De tijd van verwondering

Van Richard Holmes verscheen eerder bij Uitgeverij Contact:
Dubbelspoor (1997)

Richard Holmes

De tijd van verwondering

Hoe de romantische generatie
de schoonheid en verschrikking
van de wetenschap ontdekte

2009
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het
keurmerk Forest Stewardship Council (FSC) draagt. Bij dit papier is
het zeker dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is
het papier 100% chloor- en zwavelvrij gebleekt.

©2008 Richard Holmes
©2009 Nederlandse vertaling Wybrand Scheffer
Oorspronkelijke titel The Age of Wonder
Oorspronkelijke uitgever Harpers Press
Omslagontwerp Via Vermeulen/Rick Vermeulen
Typografie binnenwerk Wim ten Brinke BNO
ISBN 9789025431402
D/2009/0108/907
NUR 681

Voor Jon Cook van Radio Flatlands

1

Joseph Banks in het paradijs

1

Op 13 april 1769 wierp een jonge Joseph Banks, de officiële botanicus op hm Bark Endeavour, voor het eerst een blik op het eiland Tahiti, 149 graden westerlengte, 17 graden zuiderbreedte. Hem was verteld dat hier het paradijs lag. Een prachtige gedachte, maar hij geloofde het niet echt.

Banks was 25 jaar oud, lang, goed gebouwd, en hij had een aantrekkelijke bos donkere krullen. Hij was opgewekt, zelfverzekerd en avontuurlijk van aard, echt een kind van de Verlichting, maar hij kon zich af en toe ook flink in somberheid verliezen. Aan deze geheel andere ontvankelijkheid, die voorbode van de dromerige ingekeerdheid van de Romantiek, gaf hij niet graag toe. En dus vermaakte hij zich met zijn scheepsgenoten, en hij had zijn fysieke welzijn gedurende de acht maanden lange zeereis zorgvuldig onderhouden. Hij beschouwde zich – ‘godzijdank’ – zowel geestelijk als lichamelijk in de best denkbare conditie. De enkele vlaag van depressie bestreed hij met verwoed ‘touwgymnastiek’ in zijn hut. Bij het touwtjespringen brak hij zo een keer bijna zijn been.¹

Onder de buitengewoon benauwende omstandigheden aan boord kon hij urenlang geduldig doorwerken. De hut op het halfdek die hij met zijn vriend dr. Daniel Solander deelde, was ongeveer tweeënhalf bij drie meter. Hij had zichzelf een strenge dagelijkse routine opgelegd, van botanisch tekenen, elektrische experimenten, ontleding van dieren, over het dek wandelen, (zo mogelijk) op vogels schieten en dagboekaantekeningen maken. Hij viste voortdurend dieren uit zee, ving schietend of met zijn net wilde vogels, en nam meteorologische fenomenen als de prachtige ‘maanregenboog’ waar. Toen zijn tandvlees door het intreden van scheurbuik vervaarlijk begon te bloeden, behandelde hij zichzelf in alle rust met een van tevoren speciaal gemaakte siroop (‘dr. Humes’ mengsel’), bereid van geconcentreerd citroensap. Hij nam er per dag precies anderhalve deciliter van, en binnen een week was hij hersteld.²

Een enkele keer sloeg het wetenschappelijke enthousiasme van Banks om in woedend ongeduld. Toen de Spaanse consul in Rio de Janeiro hem bot toestemming voor botanische tochtjes weigerde en hij drie weken lang tot het snikhete schip in de haven van Rio veroordeeld was, schreef hij daar kleurrijk over aan een vriend van de Royal Society: ‘Je kent Tantalus in de hel, je kent de Franse man die in zijn lakens ingezwachteld tussen twee van zijn maîtresses ligt, beiden naakt en verwoed proberend zijn verlangen op te roepen. Maar je hebt nooit een gekwelder wrak meegemaakt dat zijn omstandigheden met minder geduld onderging dan ik de mijne. Ik heb gevloekt, gescholden, getierd, gestampvoet...’³ Banks glipte intussen wel ’s nachts in het geheim de reling over om wilde zaden en planten te plukken, waaronder de exotische paarse bougainville.

Eenmaal tussen de Polynesische eilanden bracht Banks vele uren door in de top van de bramsteng, met zijn grote lijf onhandig gehurkt in het kraaiennest, op zoek naar land onder de zware tropische wolken aan de horizon. ’s Avonds hoorde hij in de verte, door het duister, de branding. En nu keek hij eindelijk uit op de beroemde blauwe lagune, het zwarte vulkaanzand en de intrigerende palmbomen (de Arecaceae van Linnaeus). Voorbij het strand rezen de bergen met de donkergroene begroeiing en de glinsterend witte beekjes steil omhoog, tot boven de tweeduizend meter. Op de zeekaart zag Banks dat de plek heel prozaïsch ‘Port Royal Bay, King George the Third’s Island’ heette. ‘Zodra de ankers zich in de bodem nestelden, werden de sloepen neergelaten en gingen wij allen aan land, waar enkele honderden bewoners ons tegemoet kwamen met op hun gezicht onmiskenbare tekenen dat wij geen onwelkome gasten waren, ook al durfden ze aanvankelijk nauwelijks bij ons in de buurt te komen. Geleidelijk werden zij zeer gemeenzaam. De eerste die ons benaderde, kwam bijna op handen en voeten naar ons toe gekropen en overhandigde ons als teken van vrede een groene tak...’

Het bezoekende Britse gezelschap begreep de hint en trok van de omringende palmen meer groene takken en droeg ze, ermee wuivend als ceremoniële parasols, over het strand. Na verloop van tijd werd hun een idyllische plek in de buurt van een beekje gewezen. Hier mochten ze hun kamp opslaan, zo maakten de bewoners met gebaren duidelijk. De groene takken werden op een grote hoop in het zand gegooid, ‘en daarmee was tot vrede besloten’. Op die plaats zou later de Britse nederzetting Fort Venus komen te liggen. ‘We liepen daarna het bos in, gevolgd door de hele stoet, die wij kralen en kleine cadeautjes gaven. We wandelden een mijl of vijf onder de cacao- en broodvruchtbomen, die de dankbaarste schaduw wierpen die ik ooit ervaren heb. Daaronder lagen de woonplaatsen van de mensen, veelal zonder muren. Kortom, het tafereel dat wij zagen was het zuiverste beeld van een Arcadië waar wij koningen van zouden worden dat de verbeelding kan oproepen.’

Op de terugweg behingen Tahitiaanse meisjes hen met bloemen, kregen ze ‘allerlei aardigheden’ aangeboden en werd er uitnodigend naar de in de schaduw gelegen kokosmatten gewezen. Omdat hun huizen ‘geheel zonder muren’ waren besloot Banks, met tegenzin, dat dit niet echt het ogenblik was om ‘hun gastvrijheid tot het uiterste op de proef te stellen’. ‘Waren de omstandigheden gunstiger geweest’, dan had hij dat beslist niet nagelaten.⁴

2

Tahiti ligt net ten zuiden van de zeventiende breedtegraad, ruwweg halverwege Australië en Peru, en het is een van de grootste van wat nu de Genootschapseilanden heten. De vorm doet enigszins aan die van een acht denken, de omtrek is ongeveer honderdtwintig mijl (‘veertig leagues’). Het grootste deel van het overwegend goed begaanbare kustgebied bestaat uit weidse, halfronde baaien met afwisselend zwart vulkanisch zand en roze-wit koraalstrand, idyllisch omzoomd door kokospalmen en broodvruchtbomen. Vanaf enkele honderden meters landinwaarts gaat het abrupt omhoog en verandert de topografie volledig. De steile, dichtbeboste vulkaanflanken voeren omhoog naar een verlaten, onherbergzaam landschap van diepe kloven, steile bergwanden en gevaarlijke rotsen.

