UITBLINKERS

Van Malcolm Gladwell verschenen eerder:

Het beslissende moment
Intuïtie

Malcolm Gladwell

Uitblinkers

Waarom sommige mensen succes hebben en
andere niet

Vertaald door Judith Dijs

2008
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2008 Malcolm Gladwell
© 2008 Nederlandse vertaling Judith Dijs
Oorspronkelijke titel Outliers
Omslagontwerp Via Vermeulen / Natascha Frensch
Auteursfoto Brooke Williams
ISBN 9789025431372
D/2008/0108/969
NUR 730
www.uitgeverijcontact.nl

Voor Daisy

INLEIDING

Het Roseto-mysterie

‘DEZE MENSEN GINGEN DOOD DOOR OUDERDOM.
DAT WAS ALLES.’

– I –

Roseto Valfortore ligt ruim 150 kilometer ten zuidoosten van Rome aan de voet van de Apennijnen in de Italiaanse provincie Foggia. Het is een typisch middeleeuws dorpje, gebouwd rondom een groot centraal plein. Tegenover dat plein ligt het Palazzo Marchesale, het paleis van de familie Saggese, de voormalige grootgrondbezitter van dit gebied. Aan de ene kant leidt een galerij richting de kerk, de Madonna del Carmine – Onze-Lieve-Vrouw van Carmine. Smalle traptreden voeren naar de top van de heuvel, geflankeerd door dicht bij elkaar liggende huizen met rode dakpannen.

Eeuwenlang werkten de paesani van Roseto in de marmermijnen in de omliggende heuvels, of ze cultiveerden het veld in het terrasland in het dal. Ze moesten ’s ochtends zes of zeven kilometer bergafwaarts lopen, en ’s avonds maakten ze de lange tocht terug. Het leven was zwaar. De dorpsbevolking was nauwelijks geletterd en straatarm, en had weinig hoop op economische verbetering, totdat aan het eind van de negentiende het verhaal Roseto bereikte dat er een land van mogelijkheden was, aan de overkant van de oceaan.

In januari 1882 vertrok een groep van elf bewoners van Roseto (tien mannen en een jongen) naar New York. Hun eerste nacht in New York brachten ze door op de vloer van een café in Mulberry Street, in Manhattans wijk Little Italy. Daarna gingen ze verder westwaarts, en vonden uiteindelijk werk in een leisteengroeve 130 kilometer ten westen van de stad in de buurt van Bangor, Pennsylvania. Het jaar daarna vertrokken nog vijftien inwoners van Roseto uit Italië naar Amerika en een aantal leden van deze groep kwam eveneens terecht in Bangor, waar ze zich aansloten bij hun landgenoten in de leisteengroeve. Deze immigranten zonden berichten naar Roseto over de beloften van de Nieuwe Wereld en al snel pakte de ene na de andere groep uit Roseto hun tassen en vertrok naar Pennsylvania, totdat de aanvankelijke stroom immigranten een stortvloed werd. Alleen al in 1894 vroegen twaalf honderd bewoners van Roseto een paspoort naar Amerika aan, waardoor hele straten van hun oude dorp leeg kwamen te staan.

De inwoners van Roseto begonnen land te kopen op een rotsachtige helling die alleen met Bangor was verbonden door een steil pad met diepe wagenvoren. Ze bouwden dicht op elkaar staande stenen huizen van twee verdiepingen met leien daken in smalle straten die de helling op en af liepen. Ze bouwden een kerk die ze Our Lady of Mount Carmel noemden. De hoofdstraat waar de kerk aan lag, noemden ze Garibaldi Avenue, naar de grote held van de Italiaanse eenwording. In het begin noemden ze hun stad New Italy. Maar ze veranderden die naam al snel in iets dat geschikter leek, aangezien ze in het afgelopen decennium bijna allemaal uit hetzelfde dorp in Italië waren gekomen. Ze noemden hun stad Roseto.

In 1896 nam een dynamische jonge priester, pater Pasquale de Nisco, de wacht over in Our Lady of Mount Carmel. De Nisco richtte spirituele verenigingen op en organiseerde festivals. Hij moedigde de stadsbewoners aan om het land te ontginnen en om uien, bonen, aardappelen, meloenen en vruchtbomen te planten in de lange tuinen achter hun huizen. Hij deelde zaden en bollen uit. De stad kwam tot leven. De inwoners begonnen in hun achtertuinen varkens te fokken en druiven te kweken voor zelfgemaakte wijn. Er werden scholen, een park, een klooster en een begraafplaats gebouwd. Aan Garibaldi Avenue werden kleine winkels, bakkerijen, restaurants en bars geopend. Er werd meer dan een dozijn fabrieken uit de grond gestampt waar blouses voor de kledingindustrie werden gemaakt. Het aangrenzende Bangor was voornamelijk Wels en Engels en de eerstvolgende stad was overwegend Duits, wat betekende (gegeven de fragiele relatie tussen de Engelsen, Duitsers en Italianen in die jaren) dat Roseto uitsluitend voor voormalige bewoners van Roseto was: wie in de eerste decennia na 1900 langs de straten van Roseto in Pennsylvania liep, zou alleen maar Italiaans hebben horen spreken. En niet zomaar Italiaans, maar precies het zuidelijke Foggia-dialect dat werd gesproken in het Italiaanse Roseto. Roseto, Pennsylvania, was een kleine, autarkische gemeenschap – vrijwel niemand had er ooit van gehoord – en dat was waarschijnlijk zo gebleven als Stewart Wolf zich er niet mee bemoeid had.

Wolf was een arts. Hij onderzocht de spijsvertering aan de medische opleiding van de University of Oklahoma en hij bracht zijn zomers door op een boerderij die hij had gekocht in het oosten van Pennsylvania, niet ver van Roseto. ‘Toen we daar in de zomer een keer waren (dat zal aan het eind van de jaren vijftig zijn geweest), werd ik uitgenodigd om een lezing te geven voor de plaatselijke medische gemeenschap,’ zei Wolf jaren later in een interview. ‘Na afloop van de lezing nodigde een van de plaatselijke artsen me uit voor een biertje. En terwijl we wat zaten te drinken zei hij: “Weet je, ik heb al zeventien jaar een praktijk. Ik krijg patiënten van overal, en ik zie zelden een hartpatiënt uit Roseto die jonger is dan vijfenzestig jaar.”’

Wolf was verbaasd. Het waren de jaren vijftig, jaren voordat er medicijnen waren om de cholesterol te verlagen en voordat er actief aan preventie van hartziekten werd gedaan. Hartaanvallen waren een epidemie in de Verenigde Staten. Ze waren de voornaamste doodsoorzaak bij mannen onder de vijfenzestig. Het was normaal gesproken onmogelijk om arts te zijn en geen hartziekten tegen te komen.

