AFRI

Van Jutta Chorus verschenen ook

In de ban van Fortuyn. Reconstructie van
een politieke aardschok (2002)
met Menno de Galan

In godsnaam. Het jaar van Theo van Gogh (2005)
met Ahmet Olgun

Jutta Chorus

Afri

Leven in een migrantenwijk

2009
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een beurs van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

© 2009 Jutta Chorus

Auteursfoto Ronald Hoeben

Omslagontwerp Suzan Beijer

Omslagillustratie Rob Huibers/Hollandse Hoogte

Typografie binnenwerk Text & Image, Almere

ISBN 9789025431310

D/2009/0108/945

NUR 740

Rotterdam

De Afrikaanderwijk

1

De slag om Plein 3

Om tien uur ’s ochtends staan vier Turkse jongens bij bakkerij Fez in de Paul Krügerstraat. De azuurblauwe hoofddoek van de verkoopster schittert in de zon. De jongens wijzen naar de witte broodjes en de croissants. Ze pakken een flesje AA uit de koelkast, rekenen af en steken het Afrikaanderplein over naar jongerencentrum Plein 3.

Een magere jongen met een strak jackje en een band in zijn lange bruine haar torent boven de anderen uit. Hij bepaalt wat er gebeurt, dat kun je zo zien. Zijn bruine ogen zijn donker omrand en zijn mond is een streep. Als hij lacht, lacht hij om zijn eigen vlijmscherpe opmerkingen. ‘Wat dachten jullie,’ roept hij. ‘Gaat die hoer van Plein 3 ons een reisje naar Spanje geven of niet?’

De drie andere jongens, die een paar jaar jonger zijn, kijken de magere aan. Bewonderend, maar met argusogen. Begrijpen ze wel wat hij bedoelt? Dan steken ze de zakjes van de bakker omhoog en joelen. ‘We pakken haar,’ roept een gedrongen jongen met een brede lach overmoedig. ‘Plein 3 is niks meer,’ zegt een kleine dikke tegen mij, alsof hij een rechtvaardiging zoekt. ‘Er zitten daar alleen maar Marokkaanse jongerenwerkers, geen Turken.’

Ongeveer zestig Turkse en een paar Marokkaanse jongens tussen de 15 en 23 jaar namen de afgelopen vijf jaar bezit van Plein 3 in de Afrikaanderwijk. De politie, de deelgemeente Feijenoord en de directie van de peuterspeelzaal die ernaast zit, oefenden druk uit op de jongerenwerkers om de jongens vooral binnen te laten en zo de rust op straat te handhaven. Ze hoopten dat de jongens zo tot bedaren zouden komen, maar binnen de muren van het jongerencentrum namen ze de leiding over. Ze blowen, drinken, verkopen drugs en ze terroriseren de leiding. De jongerenwerkers spreken van de bende van Plein 3.

In het voorjaar van 2006 neem ik me voor om de mores te onderzoeken van de Turken en de Marokkanen die in de Afrikaanderwijk wonen, de oudste migrantenwijk van Nederland. Een paar maanden daarvoor staken boze jongeren uit de banlieues van Parijs drie weken lang duizenden auto’s in brand. Ze hadden hun school niet afgemaakt, ze waren werkloos, ze voelden zich opgesloten in hun buitenwijken. Scholen, sporthallen, politiebureaus, een kerk en een moskee gingen in vlammen op. Brandweermannen die kwamen blussen werden aangevallen. De Franse regering riep de noodtoestand uit.

Zou zo’n opstand uit kunnen breken in een Nederlandse achterstandswijk? In de Afrikaanderwijk is 84 procent van de bewoners allochtoon. Een kwart van de beroepsbevoking leeft van een uitkering, een kwart van de volwassenen is werkzoekend. Hoe brengen de gezinnen die hier wonen hun dagen door? Zijn de vrouwen gelukkig? Wat denken hun zoons die overdag en ’s avonds op straat leven? Ik fiets aan het einde van de dag de wijk weer uit naar het station, maar zij blijven. Ze wonen niet in Nederland en niet eens in Rotterdam, ze wonen in de Afrikaanderwijk. En ze komen er zelden uit.

Ik wil weten hoe het is om in deze wijk hangjongere te zijn of allochtone vrouw, Nederlandse of Turkse bejaarde, politieagent, bestuurder of hulpverlener. Heeft de verkleuring van de wijk het leven van de bewoners veranderd? En zijn de Turken en Marokkanen deel uit gaan maken van Nederland? Daarom ga ik op zoek naar drie families, die mij gedurende anderhalf jaar op willen nemen in hun wijk, hun huizen, hun leven. Een Turkse, een Marokkaanse en een Nederlandse familie, vertegenwoordigers van de drie grootste bevolkingsgroepen in de wijk.

Op zoek naar een oude migrantenwijk ben ik eerst bij socioloog Godfried Engbersen te rade gegaan. Hij heeft jarenlang onderzoek gedaan in wijken waar de armste Nederlanders wonen, in Rotterdam, Den Haag en Amsterdam. Een man van de straat die college geeft over zijn eigen ervaringen. ‘De Afrikaanderwijk,’ had Engbersen meteen gezegd toen ik hem vroeg om een suggestie. Daar was hij zelf veel geweest. ‘In de Afrikaanderwijk zie je de twee gezichten van Babylon,’ zei hij. ‘De multiculturele markt op het Afrikaanderplein en een losgeslagen tweede generatie Turken en Marokkanen. De romantiek en de hardheid. Een unheimische wijk aan het water van de haven.’

Ik spreek af met deelraadbestuurder Robbert Baruch. Hij is praktiserend jood en lid van de PvdA – alle bestuurders in de deelgemeente Feijenoord komen uit die partij. De PvdA heeft na de verkiezingen van 2006 geen coalitie kunnen vormen en regeert alleen.

Baruch is verantwoordelijk voor de integratie in de wijk. Een spannende figuur: jood in een moslimwijk, Hagenaar in Rotterdam, bevlogen politicoloog tussen de hulpverleners. ‘Een vechter tegen armoede en criminaliteit,’ noemt hij zichzelf.

Ik wandel over het lege marktplein en ik bedenk hoe ik deze enclave ooit zal kunnen binnendringen. De hoge huizen staan stil en gesloten naast elkaar. Hoe kom ik voorbij de satellietschotels? Ik zoek de twee wijkagenten op: Lianne Verheul en Edwin Rietveld. Zij brengen mij de wijk in. Dagen en nachten loop ik met hen mee op hun surveillances. Ze leren me geduldig de namen van de jongens op straat. Ze vertellen me over de grote families in de wijk. Ze kennen de geheimen en de karakters van iedereen die hen passeert. Ze zijn vrolijk en hartelijk en streng als het moet. In hun aanwezigheid word ik ook een gesprekspartner van de bewoners. En zo vind ik al degenen die ik wil vinden.

‘En jij dan, wie ben jij?’ vraagt de dikke jongen op het Afrikaanderplein ineens aan mij. Het is Osman Soyçiçek, een van de leiders van de bende van Plein 3. Ik vertel hem dat ik journalist ben. ‘Schrijver,’ concludeert hij. Vanaf die dag noemen de bewoners van de Afrikaanderwijk mij ‘de schrijver’.

Osman wordt mijn hoofdpersoon. Hij kan brutaal uit zijn ronde, bruine ogen kijken, maar hij kan er ook geschrokken uitzien, alsof iemand hem een loer heeft gedraaid. Het haar op zijn hoofd wordt al dunner en hij heeft zijn nagels kort gebeten. Osman werd in 1985 geboren in Arakli, aan de Zwarte Zee. Omdat zijn vader geen werk had en veel dronk, ging Osman op zijn vijfde geregistreerd als jongste zoon van zijn oma mee naar de Afrikaanderwijk. Zijn opa woonde hier toen al vijftien jaar.

Als ik Osman ontmoet, is hij twintig. Diezelfde middag zal ik zijn foto op het politiebureau zien hangen. Ik lees dat hij ervan wordt verdacht bolletjes heroïne en cocaïne te verkopen en kinderen in te schakelen om hem daarbij te helpen. De lange, magere jongen is een jaar ouder en heet Özhan. Ook zijn foto hangt op het bureau. Hij heeft al een paar keer vastgezeten voor drugshandel, diefstal en geweldpleging.

Plein 3 is een bakstenen bunker aan het Afrikaanderplein. Aan de voorkant is één raam, dat van de kamer van Nadia Barquioua, coördinator van de jongerenwerkers. Ik begrijp nu dat Özhan haar bedoelde toen hij het over de hoer had. Onder haar raam is de toegangspoort. De jongens gaan naar de club, ik loop met hen naar binnen. Er is nog niemand. Achter de ruiten van de peuterspeelzaal, die uitkomt op dezelfde hal, waggelen kinderen rond. Özhan draait een joint. De jongens eten zittend tegen de muur hun broodjes op, totdat er een jongerenwerker binnenkomt die de deur naar de kelder openmaakt.