Anders dan gedacht wordt, was de onder bevel van luitenant James Cook varende Endeavour niet het eerste Europese schip dat op Tahiti aanlegde. Tegen het einde van de zestiende eeuw waren er, onder Quiroz en Torres, al Spaanse expedities geweest en was het eiland tot Spaans gebied verklaard.⁵ Een eerdere Engelse expeditie, onder kapitein Samuel Wallis van de Dolphin, had er in 1767 aangelegd, het eiland als ‘romantisch’ omschreven en het namens Engeland opgeëist. Een jaar later was er een Franse expeditie onder Louis de Bougainville voor anker gegaan, en die riep het tot Frans grondgebied uit.

De Fransen hadden Tahiti inderhaast ‘La Nouvelle Cythère’, het Nieuwe Cythera (liefdeseiland) genoemd. Banks’ evenknie, de Franse botanicus Philibert Commerson (die de bougainville naar zijn kapitein vernoemde), had een sensationele brief voor de Mercure de France geschreven, waarin hij Tahiti een seksueel ‘Utopia’ noemde. Hij beschouwde het als bewijs dat de ‘edele wilde’ van Jean-Jacques Rousseau echt bestond. Maar ja, de Fransen waren maar negen dagen op het eiland gebleven.*

Cook was sceptisch, en hij liet zijn voltallige bemanning (inclusief de officiers) vier weken voor aankomst door scheepsarts Jonathan Monkhouse op geslachtsziekten onderzoeken. Hij vaardigde een reeks instructies voor aan wal uit, waarin werd vastgelegd dat de eerste regel aan land beschaafd gedrag was. ‘Om op elke redelijke manier ernaar te streven [‘to endeavour’] vriendschap met de inboorlingen te sluiten, en ze met alle denkbare menselijkheid te behandelen.’⁶ Het was geen toeval dat hij de naam van zijn schip in deze instructies gebruikte.

Joseph Banks had zijn eigen visioen van het paradijs. In zijn Endeavour Journal schreef hij een zonderling verslag van zijn eerste avond aan land. Hij at een heerlijk avondmaal van gekruide vis en broodvruchten, met naast zich een Tahitiaanse koningin die ‘vrijwel zonder aanmoediging vlak bij me op de matten kwam liggen’. Hij voegde er weinig vleiend aan toe dat de koningin ‘waarachtig lelijk’ was. Banks zag, temidden van het ‘gewone volk’ dat bij de deur rondhing, ook een erg mooi meisje ‘met vuur in haar ogen’ en witte hibiscus in haar haar. Hij nodigde haar schaamteloos uit aan de andere kant naast hem te komen zitten, negeerde de koningin de verdere avond angstvallig, en ‘overlaadde’ zijn Polynesische schoonheid met kralen en elk compliment dat hij kon verzinnen. ‘Hoe dit zou zijn afgelopen is moeilijk te zeggen,’ zei hij later. Er kwam een abrupt einde aan het amoureuze samenzijn toen ontdekt werd dat er een snuifdoos uit de zak van zijn vriend dr. Solander verdwenen was en een mede-officier ‘een toneelkijker’ kwijt was. Hij legde niet uit waarom de man eigenlijk een toneelkijker bij zich had gehad.

Diefstal bleek op Tahiti endemisch te zijn en leidde er de volgende dag toe dat een eilandbewoner zichzelf bij het stelen van de musket van een zeesoldaat doodschoot. Banks schreef somber: ‘Ontevreden over de expeditie van die dag keerden we terug naar het schip, ongetwijfeld in zekere mate schuldig aan de dood van een man die zelfs door het strengste billijkheidsrecht niet tot zo’n zware straf zou zijn veroordeeld. Er voeren vanochtend geen kano’s om het schip, maar dat viel ook niet te verwachten omdat het nieuws over ons gedrag van gisteren inmiddels alom bekend was. Die omstandigheid zal het vertrouwen van onze vrienden de indianen ongetwijfeld geen goed doen.’ Toch werden de goede verhoudingen, tot opluchting en overduidelijke verbazing van Banks, binnen vierentwintig uur hersteld.

De expeditie van de Endeavour bleef drie maanden op Tahiti. Het belangrijkste doel was de waarneming van een Venusovergang bij de zon. Die was uitgerekend voor de ochtend van 3 juni 1769, en het zou de laatste overgang van de eeuw zijn. Het was een unieke kans een zonneparallax, en daarmee de afstand van de zon naar de aarde te bepalen. Die berekening berustte op waarneming en meting van de precieze hoek waaronder en tijd waarop het silhouet van Venus voor de zon verscheen en er daarna weer voor wegging (idealiter moest voor de parallax het exacte ogenblik van contact van zowel de buiten- als de binnenrand van de planeet worden gemeten, wat vier buitengewoon nauwkeurige metingen betekende).

Banks maakte geen deel uit van het sterrenkundige team, maar toen kort voor de Venusovergang het kwadrant werd gestolen, reageerde hij met voor hem kenmerkende daadkracht en moed. Hij wist dat de hele waarneming zonder dit grote en haarfijn geijkte koperen instrument van nul en generlei waarde zou zijn. Hij wachtte niet op Cook of diens zeesoldaten, maar wekte William Green, de officiële sterrenkundige van de expeditie, en ging onmiddellijk te voet op zoek naar de dief. In de verstikkende hitte volgde Banks het spoor, vergezeld van de weerspannige Green, een ongewapende adelborst en een Tahitiaanse tolk, tot in de bergen. Ze drongen het oerwoud van Tahiti binnen tot zeven mijl landinwaarts, verder dan ooit enige Europeaan was geweest. ‘Het was buitengewoon warm, voordat we de tenten verlieten wezen de thermometers al 91 graden Fahrenheit [circa 32 graden Celsius] aan, en dat maakte onze tocht zeer vermoeiend. Soms liepen we, dan weer renden we als we dachten (wat we af en toe deden) dat ons doelwit vlak voor ons was, tot we op vier mijl van de tenten de top van een heuvel bereikten. Daar vandaan liet Tubourai ons een punt op ongeveer drie mijl afstand zien, en hij legde uit dat wij ons instrument niet eerder dan daar terug zouden zien. We beraadslaagden over onze situatie. We hadden geen andere wapens dan de handgeweren die ik altijd bij me had, en we zouden zeker zeven mijl van ons fort vandaan onder indianen komen die misschien een stuk minder meegaand waren, en dan kwamen we ook nog eens een trofee van ze afpakken waar ze hun leven voor in de waagschaal hadden gesteld.’⁷

Banks stuurde de adelborst terug, met de korte boodschap voor Cook dat gewapende ondersteuning welkom zou zijn. Intussen zouden Green en hij samen doorgaan, ‘waarbij ik hem wel vertelde dat we onmogelijk voor het vallen van de duisternis terug konden zijn’.

Banks kreeg de dief voor zonsondergang in een onbekend en potentieel vijandig dorp te pakken. De snel samengestroomde menigte verdrong zich ‘ruw’ om hem heen. In navolging van een Tahitiaans gebruik dat hij al opgepikt had, tekende Banks snel een kring in het gras, en omringd door ‘enkele honderden’ gezichten ging hij hier rustig middenin zitten. In plaats van boosheid en dreigementen koos Banks voor uitleg en onderhandeling. Aanvankelijk gebeurde er niets, maar stukje bij beetje, te beginnen met de zware houten kist, werd het kwadrant uiteindelijk teruggegeven. ‘De heer Green onderzocht het instrument om te zien of er één of meer onderdelen ontbraken. Dat was inderdaad het geval, waarop er mensen op uit werden gestuurd om ze te zoeken. Sommige werden teruggevonden, andere niet. De standaard was verdwenen, maar ons werd verteld dat de dief die achtergelaten had en dat we die bij terugkeer zouden aantreffen. Er ontbraken verder slechts dingen die eenvoudig hersteld konden worden, dus verpakten we alles zo goed mogelijk en togen we huiswaarts.’