Wolf ging op onderzoek uit. Hij schakelde een paar van zijn studenten en collega’s van Oklahoma in. Ze broedden op de overlijdensakten van de inwoners van de stad en gingen zoveel jaren terug als ze konden. Ze analyseerden de dossiers van artsen. Ze construeerden familiegenealogieën op basis van medische geschiedenissen. ‘We gingen stevig aan de slag,’ zei Wolf. ‘We besloten om een voorlopig onderzoek te doen. We begonnen in 1961. De burgemeester zei: “Al mijn zusters gaan jullie helpen.” Hij had vier zusters. Hij zei: “Je kunt de raadszaal gebruiken.” Ik zei: “Waar gaan jullie je raadsvergaderingen dan houden?” Hij zei: “Ach, die stellen we wel even uit.” De dames brachten ons lunch. We hadden kleine hokjes waar we bloed konden afnemen en ecg’s maken. We bleven er vier weken. Toen sprak ik met de autoriteiten. Ze stelden de school beschikbaar voor de zomerperiode. We nodigden de hele bevolking van Roseto uit om zich te laten testen.’

De resultaten waren ronduit vreemd. In Roseto stierf vrijwel niemand onder de 55 aan een hartaanval of vertoonde enig teken van hartziekte. Bij mannen van boven de 65 was het sterftecijfer door hartziekten in Roseto ongeveer de helft van dat van de Verenigde Staten als geheel. Het totale sterftecijfer voor alle doodsoorzaken in Roseto was zelfs een verbazingwekkende 30 tot 35 procent lager dan het had moeten zijn.

Wolf haalde er een vriend bij, een socioloog van Oklahoma genaamd John Bruhn, om te helpen. ‘Ik huurde medische studenten en postdoctoraalstudenten in de sociologie in als interviewers en die gingen langs alle huizen in Roseto om te praten met iedereen van eenentwintig jaar en ouder,’ herinnert Bruhn zich. Dit was meer dan vijftig jaar geleden, maar in de stem van Bruhn klonk nog steeds verbazing door terwijl hij terugdacht aan wat ze hadden ontdekt. ‘Er was geen zelfmoord, geen alcoholisme, geen drugsverslaving en heel weinig misdaad. Er zat niemand in de bijstand. Toen keken we naar maagzweren. Die hadden ze ook niet. Deze mensen gingen dood door ouderdom. Dat was alles.’

Wolfs vakgebied heeft een naam voor een plaats als Roseto – een plek die buiten de alledaagse ervaring ligt, waar normale regels niet voor opgaan. Roseto was een uitblinker.

– 2 –

Wolfs eerste gedachte was dat de opmerkelijk hoge leeftijd van de bewoners van Roseto iets te maken moest hebben met hun voedingsgewoonten uit de Oude Wereld, waardoor ze gezonder bleven dan andere Amerikanen. Maar hij besefte al snel dat dat niet waar kon zijn. Ze kookten met varkensvet in plaats van de veel gezondere olijfolie die ze in Italië gebruikten. Italiaanse pizza had een dunne gezouten korst, bevatte olie en misschien wat tomaten, ansjovis of uitjes. Maar pizza in Pennsylvania was brooddeeg met veel worstjes, pepperoni, salami, ham en soms eieren. Zoetigheid als biscotti en taralli werd in Italië alleen met kerst en Pasen gegeten; in Roseto het hele jaar door. Toen Wolf de gebruikelijke eetgewoonten in Roseto liet analyseren door diëtisten, ontdekte hij dat maar liefst 41 procent van hun calorieën afkomstig was van vet. En dit was ook geen stad waar mensen met zonsopgang uit bed sprongen om yoga te doen of een stevige tien kilometer te gaan hardlopen. De inwoners van Roseto waren zware rokers en velen hadden last van overgewicht.

Als het dus niet aan de voeding en lichaamsbeweging lag, zat het dan in de genen? Wolf traceerde alle familieleden van de inwoners van Roseto die hij kon vinden. Als er bijvoorbeeld een grote groep bloedverwanten van mensen uit Roseto in Cleveland woonde die evenmin aan een hartaanval overleden, zou dat erop kunnen wijzen dat hier een beschermend gen aan het werk was. Maar dat was er niet. De neven en nichten van de bevolking van Roseto hadden hetzelfde gezondheidsprofiel als iedereen.

Vervolgens keek Wolf naar het gebied waar Roseto lag. Was er iets met het wonen aan de voet van de heuvel in het oosten van Pennsylvania dat goed voor de gezondheid was? De twee steden die het dichtst bij Roseto lagen, waren Bangor, net voorbij de heuvel, en Nazareth, een paar kilometer verderop. Ze waren allebei ongeveer even groot als Roseto, hadden een vergelijkbaar leeftijdsprofiel, dezelfde sociaaleconomische kenmerken, de mensen deden hetzelfde soort werk als in Roseto en er woonden dezelfde hardwerkende, sterk religieuze Europese immigranten. Wolf kamde de medische dossiers van beide steden uit. Onder mannen van boven de 65 was het sterftecijfer door hartziekten in Nazareth en Bangor ongeveer drie keer zo hoog als in Roseto. Weer een doodlopende weg.

Wolf kwam langzaam tot het besef dat het geheim van Roseto niet lag in voeding, lichaamsbeweging, genen of de omgeving van Roseto. Het moest om Roseto zelf gaan. Terwijl Wolf en Bruhn door Roseto dwaalden en met de inwoners spraken, begonnen ze te zien welk stempel de geschiedenis op de stad had gedrukt. Ze zagen hoe de mensen elkaar opzochten, op straat bleven stilstaan om in het Italiaans een praatje met elkaar te maken, en in hun achtertuinen voor elkaar kookten. Ze kregen inzicht in de familieclans die ten grondslag lagen aan de sociale structuur van de stad. Ze zagen dat in veel huizen drie generaties onder hetzelfde dak woonden en hoeveel respect er was voor de grootouders. Ze gingen naar de mis en zagen het verenigende en kalmerende effect van de kerk. Ze telden tweeëntwintig afzonderlijke openbare verenigingen in een stad van iets minder dan tweeduizend mensen. Ze ontdekten het specifieke egalitaire ethos van de stad: de rijken werden ontmoedigd om hun succes ten toon te spreiden en de mislukkelingen werden geholpen om hun fiasco’s te verdoezelen.

Ze beseften dat de inwoners van Roseto bij het overbrengen van de paesani-cultuur van Zuid-Italië naar de heuvels van oostelijk Pennsylvania een krachtige, beschermende sociale structuur hadden gecreëerd die hen kon isoleren van de druk van de moderne wereld. Ze waren niet gezond om wat ze deden of wie ze waren, of vanwege de beslissingen die ze over hun gezondheid namen. Ze waren gezond om waar ze vandaan kwamen, omdat zelfs de moderne wereld niet opkon tegen een culturele erfenis die in de loop van honderden jaren was ontstaan.