‘Het is nog geen twaalf uur hè,’ zegt de jongerenwerker.

Özhan blaast een wietwolk in zijn gezicht. ‘Wíj zijn er toch?’

Osman: ‘Ik kom hier al tien jaar. Een jongerenwerker moet om negen uur aanwezig zijn.’

Van alle kanten komen jongens in zwarte leren jackjes aanlopen. Ze staan in de rij bij de Playstation-knuppel en bij het scherm waarop de voetbalgames worden geprojecteerd. Ze nemen zelf koffie uit de kan van de jongerenwerkers. Het is donker in de kelder. Een dikke walm van sigarettenrook en hasj stijgt op. Özhan, zijn broertje Gökhan, Osman en Ercan gaan met blikjes bier naar boven, naar het vergaderkamertje om te kaarten: Chinees pokeren. Aan de muur hangt een filmposter van Scarface: ‘In this country you gotta make the Money first. Then when you get the Money, you get the power. Then when you get the power you get the woman.’

Scarface uit 1984 is dé cultfilm in de Afrikaanderwijk en Tony Montana, de Cubaanse immigrant die in Miami een drugsimperium opbouwt, is het voorbeeld voor alle kleine kruimelaars die dromen van de maffia. Al Pacino speelt Tony Montana. Dat Montana uiteindelijk al zijn geld en zijn vrouw verliest en ten onder gaat, maakt geen indruk. ‘Het Romeinse rijk ging ook ten onder,’ zegt Gökhan. ‘Maar we denken aan hun goede dingen.’

Jongerenwerker Majid, geboren in Marokko, heeft een ironische lach op zijn gezicht. ‘Het is geen wonder dat ze Tony Montana willen zijn,’ zegt hij tijdens het tafelvoetballen. ‘Ze hebben helden nodig. Vijfenveertig procent van de Rotterdammers is buitenlander. Ik vind dat dan ook vijfenveertig procent van de spelers bij Feyenoord Turken, Marokkanen en Antillianen moeten zijn. Nu is de enige buitenlandse speler die gekke Griek van Ajax.’ Hij bedoelt Angelos Charisteas, die net door de club is aangekocht.

Osman heeft Scarface twaalf keer gezien. Hij heeft drie T-shirts met afbeeldingen van de hoofdrolspeler Tony Montana erop. Hij slaat de panden van zijn jack open en laat een flodderig, geel T-shirt zien met het gezicht van Al Pacino. ‘Als ik Scarface kijk, voel ik me beter. Als ik dit draag, ook. De maffia,’ zegt hij op gedragen toon, ‘is het verzet’.

Osman komt meestal om twaalf uur binnen op de club. Dan heeft hij overdag tenminste wat te doen, zegt hij. Helemaal tijdens de ramadan als hij hongerig door de straten zwerft. ’s Avonds na het eten komt hij weer terug.

‘Als we vrij zijn,’ zegt Majid, ‘bellen de jongens ons op: “We staan voor de deur. Doe eens open.” Dan blijven ze tot elf uur ’s avonds. Ze dealen. De junkies uit de afbraakpanden hierachter komen hier hun dosis halen. Ik zeg het wel eens tegen die jongens: “Drugs verkopen is niet normaal. Niet leuk.”’

Jongerenwerker Appie: ‘Ze krijgen hier alles wat ze willen. Dat is altijd zo geweest. Als ze wilden zwemmen, gingen we zwemmen. We namen ze mee naar Duinrell, naar Napels, naar de Ardennen. Het is hun huis. Zij zijn de baas. Zolang je doet wat zij willen, zijn ze leuk. Doe je dat niet, dan gooien ze ruiten in. “Gaan we niet op kamp? Oké, tien ruiten.”’

Nadia Barquioua: ‘Toen ik hier na de zomervakantie van 2005 kwam werken, trof ik een dealende, snuivende, bolletjes slikkende bende aan. Elke ochtend stond de hele bende voor de deur. Als je niet uit Afri kwam, zorgde je wel dat je er heel snel bij hoorde.

Een oude opbouwwerker zei tegen mij: “Vroeger pakten we het jongerenwerk heel anders aan. Een jongen die niet luisterde, zetten we gewoon in een hoekje.” Ik antwoordde: “Meneer het gaat hier om dealers die kinderen gebruiken als drugskoeriers. U weet niet waarover u het heeft.”’

De leidsters van de peuterspeelzaal zeiden: ‘Laten we de deur maar opendoen ’s ochtends, anders doen die opgefokte jongens onze kinderen nog wat aan.’ De chef van de wijkagenten zei: ‘Openhouden die tent. Die jongens zijn de verantwoordelijkheid van het jongerenwerk en de jeugdzorg.’ Nadia antwoordde: ‘Maar hier ben ik niet voor aangesteld! Wij organiseren activiteiten voor jongeren uit de wijk die geen strafbare feiten plegen. De jongens voor wie wij niet zijn, zijn voor de politie.’

Nadia Barquioua is een mooie Marokkaanse van 25 jaar. Niet lieflijk, maar woest met lang, krullend haar en felle, blauwe ogen. Ze draagt spijkerbroeken met brede ceintuurs en strakke truitjes. Waar ze loopt, klakken haar hakken zwaar op de vloer. ‘Wieberen jullie!’ roept ze tegen jongens die te vroeg aan de deur staan. Van elk woord slikt ze de laatste lettergreep in.

Nadia is opgegroeid in Enschede. Toen haar ouders in 1968 samen naar Nederland kwamen, besloten ze er de rest van hun leven te blijven. Haar moeder zat hier niet op school, ze werkte niet en toch leerde ze goed Nederlands spreken. Nadia kreeg geen koranles, ze ging niet naar de moskee, terwijl haar ouders wel gelovig zijn. ‘De intentie was voor hun belangrijk,’ zegt ze nu. ‘Dat we wisten wie de profeet was. Bidden op vaste tijden en een hoofddoekje dragen, zei hun niets.’ ‘Je moet eerst Nederland leren kennen,’ zei haar vader tegen Nadia. ‘Dat moet je op je eigen manier doen. Dan kom je vanzelf wel weer bij je geloof terug.’

Ze ergert zich aan de gemakzucht van de jongerenwerkers. ‘Die zijn via een gesubsidieerde baan in dit werk gerold,’ zegt ze. ‘Ze willen jongeren niet echt veranderen. Het is een beetje tafelvoetbal, denken ze, maar tafelvoetbal is het slotstuk van de opvoeding.’

De Rotterdamse politiecommissaris ging naar Marokko om de jongeren in zijn wijk beter te leren begrijpen. Nadia lachte hem uit. ‘Je gaat daar toch niet heen om de Nederlands-Marokkaanse jeugd te leren kennen? Die hebben hier hun eigen cultuur ontwikkeld.’

Nadia vindt de Turkse en Marokkaanse jongeren die ze kent lui geworden en hun ouders zijn opvoedingsmoe. ‘In die grote gezinnen wordt aan de jongste kinderen niets meer gedaan. In Marokko is dat anders. Als je niet werkt, krijg je geen geld. En als je geen geld hebt, zul je niet eten. Iedereen in het gezin draagt zijn steentje bij. Hier moet je even wachten op een uitkering, maar je geduld wordt snel beloond. Marokkanen en Rotterdamse Marokkanen, het zijn twee verschillende volkeren.’

In september 2005 sprak Nadia met de politie af dat ze alarm zou slaan elke keer als ze iemand in het jongerencentrum zou betrappen op blowen of dealen. ‘Kom ook onverwacht binnen,’ zei ze. ‘En volg het spoor van wietzakjes tot in de wc.’ Ze belde consequent. Dan stuurde de politie een stagiair, een agent met één streep op zijn mouw, die de jongens terecht wees. Pas als de politie een hoofdagent of brigadier inzet, voelen straatjongens zich serieus genomen. Of als de volledige brandweer uitrukt voor een brandende vuilnisbak. Er waren voortdurend escalaties voor de deur.

Nadia voorzag alle jongeren uit de Afrikaanderwijk die bij Plein 3 kwamen van een predikaat: ‘crimineel’ of ‘jongere’, dat was een hele administratie. Sindsdien prijken de pasfoto’s van zo’n twintig jongens op het politiebureau aan de muur.

De nieuwe wijkagente Lianne Verheul kwam Osman en zijn vrienden in januari 2006 voor het eerst tegen voor de deur van Plein 3. Ze torende boven hen uit.