De gewapende zeesoldaten waren, zwetend en zenuwachtig, een mijl of twee op pad toen ze Banks tegenkwamen. Hij had zijn missie volbracht en tal van nieuwe vrienden gemaakt, en dus keerde iedereen vreedzaam terug naar Fort Venus aan de kust. Voor deze in alle rust en goede luim ondernomen expeditie verwierf Banks de diepgemeende dank van Cook, die optekende dat ‘de heer Banks altijd erg alert is als het gaat om de omgang met de inheemse bevolking’.⁸ ‘Iedereen was, zoals te begrijpen, niet weinig tevreden over de afloop van onze uitval,’ schreef Banks bescheiden in zijn scheepsjournaal.⁹

Banks en Cook pasten ogenschijnlijk niet echt bij elkaar. Ze verschilden in achtergrond, opleiding, klasse en gedrag, en toch vormden ze een verrassend effectief stel. Tegenover de afstandelijke, formele houding ten opzichte van de Tahitianen van Cook stonden Banks’ vanzelfsprekende openheid en enthousiasme, waar hij snel vrienden mee maakte. Met hulp van Tahitianen vergaarde hij monsters van talloze planten en dieren, en hij legde vast wat feitelijk het eerste antropologische onderzoek naar Tahitiaanse gebruiken was. De artikelen van Banks in zijn scheepsjournaal gaan over uiteenlopende zaken als kleding (en het ontbreken ervan), eetgewoonten, dansen, tatoeage, seksuele gebruiken, manieren van vissen, houtsnijden en religieuze opvattingen. Zijn verhalen over het roosteren van een hond en het tatoeëren van de billen van een vrouw zijn openhartig en onvergetelijk. Hij woonde Tahitiaanse ceremoniële gebeurtenissen bij, sliep in hun hutten, at hun eten, legde hun gewoonten vast en leerde hun taal. Hij was bezig met de ontdekking van een nieuw soort wetenschap. In zijn journaal schreef hij: ‘Zij bleken een volk zo vrij van dubbelhartigheid dat ik mijzelf in hun midden bijna evenzeer op mijn gemak voelde als in mijn eigen land, en ik sliep voortdurend in hun huizen in de bossen, zonder enige begeleiding.’¹⁰

3

Joseph Banks genoot een klassieke opleiding aan traditionele scholen als Harrow, Eton en Christ Church in Oxford, en hij had op zijn veertiende plotseling de prachtige ontdekking van de natuurwetenschap gedaan. Tegen het einde van zijn leven vertelde hij zijn ‘bekeringsverhaal’ aan zijn vriend, de heelkundige sir Everard Home. Georges Cuvier maakte later nog gebruik van dat verhaal in zijn Éloge, de grafrede die hij bij het overlijden van Banks voor het Institut de France hield. Tegen het einde van een zomerse middag waarop hij met school bij Eton in de Theems had gezwommen, zat de tiener Banks alleen aan de rivier. Zijn schoolvrienden waren weggegaan. Hij wandelde over de groene lanen, alleen en in gedachten verzonken, toen hij plotseling getroffen werd door het schuin invallende, gouden avondlicht dat de weelde van wilde bloemen langs de heggen uitbundig verlichtte. Hun schoonheid en vreemdheid troffen hem als een openbaring. ‘Eigenlijk, zo zei hij tot zichzelf, zou het toch natuurlijker zijn als ik alles leerde over de natuur in plaats van Grieks en Latijn. Toch is dat laatste de opdracht van mijn vader en het is mijn plicht hem te gehoorzamen. [...] Hij begon zichzelf onmiddellijk in de plantkunde te bekwamen.’

Deze herinnering is weliswaar in een hoogdravende vorm gegoten (het zijn de woorden van Home en ze dateren van vijftig jaar later), maar de plantkunde vertegenwoordigde wel een soort romantische rebellie tegen zijn vader, en ook tegen het standaardprogramma van de klassieken op school. Nog belangrijker was dat het de jonge Banks in aanraking bracht met een groep mensen die voor een geprivilegieerde Eton-leerling als hij normaal gesproken volkomen onzichtbaar zou zijn gebleven. Dat waren de wijze kenners van de landelijke lanen en hagen, de rondtrekkende kruidenvrouwen die ‘heelkruiden’ (medicinale planten) plukten ‘voor de drogisten en de apothekers’ in Windsor en Slough. Het was een merkwaardige, maar deskundige groep, en hij behandelde ze al snel met groot respect. Bovendien betaalde hij ze sixpence ‘voor elk tastbaar stukje informatie’ dat ze hem leverden.

Banks vertelde Home ook dat het zijn moeder, en dus niet zijn vader was die hem liefdevol haar versleten exemplaar van John Gerards Herball gaf. Ze had het ‘in haar kleedkamer’ bewaard en de prachtige gravures overweldigden hem. Op die manier is hij ook vastgelegd op een familieportret (mogelijk van John Zoffany): een aantrekkelijke tiener met lang haar en lange benen, alert en een tikkeltje arrogant, vol zelfvertrouwen poserend in een met leer beklede stoel, met voor zich uitgespreid een selectie botanische gravures. Net onder zijn linkerelleboog staat, buitengewoon profetisch, in een mahoniehouten drager een grote wereldbol, tot de evenaar beschenen door een dun streepje zonlicht.

Vanaf dat ogenblik beschouwde Banks de natuur als zijn roeping en begon hij verwoed zeldzame planten, wilde bloemen, kruiden, schelpen, stenen, dieren, insecten, vissen en fossielen te verzamelen. Zijn bekeringsverhaal onthult ook andere elementen: zelfvertrouwen, rijkdom, verrassende sensitiviteit, onconventionele directheid en aantrekkingskracht op vrouwen. Op de universiteit werd hij discipel van de grote Zweedse naturalist Carolus Linnaeus, de meest vooraanstaande botanicus van het Europa van de Verlichting. Door planten aan hun voortplantingsorganen te identificeren gooide Linnaeus de taxonomie helemaal om, hij classificeerde alle planten in het Latijn aan de hand van geslachtsnaam, soortnaam en familie, en in zijn tuinen in Uppsala bracht hij een ongeëvenaarde collectie planten bijeen.

Toen Banks ontdekte dat er in Oxford geen docent in de Linnaeaanse plantkunde was, reageerde hij daar op kenmerkende wijze op. Hij reed naar Cambridge, vroeg om een gesprek met hoogleraar plantkunde John Martyn, en vroeg hem op de man af wie hij als de beste jonge botanicus van het land kon aanbevelen. Hij keerde triomfantelijk terug met een briljante jonge joodse botanicus, Israel Lyons, die zich bereid had verklaard het vak aan Banks en een groep gelijkgestemde studenten in Oxford te onderwijzen. Banks betaalde Lyons uit eigen zak een goed salaris. Hij beval hem later aan bij een expeditie van de admiraliteit, en hij bleef de rest van zijn leven Lyons’ vriend en patroon. Lyons werd zo zijn eerste wetenschappelijke protégé. Banks had van meet af aan de uitstraling, en ook de charme, van een welgesteld man. Die eigenschap kreeg alle ruimte toen zijn vader in 1761 overleed, want daarmee erfde hij grote landgoederen in Lincolnshire en Yorkshire (met daarop meer dan tweehonderd boerderijen). Die leverden hem aanvankelijk £ 6000 en uiteindelijk £ 30 000 per jaar op, wat voor die tijd fenomenale bedragen waren.