‘Ik weet nog dat ik voor het eerst naar Roseto ging. Ik zag familiemaaltijden met drie generaties, alle bakkerijen, mensen die op straat flaneerden, op hun veranda’s met elkaar zaten te praten, de naaiateliers waar de vrouwen overdag werkten terwijl de mannen in de leisteengroeven werkten,’ zei Bruhn. ‘Het was precies wat je in een landelijk gebied van Italië zou zien. Het was fantastisch.’

U kunt zich voorstellen hoeveel scepsis Bruhn en Wolf tegenkwamen toen ze hun ontdekkingen voor het eerst aan de medische gemeenschap voorlegden. Ze gingen naar congressen waar hun collega’s lange rijen gegevens presenteerden, gegroepeerd in ingewikkelde tabellen, verwijzend naar dit type proteïne of dat type fysiologisch proces; en zij hadden het over de mysterieuze en magische voordelen van mensen die op straat stilstaan om met elkaar te praten en bij wie drie generaties onder één dak wonen. ‘In die tijd heerste er in de medische wereld een theorie dat hartziekten één type oorzaak hadden,’ herinnert Bruhn zich. ‘Dingen die je niet kon meten of evalueren, zaten niet in het causale web. Ze keken nooit naar sociale factoren.’

Wolf en Bruhn moesten dus veel meer doen dan de gevestigde medische wetenschap overtuigen van wat ze in Roseto hadden gezien. Ze moesten medici op een volkomen nieuwe manier laten nadenken over gezondheid en hartaanvallen: ze moesten hen laten beseffen dat je niet kon begrijpen waarom iemand gezond was als je alleen maar keek naar hun individuele keuzes of handelingen. Je moest verder kijken dan het individu. Je moest begrijpen tot welke cultuur ze behoorden, waar ze vandaan kwamen en wat hun grootouders, overgrootouders en betovergrootouders voor de kost hadden gedaan. Je moest het idee aanvaarden dat de waarden van de wereld waarin we leven en de mensen die ons omringen, een groot effect hebben op wie we zelf zijn.

In Uitblinkers zal ik voor ons inzicht in succes doen wat Bruhn en Wolf hebben gedaan voor ons inzicht in gezondheid.

DEEL EEN:

K a n s e n

HOOFDSTUK 1

Het Mattheuseffect

‘WANT WIE HEEFT ZAL NOG MEER KRIJGEN, EN
WEL IN OVERVLOED, MAAR WIE NIETS HEEFT,
HEM ZAL ZELFS WAT HIJ HEEFT NOG WORDEN
ONTNOMEN.’ – MATTHEUS 25:29

– I –

Op een warme lentedag in mei 2007 troffen de Medicine Hat Tigers en de Vancouver Giants elkaar voor de Memorial Cup-ijshockeykampioenschappen in Vancouver, British Columbia. De Tigers en de Giants waren de twee beste teams in de Canadian Hockey League, die op zijn beurt weer de beste hockeydivisie voor junioren ter wereld is. Dit waren de toekomstige sterren van de sport: zeventien-, achttien- en negentienjarigen die hadden geschaatst en pucks geschoten sinds ze kleuters waren.

De wedstrijd werd uitgezonden op de Canadese nationale televisie. In de straten van de binnenstad van Vancouver hingen Memorial Cup-vaandels aan de lantaarnpalen. Het stadion was uitverkocht. Over het ijs was een lange rode loper uitgerold en de aankondiger introduceerde de kopstukken van de wedstrijd. Eerst kwam de ministerpresident van British Columbia, Gordon Campbell. Toen kwam onder daverend applaus Gordie Howe aanlopen, een van de grootste hockeyspelers aller tijden. ‘Dames en heren,’ brulde de presentator, ‘Mr. Hockey!’

De volgende zestig minuten speelden beide teams geinspireerd en agressief hockey. Vancouver scoorde het eerst, vroeg in de tweede periode, op een terugkaatsing van Mario Bliznak. Tegen het eind van de tweede periode was Medicine Hat aan de beurt toen de topscorer van het team, Darren Helm, met een snel schot Tyson Sexsmith passeerde, de keeper van Vancouver. Vancouver antwoordde in de derde periode met het beslissende doelpunt en daarna, toen Medicine Hat in wanhoop de keeper had teruggetrokken, scoorde Vancouver voor de derde keer.

Na de wedstrijd dromden de spelers, hun gezinnen en sportverslaggevers uit het hele land samen in de kleedkamer van het winnende team. De ruimte was vol sigarenrook, de geur van champagne en met zweet doorweekte hockeyspullen. Op de muur stond een met de hand geschilderde leus: EMBRACE THE STRUGGLE (Omhels de strijd). In het midden van de kamer stond de coach van de Giants, Don Hayes, met wazige ogen. ‘Ik ben zo trots op deze jongens,’ zei hij. ‘Kijk maar eens om je heen. Ze hebben zich stuk voor stuk voor honderd procent ingezet.’

Canadees hockey is een meritocratie. Duizenden Canadese jongens beginnen ermee op het laagste niveau nog voordat ze op de kleuterschool zitten. Vanaf dat moment zijn er competities voor elke leeftijdsgroep en op elk niveau worden de spelers geschift, ingedeeld en geëvalueerd, waarbij de beste worden geselecteerd en voorbereid voor het volgende niveau. Tegen de tijd dat de spelers rond hun vijftiende jaar het juniorniveau bereiken, zijn ze verdeeld in vier verschillende afdelingen. Er zijn house leagues voor de recreatieve spelers. Dan is er Junior B-hockey, de kleine stedelijke hockeyteams van het platteland van Canada. Vervolgens is er Junior A-hockey, één stap hoger dan Junior B, en ten slotte is er Major Junior A, de top van de piramide. En als je Junior A-team om de Memorial Cup speelt, betekent dit dat je in de hoogste top van de top van de piramide zit.

Dit is de manier waarop de meeste sporten hun toekomstige sterren uitkiezen. Op deze manier is voetbal in Europa en Zuid-Amerika georganiseerd en zo worden ook de olympische atleten gekozen. Het is trouwens niet heel anders dan de manier waarop in de klassieke muziek de toekomstige virtuozen worden uitgekozen, of de toekomstige ballerina’s in de wereld van het ballet, en de manier waarop het eliteonderwijssysteem de toekomstige wetenschappers en intellectuelen uitkiest. We werpen op een zo jong mogelijke leeftijd het breedste net uit om de besten en de slimsten te vinden en te koesteren.

Met geld kun je niet in het Major Junior A-hockey komen. Het maakt niet uit wie je vader of je moeder is of wie je grootvader was, of wat voor werk je familie doet. Het maakt ook niet uit of je in de verste uithoek van de noordelijkste staat van Canada woont. Als je aanleg hebt, zal het grote netwerk van hockeyscouts en talentenjagers je weten te vinden, en als je bereid bent om te werken aan de ontwikkeling van je aanleg, zal het systeem je belonen. Succes in hockey is gebaseerd op eigen verdienste, en deze zijn allebei van belang. Spelers worden beoordeeld op hun eigen prestaties, niet die van iemand anders, en op basis van vaardigheden, niet van een of ander willekeurig feit.