‘Je komt wel in het hol van de leeuw,’ zei Osman tegen haar. Het was doodstil. Hij liet zijn blik over haar lichaam glijden. Het vrolijke, blonde gezicht met de kuiltjes in de wangen, het witte overhemd met het brigadiersembleem op de epauletten. Dat embleem is belangrijk. Met minder dan vier strepen op de schouder – dat staat voor hoofdagent – praat Osman überhaupt niet. De zware broekriem met het holster en de semafoon eraan vast. De hoge, zwarte schoenen. Ze stond niet eens stoer voor hem. Haar linkervoet leunde op z’n zijkant.

‘Wie is die leeuw dan?’ vroeg Lianne geamuseerd.

‘Ik,’ zei Osman met een serieus gezicht.

Lianne beet op haar lippen. Ze moest haar lachen inhouden. Toen begon ze iedereen een hand te geven. ‘Hallo, ik ben Lianne, de nieuwe wijkagent.’

‘Ik heb wel respect voor haar,’ zei Osman na de ontmoeting. ‘Ze liep zomaar naar ons toe. Dat doen de meeste agenten niet.’

‘Osman en Özhan waren de baas,’ zegt Lianne een paar maanden later. ‘Als Osman sprak, was iedereen stil. Al was Özhan verbaal agressiever. Ook als alles hen had meegezeten, waren ze nog niet geslaagd. Dat heeft te maken met hun achtergrond, hun milieu. Het zijn geen denkers. Ze zijn beter met hun handen. Ze hebben wel grote verwachtingen en een soort boerenslimheid. Er is maar één streven: de grote, glanzende auto, zoals geslaagde jongens die hebben.’ De jongens van de Plein 3-bende hebben, zo lees ik in een profiel opgesteld door de deelgemeente, allemaal een intelligentieniveau van onder de honderd.

Lianne omschrijft de jongens als erg vijandig. Ze vernielen ruiten, lantaarnpalen, telefooncellen, hekken. Ze springen met z’n allen op een politieauto die in de wijk staat. Ze bedreigen en intimideren buurtbewoners, meisjes die voorbijlopen en jongerenwerkers. Loopt er een Surinamer of Antilliaan langs, dan maken ze apengeluiden. ‘Oe, oe, oe’ en ‘Negers! Apen!’ roepen ze. Afri is van de Turken en de Marokkanen.

Voor de deur van Plein 3 hangt een bordje: SAMENSCHOLING VERBODEN. Daar heeft Nadia voor gezorgd. Als de jongens van de bende daar staan, jaagt de afdeling noodhulp van de politie ze regelmatig weg. ‘Maar ik ben niet geboren om kwaad te doen,’ zegt Osman. ‘We willen gewoon bijkletsen.’

‘Ik opereer nooit op macht,’ zegt Lianne buiten hun gehoorsafstand in politietaal. ‘Daar bereik ik niets mee. Ik doe nooit of ik beter ben dan zij. Alles draait voor hen om respect. Ze zijn heel snel beledigd.’

Een jongerenwerker stapte op nadat Özhan hem had bedreigd. Kort daarop vertrok er nog een. Hij had zich op zijn eerste werkdag onhandig aan de bendejongens voorgesteld. ‘Jullie kunnen mijn vriend zijn of mijn vijand. Begrepen?’ De jongens waren even stil geweest en toen had Özhan geknikt. Een halfuur later stond de auto van de jongerenwerker in brand.

Ertugrul Gültekin, een 46-jarige Turkse jongerenwerker, is buigzamer. Hij heeft aanzien in de Turkse gemeenschap in de wijk, vooral bij de oude Turken. Hij volgt de bendejongens op straat. Hij ziet ze dealen op het Afrikaanderplein en spreekt ze aan. ‘Je vader zou doodongelukkig zijn als hij je hier zou zien staan,’ zegt hij tegen Özgür, die achttien jaar is. ‘Hij zou een hartaanval krijgen.’ Ertugrul heeft ook met de vader van Özgür gesproken. Maar hij heeft hem niet gezegd wat hij heeft gezien. Hij hoopt dat hij door de ouders niet in te lichten het vertrouwen van de jongens wint.

Het valt Ertugrul op dat de jongens allemaal een vader of moeder missen. De vader van Ömer leeft niet meer, zijn moeder heeft hartklachten. Ömer scheurt voorbij op zijn bromfiets zonder kenteken. Gestolen, zegt Lianne. Hij heeft een wit Lacoste-trainingspak aan en een gouden tand in zijn mond. Zijn bijnaam is ‘Hyena’. Ertugrul nodigt Ömer uit voor een gesprek. ‘Waarom zou ik bij jou komen,’ antwoordt hij. ‘Toen het niet goed met mij ging, heb ik je niet gezien. Nu hoef ik je hulp niet meer.’

‘Ze zijn in Nederland opgegroeid,’ zegt Ertugrul. ‘De school omarmt de allochtone kinderen niet. Daarom hebben ze hun eigen weg gekozen.’ Ertugrul probeert nu contact te leggen met Ömers oom.

De vader van Özhan en Gökhan kon als hij gedronken had, het café kort en klein slaan. Nu is hij gepensioneerd en woont hij met zijn nieuwe vrouw in Turkije. Hun moeder is depressief in de wijk achtergebleven. Ze spreekt slecht Nederlands.

Met Gökhan leek het goed te gaan. Hij deed MBO sociaal-cultureel werk, hij liep stage bij het jongerenwerk in de belendende wijk Bloemhof. Maar in mei 2006 raakt hij betrokken bij een vechtpartij op school, het Albeda College. Vijf jongens uit de Afrikaanderwijk proberen met een potlood het oog van een medeleerling uit te steken. Gökhan wordt van school verwijderd. Het Albeda College laat Nadia Barquioua weten geen leerlingen uit de Afrikaanderwijk meer toe te laten.

Een dag later gaat Nadia in haar mantelpak naar de school toe. ‘Dit is nou discriminatie,’ zegt ze tegen de directeur. Hij draait het besluit terug, maar Gökhan mag niet meer terugkomen. Toch een kleine overwinning, zegt Nadia. En hoe gaat het met Gökhan? Hij is gestopt met zijn studie. ‘Ik heb nergens meer vertrouwen in,’ zegt hij als ik het hem vraag.

Op 19 mei 2006 laat in de middag komt Özhan binnen op het kantoor van Nadia. Hij heeft wel eens stage gelopen bij Plein 3, zegt hij. Hij grijnst, alsof hij wil zeggen: jou wind ik om mijn vinger. ‘Wil je mij even een getuigschrift geven dat ik jongerenwerker ben,’ vraagt hij nonchalant. Dat heeft hij nodig om een uitkering bij de sociale dienst te kunnen krijgen en om een goede indruk te maken op de rechter voor wie hij binnenkort moet verschijnen. Als je problemen hebt met de politie is het voor de rechter overtuigend als je stage loopt of werkt bij een jongerencentrum, heeft Osman mij verteld. ‘De rechter denkt dan: hé, hij zit ergens. Hij doet iets goeds.’

‘Nee,’ antwoordt Nadia. Ze staat op. ‘Dat doe ik niet, want je bént geen jongerenwerker.’ Haar benen trillen. Dit is het moment waarop ze heeft gewacht. Dit is het moment waarop zij de macht zal hernemen. Het vorige regime had Özhan zijn zin gegeven uit angst de bende tegen zich in het harnas te jagen. Ik ben de baas, denkt ze.

‘Neem me dan in dienst,’ zegt hij. Zijn gezicht is hard.

Özhan heeft twee gezichten. Een vriendelijk, licht spottend gezicht en het gezicht van de duivel. Als zijn duivelse gezicht verschijnt, kan hij zichzelf niet meer relativeren. Dat heb ik al eens gezien toen Ertugrul hem zachtzinnig verzocht Plein 3 te verlaten en Özhan in woede ontstak.

Nadia schraapt haar keel. ‘Ik wil je niet aannemen, ik zou je niet aannemen en ik kán je niet eens aannemen.’ Özhans gezicht verkrampt. ‘Ik kan in mijn functie geen mensen aannemen,’ zegt ze nog eens. Zijn ogen schieten vuur. Hij heft zijn rechterhand op om Nadia te slaan. Ze pakt de hoorn van de telefoon die naast haar staat en belt haar baas, de gebiedsmanager. Eén zin is voldoende voor hem. Hij is al onderweg. Özhan laat zijn hand zakken, maar weigert te vertrekken.

Als de gebiedsmanager met een paar Turkse jongerenwerkers arriveert, staan er dertig Turkse jongens en een paar Marokkanen beneden in de hal. Özhan heeft ze opgetrommeld. ‘Dit is een gijzeling,’ schreeuwt Özhan. De jongens gooien de ruiten van het gebouw in. Ze stormen de kelder in, trekken de tafels omver en slaan het televisietoestel, de beamer, de computer en de muziekinstallatie kapot. ‘We willen 6000 euro voor onszelf,’ roept Osman. ‘We willen op reis naar Spanje en Italië,’ roept een ander.