Door het familiekapitaal kon Banks gaan rentenieren, een mogelijk noodlottige ontwikkeling. Hij verhuisde met zijn geliefde moeder en zijn enige zus, Sophia, naar een groot huis in Chelsea, nabij de Physic Garden. De gebruikelijke stap voor een 22-jarige was om de grand tour door Europa te gaan maken, iets waarin veel van zijn vrienden hem waren voorgegaan. In plaats daarvan kocht Banks een hut op de hms Niger, waarmee hij een inspannende, zeven maanden lange botanische tocht langs de ruige kust van Labrador en Newfoundland maakte. De hoogleraar plantkunde in Edinburgh schreef met de nodige verbazing dat hij het gerucht had vernomen ‘dat u naar het land der Eskimaux Indianen gaat ter uitbreiding van uw kennis van de natuur’.

Banks gaf op reis blijk van zijn enorme energie en zijn betrokkenheid bij de expeditie. Daarmee won hij het vertrouwen van alle marineofficiers, en ook van ene luitenant James Cook, die de leiding had over het maken van de kaarten. Hij schreef gevatte, vaag schunnige brieven aan zijn zus Sophia, en hij schreef ook de eerste van zijn grote Journals. Kenmerkend waren de geestige stijl, de verschrikkelijke spelling en de afwezigheid van interpunctie. Bij zijn terugkeer, in november 1766, werd de met monsters van de meest uiteenlopende planten (en wat caoutchouc uit Portugal) beladen, nog altijd pas 23-jarige Banks gekozen tot lid van de Royal Society. Hij begon daarna met de aanleg van wat zou uitgroeien tot het beroemde Herbarium, een wetenschappelijke bibliotheek en een collectie van prenten en tekeningen. Tot zijn snel uitdijende groep vrienden van de wetenschap behoorden de liederlijke lord Sandwich, die later hoofd van de admiraliteit zou worden, en de rustige, toegewijde Daniel Solander. Deze jonge, in Upp sa la door Linnaeus opgeleide botanicus had de dagelijkse leiding over de afdeling natuurlijke historie van het British Museum.

Twee jaar later kwam Banks de voorgenomen wereldreis met de hm Bark Endeavour ter ore. Het schip was eigenlijk een speciaal omgebouwde ‘kustsluiper’ uit Whitby aan de Noordzee in Yorkshire: breed, met weinig diepgang en ongelofelijk sterk. Voor reparaties kon het op een strand aanleggen, en benedendeks (en ook boven) konden grote hoeveelheden voorraad en levende have worden opgeslagen. Van boeg tot achtersteven was het schip nauwelijks meer dan honderd voet lang en het achterwerk was buitengewoon krap. Het gezag zou worden gevoerd door de 40-jarige Cook, de taaie en ervaren zeevaarder met de ingevallen wangen uit het havenplaatsje Staithes, even ten noorden van Whitby, die zijn naam had gevestigd door de kust van Newfoundland in kaart te brengen.

De onderneming werd georganiseerd door de admiraliteit, maar mede gefinancierd door de Royal Society, die £ 4000 voor sterrenkundig onderzoek bijdroeg. De reis had vier doelstellingen: ten eerste ging men op Tahiti de Venusovergang bekijken, ten tweede moesten de Polynesische eilanden ten westen van Kaap Hoorn ontdekt en in kaart gebracht worden, ten derde ging men het land tussen de dertigste en veertigste breedtegraad – Nieuw-Zeeland (mogelijk de punt van een continent) en Van Diemens Land (Tasmanië, mogelijk deel van Aus -tra lië) – verder verkennen, en ten vierde wilde men zoveel mogelijk botanische en zoölogische monsters van het zuidelijk halfrond verzamelen. Verder zou aan boord onderzoek worden gedaan naar het tegengaan van scheurbuik door zuurkool en citrusvruchten mee te nemen.

De Royal Society had als officiële sterrenkundige gekozen voor William Green, de assistent van de koninklijke sterrenkundige Nevil Maskelyne. Banks stelde onmiddellijk voor als de officiële botanicus mee te gaan en zijn eigen natuurhistorische ‘gevolg’ te financieren. Dat zou bestaan uit acht man, onder wie twee tekenaars, wetenschappelijk secretaris Herman Spöring, twee zwarte bediendes van het landgoed in Yorkshire, zijn vriend Solander en – typisch – twee windhonden. Voor dit gezelschap, en voor een enorme hoeveelheid materiaal, betaalde Banks niet minder dan £ 10 000, bijna twee jaarinkomens. Voor hem zou het een zoektocht naar zuivere kennis worden, en het door hem ingebrachte, gespecialiseerde materiaal zorgde voor flink wat ophef. Een collega schreef bewonderend, en wellicht een tikkeltje jaloers, aan Linnaeus in Uppsala: ‘Nog nooit ging iemand zo goed uitgerust voor natuurhistorisch onderzoek, of zo elegant, de zee op. Ze hebben een uitstekende natuurhistorische bibliotheek, ze hebben allerlei apparatuur voor het vangen en conserveren van insecten, ze hebben treilnetten, sleepnetten en haken om op koraal te vissen, ze hebben zelfs een curieuze variant op een telescoop waarmee ze tot op grote diepte de bodem van de oceaan kunnen zien.’ Hij sloot af met een voor Linnaeus geruststellende mededeling: ‘En dit allemaal dankzij u en uw geschriften.’¹¹

Er was natuurlijk ook het element van de imperialistische competitie. Cook had de verzegelde opdracht van de admiraliteit om na vertrek van Tahiti op zoek te gaan naar een eventueel ‘groot zuidelijk continent’, dat men tussen de dertigste en veertigste breedtegraad vermoedde. Dat was een stuk zuidelijker dan Australië, waarvan een deel van de oostkust (maar niet het Great Barrier Reef) al door Nederlandse zeevaarders ontdekt was. Men hield rekening met de mogelijkheid dat Nieuw-Zeeland de noordpunt van dat continent vormde en dat er grote natuurlijke bodemschatten te vinden waren. Als zo’n continent bestond, moest het met het oog op een mogelijke kolonisatie worden opgeëist en in kaart gebracht voordat de Fransen dat deden. De admiraliteit was zich blijkbaar niet bewust van Antarctica.

Eigenlijk was de imperialistische opdracht helemaal niet zo geheim. Zowel Banks als Solander wist er voor vertrek van, en zelfs Linnaeus was op de hoogte.¹² Banks noch Cook geloofde in het bestaan van het zuidelijke continent. Banks schreef later, in maart 1769, op de Grote Oceaan, een lange, sceptische verhandeling die hij als volgt afsloot: ‘Met het nodige genoegen ontkracht ik dat wat slechts bestaat naar de mening van de theoretische schrijvers, van wie de meeste over deze zeeën geschreven hebben zonder er zelf ooit geweest te zijn. Ze hebben algemeen aangenomen dat elke voet zee waar nooit een schip gevaren heeft land was, ook al hadden ze op vage rapporten na weinig of niets om die mening te onderbouwen.’ Toch was hij zich er volledig van bewust hoe weinig er in het algemeen van de eilanden in de Grote Oceaan bekend was, en met name van de moeilijkheden van een overtocht tussen Tahiti en Indonesië. Een jaar eerder had die reis De Bougainville bijna zijn hele bemanning gekost.

Banks liet, naast zijn moeder en zijn zuster Sophia, vele vrienden achter. En er was ook juffrouw Harriet Blosset, de jongedame die hij via Solanders botanische vriend James Lee had leren kennen. James Lee was eigenaar van de opmerkelijke Vineyard Nurseries in het dorpje Hammersmith aan de Theems, en had zelf beroepshalve ook grote belangstelling voor de reis naar de Stille Zuidzee. Hij was schrijver van het veel verkochte An Introduction to Botany extracted from the works of Dr Linnaeus (1760), adviseerde Banks over het verzamelen van planten en schoolde jongeren in de natuurwetenschappen. Tot zijn assistenten behoorde een achttienjarige Schotse quaker, Sydney Parkinson, die als Banks’ tweede botanisch tekenaar op de Endeavour mee zou gaan. Het zou een goede, maar ook tragische keuze blijken.

