gerinkel van glazen. Hier hielden de oneigenlijke WAO-gevallen, ook jarenlang de grot in geveegd, zich onledig met gezang en sterke verhalen hoe ze de GMD te slim af waren geweest. Ook in het hol van de Hell’s Angels heerste een gezelligheid van belang, maar hier kwam je niet zo makkelijk binnen als in de wao-bar. De toegang werd bewaakt door een wachtpost met riotgun. Volgens het rapport van de commissie-Van Traa spelen Hell’s Angels een belangrijke rol in de internationale drugs- en wapenhandel, maar sinds 1980 dorst de politie het hol niet meer te betreden. Wel maakte de gemeente Amsterdam trouw 20.000 gulden subsidie per jaar over, gefourneerd door de afdeling Jeugdzaken.

Door het collectief mompelen van de gedoogspreuk raakte niet alleen de beleidsuitoefening op hellend vlak, maar dreigde ook politieke apathie en sociale desintegratie. Burgers zijn in toenemende mate afhankelijk geworden van rechtspersonen, stelde H.G. van de Bunt in zijn inaugurele rede Organisatiecriminaliteit. Door-woekerende wetsovertreding door calculerende organisaties kan ertoe leiden dat we ons vertrouwen in belangrijke maatschappelijke instituties verliezen. De socioloog Kees Schuyt komt tot dezelfde conclusie. Een ‘halfslachtig beleid van zowel verbieden als toestaan’ is volgens hem nog te overzien als het ‘streng en consequent wordt uitgevoerd’. Als echter, zoals in Nederland, ‘een halfslachtig beleid halfslachtig wordt uitgevoerd’, schiet dat beleid niet alleen inhoudelijk zijn doel voorbij maar ontstaat bovendien een situatie van rechtsongelijkheid en willekeur.⁹

Wie gedoogt, kan tot op zekere hoogte doen alsof een probleem niet bestaat. Het gedoogdenken was de weg van de minste weerstand bij het beantwoorden van de beleidsuitdagingen die een krimpende verzorgingsstaat stelt. Het heeft gefaald, de naleving van normen geschaad, de geloofwaardigheid van de overheid ondermijnd en slachtoffers gemaakt onder degenen die het meest op bescherming door de overheid zijn aangewezen.

Op één gebied overtreffen de voordelen van gedogen waarschijnlijk de nadelen: daar waar ontwikkelingen in de individuele levenssfeer zo snel verlopen – en veelal zoveel sneller dan in het buitenland – dat de wetgeving onvermijdelijk achterloopt: seksualiteit, samenlevingsvormen, prostitutie, abortus, softdrugsverkoop en -gebruik. Deze gebieden komen in hoofdstuk 14 aan de orde als de enige waar feitelijke ‘fragmentering’ van normen plaatsvindt.

De jaren negentig

Het is opmerkelijk dat het uitdijend dwangtaboe juist in links Nederland zo fervent is verdedigd. Links permitteerde zich ten opzichte van de overheid een double bind: het eiste op grote schaal rechten en voorzieningen, maar cultiveerde een vijandbeeld van de overheid als het op plichten en controle aankwam. Nog opmerkelijker is dat de overheid hierop reageerde door zich op deze gebieden uiterst terughoudend op te stellen. De overheid verzette zich niet tegen de uitdijing van het dwangtaboe maar ging erin mee en werd uiteindelijk een belangrijk voortrekker ervan.

In de jaren tachtig werd het gebruikelijk, de verhouding tussen burger en overheid te zien als die tussen klant en leverancier. Deze vergelijking is geldig voor één aspect van het overheidswerk: de feitelijke dienstverlening. Als aanduiding voor het geheel van de verhouding tussen overheid en burger – waartoe ook de totstandkoming van beleid, de handhaving en de evaluatie ervan behoren – is zij misleidend. De klant, zo weten we, is koning. Hij behoort niet tot de winkel waar hij koopt. Burgers echter maken deel uit van het staatsbestel, zij dragen het. De overheid is daarom genoodzaakt veel hogere eisen aan burgers te stellen dan een winkelier aan zijn klanten. Verder hoeft een winkelier niet per klant te beslissen wat hij of zij mag kopen, terwijl de overheid haar klanten op allerlei manieren moet indelen in groepen die wel of geen recht hebben op bepaalde diensten. Dat geldt des te sterker in een verzorgingsstaat, waar burgers in de overheidswinkel een ongekend breed assortiment aan diensten en voorzieningen aantreffen. Om ieder het zijne te geven zal de overheidswinkelier dan vaak ‘klantonvriendelijk’ moeten zijn.