Nadia loopt naar de Marokkaanse jongens toe. ‘Jongens,’ zegt ze. ‘Dit is niet jullie pakkie an. Ga alsjeblieft naar huis.’ Ze bluft, ze hoopt dat haar Marokkaanse achtergrond overtuigend genoeg is. De Marokkaanse jongens vertrekken.

‘Waag het niet je te bemoeien met míjn jongens,’ schreeuwt Özhan, terwijl hij de Marokkanen nakijkt. ‘We willen van tien uur ’s ochtends tot twaalf uur ’s avonds hier zijn,’ eist hij meteen daarna. ‘Vinden jullie niet?’ vraagt hij aan de verzamelde bendeleden. ‘Ja, ja, ja,’ roepen de Turken in koor.

‘Waarom krijgen de Marokkaanse jongens hier altijd voorrang?’ vraagt Osman hardop aan Nadia. ‘Waarom krijgen zij alle stageplekken? Zeker omdat alle jongerenwerkers Marokkaans zijn? Het zijn allemaal plakkers, die Marokkanen. Als jongerenwerker moet je toch neutraal zijn?’ Nadia schudt fel haar hoofd. ‘Je liegt,’ zegt ze. ‘Iedereen krijgt hier een gelijke kans, alleen de criminelen niet.’

Ertugrul Gültekin doet een stap naar voren. Hij kijkt op de gijzelnemers neer en begint ze toe te spreken, langzaam en in het Turks. ‘Wat jullie hebben gedaan, is niet goed voor de positie van de Turkse jongeren en van de hele Turkse gemeenschap in de Afrikaanderwijk. Dit is onaangepast gedrag. Als jullie ons willen verraden, kom je ook aan mij. Vergis je niet: ik kan me goed verplaatsen in jullie hoofden. Ik heb zelf een zoon van jullie leeftijd. En ik weet één ding: een Turkse jongen leeft uit respect voor anderen.’

Het is muisstil in de hal. ‘Jij verraadt ons!’ zegt Özhan. ‘Ben je het niet met ons eens dan,’ vraagt hij dreigend. ‘Dit is niet de gelegenheid om te praten,’ antwoordt Ertugrul. ‘We maken een afspraak,’ zegt hij. ‘Jij, jij en jij.’ Hij wijst drie jongens aan die hij kent: Özgür, Ömer, Gökhan. ‘Ik verwacht jullie over drie dagen bij mij op kantoor om te praten. En nu wegwezen jullie. Verlaat het gebouw.’ De jongens kijken naar Özhan. Die draait zich om en vertrekt. Ze volgen hem naar buiten.

De jongerenwerkers die op de trap hebben staan toekijken, klappen geluidloos in hun handen als Ertugrul zich naar hen omdraait. ‘Ik vertrouw op mijn overredingskracht,’ zegt hij. Het is zeven uur in de avond. Nadia gaat op de trap zitten en barst in tranen uit. ‘Ik ben doodsbang,’ zegt ze. Ertugrul slikt zijn tranen in. ‘Zij werkt zo hard,’ zegt hij. ‘Ze is juist een kans voor die jongens.’

De volgende ochtend belt Nadia de politie. De chef van het wijkbureau regelt via de gemeente onmiddellijk een persoonlijke bewaker voor Nadia en een beveiligingsbeambte die bij de poort van Plein 3 staat. Die dag staan er tien Turkse jongens onder het raam van Nadia’s kantoor. Ze staan er tien dagen lang, elke dag. Er worden twee tourniquets in de hal geïnstalleerd. Voortaan mogen alleen de jongeren met een pasje naar binnen. Jongeren tot achttien jaar.

De deelgemeente Feijenoord laat een extra editie drukken van de huis-aan-huisbrief Feijenoord Feiten. De wijkregisseur en de woningbouwcorporatie bieden Nadia hun hulp aan, alleen de opbouwwerkers van het maatschappelijk werk laten zich niet zien. Nadia ergert zich aan hun opstelling. Ze identificeren zich te veel met de bewoners en kiezen om die reden geen partij. Politiek correct en opportunistisch. ‘Na de gijzeling zeiden ze tegen mij: “Wat verschrikkelijk hè, wat er gebeurd is?” Maar tegen anderen zeiden ze: “Het is hun eigen schuld. Ze hebben het zelf uitgelokt.” Het opbouwwerk heeft nooit hulp geboden.’

Geen van de drie Turkse jongens die Ertugrul heeft aangewezen, komt op de afgesproken tijd opdagen. Het voorval wordt niet uitgepraat. ‘Ik voel me zwak,’ zegt Ertugrul. Na tien dagen staat alleen Özhan nog onder aan het raam van Nadia. ‘Kankerhoer,’ schreeuwt hij. ‘Hoerenkind. Ik zoek je op als je aangifte doet.’ Hij belt haar een paar keer per dag op haar mobiele telefoon.

Vier weken na de gijzeling doet Nadia aangifte van bedreiging. ‘Hoe vaker hij onder mijn raam verscheen, hoe zekerder ik van mijn zaak was,’ zegt ze tegen de politie. Weer een tijd later legt ze bij de politie een getuigenverklaring af over de gebeurtenissen. ‘Voor mij is hij niet meer en niet minder dan een snotaap,’ zegt ze in die verklaring.

Özhan krijgt die verklaring bij zijn advocaat te lezen en staat onmiddellijk weer onder Nadia’s raam te schelden. Hij is beledigd. ‘Waarom noem je mij snotaap,’ roept hij. En als ze later die middag met haar bewaker naar buiten gaat, loopt hij haar achterna. ‘Ik moet met je praten,’ zegt hij poeslief. ‘Ik wou alleen maar helpen. Waarom vertel je niet de waarheid? Waarom ben je weer naar de politie gegaan? Waarom noem je mij snotaap?’ Ze draait zich plotseling om. ‘Jij noemt mij hoer.’

Op een middag slaat Özhan zonder aanleiding Murat Atmani in elkaar. Atmani is jongerenwerker bij Plein 3. Met een blauw oog gaat hij naar het politiebureau aan de Maashaven om aangifte te doen. Weer aangifte! De vrienden van Özhan zijn zo kwaad dat twee Turkse jongens en een Marokkaan de bunker van Plein 3 binnen proberen te dringen om verhaal te halen. Ze stuiten op de twee beveiligers.

In hun maandelijkse overleg besluiten de districtschef politie, het Openbaar Ministerie, de stadsmarinier en de voorzitter van de deelgemeente de vijf leiders van de Plein 3-bende aan te pakken. De harde kern. De pas geïnstalleerde deelraadbestuurder Robbert Baruch bemoeit zich ermee. Samen met de imam van de Koçatepemoskee gaan deelraadbestuurders op huisbezoek bij Özhan, Gökhan, Osman, Ömer en Ercan. De imam gaat mee omdat hij aanzien heeft bij de ouders van de jongens.

Het zijn verdrietige bezoeken, zeggen ze na afloop. De moeders zijn radeloos, de zoons onverschillig. Ze treffen twee van de jongens thuis aan. De ene zit tot over zijn oren in de drugshandel. ‘Zijn telefoon ging,’ rapporteert een bestuurder. ‘Hij voerde een cryptisch gesprek en zei toen hij had opgehangen: “Dat was mijn baas.” Jaja, dacht ik, je drugsbaas.’ Tijdens het bezoek aan de broers ontsteekt Gökhan in woede. Hij scheldt de imam uit voor verrader en springt door het raam naar buiten.

Intussen heeft Lianne Verheul zich een opdracht gesteld: de vijf leiders van hun voetstuk laten vallen. Het zou niet helpen ze te arresteren en vast te zetten. Dat zou hun aanzien in de wijk alleen maar verhogen. Ze moeten belachelijk worden gemaakt. Ze worden ge-VIP’t, besluiten de wijkagenten. Een term die ze zelf hebben bedacht: Very Irritating Policing. De politie zal de vijf afzonderlijk drie weken lang hinderlijk volgen bij alles wat ze doen.

Het juli-nummer van Feijenoord Feiten stelt de wijkbewoners op de hoogte van het VIP’pen: ‘Het is jammer dat een klein groepje overlastgevende jongeren het verpest voor de rest, daarom pakken we hun criminele gedrag hard aan. Van deze groep wordt geen enkele misdraging meer geaccepteerd. Samen krijgen we Afrikaanderwijk weer veilig!’ Het is een publieke vernedering.