Een andere jongere onder zijn hoede was de 20-jarige Harriet Blosset, van wie Lee voogd was. Lee leerde Harriet planten te onderzoeken en ze was maar al te graag zelf op de expeditie meegegaan. Op de schepen van Zijne Majesteit waren vrouwen natuurlijk niet toegestaan. Intrigerend is in dat verband dat de botanicus Philibert Commerson er wel in was geslaagd zijn maîtresse, vermomd als scheepsjongen, aan boord van het schip van de Bougainville mee te smokkelen. Er werd gefluisterd dat juffrouw Blosset ‘wanhopig verliefd op de heer Banks was’ en in de periode voor het vertrek van de expeditie deden er flink wat roddels over de twee de ronde.¹³ Een collega-botanicus, Robert Thornton, omschreef juffrouw Blosset uitbundig als een jonge dame ‘die beschikte over een buitengewone schoonheid, en over alle vaardigheden, met een kapitaal van tienduizend pond. De heer Banks had haar bij zijn bezoeken aan de zeldzame planten van Lee vaak ontmoet, en hij beschouwde haar als de mooiste aller bloemen.’¹⁴

Harriet was een van drie zusters en ze woonde bij haar verweduwde moeder in Holborn. Banks leek oprecht op haar gesteld, en latere gebeurtenissen wekken de indruk dat er een of andere vorm van over-eenkomst tussen hen bestond. Haar voogd James Lee beschouwde het als een officieuze verloving, die wereldkundig zou worden gemaakt als hij heelhuids van zijn reis zou terugkeren. Er deed ook een grapje de ronde over Harriet, die tijdens zijn afwezigheid een reeks met wilde bloemen ‘bewerkte’ vesten voor Banks breide – misschien maakte zij er voor elk jaargetijde dat hij afwezig was één.¹⁵

Banks was in dit stadium van zijn carrière bepaald terughoudend ten opzichte van een huwelijk. Tegen een vriend zei hij droogjes dat hij weliswaar dol op experimenten was, maar dat het huwelijk ‘een experiment met buitengewoon onzekere afloop’ was, dat zelden tot levenslang geluk leidde. De vooravond van zijn grote reis was beslist niet het geschikte ogenblik.¹⁶

In een van zijn zeldzame bespiegelende aantekeningen schreef Banks in zijn journaal dat hij Europa waarschijnlijk nooit zou terugzien en dat maar twee mensen op de hele wereld hem echt zouden missen. ‘Vandaag hebben wij voor het eerst in Afrika gedineerd, wij hebben Europa voor wie weet hoe lang verlaten, misschien wel voorgoed; die gedachte vraagt om een zucht, als eerbetoon aan de herinnering aan achtergebleven vrienden, en die slaak ik; maar twee hou ik voor me, want dat zou de zuchter meer pijn doen dan het degenen naar wie verlangd wordt, vreugde zou schenken. Het is genoeg dat er aan hen gedacht wordt, zij zouden niet willen dat iemand die zo lang van hen gescheiden is en eenzaam aan de genade van de wind en de golven is overgeleverd zoveel aan hen denkt.’¹⁷ Als die twee zijn moeder en zijn zuster Sophia waren, wilde hij dus niet overmatig zuchten voor Harriet Blosset, maar hier kan ook goed sprake van misleiding zijn geweest. Maar toen hem gevraagd werd waarom hij zich niet tevredenstelde met de veilige, door Samuel Johnson als kennismaking met de klassieke beschavingen rondom de Middellandse Zee geroemde achttiendeeeuwse grand tour, antwoordde Banks vlot: ‘Dat doet elke domkop, mijn grand tour zal er een om de hele wereld zijn.’¹⁸

De laatste avond voor zijn vertrek bezocht Banks de opera. Daarna dineerde hij met juffrouw Blosset in het huis van haar moeder, in gezelschap van de Zwitserse geoloog Horace de Saussure. De Zwitser maakte uit hun gedrag op dat ze ‘verloofd’ waren. Hij omschreef Harriet als heel mooi en attent, maar ‘voorzichtig koket’. Banks had zich volledig met hun aanstaande scheiding verzoend, en hij dronk er wat te veel champagne bij.¹⁹

Toen natuurwetenschapper Gilbert White veilig in zijn huis in Hampshire vernam dat Banks naar zee ging, schreef hij een bedachtzame brief aan hun wederzijdse vriend Thomas Pennant: ‘Als ik de jeugd en welvaart van deze ondernemende jongeman beschouw, zie ik met verbazing hoe zijn karakter gekenmerkt wordt door een minachting voor gevaar en het verlangen om op zijn favoriete onderzoeksgebied uit te blinken. Met welk een genoegen zullen wij zijn scheepsjournaals, zijn fauna, zijn flora doorspitten als hij het overleeft! Overigens, mocht hij sneuvelen, dan zal ik zijn standvastigheid, zijn afkeer van pleziertjes en uitspattingen roemen, en hem voor altijd bewenen.’²⁰

4

Dankzij het briljante navigeren van Cook en de vaardigheid waarmee hij zijn bemanning leidde, had het gezelschap van de Endeavour bij aankomst op Tahiti nog ruim zes weken de tijd om zich voor te bereiden op hun belangrijkste taak, de waarneming van de overgang. Eerdere expedities waren in dit stadium vaak al gedecimeerd, maar Cook was slechts vier man kwijtgeraakt, en geen enkele door ziekte. Iedereen kreeg elke ochtend bij het ontbijt een portie zuurkool, ‘dagelijks zo vers als op de markt van Covent Garden’, en Banks had elke gelegenheid aangegrepen om voor vers vlees zeevogels te schieten. Zo had hij meerdere albatrossen neergehaald, met een spanwijdte tot negen voet.

Het eerste sterfgeval was het gevolg van een ongeluk met een ankerketting op Madeira. De volgende twee deden zich aan land voor, en Banks was erbij betrokken. Hij leidde een veldtocht over Vuurland, waar het gezelschap door een sneeuwstorm werd overvallen. De slacht-offers waren de twee zwarte bediendes van Banks. Zij raakten de groep kwijt, dronken een gestolen fles rum leeg en stierven door onderkoeling.

Het was een luguber, verward verhaal, dat veel zei over de vindingrijkheid van Banks in crisissituaties. Het eerste probleem van de groep van twaalf man (onder wie Green, Solander en een aantal zeelieden) was een epileptische aanval van een van de jonge tekenaars van Banks, Alexander Buchan. Vervolgens werd hun terugweg naar het schip afgesneden door een plotselinge sneeuwstorm. Ze waren op enkele uren gaans in de bergen, en tegen het begin van de avond kwam de groep in een berkenbos vast te zitten. De bediendes waren door kou overmand en weigerden verder te gaan, en Solander stortte in de sneeuw in. Het gezelschap dreigde uiteen te vallen en een ramp leek onafwendbaar.

Bij het vallen van de duisternis kelderde de temperatuur, en het was slechts aan het beheerste gedrag van Banks te danken dat men bijeen bleef. Met Green leidde hij de groep de berg af, maakte vuur en organiseerde in het kreupelhout een ‘wigwam’ waar Buchan werd opgelapt. Met de mannen die daar nog toe in staat waren, trok hij vervolgens de ijskoude duisternis weer in om Solander, die nauwelijks nog bij bewustzijn was, door het berkenbos naar het kamp te slepen. Dit optreden bezegelde hun vriendschap definitief. Banks stuurde ook een paar man op pad om de twee bediendes te redden, maar die waren inmiddels ‘schaamteloos dronken’ en konden – of wilden – niet terug naar het kamp worden gedragen.