Het dwangtaboe bereikte zijn grootste reikwijdte in de tweede helft van de jaren tachtig. Daarna is een nieuwe krimp zichtbaar geworden. De PvdA ging ‘om’ na de verkiezingsnederlaag van 1990. De nieuwe, hardere standpunten hadden aanvankelijk betrekking op marginale groepen als criminelen en uitkeringsfraudeurs. Pas later kwamen de closed shops van gevestigde belangengroepen onder vuur te liggen, en werd ook in het verzekeringswezen, de beurs-handel en de afvalverwerking het toezicht verscherpt.

Juli 1996 ging – nadat in landen als Engeland en de Verenigde Staten al veel langer neighbourhood watches bestonden – in de Utrechtse wijk Abstede een uit bewoners bestaande buurtwacht van start. Samen met de politie gaan ze de straat vrijhouden van agressieve jongelui. ‘De tijd is voorbij dat de jongeren een aai over de bol krijgen als zij vernielingen begaan of kleine diefstallen plegen,’ zoals het ministerie van Justitie datzelfde jaar liet weten.

Ook ten opzichte van grote mensen toont het dwangtaboe een nieuwe krimp. Het paarse kabinet is amechtig bezig blikken agenten open te trekken en krijgt van de hele Kamer op zijn kop dat het niet snel genoeg gaat. Het aantal gedetineerden per inwoner, dat traditioneel tot de laagste van Europa behoorde, is de laatste tien jaar verdubbeld en heeft daarmee zijn achterstand in één klap ingelopen. Het PvdA-congres buigt zich over resoluties om werklozen te dwingen een baan of opleiding te accepteren, en criminele junks om af te kicken. Het CDA-rapport Nieuwe wegen, vaste waarden (1995) wil ‘meer overheid daar waar de samenleving beschermd moet worden of in conflicterende belangen dreigt vast te lopen’. Bolkestein pleit voor overheidsbemoeienis om de machtsconcentratie in de media tegen te gaan. Piet Reckman traint politieagenten.

Zelfs het ‘gedogen’ is niet heilig meer. Eind ’96 kwam de regering met een nota Grenzen aan gedogen: gedogende instanties moeten voortaan verantwoording afleggen bij volksvertegenwoordiging, Algemene Rekenkamer of ombudsman. Gedogen omdat de regels moeilijk uitvoerbaar zijn of uit capaciteitsgebrek is ‘per definitie onaanvaardbaar’.

2 Het etnisch taboe

Januari 1983 organiseerde een aantal welzijnskoepels samen met de Utrechtse universiteit een congres over Recht en raciale verhoudingen. Er was ook een Werkgroep Vrouwen, die (enigszins bekort) als volgt rapporteerde over de discussie tussen zwarte en witte vrouwen:

 Z:  Witte vrouwen zoeken de problemen bij anderen, de zwarten; zo komen ze er nooit uit.

W:  Misschien omdat je zo bezig bent met hulpverlening. Zwarte vrouwen daarentegen praten vanuit – misschien een beetje raar woord, maar ik weet niet hoe ik het anders moet zeggen – een ‘slachtofferpositie’.

 Z:  Je kunt niet solidair zijn als je niet eerst bij jezelf nagaat in hoeverre je ontkomt aan racistische opvattingen en dergelijke.

W: Zwarte vrouwen moeten de leiding nemen. Die weten van de pijn. Witte vrouwen benaderen het toch alleen verstandelijk.

 Z:  Daar ben ik het niet mee eens. Witte vrouwen moeten maar om zich heen kijken.

W: Witte mensen kunnen toch ook meningen hebben over de strijd van zwarte mensen?

 Z:  Dat maak ik zelf wel uit.