Om de dag volgt Lianne ’s middags en ’s avonds Osman of Özhan. Duwt Osman zijn scooter over de Brede Hilledijk, dan loopt Lianne achter hem aan. Neemt hij de metro naar het centrum van Rotterdam, dan doet zij dat ook. Het ziet er belachelijk uit. En ineens heeft hij niets meer met zijn vrienden te bespreken op straat. In de Bothastraat staan overal mensen voor het raam als Ercan langs loopt met een fietsende agent op zijn hielen. Ercan draait zich om en roept ‘Donder op!’ naar de agent. ‘Het was heel erg,’ zegt Osman later. Hij trekt zijn mondhoeken omlaag.

‘Het effect was dat de zoons van alleenstaande moeders door hun ooms, tantes en buurmannen op hun gedrag werden aangesproken,’ zegt Lianne later. ‘Iedereen ging zich met hen bemoeien, want de familie-eer werd aangetast. Het VIP’pen werd een angstbeeld.’

Ercan gaat in augustus als autoglaszetter bij zijn zwager werken, maar Özhan zit een maand later alweer in de problemen. Hij heeft in Ridderkerk geprobeerd een pinautomaat tot ontploffing te brengen. Daarbij heeft een van de handlangers zijn handen verloren. Op 2 augustus wordt Özhan aangehouden. Hij ontkent zijn betrokkenheid. Hij gaat drie maanden in voorarrest en wordt daarna vrijgelaten in afwachting van de rechtszaak.

Met Osman loopt het beter af. Zijn drie ooms en zijn neef gaan in beraad. ‘Osman moet een doel in het leven krijgen,’ zegt zijn oom Mustafa. ‘Hoop.’ Ze leggen geld bij elkaar om snackbar Jan & Jan aan de Paul Krügerstraat voor hem te kopen. Zijn neef Ahmet wordt eigenaar, Osman zal voortaan patat bakken en Turkse pizza’s. ‘Dit is je laatste kans,’ zegt Ahmet. ‘Verziek je het, dan heb je niets meer.’

Als ik op een middag langs zijn nieuwe snackbar fiets, wenkt Osman mij. Ik had hem gevraagd of hij mij zijn levensverhaal zou willen vertellen en of ik zijn familie zou kunnen ontmoeten. ‘Oké,’ zegt hij en hij overhandigt mij een plastic zak met een dikke stapel A4’tjes: zijn politiedossier. ‘Je mag alles weten, want ik ga het maken in de wereld.’

2

Beterschap
Familie Soyçiçek

Tante Hulya is de lieveling van iedereen. Ze heeft zachte, bruine ogen en een spleetje tussen haar tanden. Ze is het toonbeeld van een ingetogen moslimvrouw, bescheiden en wijs. Buiten de deur draagt ze altijd een hoofddoek. Geen saaie zwarte, zoals die van haar nichten, maar hoofddoeken van oranje satijn of van tule met pailletten.

‘Halla, halla,’ roepen de neven en nichtjes enthousiast als ze haar begroeten in de snackbar. ‘Tante, tante.’ Haar foto staat op hun slaapkamer. Zelf heeft Hulya, 37 jaar oud, tot haar verdriet geen kinderen, omdat haar man Imdat onvruchtbaar is. Als haar kinderwens onderwerp van gesprek is, huilt de hele familie met haar mee.

Hulya maakt elke dag een vers gerecht klaar voor de snackbar. Linzensoep, lamsvlees met gele pepers of köfte, pittige Turkse gehaktballetjes. Als ze klaar is, neemt ze plaats aan een tafeltje om te roken. De rest van de familie schuift dan om haar heen. Wie de familie Soyçiçek zoekt, moet bij Jan & Jan wezen.

Osmans ooms, zijn grootmoeder, tante Hulya en zijn neef hebben twintigduizend euro bij elkaar gelegd voor de inventaris. Zelf betaalde hij vijfduizend euro contant aan de vorige eigenaar Ali Allach, zoon van de eerste islamitische slager in de Afrikaanderwijk. ‘Het liep voor geen meter,’ zegt Ali na de overname. ‘En dat lag niet aan mij.’ ‘Dat het niet liep, lag aan Ali Allach,’ zegt Osman. ‘Die had er geen gevoel voor.’

Osman is de achtste eigenaar van de snackbar, die sinds 1990 bestaat. De huur van het pand is 350 euro per maand. Op 1 december 2006 staat Osman voor het eerst achter de glazen toonbank. Hij maakt die dag een omzet van 350 euro, de hoogste dagomzet die hij zal halen.

Ik loop over de Brede Hilledijk langs de plek waar in de jaren zestig het eerste Italiaanse gezin kwam wonen. Scheepskok Guiseppe ‘Pino’ Carbonaro, afkomstig uit Calabrië, meerde aan in de Rotterdamse haven en wilde er niet meer weg. Hij trouwde een Rotterdamse vrouw en opende op de hoek van de Brede Hilledijk café-restaurant-pension San Remo, waar de eerste Turken een aanvraagformulier voor hun verblijfsvergunning invulden. Het café is net afgebroken, Carbonaro herstelt in een revalidatiekliniek van een hersenbloeding.

Ik dwaal over de fundamenten van het huis. Er liggen een poppenbeen en een paar kapotgeslagen kruiken wijn. Aan de rand van de bouwplaats staat heel landelijk een rijtje knotwilgen.

In 1960 woonden er een stuk of twintig Turken, afkomstig uit Anatolië, in de wijk. Ze waren door het Nederlandse ministerie van Sociale Zaken in Ankara en Konya uitgezocht en met het vliegtuig naar Nederland gebracht. Ze hadden werk in de metaalsector, bij de havenbedrijven, bij de metro en bij de NS. Ze woonden in pensions die al snel werden overgenomen door Turkse ondernemers.

In 1972 was 12 procent van de bewoners van Turkse en Marokkaanse afkomst. In 2006 is 84 procent van de 9400 inwoners van de Afrikaanderwijk allochtoon. Minister Ella Vogelaar van Integratie neemt de deelgemeente in maart 2007 op in een lijst van probleemwijken die prachtwijk moeten worden. ‘U moet over een halfjaar met een concreet plan komen,’ zegt ze tijdens haar bezoek aan de bewoners. De bewoners zijn vooral hulpverleners, schooldirecteuren, werknemers van de woningbouwcorporatie en deelraadsleden, de professionals. Ze zijn bij elkaar gekomen in café ’t Gemaal aan het Afrikaanderplein. ‘U moet zeggen wat er gedaan moet worden. Ik breng het in samenhang met elkaar. Ik ga hier de komende vier jaar regelmatig komen, één à twee keer per jaar.’

Ze zal niet meer terugkeren.

In de eerste grauwe winterweek dat ik er ben, zie ik dat de Afrikaanderwijk in Rotterdam wordt gedoogd. ‘Slechte wijken moeten er zijn,’ zegt deelraadbestuurder Robbert Baruch als ik hem naar de achtergrond van de cijfers vraag. Hier wonen mensen die niet veel geld opleveren, maar wel veel geld kosten. Aan sociale voorzieningen, rechtshandhaving, jongerenwerk, opbouwwerk en jeugdzorg. Mensen die somber en ontoegankelijk zijn, die buiten Nederland worden gehouden. Hier valt een interventieteam van gemeenteambtenaren en politieagenten huizen binnen waar mogelijk illegaal wordt gewoond, waar mogelijk hennepplantages zijn, waar mogelijk illegale prostitutie is. De invallen, zo vinden de PvdA én Leefbaar Rotterdam, zijn er ter bescherming van bewoners die er géén potje van maken.

Op woensdag en op zaterdag bloeit de wijk. Dan is er markt. Dan staat de patatkraam van Rob van Klaveren broederlijk naast de Marokkaanse delicatessenstand, waar Rotterdammers in de feta graaien. En weer daarnaast verkoopt Feyenoord-hooligan Asim Butt sokken. Op woensdag haalt bestuurder Baruch een broodje kipshoarma bij de Turk. Dan heet de Afrikaanderwijk multicultureel.

Op donderdag 19 december 2006 kom ik voor het eerst in de snackbar van Osman. De zon schijnt door de lage, platte wolken over het Afrikaanderplein. Het is de dag na de markt. Het plein is schoongespoten en glanst. Er cirkelen meeuwen boven. Gemeentewerkers storten grind aan de voet van de platanen die voor de deur van jongerencentrum Plein 3 staan. In de takken zitten al bloesems.

De Paul Krügerstraat loopt langs het Afrikaanderplein. Aan het eind van de straat is snackbar Jan & Jan gevestigd, tegenover een rijtje slooppanden en het zwembad. Een beetje uit de loop. Er zijn geen winkels aan deze kant van de straat en op marktdagen is het stil in de zaak, doordat iedereen zijn patat en shoarma op de markt koopt. Er hangt een mager shoarmaschaap aan de grill. Naast het frituurfornuis ligt een laag gelig vet op de grond. Er staat een voetstap in.