Of wel?

– 2 –

Dit boek gaat over mensen die ongewone dingen doen. Wetenschappers noemen dergelijke mensen ‘uitblinkers’: mannen en vrouwen wier ervaringen en gedrag buiten het normale en verwachte vallen. In de loop van de komende hoofdstukken zal ik u voorstellen aan de ene uitblinker na de andere: aan genieën, grootmagnaten, rocksterren en computerkrakers. We zullen de geheimen onthullen van een opmerkelijke advocaat, we zullen kijken naar het verschil tussen de allerbeste vliegers en de vliegers die vliegtuigen laten verongelukken, en we zullen proberen te achterhalen waarom Aziaten zo goed zijn in wiskunde. En in mijn onderzoek naar de levens van de opvallende personen onder ons (de bekwamen, de getalenteerden en de gedrevenen) wil ik een heel eenvoudige stelling verdedigen: we begrijpen succes helemaal verkeerd.

Welke vraag stellen we altijd over degenen met succes? We willen weten hoe ze zijn: wat voor type persoonlijkheid ze hebben, hoe intelligent ze zijn, wat voor soort levensstijl ze erop na houden of met welke speciale talenten ze geboren zijn. En we gaan ervan uit dat deze persoonlijke kwaliteiten verklaren hoe dit individu de top heeft bereikt.

In de autobiografieën die elk jaar worden gepubliceerd door miljardairs, ondernemers, popsterren en beroemdheden, is de verhaallijn altijd dezelfde: onze held is geboren in bescheiden omstandigheden en vecht zich dankzij eigen doorzettingsvermogen en talent een weg naar grootheid. In de Bijbel wordt Jozef verstoten door zijn broers en klimt vervolgens op tot de rechterhand van de farao door zijn eigen genialiteit en inzicht. In de beroemde negentiende-eeuwse romans van Horatio Alger werken jonge knapen die in New York in armoede zijn geboren zich op tot rijkdom dankzij een combinatie van lef en initiatief. ‘Ik denk dat het over het geheel genomen een nadeel is,’ zei Jeb Bush ooit over de vraag wat het voor zijn zakelijke carrière betekende om de zoon te zijn van een Amerikaanse president, en tevens de broer van een Amerikaanse president en de kleinzoon van een rijke Wall Street-bankier en Amerikaans senator. Toen hij kandidaat was voor het gouverneurschap van Florida, verwees hij vaak naar zichzelf als ‘selfmade man’. Dat vrijwel niemand een spier vertrok bij deze beschrijving laat wel zien hoezeer we succes uitsluitend associëren met de inspanningen van het individu. We zoeken instinctief naar persoonlijke verklaringen voor buitengewoon gedrag.

‘Kijk omhoog,’ vertelde Robert Winthrop de menigte jaren geleden bij het onthullen van een standbeeld van de held van de Amerikaanse onafhankelijkheid Benjamin Franklin, ‘en kijk naar het beeld van een man die zich uit het niets heeft opgewerkt, die niets te danken had aan zijn afkomst of steun van buitenaf, die niet de voordelen heeft genoten van een vroege opleiding die ook bereikbaar zijn – volkomen bereikbaar zijn – voor eenieder van u, die nietige taken heeft verricht in de zaken waarmee hij zich in zijn leven heeft beziggehouden, maar die in zijn leven is opgestaan tegen koningen, en een naam heeft achtergelaten die de wereld nooit meer zal vergeten.’

In Uitblinkers wil ik u ervan overtuigen dat persoonlijke verklaringen van succes niet opgaan. Mensen werken zich niet op vanuit het niets. We profiteren wel degelijk van afkomst en opleiding. Mensen die zijn opgestaan tegen koningen mogen de indruk geven dat ze het zelf hebben gedaan. Maar in feite profiteren ze van verborgen voordelen, bijzondere kansen en culturele erfenissen die ervoor zorgen dat ze kunnen leren en werken en de wereld begrijpen op een manier waartoe anderen niet in staat zijn. Het maakt verschil waar en wanneer we opgroeien. De cultuur waarbij we horen en de erfenis van onze voorgangers vormen onze prestaties op een manier die we nauwelijks kunnen begrijpen. Met andere woorden, de vraag is niet waarin uitblinkers verschillen van de rest van ons. Ik denk dat het veel nuttiger is om, in plaats van te vragen hoe succesvolle mensen zijn, te vragen waar ze vandaan komen.

Biologen praten vaak over de ecologie van een organisme: de hoogste eik in het bos is niet alleen het hoogst omdat hij uit de sterkste eikel is gegroeid. De eik is ook het hoogst omdat er geen andere bomen waren die zijn zonlicht blokkeerden, omdat de bodem eromheen diep en vruchtbaar was, omdat er geen konijn aan zijn schors knabbelde toen hij nog een jong boompje was, en omdat hij niet door een houthakker is omgehakt voordat hij volwassen werd. We weten allemaal dat succesvolle mensen en groepen uit krachtig zaad voortkomen. Maar weten we wel genoeg over het zonlicht dat hen verwarmde, de grond waarin ze hun wortels plantten en de konijnen en de houthakkers die ze gelukkig hadden kunnen vermijden? Dit is geen boek over hoge bomen. Dit is een boek over bossen – en ijshockey is een goed beginpunt, want de verklaring van wie in de hockeywereld de top bereikt, is een stuk ingewikkelder dan het lijkt. Eigenlijk is het zonder meer vreemd.

– 3 –

Hier is het spelersoverzicht van de Medicine Hat Tigers uit 2007. Kijk eens goed of u iets eigenaardigs opvalt.

Nummer

Naam

Positie*

Links-rechts

Lengte (inch)

Gewicht (lb.)