Deze toon was toen niet uitzonderlijk in militant-zwarte kringen. De zwarte onderzoekster Philomena Essed bijvoorbeeld gaf haar witte zusters er als volgt van langs: ‘Wat voel je als je in de tram naast mij zit (of moet gaan zitten!!) in plaats van naast een blanke vrouw? Heb je weleens naar mijn ogen gekeken? In mijn ogen gekeken? Wat voor associaties heb je als je denkt aan zwarte vrouwen? Vind je dit enge vragen? Vind je dit rare, onbelangrijke vragen? Haal je je schouders op omdat je “niets tegen gekleurde vrouwen hebt” en “dus” vindt dat ik maar moeilijk doe?’¹⁰

Essed constateerde dat Nederland tot op het merg geïnfecteerd was met alledaags racisme: ‘De plaats naast je in de tram die leeg blijft terwijl verschillende mensen een staanplaats hebben, is een van onze dagelijkse ervaringen.’ Een andere schuld-en-boeteprediker, Anet Bleich, wist van ‘de befaamde open plek in de tram naast de gekleurde medepassagier’.¹¹ In 1977 nam Maja Daams de moeite te onderzoeken of dergelijke uitspraken op feiten berustten. Zij onderzocht de plaatskeuze van blanke passagiers in Utrechtse stadsbussen. Discriminatie kon daarbij niet worden aangetoond. Blanke passagiers bleken, als ze konden kiezen, iets vaker naast een blanke dan naast een gekleurde medepassagier te gaan zitten, maar deze neiging was statistisch niet significant.¹²

Toen de immigratiestroom uit de vroegere koloniën en het Middellandse-Zeegebied op gang kwam, bleek in Nederland een voedingsbodem te bestaan voor discriminatie en racisme. Berichten doken op over discriminatie door kamerverhuurders, werkgevers, woningbouwverenigingen en disco’s; zij werden door onderzoek bevestigd.¹³ In 1969 en in de jaren zeventig braken in de oude wijken van de grote steden enkele malen anti-Marokkaanse en anti-Turkse rellen uit. Virulent racisme eiste in Nederland dodelijke slachtoffers: in 1976 werd de Turk Ibrahim Uysal in een Amsterdamse gracht geduwd, en verdronk. In 1983 werd Kerwin Duijnmeijer, van Antilliaanse afkomst, vermoord.

Maar alles bijeengenomen waren de reacties beperkt, vergeleken bij de gebeurtenissen in Frankrijk, Engeland en later ook Duitsland, waar ernstige en omvangrijke gewelddadigheden uitbraken.¹⁴ In Engeland bijvoorbeeld werden tussen 1976 en 1983 zeventig moorden gepleegd die racistische achtergronden hadden. Het aantal jaarlijkse meldingen van racistisch geweld was over heel Nederland lager dan in sommige Londense wijken.¹⁵ De soepele integratie van 180.000 Indische Nederlanders was een internationale success story.

In recente jaren is het aantal gevallen van racistisch geweld en discriminatie onmiskenbaar toegenomen onder invloed van de problematiek van asielzoekers, illegalen, allochtone criminaliteit en concurrentie op de arbeidsmarkt. Toch bleef Nederland zich binnen Europa gunstig onderscheiden. Racistische politici trekken naar verhouding weinig kiezers, islamitisch fundamentalisme krijgt nauwelijks voet aan de grond, echte getto’s als in Frankrijk en de Verenigde Staten bestaan niet.¹⁶

De verzuilingstraditie bood – zowel in cultureel als institutioneel opzicht – een beproefd recept om met elkaars afwijkende gedrag te leven: uit de verte. Wat betreft religiebeoefening en onderwijs konden immigranten gebruik maken van de verzuilingsstructuren en de overlegdemocratie. Op grond van diezelfde traditie deelden zij op vanzelfsprekende manier in algemene arrangementen voor sociale verzekering, stadsvernieuwing en sociale woningbouw. Doordat het grootste deel van het woningenbestand wordt verhuurd door non-profitorganisaties, is de huisvesting van immigranten in Nederland, misschien op Zweden na, de beste van Europa.¹⁷

Dit alles werd ook mogelijk gemaakt door het feit dat Nederland een rijk land is. Ernstige spanningen tussen etnische groeperingen konden effectief worden ‘afgekocht’. Dit gebeurde doordat de overheid centraal overeengekomen beleidsuitgangspunten ten uitvoer bracht. Of dit beleid na decentralisatie en verzelfstandiging zal worden voortgezet, is de vraag.