Achter de glazen toonbank staat Osman. Hij draagt zijn favoriete witte vest met strepen en aan zijn voeten witte sokken met badslippers. Hij werkt, al zijn er geen klanten. Met zijn mollige vingers maakt hij papieren zakjes van elkaar los. Zijn bewegingen zijn onzeker, zijn blik is vragend.

Voor het raam trekken Özhan en Ercan gekke bekken naar Osman. Even later blijkt waarom. Wijkagent Lianne Verheul komt de zaak binnen. Er verschijnt een verlegen lach op Osmans gezicht.

‘Ha Osman,’ zegt ze. ‘Het doet me goed om je eens te zien werken.’

Hij knikt serieus. Lianne komt niet zomaar langs. De Rotterdamse rechtbank heeft net uitspraak gedaan in een opiumzaak. Osman werd verdacht van dealen en straatroof. In 2004 en 2005 verkocht hij bij hem voor de deur heroïne en cocaïne. Verslaafden en medeverdachten hebben tegen hem getuigd. Uit de politieverhoren bleek dat Osman kleine jongens het koerierswerk liet doen. Maar hij ontkent alles. De rechter heeft Osman veroordeeld tot negentien maanden celstraf. Hij is in hoger beroep gegaan. Dat dient over een paar maanden.

‘Je moet er toch op rekenen dat je een tijdje moet zitten,’ zegt Lianne.

Hij haalt zijn schouders op. ‘Die Nederlandse gevangenissen zijn net hotels, zo luxe,’ zegt Osman.

Lianne: ‘Waarom los je je schuld dan niet gewoon in bij de Nederlandse staat in plaats van in hoger beroep te gaan?’

‘Hahhah,’ zegt Osman. En dan meteen daar bovenop: ‘Weet je waarom niet? Hè? Hè? Omdat ik onschuldig ben.’

Zijn vrienden die meedealden, hebben bijna allemaal bekend. Osman niet. Elke keer wanneer ik hem spreek, zoekt hij naar een morele rechtvaardiging voor zijn eigen fouten. Zo kan hij zeggen: ‘Er zijn mensen die drugs nodig hebben.’ Terwijl hij een dag later ontkent ooit iets met drugs van doen te hebben gehad. Een zonde in het verborgene is reeds voor tweederde vergeven, zo luidt een Arabisch spreekwoord.

Tot zijn favoriete films behoort The Godfather, deel 2. Daarin vestigt godfather Vito Corleone zich als maffiabaas in New York en kiest zijn zoon Michael voor een leven in de onderwereld. Michaels levensles luidt: Als iemand je beschuldigt, of het nou van een verkeersovertreding is, van fraude of van moord, ontken dan altijd alles.

Als een overheidscommissie van de staat Nevada de maffiapraktijken van de familie Corleone onderzoekt, leggen enkele voormalige familievrienden belastende verklaringen af. Maar Michael ontkent tijdens zijn verhoor alles en weet ook nog de kroongetuige te beïnvloeden. Die trekt zijn verklaring in, waarop de commissie de zaak sluit.

De zitting van de commissie is om nog een andere reden een sleutelscène in de film. De Corleones wreken zich deze keer niet op andere maffiabazen, maar ze nemen wraak op de staat. Dat is een houding die de jongens van Plein 3 bevalt. Als Lianne langsloopt, roept Özhan: ‘Fuck de politie! Fuck Nederland!’ En Osman zegt daarop: ‘Ik ben hier opgegroeid, maar dát is mijn eigen land.’ Hij strekt zijn korte arm uit naar het oosten. ‘Naar het Nederlandse volkslied luister ik niet. Ik ben hier opgegroeid, maar Turkije is mijn land.’

The Godfather is een van de meest verhuurde films. Bij Videoland Rijnhaven is een heel schap ingeruimd voor maffiafilms als Scarface, Goodfellas, The Departed. Dat schap ziet er permanent uit als een speelgoedwinkel in sinterklaastijd: geplunderd. En veel klassieke maffiafilms, klaagt de eigenaar van de winkel, worden nooit teruggebracht.

Vanmiddag is Osman opgeruimd en vol goede moed. ‘Op straat hangen is het leukst,’ zegt hij. ‘Maar ik wil niet meer op straat hangen. Daar moet je mee stoppen als je ouder wordt. Het is slecht voor je naam.’

Hij pakt de kaart van Turkije en wijst een kleine stad aan ten oosten van Trabzon, aan de Zwarte Zee: Arakli. Daar komt de familie Soyçiçek vandaan. Zijn blik wordt hemels. ‘Arakli ligt in het paradijs,’ zegt hij. ‘Het ligt in de bergen en overal groeien vijgen en hazelnoten. Als je niks hebt, blijf je daar nog in leven.’

Hij strijkt de kaart glad. ‘Ik wil de hand vragen van een meisje uit Arakli,’ zegt hij dan. ‘Die zijn onschuldig.’ Hij heeft nog niemand op het oog, maar een goede reputatie is voor hem van levensbelang. De Afrikaanderwijk wordt ook wel klein Turkije genoemd. De familie Soyçiçek is verwant aan twee andere families in de wijk. Zeker vijftig wijkbewoners komen uit Arakli. ‘Als ik naar een meisje uit Arakli informeer,’ zegt Osman, ‘gaat haar familie rondbellen in de wijk. Als iedereen dan zegt: “Osman hangt altijd rond op straat”, dan krijg ik haar niet.’

Hij wil niet eindigen als de Botha-brothers, zegt hij. Dat waren Turkse jongens die tegenover zijn snackbar in de Bothastraat woonden. Tien jaar geleden maakten zij de buurt onveilig. Ze vochten met de jongens uit de Tweebosstraat en met de politie. ‘Het is nooit meer goed gekomen met de Botha-brothers,’ zegt Osman. ‘Geen van hen is getrouwd.’

De familie Soyçiçek is een vrouwenfamilie. Osmans grootmoeder Asiye is een grote, sterke vrouw. In de jaren dat haar man Mehmet in Nederland werkte en zij in Turkije achterbleef, hield ze altijd een pistool onder haar pardessus. ‘Er kwamen vaak mannen langs,’ vertelt ze op een middag in februari 2007 in haar huiskamer dicht bij de snackbar. ‘De een maakte me bang, een ander wilde seks, weer een ander wilde me als tweede vrouw. Ik wees ze af, maar het was onveilig in het dorp Aytas, waar we toen woonden. Er heerste een boerenmoraal. Mensen werden al doodgeschoten om een stuk grond. Ik heb het pistool nooit hoeven gebruiken.’

Asiye metselde eigenhandig met bakstenen een verdieping op haar huis. Ze verkocht de gewassen die ze zelf verbouwde. Ze wilde zekerheid, ook als er weinig geld uit Nederland kwam. Later vestigde ze zich in de nabijgelegen stad Arakli. Asiye weigerde in de Afrikaanderwijk te komen wonen, maar toen Mehmet in 1989 bijna aan de gevolgen van suikerziekte bezweek, kwam ze toch. Met drie kinderen en drie kleinkinderen. Haar oudste zoon Mustafa woonde er al. In 2000 overleed Mehmet aan een hartinfarct.

Asiye’s dochters zijn, op Hulya na, dominant en temperamentvol. Haar man was vriendelijk en onhandig, net als haar drie zoons. ‘In een Turks gezin is de man de baas, maar bij ons thuis was mijn moeder de baas,’ zegt Zeynep, de jongste dochter met ravenzwart haar en vurige ogen. ‘Ik heb wel eens gezien dat mijn vader een snee in zijn voorhoofd had, nadat zij hem had geslagen. Zij was slimmer. Hij kocht eens een groot stuk grond in Arakli. De grondmaatschappij zei: “Over tien dagen krijg je een bouwvergunning.” Maar die vergunning kwam niet. Vijftien jaar lang heeft hij de grond niet mogen bebouwen, omdat hij geen vergunning had. Hij was te aardig en te goed van vertrouwen. Als je tegen hem lachte, dacht hij al: “Oké, ik vertrouw jou.”’

Asiye heeft strenge, bruine ogen en haar hoofddoek lijkt meer op een geuzensjaal. De inplant van haar opgestoken grijze haar is te zien, terwijl ze uit een behoudend islamitische regio komt waar de AK-partij van premier Erdogan en president Gül een grote aanhang heeft. Ongesluierde vrouwen worden er op straat nagekeken.

Ze kan hard lachen en hard slaan, maar ze huilt ook mee met haar neefje Ferhat als zijn blauwe parkiet is ontsnapt. Als enige in de familie bidt ze vijf keer per dag, teruggetrokken in haar slaapkamer. En ze heeft een hekel aan roddelen, de favoriete bezigheid van de rest van de vrouwen in de familie.