Geboortedatum

Afkomstig van

9

Brennan Bosch

C

R

5’7

170

14 feb 1988

Martensville, SK

11

Scott Wasden

C

R

6’1

201

4 jan 1988

Westbank, BC

12

Colton Grant

LW

L

5’9

175

20 mrt 1989

Standard, AB

14

Darren Helm

LW

L

6

182

21 jan 1987

St. Andrews, MB

15

Derek Dorsett

RW

L

5’11

178

20 dec 1986

Kindersley, SK

16

Daine Todd

C

R

5’10

168

10 jan 1987

Red Deer, AB

17

Tyler Swystun

RW

R

5’11

180

15 jan 1988

Cochrane, AB

19

Matt Lowry

C

R

6’0

184

2 mrt 2 1988

Neepawa, MB

20

Kevin Undershute

LW

L

6’0

181

12 apr 1987

Medicine Hat, AB

21

Jerrid Sauer

RW

R

5’10

207

12 sep 1987

Medicine Hat, AB

22

Tyler Ennis

C

L

5’9

155

6 okt 1989

Edmonton, AB

23

Jordan Hickmott

C

R

6’0

181

11 apr 1990

Mission, BC

25

Jakub Rumpel

RW

R

5’8

166

27 jan 1987

Hrnciarovce, SLO

28

Bretton Cameron

C

R

5’11

170

26 jan 1989

Didsbury, AB

36

Chris Stevens

LW

L

5’10

197

20 aug 1986

Dawson Creek, BC

3

Gord Baldwin

D

L

6’5

205

1 mrt 1987

Winnipeg, MB

4

David Schlemko

D

L

6’1

195

7 mei 1987

Edmonton, AB

5

Trevor Glass

D

L

6’0

187

22 jan 1988

Cochrane, AB

10

Kris Russell

D

L

5’11

177

2 mei 1987

Caroline, AB

18

Michael Sauer

D

R

6’3

205

7 aug 1987

Sartell, MN

24

Mark Isherwood

D

R

6’0

180

31 jan 1989

Abbotsford, BC

27

Shayne Brown

D

L

6’1

189

20 feb 1989

Stony Plain, AB

29

Jordan Bendfeld

D

R

6’3

230

9 feb 1988

Leduc, AB

31

Ryan Holfeld

G

L

5’11

165

29 jun 1989

LeRoy, SK

33

Matt Keetley

G

R

6’2

189

27 apr 1986

Leduc, AB

* Noot van vertaler: C=Center (middenveld), LW=Left Wing (linkervleugel), RW=Right Wing (rechtervleugel), D=Defence (verdediger), G=Goalie (keeper)

Ziet u het? Wees niet teleurgesteld als u het niet ziet, want in de hockeywereld zag jarenlang niemand het. Pas rond het midden van de jaren tachtig vestigde Roger Barnsley, een Canadese psycholoog, voor het eerst de aandacht op het verschijnsel van de ‘relatieve leeftijd’.

Barnsley was bij een Lethbridge Broncos-hockeywedstrijd in het zuiden van Alberta, een team dat in dezelfde Major Junior A League speelde als de Vancouver Giants en de Medicine Hat Tigers. Hij zat daar met zijn vrouw Paula en hun twee zoons. Zijn vrouw zat het programma te lezen en kwam een spelerslijst tegen zoals de lijst die u net hebt gezien.

‘Roger,’ zei ze, ‘weet je wanneer deze jonge knullen geboren zijn?’

‘Ja,’ zei Barnsley. ‘Ze zijn allemaal tussen de zestien en de twintig, dus ze zijn eind jaren zestig geboren.’

‘Nee, nee,’ ging Paula verder. ‘Welke máánd.’

‘Ik dacht dat ze niet wijs was,’ herinnert Barnsley zich. ‘Maar ik keek de lijst door en plotseling drong het tot me door wat ze zei. Om de een of andere reden waren er ongelooflijk veel geboortedata in januari, februari en maart’.

Barnsley ging die avond naar huis en bekeek de geboortedata van alle professionele hockeyspelers die hij kon vinden. Hij zag hetzelfde patroon. Barnsley, zijn vrouw en een collega verzamelden vervolgens statistieken over elke speler in de Ontario Junior Hockey League. Daar was hetzelfde beeld te zien. Er waren meer spelers geboren in januari dan in elke andere maand, met een fikse marge. De op een na meest voorkomende geboortemaand was februari. De derde was maart. Barnsley ontdekte dat er bijna vijfenhalf keer zoveel Ontario Hockey League-spelers in januari geboren waren als aan het eind van het jaar, in november. Hij keek naar de all-starteams van elfjarigen en dertienjarigen, de jonge spelers die waren geselecteerd voor reizende eliteploegen. Weer hetzelfde. Hij keek naar de samenstelling van de National Hockey League. Alweer hetzelfde. Naarmate hij verder zocht, raakte Barnsley er steeds meer van overtuigd dat hij geen toevallige samenloop zag, maar een ijzeren wet van Canadees hockey: waar je ook maar kijkt naar een elitegroep hockeyspelers, de besten van de besten, je kunt ervan uitgaan dat 40 procent van de spelers is geboren tussen januari en maart, 30 procent tussen april en juni, 20 procent tussen juli en september en 10 procent tussen oktober en december.

‘In al mijn jaren in de psychologie heb ik nog nooit zo’n duidelijke correlatie gezien,’ zegt Barnsley. ‘Je hoeft niet eens een statistische analyse te doen. Je hoeft alleen maar te kijken.’

Kijk nog eens naar de lijst van Medicine Hat. Ziet u het nu? Zeventien van de vijfentwintig spelers in het team zijn geboren in januari, februari, maart of april.

Hier is een stapsgewijs verslag van de twee eerste doelpunten in de finale van de Memorial Cup, maar deze keer heb ik de namen van de spelers vervangen door hun geboortedata. Het klinkt nu niet meer als het Canadees kampioenschap juniorhockey. Het klinkt nu als een eigenaardig sportritueel voor tienerjongens die zijn geboren onder de astrologische tekens Steenbok, Waterman, Ram en Vissen.

12 maart begint aan de ene kant van het net van de Tigers, laat de puck liggen voor zijn teamgenoot 4 januari, die hem doorspeelt naar 22 januari, die hem terugspeelt naar 12 maart, die hem rechtstreeks naar 27 april schiet, de keeper van de Tigers. 27 april houdt hem tegen, maar hij wordt teruggeschoten door 6 maart van Vancouver. Hij schiet! Verdedigers 9 februari en 14 februari van Medicine Hat duiken om de puck te blokkeren, terwijl 10 januari hulpeloos toekijkt. 6 maart scoort!

En nu de tweede periode.

Nu is de beurt aan Medicine Hat. 21 januari, de topscoorder van de Tigers, zet de aanval in langs de rechterkant van het ijs. Hij stopt en draait rond om verdediger 15 februari van Vancouver te ontwijken. Dan geeft 21 januari de puck handig door aan zijn teamgenoot 20 december (hé, wat doet die daar!), die de aanstormende verdediger 17 mei afschudt en met een voorzet over de doelcirkel de puck terugschiet naar 21 januari. Hij schiet! Verdediger 12 maart van Vancouver duikt om het schot te blokkeren. Keeper 19 maart van Vancouver doet een hulpeloze uitval. 21 januari scoort! Hij steekt zijn handen triomfantelijk omhoog. Zijn teamgenoot 2 mei springt uitgelaten op zijn rug.

– 4 –

De verklaring is heel eenvoudig. Dit heeft niets te maken met astrologie of iets magisch aan de eerste drie maanden van het jaar. De reden is simpelweg dat in Canada 1 januari de sluitingsdatum is voor de verkiezingen van leeftijdsklassen bij hockey. Dat betekent dat een kind voor de divisie van negenjarigen kan worden gekozen als hij op 1 januari negen is. Het is dus mogelijk dat een jongen die tien wordt op 2 januari naast iemand speelt die pas in december tien wordt; en op die leeftijd, vóór de puberteit, betekent een leeftijdsverschil van twaalf maanden een enorm verschil in fysieke rijpheid.