Het was inmiddels na middernacht en iedereen was door de kou bevangen, maar Banks ondernam nog een laatste poging om de bediendes te redden. ‘Richmond was weer ter been maar kon niet meer lopen, de ander lag gevoelloos als een steen op de grond.’ Hij probeerde vuur te maken, maar de vallende sneeuw bluste het onmiddellijk. Het was ‘absoluut onmogelijk’ om ze mee terug te krijgen. Uiteindelijk legde hij beide mannen op een bed van takken, bedekte hen met kreupelhout en liet ze achter. Hij hoopte dat de alcohol hen de nacht door zou helpen, maar toen hij bij zonsopgang terugkeerde, waren beiden dood.²¹

Toen de overgebleven leden van de groep bij de Endeavour terugkeerden, zag Cook dat iedereen zich in zijn hangmat terugtrok, behalve Banks. Nadat hij rapport had opgemaakt en zijn monsters had geclassificeerd, wilde hij er per se alleen met een van de sloepen op uit. De rest van de dag bracht hij in eenzaamheid in het bootje in de baai door, over de boeg gebogen, met een sleepnetje op zoek naar vis. Niemand nam hem iets kwalijk, en Cook al helemaal niet, maar hij zal hier wellicht voor het eerst de druk van de verantwoordelijkheid hebben gevoeld.

Het derde sterfgeval was een zelfmoord op de Grote Oceaan. Nu kwam weer een andere kant van Banks aan het licht. Hij schreef een lange, weloverwogen bijdrage over de zelfmoord. Het betrof een jonge, vakkundige zeeman, ‘opmerkelijk rustig en hardwerkend’, die op een avond overboord was gesprongen nadat hij ervan beschuldigd was een van zeehondenhuid gemaakte tabakszak uit de hut van de kapitein te hebben gestolen. De gebeurtenis stemde Banks droevig. Hij merkte bespiegelend op dat ‘het ongelooflijk lijkt voor iedereen die niet bekend is met de enorme invloed die de schande op de geest van een jongere kan hebben’. Cook onderzocht het incident verder niet, maar uit de aantekeningen van Banks blijkt dat er een vermoeden van homoseksuele treiterij door een ouder bemanningslid bestond.²²

De eerste dagen op Tahiti waren uiteraard opwindend, maar op een vreemde manier ook gespannen. Er was in de eerste week al dat ongelukkige schietincident, en in de derde de schrik met het kwadrant. Verder werd de jonge Alexander Buchan plotseling weer ziek, en hij stierf aan wat een herhaling van de epileptische aanval op Vuurland leek. Banks schreef somber in zijn journaal. ‘Dr. Solander, de heer Spöring, de heer Parkinson en enkele officiers van het schip woonden de begrafenis bij. Ik betreur hem als een vernuftige, goede jongeman, maar voor mij is het verlies onherstelbaar, de luchtige dromen over de verhalen die ik mijn vrienden in Engeland over mijn avonturen ga vertellen, zijn verdwenen.’ De rest van zijn commentaar is strikt zakelijk en doet bijna wreed aan. ‘De verschijning en kleding van de mannen is alleen aan de hand van tekeningen duidelijk te maken; wat was mijn onderneming geholpen geweest als de voorzienigheid hem een maand langer had laten leven. Maar er is niets aan te doen.’²³

Dit soort aantekeningen verschenen vaker in het journaal, maar de andere tekenaar van de expeditie, de twintigjarige Sydney Parkinson, twijfelde niet aan de medemenselijkheid van zijn werkgever. Hij was getuige geweest van de manier waarop Banks Buchan tijdens het debacle op Vuurland verzorgd had, en hij schreef in zíjn scheepsjournaal een lang stuk over de reactie van Banks op de onnodige dood van de Tahitiaan als gevolg van de gestolen musket. ‘Toen mijnheer Banks van de affaire vernam, was hij zeer ontstemd. “Als wij ruzie met deze indianen maken, bereiken wij zelfs geen vrede met engelen,” zei hij. En hij probeerde de onenigheid te sussen door de rivier over te steken en via de bemiddeling van een oude man kreeg hij de inboorlingen zover dat ze met bananenbladeren, die zij als teken van vrede beschouwen, naar ons toe kwamen; ze sloegen zich op de borst en riepen: “Tyau!”, een gebaar van vriendschap. Ze kwamen bij ons zitten, lieten kokosnoten brengen en wij dronken de melk met hen.’²⁴

Cook was uiteraard voorzichtig, want hij had de verantwoordelijkheid voor de veiligheid van de hele expeditie. Zo besloot hij dat het nodig was om aan het strand een permanent, bewapend kamp te bouwen, Fort Venus. Op die manier kon de expeditie beschermd en het gezag ervan benadrukt worden. Banks zegt dat de Tahitianen hiermee instemden en hielpen met de bouw. Op tekeningen van Parkinson, idyllisch bedoeld met al die palmbomen eromheen, is een rechthoekige aarden wal en een houten palissade te zien, met daarop draaibare kanonnen van de marine. Het fort was vijftig yards breed en dertig yards diep, en aan de inlandse kant lag het tegen de rivier aan gebouwd. Rond de voorkant, aan de kust, ontstond een handelsgebied waar boten en kano’s aanlegden, maar op de watervaten aan de rivier na lagen de voorraden en wapens in het kamp opgeslagen.

Binnen de omheining richtte Cook een officiële ontvangstruimte in en aan de vlaggenmast wapperde de Britse vlag. Er stond een grote rechthoekige tent voor bijeenkomsten en feesten. Daaromheen stonden kleinere tenten waarin voorraden lagen en de mannen sliepen, en verder waren er een bakkerij, een smidse en een observatorium. Banks had zijn eigen klokvormige tent, met een doorsnee van slechts vijftien voet, maar het was de best uitgeruste en de comfortabelste van allemaal. De tent werd al snel de favoriete plek van bezoekende Tahitianen, en de rivaliteit om er voor de maaltijd of de nacht te worden uitgenodigd was enorm. De houten poort van het kamp ging bij zonsondergang op slot en had bewapende bewaking. ‘Ons kleine fort is nu af, het bestaat uit hoge borstweringen aan beide uiteinden, de palissades aan de voorkant en de door de rivier beschermde achterkant, met op de oever de volle watervaten. Op elke hoek staat een draaibaar kanon en de twee rolpaarden zijn de kanten op gericht vanwaar de indianen ons uit het bos kunnen aanvallen. Onze bewakers worden ook net zo vaak afgewisseld als bij een gewoon fort het geval zou zijn.’²⁵

Deze beveiliging werd van belang geacht voor de goede verhoudingen, en het fort was wellicht evenzeer bedoeld om de zeelui binnen te houden als de Tahitianen buiten. Cook paste de op zee gebruikelijke regels toe, wat ertoe leidde dat een zeeman werd afgeranseld nadat hij een Tahitiaanse vrouw met een bijl had bedreigd.²⁶ Uiteraard gold er een avondklok, maar die werd zeker door de officiers niet erg strak nageleefd.

De beide gemeenschappen werden flink ontregeld door de voortdurende diefstal van materiaal, en dan vooral van alles wat van metaal was. Diefstal maakte ook het best de brede kloof tussen de beide beschavingen duidelijk. Voor Europeanen gold diefstal als een schending van iemands eigendomsrecht, als een aantasting van iemands persoonlijke bezit en rijkdom, maar voor Tahitianen was het een handige manier om de gemeenschappelijke hulpmiddelen aan te vullen, een poging om het gat tussen hun overduidelijke armoede en de overdadige rijkdom van de Europeanen te verkleinen. De Tahitianen zelf hadden nergens op het eiland metaal. Hun messen voor de jacht waren van hout, hun vishaken van parelmoer, hun kookpotten van klei. En die Europeanen rinkelden en glinsterden van de metalen.