Op een middag fiets ik van het station naar het huis van Asiye. De zon schijnt, de wind waait zacht. In de woonkamer zitten Hulya, Zeynep en twee nichten om de lage tafel. De dikke, gele vitrages zijn gesloten, het licht is gedempt. De vrouwen praten over een buurmeisje dat is weggelopen met haar Turkse rij-instructeur. De man is getrouwd en heeft twee kinderen. ‘Zo erg!’ zegt een van de nichten met een roze hoofddoek op. ‘Ze heeft hem uitgedaagd en nu is ze onteerd.’ De anderen knikken instemmend. Wat een schande. Alleen Zeynep knikt niet. ‘Híj, híj, híj heeft schuld!’ roept ze met overslaande stem. ‘Hij maakt misbruik van zijn positie!’ Ze breekt de filter af van een sigaret, steekt de sigaret aan en inhaleert diep.

‘Roddel toch niet zo,’ zegt Asiye. ‘Doe het niet. Hou op over andere mensen te praten als je zelf ook niet zonder zonde bent.’ Ze zit in kleermakerszit op de bank. ‘Mama, hou op!’ roept Zeynep. Ze slaat met haar vuist op tafel.

De Soyçiçeks leven in Nederland, maar ze maken er geen deel van uit. Ze wonen in vijf huurhuizen die op een steenworp van elkaar liggen, met de snackbar in het centrum. Ze wonen zoals ze in Turkije woonden, veilig bij elkaar in een enclave. Ze drinken koffie en thee, roken sigaretten. Ze spreken Turks met elkaar. Ze oordelen over hun eigen Turkse kennissen zoals ze dat op elke plek ter wereld zouden doen. Ze verdedigen elkaar onvoorwaardelijk bij ruzies.

Soms formuleren ze een kreupele zin in het Nederlands tegen een agent of een Marokkaanse wijkgenoot, maar er is niemand tegen wie ze Nederlands moeten spreken, behalve tegen mij. Er is niemand voor wie ze Nederlander hoeven te zijn.

Op vrijdagavond 1 maart loop ik met Edwin Rietveld, de tweede wijkagent, door de wijk. Hij is 30 jaar en hij heeft aanzien. Dat vindt Osman ook. Om te beginnen is Ed brigadier. Zijn gezicht kan streng staan, maar ook hartelijk. Hij heeft gel in zijn donkere haar. Hij rookt, hij luistert, hij kletst en hij kent alle namen van de jongens. Hij is een begrip.

Het schemert. Naast de snackbar staat Osman met zijn vrienden Ercan en Charif Ghelali. ‘Ha Kingpin!’ roept Ed tegen Osman en slaat hem op zijn schouder. Osman glundert, Kingpin is de leider van de New Yorkse maffia in de stripboeken van Spiderman. Hij is groot en dik en draagt een wit kostuum. Osman licht wit op in de avond. Hij draagt een doorschijnende Versace-bloes, die strak om zijn buik staat.

‘Ik denk erover om café Bloemfontein over te nemen,’ zegt hij. Hij wijst naar de overkant van de straat, naar een café waar oudere Nederlanders aan de tap zitten. Voor de deur staan drie rollators. ‘De eigenaar zit vast. Ik kan daar iets van maken als ik een volledige horecavergunning krijg. Wat denk jij?’ vraagt hij aan Ed. Nu het succes aan zijn kant is, schat Osman zijn kansen hoog in. ‘Dan kun je Osman Palace openen,’ zegt Ed en hij lacht. ‘Hahhah,’ zegt Osman. Hij is beledigd.

‘Ik wil terug naar Turkije,’ zegt Osman dan ineens. ‘Ik wil daar wonen, voor altijd terug.’ ‘Dan moet je daar wel eerst vijftien maanden in dienst,’ zegt Ed. Als Osman niet in dienst gaat, moet hij zijn dienstplicht met 6000 euro afkopen bij de Turkse staat. Doet hij dat niet, dan verliest hij zijn Turkse paspoort. ‘O ja,’ realiseert hij zich.

Osman heeft elke keer als ik hem spreek nieuwe plannen die van hem een gerespecteerd burger zullen maken. Hij gaat bruidsjurken en andere mooie kleren uit Turkije importeren en hier verkopen. Of hij gaat met zijn tantes naar Arakli. Daar opent hij een eethuisje. Hulya zal koken, rijst met vlees, aardappelschijven en köfte. ‘Het zal er elke middag vol zitten,’ verwacht hij.

In werkelijkheid beginnen de problemen zich op te stapelen rond Jan & Jan. Een paar dagen eerder heeft het gerechtshof uitspraak gedaan over Osmans handel in verdovende middelen. De advocaat generaal had negentien maanden gevangenisstraf geëist, de rechter heeft hem twintig maanden opgelegd, waarvan vier voorwaardelijk. Dat is een tegenslag, maar Osman gaat in cassatie.

Wijkagent Ed is begaan met de zaak. Samen met Osmans advocaat probeert hij de straf om te laten zetten in elektronisch huisarrest, zodat Osman tenminste achter de frituur kan blijven staan. Het gaat nu juist goed. ‘Dat is wel te doen toch?’ zegt Osman, die zich ineens niet druk meer maakt over zijn onschuld. Zijn vriend Charif loopt met een denkbeeldige beenklem over de stoep en doet of hij patat bakt. Hij maakt een moeizame buiging naar een denkbeeldige klant en reikt hem een bakje aan. Ercan lacht hard, maar Osman kijkt weer beledigd weg. ‘Hahhah.’

Osman heeft nog steeds geen exploitatievergunning gekregen voor de snackbar. De wet schrijft voor dat een ondernemer geen vergunning krijgt als het vermoeden bestaat dat hij strafbare feiten heeft gepleegd. Van de 25 000 euro voor de snackbar betaalde Osman 5000 euro in bankbiljetten. Een gemeenteambtenaar onderzoekt op dit moment de herkomst van het contant betaalde geld. Het zou kunnen gaan om geld dat uit drugshandel is verkregen, vermoedt de ambtenaar.

‘Waarom is die 5000 euro niet via de bank aan de vorige eigenaar gestort,’ heeft de ambtenaar aan Osman gevraagd. Osman moest hem het antwoord schuldig blijven. ‘Alsof het dan meteen zwart geld is,’ moppert hij. ‘Laat me met rust. Zo wordt het nooit wat.’

Dan is er nog het probleem van het spookhuis, zegt Osman. Hij wijst naar de overkant, waar een paar rijen donkere slooppanden ons aanstaren. De ramen zijn ingegooid, de stalen balkons gedeukt. De bakstenen huizen met de witte daklijsten zijn honderd jaar geleden gebouwd voor de eerste gastarbeiders uit Oost-Brabant en Zeeland, die aan het begin van de twintigste eeuw in de net aangelegde haven kwamen werken. Later woonden de grootouders van Osman er, op de hoek boven het belhuis, dat nu leeg staat. Daar bracht Osman zijn jeugd door. Komende week worden de panden afgebroken. Dan blijft het terrein rond het zwembad tot 2009 braak liggen.

‘Waar zijn mijn klanten dan nog?’ vraagt Osman zich af. ‘De bewoners zijn de wijk uit gejaagd en ze komen straks niet meer terug. De wijk is de wijk niet meer. Het is onrustig, ongezellig. De sfeer is veranderd. Het is nu al doodstil in de zaak.’

En dan is er nog iets. Een klant van Jan & Jan heeft de politie laten weten dat er drugs worden verhandeld in de snackbar. Özhan zou erbij betrokken zijn geweest. ‘Je kunt je slechte vrienden niet weerstaan Osman,’ zegt Ed. ‘Doe er wat aan.’ Osman kijkt nu verontwaardigd, maar zijn vrienden lachen hem weer uit. ‘Je moet dat spul ook bij mij brengen als de politie binnenvalt,’ zegt Ercan, die naast de snackbar woont. ‘Dan transporteer je het via een onderaardse gang,’ suggereert Charif. ‘Ja,’ roept Ercan enthousiast. ‘We graven een heel gangenstelsel.’ Charif hangt nu dubbel van het lachen. ‘En dan komen alle gangen uiteindelijk uit bij Osman,’ hikt hij. ‘Dan kun je nooit meer ontkennen.’

Ed lacht mee en schraapt dan zijn keel. ‘Zorg er nou maar voor dat je dat ene zakie goed beheert,’ zegt hij. ‘Dan kun je dat tenminste houden.’