Speculatie op de racismemarkt

Behalve door een relatief gunstige staat van dienst op het gebied van etnische relaties, onderscheidde Nederland zich in de jaren zeventig en tachtig door een groeiende en uitdijende gevoeligheid op etnisch gebied. Een krachtige stroming binnen de officiële openbare mening zag het racisme als een levensgevaarlijke bacil, die in ieder van ons steeds op de loer ligt. Elke kritische uitspraak of handeling waarbij vreemdelingen betrokken waren, zelfs het puur refereren aan het verschil, kon de aanzet vormen tot een ernstige racisme-epidemie. Daadkrachtig ingrijpen was dus geboden in het vroegste stadium: ook al leek het maar een kleine aandoening, een ruim bemeten amputatie was toch het veiligste.

Pregnant werd dit ‘bacildenken’ verwoord door Anet Bleich in het boek Nederlands racisme (1984). Volgens haar was in Nederland een ‘golf van racisme’ gaande. Keihard en openlijk nam het toe. Bleich verdedigde de stelling dat ‘de klacht over een door “hullie” slecht onderhouden trappenhuis, en de gaskamer, de twee uitersten zijn binnen één racistisch universum, en dat er binnen het racistische denken en handelen een logica zit die in principe van minder naar zeer extreem leidt’.

Voor de overheid werd dreigend racisme een bron van bezorgdheid en van zorg. Het racismetaboe won aan intensiteit en reikwijdte en werd een hoeksteen van de officiële moraal. De intensivering bracht gewenste gevolgen met zich mee. Het sterke taboe op racisme en discriminatie blijkt te werken als buffer tegen extreem rechts. Het anti-discriminatiebeginsel werd ook hechter in wet- en regelgeving verankerd dan in andere Europese landen.¹⁸

Nederland is het enige West-Europese land waar buitenlandse ingezetenen na vijf jaar actief en passief kiesrecht hebben voor gemeenteraden. Maar de uitdijing van het etnisch taboe leverde onvoorziene gevaren op. Het ‘brede’ taboe bevorderde in verschillende opzichten wat men juist had willen vermijden. Immigranten werden gestereotypeerd doordat zij, ook wanneer ze daar geen prijs op stelden, in de eerste plaats werden behandeld als leden van een etnische groepering, afhankelijk van zorg en hulpbeleid.

Ook autochtone Nederlanders werden gestereotypeerd: als latente racisten. Zij zagen zich gesteld voor een double bind: ze moesten het ‘andere’ tot iedere prijs respecteren, maar tegelijk mochten ze nauwelijks laten blijken dat ze het verschil überhaupt opmerkten. Hoe moeilijk dit was, ondervond burgemeester Van Thijn – zelf een belangrijk propagandist van deze politieke correctheid – toen hij in januari 1984 de Princenhofconferentie opende, die over het racismegevaar zou gaan. ‘Amsterdammers en Nieuwe Amsterdammers...’ begon hij, waarop hij overstemd werd door luid boegeroep uit het publiek. Foutje: er is maar één soort Amsterdammers. Zo werd hij geconfronteerd met de uiterste gevoeligheid, waarbij elke verwijzing naar het verschil, hoe aardig ook bedoeld, als aanstootgevend wordt ervaren.

Door dit aanwakkeren van wederzijdse stereotyperingen kreeg etnisch verschil een veel zwaardere lading dan de werkelijkheid rechtvaardigde. ‘Wit’ en ‘zwart’ – in ons land kunstmatige labels voor heterogeen samengestelde groeperingen, die elkaar in tal van opzichten overlappen – werden voorgesteld als coherente partijen, die per definitie antagonistisch tegenover elkaar staan.¹⁹ Wrijvingen en botsingen tussen leden van die groeperingen werden niet beschouwd als oplosbaar door overleg en beleid, maar als uitingen van een diepgewortelde tegenstelling die de hele maatschappij doortrok. In plaats van de vrijmoedige omgangsvormen die de desem van een ‘multiculturele samenleving’ kunnen zijn, ontwikkelde zich omzichtig en bevangen gedrag. Adequate beleidsinstrumenten, gericht op het bestrijden van concrete achterstandssituaties, konden in die omstandigheden onmogelijk van de grond komen.