Cook stelde zelf vast dat de Endeavour eigenlijk één grote schatkist vol metalen was, van ijzeren spijkers, hamers en ander timmermansgereedschap tot ingewikkelde klokken, telescopen en wetenschappelijke instrumenten. De Tahitianen vonden het volkomen redelijk dat die spullen werden herverdeeld. Banks, die zijn eigen wetenschappelijke apparatuur (met name zijn ontleedmesjes en zijn twee zonnekijkers) ook scherp in de gaten moest houden, merkte op: ‘Ik weet niet welk toeval gezorgd heeft dat ik zo lang de neiging tot diefstal van deze mensen niet ter sprake heb gebracht. Ik zal deze tekortkoming goedmaken door vandaag te melden dat grote en kleine opperhoofden en gewone mensen allemaal de overtuiging zijn toegedaan dat een voorwerp hun eigendom wordt zodra ze het in handen hebben weten te krijgen.’27*

Dat hij over dit soort grote ethische vraagstukken kon nadenken, betekende niet dat Banks geen aandacht had voor de praktische problemen, zoals de alomtegenwoordige vliegen. ‘De vliegen zijn vanaf het ogenblik dat we hebben aangelegd zo’n probleem geweest dat we ons werk nauwelijks kunnen doen: ze eten de kleuren bijna even snel van het papier af als die worden aangebracht, en bij het binnenhalen van een vis bezorgen ze meer last dan de vis zelf.’²⁸ Ze probeerden van alles: vliegenmeppers, van melasse gemaakte vliegenvangers, en zelfs een muggennet dat om Parkinson heen werd gespannen als hij aan het schilderen was.

Er ging veel tijd op aan onderhandelingen over seksuele gunsten. Het gebruikelijke ruilmiddel was elk bruikbaar metalen voorwerp; aan goud, zilver of sieraden was geen behoefte. Onder de volmatrozen gold aanvankelijk het tarief van één scheepsnagel per gewone wip, maar er trad al snel hyperinflatie op. De Tahitianen begrepen de markteconomie maar al te goed. Er was een enorme vraag naar alles wat van metaal was en van het schip af kon worden gesmokkeld: bestek, karvielnagels, handgrepen, kookgerei, gereedschap, maar vooral spijkers. Er werd gefluisterd dat de timmerman van de Endeavour een illegaal handeltje in metalen voorwerpen was begonnen en dat de spijkers het schip met zakken tegelijk verlieten.

Later, in juni 1769, deed zich een crisis voor toen een bemanningslid van de Endeavour een zak spijkers van een centenaar stal en zelfs na een afranseling weigerde te vertellen waar hij die verstopt had. ‘Een van de dieven werd ontdekt, maar van de centenaar had hij slechts zeven spijkers bij zich en hij onderging zijn straf zonder een medeplichtige te verraden. Dit is een ernstig verlies, want als deze spijkers bij de indianen belanden zal dat de waarde van metaal, ons standaard ruilmiddel, flink verminderen.’²⁹

Cook deed pogingen de seksmarkt te reguleren, ‘zonder enige steun’ van zijn officiers, zoals hij later droog vaststelde. Hij was filosofisch over de handel in seks. Geamuseerd nam hij kennis van het verhaal over de Dolphin, het schip van kapitein Wallis. Toen die twee jaar eerder uit Polynesische wateren vertrok waren er stiekem zoveel spijkers uit het houtwerk getrokken dat het schip bij de eerste de beste storm op zee bijna uiteen was gevallen. Pas later werden de rampzalige medische gevolgen van deze spontane handel in seksuele gunsten ten volle duidelijk.

Cook was zich toen al wel bewust van de vreselijke risico’s van geslachtsziekten, en in zijn journaal schreef hij er op 6 juni een lang artikel over. Hij had in elk geval alle mogelijke maatregelen genomen om te zorgen dat zijn bemanningsleden bij aankomst vrij van seksueel overdraagbare aandoeningen waren. De scheepsarts van de Endeavour, dokter Monkhouse, had hen onderzocht en aan boord waren ze eigenlijk acht maanden in quarantaine geweest. Maar de Tahitiaanse ‘vrouwen schonken anderen zo vrijelijk hun gunsten’ dat geslachtsziekten zich al snel ‘onder het merendeel van de bemanning’ verspreid hadden. De Tahitianen noemden het ‘de Britse ziekte’ en dat is ongetwijfeld correct, ook al was Cook van mening dat er al geslachtsziekten waren en dat de Fransen of Spanjaarden die gebracht hadden. ‘Maar dat is een schrale troost voor degenen die er in ernstige mate onder lijden, en de ziekten zullen zich uiteindelijk over alle eilanden van de Stille Zuidzee verspreiden, tot eeuwige schande van degenen die ze ooit introduceerden.’³⁰*

Sommige bemanningsleden hadden van meet af aan morele bedenkingen. De jonge Sydney Parkinson schreef in zijn scheepsjournaal: ‘De meeste mannen van ons schip zochten onder de inboorlingen een tijdelijke wederhelft uit met wie ze af en toe gemeenschap hadden, een uitspatting die zelfs veel Europeanen met een deugdelijke reputatie zich in ongeciviliseerde delen van de wereld straffeloos veroorloven. Alsof verandering van plaats de morele schande van overspel vermindert, wat in Europa een zonde is zou in Amerika niets anders dan onschuldige bevrediging zijn; de verplichting tot kuisheid geldt dus slechts regionaal en beperkt zich blijkbaar tot bepaalde delen van de wereld.’³¹

Banks had geen enkele last van dergelijke morele dilemma’s. Hij verliet het kamp vrijwel elke avond om, zoals hij het zelf zei, ‘alleen in het bos te slapen’. Hij kon zichzelf, wellicht dankzij zijn geprivilegieerde komaf, ervan overtuigen dat zijn bedoelingen behalve amoureus ook botanisch van aard waren en dat er daarom geen morele codes werden geschonden. Het was immers allemaal onderzoek. Toch kost het moeite hem uitsluitend als jager te zien. Voor Tahitiaanse vrouwen was hij – stoer, vrijgevig, opgeruimd – onmiskenbaar aantrekkelijk, en het is opvallend hoe snel hij in de Tahitiaanse gemeenschap in het algemeen contact maakte (als daar in dit verband over gesproken mag worden).

Hij bereikte een belangrijke en bestendige overeenkomst met de Tahitiaanse koningin Oborea. Daarbij inbegrepen was het mooie meisje ‘met vuur in haar ogen’, Otheothea, die toevallig ook een van de persoonlijke assistentes van de koningin bleek te zijn. Maar het was veel meer dan een seksuele overeenkomst. Bijna als enige mocht Banks kennismaken met veel van de verborgen kanten van het Tahitiaanse leven, zoals hun rituelen bij maaltijden, kleding en religie. Het leverde hem ook een van zijn belangrijkste contacten op, met Tupia, een Tahitiaanse ‘priester’ of wijze die hem de taal en veel gebruiken van het eiland leerde.

Het was tekenend dat Banks zo ongeveer het enige bemanningslid van de Endeavour was dat de moeite nam meer dan een paar woordjes Tahitiaans te leren. In zijn scheepsjournaal staat een elementaire woordenlijst. De woorden zijn onderverdeeld in vier groepen, die wellicht mede op grond van zijn interesses tot stand kwamen. Eerst waren er de planten en dieren (‘broodvrucht, dolfijn, kokosnoot, parkiet, haai’), daarna de intieme lichaamsdelen (‘borsten, nagels, schouders, billen, tepels’), vervolgens fenomenen aan de hemel (‘zon, maan, sterren, komeet, wolk’) en ten slotte eigenschappen (‘goed, slecht, bitter, zoet, honger’). Er staan ook wat werkwoorden in, waaronder stelen, begrijpen, eten en boos of moe zijn. De lijst kan echter onmogelijk volledig zijn, want er staan geen woorden in voor liefde, lachen, muziek of schoonheid, en het zal lastig geweest zijn Tahitiaans te spreken zonder het gebruik van deze begrippen.