Aangezien Canada het meest ijshockeygekke land ter wereld is, beginnen coaches al spelers voor de ‘rep’-toerploeg (representative squad, namelijk de all-starteams) te selecteren op de leeftijd van negen en tien, en natuurlijk zullen zij de grotere en beter gecoördineerde spelers, die het voordeel van die kritieke extra maanden rijpheid hebben, eerder als getalenteerd zien.

En wat gebeurt er als een speler wordt gekozen voor zo’n ploeg? Hij krijgt een betere coaching, zijn teamgenoten zijn beter en hij speelt vijftig of vijfenzeventig wedstrijden per seizoen in plaats van twintig, zoals degenen in de house league, en hij oefent twee of zelfs drie keer vaker dan hij anders had gedaan. Als hij in het begin nog niet inherent beter was, maar alleen wat ouder, zal hij rond zijn dertiende of veertiende, met het voordeel van betere coaching en al die extra oefening achter de rug, werkelijk beter zijn, en daarom meer kans hebben om te worden gekozen voor de Canadian Hockey League, en van daaruit voor de hoogste divisies.*

Barnsley betoogt dat dit verschijnsel zich voordoet wanneer er drie dingen aan de hand zijn: selectie, groepering en gedifferentieerde ervaring. Als je bij kinderen op jonge leeftijd een besluit neemt over wie goed is en wie niet, als je de ‘getalenteerden’ scheidt van de ‘niet-getalenteerden’ en als je de ‘getalenteerden’ een betere ervaring laat opdoen, geef je daarmee een groot voordeel aan de kleine groep personen die het dichtst bij de grensdatum geboren zijn.

In de Verenigde Staten komen deze problemen bij rugby en basketbal niet voor. Daar wordt niet zo dramatisch geselecteerd, gegroepeerd en gedifferentieerd. Als gevolg daarvan kan een kind fysiek wat achterlopen in deze sporten en toch evenveel spelen als zijn of haar rijpere leeftijdgenoten.** Maar bij honkbal gebeurt het wel. De grensdatum voor bijna alle niet-academische honkbaldivisies in de Verenigde Staten is 31 juli, waardoor de spelers in de hoogste divisies vaker geboren zijn in augustus dan in elke andere maand. (De cijfers zijn opvallend: in 2005 speelden 505 in augustus geboren Amerikanen honkbal in de hoogste divisies tegenover 313 die in juli waren geboren.)

Ook Europees voetbal is georganiseerd als hockey en honkbal; ook in deze sport is de verdeling van de geboortedata sterk vertekend. In Engeland is de grensdatum voor de selectie 1 september en in de Premier League waren een paar jaar geleden 288 spelers geboren tussen september en november tegenover slechts 136 spelers tussen juni en augustus. In het internationale voetbal was de grensdatum altijd 1 augustus en bij een recent wereldkampioenschap voor junioren waren 135 spelers geboren in de drie maanden na 1 augustus tegen 22 in mei, juni en juli. Momenteel is de grensdatum voor internationaal juniorenvoetbal 1 januari. Kijk eens naar de lijst van het Tsjechische nationale juniorenvoetbalteam van 2007 dat de finale van het juniorenwereldkampioenschap haalde.

Daar zien we het nog een keer:

Speler

Geboortedatum

Positie*

1

Gecov Marcel

1 januari 1988

MF

2

Frydrych Ludek

3 januari 1987

GK

3

Janda Petr

5 januari 1987

MF

4

Dohnalek Jakub

12 januari 1988

DF

5

Mares Jakub

26 januari 1987

MF

6

Held Michal

27 januari 1987

DF

7

Strestik Marek

1 februari 1987

FW

8

Valenta Jiri

14 februari 1988

MF

9

Simunek Jan

20 februari 1987

DF

10

Oklestek Tomas

21 februari 1987

MF

11

Petr Radek

24 februari 1987

GK

12

Mazuch Ondrej

15 maart 1989

DF

13

Kudela Ondrej

26 maart 1987

MF

14

Suchy Marek

29 maart 1988

DF

15

Fenin Martin

16 april 1987

FW

16

Kalouda Lubos

20 mei 1987

MF

17

Pekhart Tomas

26 mei 1989

FW

18

Kuban Lukas

22 juni 1987

DF

19

Cihlar Tomas

24 juni 1987

DF

20

Frystak Tomas

18 augustus 1987

GK

21

Micola Tomas

26 september 1988

MF

* Noot van vertaler: MF=midfi elder (middenvelder), GK=goalkeeper (keeper), DF=defender (verdediger), FW=forward (aanvaller)

Tijdens de nationale teamoefenwedstrijden hadden de Tsjechische voetbalcoaches net zo goed iedereen die tussen midzomer en de herfst geboren was, kunnen vertellen dat hij beter zijn spullen kon pakken en naar huis kon gaan.

Hockey en voetbal zijn natuurlijk maar sporten en het gaat over een geselecteerd groepje. Maar precies ditzelfde effect doet zich ook voor op gebieden die veel belangrijker zijn, zoals het onderwijs. Ouders met kinderen die aan het eind van het schooljaar geboren zijn, overwegen vaak hun kind nog even thuis te houden voordat het aan de kleuterschool begint: het is moeilijk voor een vijfjarige om andere vijfjarigen bij te houden die vele maanden eerder geboren zijn. Toch lijkt het erop dat de meeste ouders ook denken dat een eventueel nadeel dat een relatief jonger kind op de kleuterschool heeft, uiteindelijk verdwijnt. Maar dat doet het niet. Het is net als hockey. Het kleine voordeel voor kinderen die in het eerste deel van het jaar geboren zijn, ten opzichte van kinderen die aan het eind van het jaar geboren zijn, blijft bestaan. Het fixeert kinderen in patronen van prestatie en onderprestatie, aanmoediging en ontmoediging, die jarenlang doorgaan.

Onlangs besloten twee economen, Kelly Bedard en Elizabeth Dhuey, te kijken naar de relatie tussen de resultaten van wat de TIMSS wordt genoemd (de reken- en natuurkundetests die kinderen over de hele wereld elke vier jaar krijgen) en de geboortemaand. Ze ontdekten dat de oudste kinderen in groep 6 tussen de vier en twaalf percentielpunten beter scoren dan de jongste kinderen. Zoals Dhuey opmerkt, is dat een ‘enorm eff ect’. Het betekent dat, als je twee intellectueel gelijke zesdegroepers met geboortedata aan tegengestelde uiteinden van de grensdatum neemt, de oudste leerling in het 8oste percentiel zou kunnen scoren en de jongste in het 68ste percentiel. Dat is het verschil tussen wel of niet gekwalificeerd worden voor een programma voor begaafden.