Wel leidde de zorg van de overheid om de etnische minderheden tot de opbouw van een omvangrijk circuit van welzijnsorganisaties – een complete bedrijfstak waarin ‘zaakwaarnemers’ concurreerden om invloed, posities en geld. Véél geld, want de overheid was bereid diep in de buidel te tasten om schuldgevoelens af te kopen en problemen te vermijden. Als dit minderhedencircuit een ‘bedrijf’ was, vormde racisme daarin de belangrijkste grondstof. Hoe meer racisme een zaakwaarnemer of racismebestrijder kon ‘claimen’, des te groter zijn marktaandeel. In Nederland komen echter weinig uitingen van manifest en virulent racisme voor. Er was dus een zeer koopkrachtige vraag naar een product dat nauwelijks op de markt voorhanden was. Hiermee waren ideale condities geschapen voor een ware speculatiehausse in schuldgevoel. Er lagen gouden kansen voor ieder die tóch racisme kon aanbieden, bijvoorbeeld door het op te sporen nog voor het aan de oppervlakte kwam. Prospectors gingen op zoek naar verborgen aders van deze kostbare grondstof, om bij het lichtste vermoeden van een racisme-ader hun claim af te perken.

Tot in de jaren tachtig, toen andere welzijnsinstanties al de duimschroeven kregen aangelegd, draaide het minderhedenbedrijf lustig door. Controle bleef uit, gevallen van wanbeheer werden door de vingers gezien, de chaotische structuur werd niet aangepakt en het budget bleef stijgen. Binnen de zachte sector hielden de zaakwaarnemers van het minderhedenbedrijf het langer uit dan anderen. Zij konden de weke plek van Nederland bereiken: de nationale gevoeligheid op etnisch gebied.

Onder deze druk was voor autochtonen de verleiding groot om, als ze met immigranten te maken kregen, het zekere voor het onzekere te nemen en zich angstvallig aan het taboe te conformeren. De manieren waarop zij dat deden, duiden op een situatie van ‘anomie’: een kortsluiting tussen culturele doeleinden en ter beschikking staande gedragsmogelijkheden. Als doelen en middelen langs elkaar heen schampen, wenden mensen uiteenlopende strategieën aan om hun verwarring en onzekerheid zo gering mogelijk te houden.²⁰

Bij functionarissen die via hun werk met immigranten te maken krijgen, zijn verschillende anomische reacties te zien. Eén manier is om je terug te trekken op een puur formele benaderingswijze. Etnische cliënten kunnen daardoor het slachtoffer worden van een soort permanente stiptheidsactie. Een voorbeeld kwam ik tegen in 1985, toen ik samen met Willemijn Bos een reportage maakte over etnisch gemengde bruidsparen in Amsterdam. ‘Ons huwelijk op het stadhuis was eigenlijk niet zo aardig,’ vertelde een Marokkaanse bruidegom die met een Nederlandse trouwde. ‘De ambtenaar sprak maar een paar woorden, niet méér. Over Marokko zei hij niets, hij las alleen de stad op waar ik geboren ben. Ik had het leuk gevonden als hij daar wat meer over had gezegd. Ik vond ’t een beetje droog.’

In Nederland, zeker in Amsterdam, verwacht men dat de huwelijksambtenaar ook een beetje conferencier is. Vaak maakt de ambtenaar een grapje over de afkomst of geboorteplaats van bruid of bruidegom. Maar met betrekking tot ‘etnische’ partners hoorden wij zulke grapjes zelden of nooit. De ‘eerste linie van de tolerantie’, zoals burgemeester Van Thijn de uitvoerende ambtenaren graag noemde, trad hen kil en geharnast tegemoet.²¹

Een tweede anomische reactie is, aan immigranten niet dezelfde eisen te stellen die aan anderen worden gesteld. Zo kan spontaan ‘positieve discriminatie’ ontstaan, bijvoorbeeld tegenover etnische winkeliers die geen vergunning hebben of sluitingstijden negeren, etnische cafés die overlast veroorzaken, en etnische spijbelaars. In feite is ieder geval een wanhoopsdaad van een individuele ambtenaar. Ook in dit opzicht leidt het ‘brede’ taboe tot het tegendeel van hetgeen werd beoogd: dit soort positieve discriminatie werkt negatieve stereotypering in de hand.

Een derde anomische variant, waarschijnlijk de meest beproefde, is de confrontatie eenvoudig uit de weg te gaan. Als tussen etnische groeperingen een maatschappelijk mijnenveld wordt verondersteld, waar de kleinste misstap tot een ontploffing van racisme kan leiden, is het veiliger om maar niet over te steken. Een ‘breed’ etnisch taboe kan op die manier resulteren in spontaan ‘apartheids’gedrag, bijvoorbeeld in de bus maar liever naast iemand van je eigen soort gaan zitten.