‘Het gaat niet goed met Osman,’ zegt wijkagent Lianne Verheul in april. We wandelen op een dinsdagmiddag langs de snackbar, maar de rolluiken zijn neergelaten. En ze gaan pas weer omhoog als Osman een andere vergunninghouder heeft gevonden. De week daarvoor zijn twee agenten van de fietspolitie onverwacht de snackbar binnengevallen. Onder hun ogen stonden Ercan, Özhan en Gökhan te dealen. Sindsdien is Osman twee keer niet op komen dagen voor een afspraak met de politie. ‘Hij moet “nee” zeggen tegen zijn vrienden,’ zegt Lianne teleurgesteld. ‘Hij heeft slappe knieën. Ik dacht dat hij het zou kunnen, maar hij durft het niet.’

Ed heeft zijn handen van Osman af getrokken. ‘Ik regel alleen elektronisch huisarrest voor hem als hij meewerkt,’ zegt Ed. ‘Hij ziet niet wat hij op het spel zet. Als hij nu dicht moet, is hij voor altijd verloren.’

Osman vraagt Ashda, de zus van zijn voormalige geliefde, of zij tijdelijk als vergunninghouder patat wil bakken. Ashda gaat akkoord. Ze woont bij de snackbar om de hoek. Voor Osman is nu geen werk meer in de zaak.

Sinds de opening is er al zeker tien keer politie bij Jan & Jan geweest. Horecacontrole. ‘Wil ik ze netjes inzage geven in mijn papieren, doen ze zo brutaal,’ klaagt Osman. ‘Ik zei: “Dan laat ik jullie niks zien, geen vergunning en geen papieren.” Ze hebben een overdreven aandacht voor mijn zaak. Ze denken: Osman heeft zijn zaak met drugsgeld gekocht. Ja, zo kan ik nooit laten zien dat ik me normaal gedraag. Ik ken jongens die zwaar in de drugs zitten. Ze rijden hier fris langs in hun bmw’s. En dan zit de politie achter mij aan.’

Osman haat de politie nu. Vooral een kale agent op een fiets. Die was bij de ontmaskering van de drugsdeal. ‘Hij fietst elke dag langs en dan lacht hij vals,’ zegt hij. ‘Zijn grijns maakt me agressief. Gisteren stapte ik op hem af. Ik zei: “Of ik nou president ben of dealer, ik kijk je recht aan. En als ik gelijk heb, verdedig ik me.” Hij stapte zonder iets te zeggen op de fiets en vertrok.’ Zijn tante Zeynep snapt Osmans woede wel. ‘Turken en Marokkanen geloven niet in Nederlanders,’ zegt ze. ‘We geloven niet dat zij het goede met ons voor hebben. Dat zit heel diep.’

Osman neemt het zijn vrienden niet kwalijk dat ze dealden in zijn snackbar. ‘Mijn vrienden zitten niet op school. Ze werken niet. Ze hangen in mijn zaak. De wijk trekt je mee,’ zegt hij bij het dichte rolluik. ‘Dan ga je slechte dingen doen.’ ‘Je hebt slechte vrienden,’ zegt Muhamed, Osmans oom. ‘Toon me je vrienden en ik zeg je wie je bent. Ken je dat spreekwoord?’

Het is zomers warm de eerste dagen van mei. De snackbar is weer open. De familie Soyçiçek zit aan een tafeltje en eet lamsvlees met gele pepers uit een grote pan. Osman verdient 3000 euro per maand met de snackbar. Dat is te weinig, hij kan er niet van rondkomen. ‘Alles wat binnenkomt, gaat op aan boodschappen en haar loon.’ Zeynep knikt met haar hoofd naar Ashda, het jongensachtige Turkse meisje achter de frituur. ‘We hadden gehoopt het dubbele te verdienen.’

Zeynep heeft haar zonnebril op haar voorhoofd staan. Ze draagt een diep uitgesneden T-shirt en gouden schakelarmbanden. Zeynep is dertig jaar, glamourous en gescheiden. ‘Gelukkig,’ zegt ze. Ze leeft van een bijstandsuitkering. Haar vier kinderen cirkelen om haar heen. De drie jongens, twee van negen jaar en één van elf, zijn kopieën van Osman. Het meisje van zes, Sedanur, lijkt op haar moeder. Haar haar is diepzwart en haar ogen hebben de vorm van amandelen. Als ze lacht, zie ik dat haar boventanden net zijn doorgekomen.

‘Er komen hier alleen maar junks,’ klaagt Osman. En dan lachend: ‘Ik zou meer verdienen als ik iets anders zou verkopen.’

In de hoek zit grootmoeder Asiye. Ze tekent stil cirkels op een servet. ‘We hebben geprobeerd Osman als familie op te vangen,’ zegt ze ineens met haar slepende stem. ‘Maar het gaat niet lukken. Het is te laat geweest.’

Osman werd in de winter van 1985 geboren als oudste zoon van Ali en Nuran. Ze woonden op de eerste verdieping van het familiehuis in Arakli. Beneden hen woonde grootmoeder Asiye met drie kinderen. Boven hen tante Fadime met haar zoon en dochter. Het huis staat er nog altijd en lijkt op een betonnen bunker, zoals de meeste zelfgebouwde huizen in de stad. Het is slordig oranjebruin geverfd. Grootvader Mehmet heeft in spiegelschrift zijn achternaam op het balkon geschreven. Hij was analfabeet.

Tegenover het huis ligt een rommelige binnentuin, waar groenten worden verbouwd: maïs, snijbonen en tomaten. Hier en daar staat een vruchtenboom. Op het smalle reepje kiezelzand tussen de tuin en het huis groeide Osman op. Hij speelde er met Serpil, zijn mooie nichtje met de bruine krullen. Hij plukte vijgen langs de velden die grensden aan de stad. Hij kreeg twee zusjes, Ümran en Inci (wat je uitspreekt als Indji).

Het is altijd mooi weer in Arakli, de zee ligt op tweehonderd meter afstand, maar er was te weinig om van te leven. Ali deed wat seizoenswerk, maar hij dronk veel en had een vriendin in Trabzon. Het gezin leefde van het geld dat grootvader Mehmet in Nederland verdiende.

Toen Asiye in 1991 besloot om voorgoed naar Nederland te gaan, nam ze behalve haar jongste kinderen ook drie van haar oudste kleinkinderen mee: de oudste zoon van haar dochter Fadime, Osman en Inci. In Arakli hadden de kinderen hooguit een paar jaar naar school kunnen gaan. De jongens waren in het gunstigste geval in een houtfabriekje gaan werken. Inci zou er vroeg zijn getrouwd. Daarom nam Asiye ze weg bij hun moeders. ‘In Nederland worden ze rijk,’ voorspelde ze. ‘Daar kunnen ze hun dromen waarmaken.’ Osman was vijf jaar, Inci een jaar.

En zo kwam Osman aan het einde van de zomer van 1991 in de Leeuwensteinstraat in de Afrikaanderwijk wonen, waar zijn grootvader Mehmet een bovenhuis had. Geen tuin, wel de straat. Hij ging naar de katholieke basisschool De Globetrotter aan het Afrikaanderplein en ’s middags na school was hij bij André, die in buurthuis ’t Klooster kleine kinderen opving. Een stille jongen met een wantrouwige blik en een sterk ontwikkeld eergevoel, zo herinnert André zich hem. Toen Osman in groep 6 een keer had gevochten en door de bovenmeester uit de klas werd gehaald, stond hij op, hief zijn kin op en duwde zijn borst naar voren. Boven alles was hij trots. Aan zijn rechter ringvinger droeg hij een grijzewolvenring. ‘Dat was louter stoerheid,’ zegt André. ‘Zijn familie had geen banden met de grijze wolven.’

Osman groeide op bij Plein 3, bij de jongerenwerkers William en Farid. ‘Het was er altijd gezellig,’ weet hij nog. ‘Alles kon. We haalden streken uit. Vlak voor sluitingstijd maakten we een zooitje van de grote zaal.’ William ziet hij nog wel eens op straat. Dan trekt hij zijn onderste ooglid omlaag en vraagt plagerig: ‘Jullie hebben zeker niets gedaan hè?’ Osmans bijnamen waren in die tijd ‘Ozzie’ en ‘Dwerg’.

Hij ging naar het vmbo op het Olympus College aan de Putsebocht. Hij wilde de richting bouwkunde gaan doen, maar toen hij veertien jaar was, overleed Mehmet plotseling. ‘Alles stortte in,’ zegt Osman. ‘Mijn grootvader was lief en toch gaf hij veel leiding,’ zegt hij met een brok in zijn keel. ‘Hij verwende ons niet. Hij zei: “Deze winter geen nieuwe schoenen voor jullie. Jullie moeten hard worden.” De familie was voor hem het belangrijkst. Ik mis hem heel erg. Alles is sinds die tijd fout gegaan.’