‘Het is net als bij sport,’ zegt Dhuey. ‘We groeperen op jonge leeftijd op aanleg. We hebben geavanceerde leesgroepen en geavanceerde rekengroepen. Dus als we naar jonge kinderen kijken op de kleuterschool en in groep 3, verwarren de leerkrachten al heel vroeg rijpheid met aanleg. En ze zetten de oudere kinderen in de geavanceerde groep waar ze hun vaardigheden verbeteren, en het volgende jaar doen ze het nog beter omdat ze in de hogere groepen zitten, en het volgende jaar gebeurt hetzelfde en doen ze het weer beter. Het enige land waar we dit niet zien, is Denemarken. Daar bestaat een nationaal beleid waar tot tienjarige leeftijd geen groepering op aanleg plaatsvindt.’ Anders gezegd: in Denemarken wordt gewacht met selectie totdat de rijpheidsverschillen binnen een leeftijdsgroep gelijk zijn getrokken.

Dhuey en Bedard voerden vervolgens dezelfde analyse uit, deze keer in het hoger onderwijs. Wat zagen ze? Bij vierjarige hogere opleidingen in de Verenigde Staten (het hoogste niveau van onderwijs na de middelbare school) waren studenten uit de relatief jongste groep in hun klas ondervertegenwoordigd met ongeveer 11,6 percent. Dat aanvankelijke verschil in rijpheid verdwijnt niet met de tijd. Het blijft bestaan. En voor duizenden studenten maakt dat eerste nadeel het verschil uit tussen een hogere onderwijsopleiding volgen dan wel een serieuze kans maken op de middenklasse.*

‘Het is toch belachelijk,’ zegt Dhuey. ‘Het is bizar dat onze willekeurige keuze van grensdata deze langdurige effecten veroorzaakt en dat het blijkbaar niemand iets kan schelen.’

– 5 –

Sta eens een ogenblik stil bij wat het verhaal van hockey en vroege verjaardagen zegt over succes.

Het betekent dat ons idee dat de beste en meest talentvolle mensen vanzelf komen bovendrijven, veel te simplistisch is. Zeker, tophockeyers op profniveau hebben meer talent dan u en ik. Maar ze hebben ook een voorsprong gekregen waar ze geen enkele moeite voor hebben hoeven doen. En die voorsprong heeft een wezenlijke rol gespeeld in hun succes.

De socioloog Robert Merton bedacht voor dit fenomeen de term ‘Matthew Effect’ (Mattheuseffect), naar de versregel in het Nieuwe Testament in het evangelie volgens Mattheus: ‘Want wie heeft zal nog meer krijgen, en wel in overvloed, maar wie niets heeft, hem zal zelfs wat hij heeft nog worden ontnomen.’ Juist bij degenen die succesvol zijn, is het het meest waarschijnlijk dat ze die speciale kansen krijgen die tot nog meer succes leiden. De rijken krijgen het grootste belastingvoordeel. De beste studenten krijgen het beste onderwijs en de meeste aanmoediging. En het zijn de oudste negen- en tienjarigen die de meeste coaching en oefening krijgen. Succes is het gevolg van wat sociologen wel accumulative advantage (opstapelend voordeel) noemen. De professionele hockeyspeler begint al met een kleine voorsprong. En die voorsprong zorgt voor kansen die maken dat het verschil groter wordt, en dat voordeel schept weer andere kansen, die van de aanvankelijk kleine voorsprong een kloof maken – totdat de hockeyspeler een uitblinker is. Maar zo begon hij niet. Hij was aanvankelijk maar een klein beetje beter.

De andere implicatie van het hockeyvoorbeeld is dat de systemen die we opzetten om te bepalen wie vooruitkomt niet bepaald efficiënt zijn. We denken dat het zo vroeg mogelijk beginnen met all-starleagues en programma’s voor begaafden de beste manier is om ervoor te zorgen dat er geen talent tussen wal en schip valt. Maar kijk nog eens naar die lijst voor het voetbalteam van de Tsjechische Republiek. Er zijn geen spelers die geboren zijn in juli, oktober, november of december, en er is er maar één van augustus en één van september. Degenen die in de tweede helft van het jaar zijn geboren, zijn allemaal ontmoedigd, over het hoofd gezien of weggestuurd. In feite wordt de helft van het talent van de atletische bevolking van de Tsjechische Republiek verspild.

Dus wat doe je als je een jonge atletische Tsjech bent met het ongeluk dat je in het laatste deel van het jaar bent geboren? Je kunt geen voetbal spelen. De kaarten zijn geschud en ze zijn tegen je. Dus misschien kun je de andere sport gaan doen waar Tsjechen door geobsedeerd zijn: hockey. Maar wacht. (Ik denk dat u al weet wat er komt.) Hier is de lijst van het Tsjechische juniorhockeyteam van 2007 dat als vijfde eindigde bij de wereldkampioenschappen.

Nummer

Naam

Geboortedatum

Positie*

1

David Kveton

3 januari 1987

Aanvaller

2

Jiri Suchy

3 januari 1988

Verdediger

3

Michael Kolarz

12 januari 1987

Verdediger

4

Jakub Vojta

8 februari 1987

Verdediger

5

Jakub Kindl

10 februari 1987

Verdediger

6

Michael Frolik

17 februari 1989

Aanvaller

7

Martin Hanzal

20 februari 1987

Aanvaller

8

Tomas Svoboda

24 februari 1987

Aanvaller

9

Jakub Cerny

5 maart 1987

Aanvaller

10

Tomas Kudelka

10 maart 1987

Verdediger

11

Jaroslav Barton

26 maart 1987

Verdediger

12

H.C. Litvonox

22 april 1987

Verdediger

13

Daniel Rakos

5 mei 1987

Aanvaller

14

David Kuchejda

6 juni 1987

Aanvaller

15

Vladimir Sobotka

2 juli 1987

Aanvaller

16

Jakub Kovar

19 juli 1988

Keeper

17

Lukas Vantuch

20 juli 1987

Aanvaller

18

Jakub Voracek

15 augustus 1989

Aanvaller

19

Tomas Pospisil

25 augustus 1987

Aanvaller

20

Ondrej Pavelec

31 augustus 1987

Keeper

21

Tomas Kana

29 november 1987

Aanvaller

22

Michal Repik

31 december 1988

Aanvaller

Degenen die in het laatste kwartaal van het jaar zijn geboren, kunnen ook hockey net zo goed opgeven.

Ziet u wat het gevolg is van de manier waarop we over succes nadenken? Omdat we succes zo volkomen persoonlijk maken, verspillen we het menselijke potentieel. We missen kansen om anderen naar de hoogste trede te tillen. We maken regels die prestaties belemmeren. We schrijven mensen voorbarig af als mislukkelingen. We hebben te veel ontzag voor degenen die slagen en we doen veel te geringschattend over degenen die falen. We hebben teveel ontzag voor de top, we verwaarlozen degenen die het niet redden. En bovenal zijn we te passief. We zien niet hoe groot onze rol is – en met ‘ons’ bedoel ik: de maatschappij – bij het beslissen over succes en mislukking.

Om te beginnen kunnen we erkennen dat grensdata van belang zijn. We zouden twee of drie hockeydivisies kunnen instellen, verdeeld naar geboortemaand. Laat de spelers zich op verschillende velden ontwikkelen. Kies dan all-starteams. Als alle Tsjechische en Canadese sporters die aan het einde van het jaar zijn geboren, plotseling een eerlijke kans kregen, zouden het Tsjechische en Canadese nationale team plotseling uit twee keer zoveel sporters kunnen kiezen.

Basisscholen en middelbare scholen zouden hetzelfde kunnen doen. Tot en met de eerste twee klassen van de middelbare school kunnen ze de leerlingen die zijn geboren in januari, februari, maart en april, in één klas plaatsen, degenen die in de zomer zijn geboren in een andere klas en degenen die in de herfst zijn geboren in een derde klas. Ze kunnen leerlingen laten leren en concurreren met andere leerlingen van hetzelfde rijpheidsniveau. Dat zou administratief wat gecompliceerder zijn, maar het zou niet duurder zijn, en het zou het speelveld effenen voor degenen die, zonder dat ze dat zelf kunnen helpen, ernstig in het nadeel zijn vanwege het onderwijssysteem. Met andere woorden, we zouden het mechanisme van de prestaties gemakkelijk zelf in handen kunnen nemen; niet alleen in de sport, maar ook op belangrijkere terreinen, zoals we zullen zien. Maar dat doen we niet. Waarom niet? Omdat we ons vastklampen aan de gedachte dat succes eenvoudig het gevolg is van individuele verdiensten, en dat de wereld waarin we allemaal opgroeien en de regels die we als samenleving opstellen, helemaal niets uitmaken.

– 6 –

Vóór de finale van de Memorial Cup stond Gord Wasden, de vader van een van de Medicine Hat Tigers, aan de rand van het ijs over zijn zoon Scott te praten. Hij droeg een Medicine Hat-basketbalpet en een zwart Medicine Hat-T-shirt. ‘Toen hij vier en vijf jaar oud was,’ herinnert Wasden zich, ‘liep zijn kleine broertje rond met een looprek en dan duwde hij hem een hockeystick in zijn handje en ze speelden van de ochtend tot de avond hockey op de keukenvloer. Scott was er altijd al gek van. Hij speelde representative hockey tijdens zijn hele hockeytijd bij de junioren. Hij zat altijd in de AAA-teams. Als eerstejaars bij de aspiranten en als eerstejaars bij de junioren zat hij altijd in het topteam.’ Wasden was duidelijk nerveus: zijn zoon stond op het punt de grootste wedstrijd van zijn leven te spelen. ‘Hij heeft heel hard moeten werken voor alles wat hij heeft bereikt. Ik ben heel trots op hem.’

Dat waren de ingrediënten van succes op het hoogste niveau: passie, talent en hard werken. Maar er was nog een ander element. Wanneer kreeg Wasden voor het eerst het idee dat zijn zoon iets bijzonders was? ‘Weet je, hij was altijd een grote knul voor zijn leeftijd, hij was sterk, en hij kon al jong doelpunten maken. En hij was altijd nogal een uitblinker voor zijn leeftijd, aanvoerder van zijn team…’

Groot voor zijn leeftijd? Natuurlijk was hij dat. Scott Wasden werd geboren op 4 januari, drie dagen na de absolute, perfecte geboortedatum voor een elitehockeyspeler. Hij was een van de boffers. Als de selectiedatum voor Canadees hockey later in het jaar was geweest, had hij het Memorial Cup Championship misschien vanaf de tribune zitten bekijken in plaats van op het ijs te spelen.

* De manier waarop de Canadezen hockeyspelers kiezen, is een mooi voorbeeld van wat de socioloog Robert K. Merton een ‘self-fulfilling prophecy’ heeft genoemd: een situatie waarin ‘een aanvankelijk onware definitie nieuw gedrag oproept waardoor de oorspronkelijk onware opvatting “waar” wordt’. Canadezen beginnen met een onware definitie van wie de beste negen- en tienjarige hockeyspelers zijn. Ze kiezen gewoon de oudsten van elk jaar. Maar door de manier waarop ze deze all-stars behandelen, gaat hun oorspronkelijk verkeerde oordeel juist lijken. Zoals Merton zegt: ‘Deze misleidende geldigheid van de self-fulfilling prophecy continueert een fout bewind. Want de profeet citeert de daadwerkelijke loop van gebeurtenissen als bewijs dat hij van het begin af aan gelijk had.’

** Een fysiek onvolgroeide basketballer in een Amerikaanse stad kan waarschijnlijk ongeveer net zoveel spelen als een relatief ouder kind omdat er zoveel veldjes zijn, en zoveel kinderen die willen meespelen. Maar voor ijshockey heb je een ijsbaan nodig. Basketbal wordt gered door zijn toegankelijkheid en alomtegenwoordigheid.

* Er zijn zelfs nog meer sociale verschijnselen die aan de relatieve leeftijd kunnen worden gekoppeld. Barnsley en twee collega’s ontdekten bijvoorbeeld dat studenten die proberen zelfmoord te plegen, ook vaker zijn geboren in de tweede helft van het schooljaar. Hun verklaring is dat slechtere schoolprestaties tot depressie kunnen leiden. Het effect is echter minder sterk dan bij sport.

HOOFDSTUK 2

De tienduizend-urenregel

‘IN HAMBURG MOESTEN WE ACHT UUR LANG
SPELEN.’

– I –

De University of Michigan opende in 1971 haar nieuwe computercentrum in een laag gebouw aan Beal Avenue in Ann Arbor, met beige bakstenen buitenmuren en een voorkant van donker glas. De enorme mainframecomputers van de universiteit stonden in het midden van een brede kamer met witte tegels en een van de stafleden herinnert zich dat ze eruitzagen ‘als een van de laatste scènes in de film 2001: A Space Odyssey’. Aan de zijkant stonden tientallen ponsmachines, die in die tijd fungeerden als computerterminals. In 1971 was dit het nieuwste van het nieuwste. De University of Michigan had een van de meest geavanceerde lesprogramma’s voor computerwetenschap ter wereld en tijdens de levensloop van het computercentrum zouden duizenden studenten in die witbetegelde ruimte rondlopen. De beroemdste was een onhandige tiener genaamd Bill Joy.

Joy kwam naar de University of Michigan in het jaar dat het computercentrum werd geopend. Hij was zestien. Hij was lang, erg mager en had een weerbarstige haardos. Hij was door zijn eindexamenklas op de middelbare school van North Framingham, even buiten Detroit, gekozen tot Most Studious Student, en dat betekende dat hij naar eigen zeggen een ‘nerd zonder afspraakjes’ was. Hij had gedacht te zullen eindigen als bioloog of wiskundige. Maar aan het eind van zijn eerste jaar liep hij tegen het computercentrum aan en was verkocht.