Door zijn taalvaardigheid kreeg Banks een nieuwe rol: hij werd het handelshoofd ofwel de ‘marketingman’ van de Endeavour. Hij koos positie in een kano aan de kust net buiten Fort Venus en voerde hier elke ochtend onderhandelingen over voedsel en andere voorraad. Hij was zich terdege bewust van de verschuivende tarieven. Op 11 mei schreef hij: ‘Er werden vanochtend zoveel kokosnoten aangeboden dat ik er om half zeven al driehonderdvijftig gekocht had. Hierdoor was het noodzakelijk de prijs ervan te laten zakken, want anders hadden we er zoveel gehad dat het eiland uitgeput zou raken en er later een tekort zou ontstaan. Toch had ik er voor de avond nog meer dan duizend gekocht, tegen het tarief van een amberkleurige kraal voor zes, een witte voor tien en een vierenhalfduimsspijker voor twintig stuks.’

De handel bracht hem ook in regelmatig contact met Tahitianen uit alle lagen van de bevolking. Hierdoor kon hij een breed front van goede vriendschappen opbouwen, waar Cook en de andere officiers meer afstand hielden. Uit zijn scheepsjournaal blijkt dat hij zijn sociale contacten met de Tahitianen voortdurend bleef uitbreiden. Hij noemt hen bij hun namen en spreekt met vertrouwen en genegenheid over ze. Als dat vertrouwen geschonden of misbruikt werd, was Banks vaak diep gekwetst. Hij gaf al snel zichzelf in plaats van de Tahitianen de schuld van misverstanden en valse beschuldigingen van diefstal.

Hij leerde ook de naam die de inboorlingen voor het eiland gebruikten, en die zette hij om in het Engels. ‘We hebben nu de indiaanse naam van het eiland, Otahite, dus zo zal ik het voortaan noemen.’ De manier waarop hij het schreef was eenvoudigweg gebaseerd op de uitspraak ‘O Tahiti’. Hij kwam erachter dat de Tahitianen de namen van de Engelsen ook hadden getranslitereerd, maar wel op geheel eigen wijze. ‘Wat onze eigen namen betreft: de indianen hebben zoveel moeite om ze uit te spreken dat wij hun moeten toestaan ons aan te spreken zoals zij dat willen.’ De resultaten daarvan waren merkwaardig, en Banks vermoedde dat er wel de nodige grappige bijnamen tussen zaten. Kapitein Cook was ‘Toote’, dr. Solander heette ‘Torano’, eerste stuurman Robert Molineux was ‘Boba’ (Banks vermoedde dat dat van zijn voornaam was afgeleid) en Banks zelf stond bekend als ‘Tapáne’. Hij stelde vast dat het de Engelsen dan wel grote moeite kostte om de Tahitianen bij naam te leren kennen, maar dat de Tahitianen binnen de kortste keren ‘namen voor vrijwel elke man van het schip’ hadden.³²

Zijn nieuwe rol werd al snel uitgebreid met de functies van diplomaat en sociaal raadsman. Omdat hij geen deel van het officiële scheepscommando van Cook uitmaakte, beschikte hij over de nodige flexibiliteit tussen eiland en schip. Hij droeg bij aan de totstandkoming van de informele maaltijden in Fort Venus en ook aan de officiële bezoeken aan het schip. Maar hij had ook de vrijheid deel te nemen aan Tahitiaanse ceremonies die Cook niet echt had goedgekeurd. Als gevolg daarvan veranderden de aantekeningen van Banks in zijn journaal vanaf mei 1769 geleidelijk van karakter. Ze staan nog altijd boordevol verfijnde botanische en zoölogische details, maar ze worden ook steeds meer antropologisch van aard. Mensen gaan de plaats van de planten innemen. De dagboekaantekeningen gaan over de meest uiteenlopende verschijnselen, zoals tatoeage, neusfluit spelen, naakt worstelen, honden roosteren en surfen.

De jonge Linnaeaanse verzamelaar met zijn onafhankelijke belangstelling voor ontleden en taxonomie onderging door zijn Tahitiaanse ervaring een verandering. De botanicus van de Verlichting, de aristocratische indeler en rangschikker, liet zich er steeds meer toe verleiden te worden ondergedompeld in de andere etnische cultuur en gebruiken. In zijn Endeavour Journal staat meer over Tahiti dan over enig ander deel van de Stille Zuidzee. Dat geheel zou hij later uitbreiden tot ‘On the Matter and Customs of the South Sea Islands’ (over de zeden en gebruiken van de eilanden in de Stille Zuidzee), een lang verslag vol antropologisch jargon. Het zou de meest gedetailleerde monoloog uit zijn hele leven blijken.³³ Banks werd geleidelijk een etnoloog, een onderzoeker van de mens, en raakte daardoor diepgaand en vol sympathie betrokken bij de mensen die hij onderzocht. De Tahitianen zijn niet langer ‘wilden’, maar ‘zijn vrienden’. Hij probeerde het paradijs te begrijpen, ook al geloofde hij er niet echt in.

5

De Venusovergang, op 3 juni 1769, bleek hier een prima gelegenheid voor te zijn. Eind mei had Cook drie sterrenkundige waarnemingsposten ingericht, zodat eventuele wolken geen probleem zouden zijn. Banks vergezelde de groep die het verst weg ging, naar het afgelegen eiland Moorea. Het waarnemen van de overgang was weliswaar een van de belangrijkste doelstellingen van de hele expeditie, maar van de Tahitianen mocht niet worden verwacht dat zij die gebeurtenis ten volle zouden begrijpen. Uit de aantekeningen voor zijn journaal van 3 juni blijkt met hoeveel tact hij de Tahitianen tijdens deze voor het onderzoek essentiële periode behandelde.

Rond acht uur had Banks zijn instrumenten vlak boven de kustlijn opgesteld, en hij had tevens voor ‘een grote hoeveelheid proviand’ om te verhandelen en als diplomatieke geschenken meegebracht. Hij liet zijn telescopen achter en wachtte op het strand, toen hij twee kano’s zag aankomen. Daarin zaten de koning van het eiland, Tarróa, en zijn zuster Nuna. Banks stond in de schaduw van een boom, maar liep onmiddellijk naar hen toe. ‘Ik kwam naar voren en nodigde hen officieel uit in een cirkel die ik gemaakt had en waar ik tot dan toe geen enkele inlander in had toegelaten. Staan is onder deze mensen niet gebruikelijk. Ik moet hun een of andere zitplaats aanbieden, en daartoe wikkelde ik mijn tulband van Indiase stof af. Normaal draag ik die in plaats van een hoed, nu spreidde ik hem uit op de grond. We gingen er allen op zitten en vervolgens presenteerde men het geschenk van de koning: een varken, een hond en een hoeveelheid broodvruchten, kokosnoten en dergelijke. Ik stuurde onmiddellijk een kano naar het observatorium om mijn cadeau voor hem te halen: een dissel, een hemd en de nodige kralen, waar zijne majesteit heel blij mee leek te zijn.’

Deze uitwisseling van geschenken was gebruikelijk, maar Banks was vastbesloten de koning uit te leggen wat zijn mannen aan het doen waren. ‘Na afloop van het eerste contact [van Venus met de zonneschijf] ging ik samen met Tarroa, Nuna en een deel van hun gevolg naar mijn vrienden in het observatorium. We lieten onze gasten de planeet voor de zon zien en legden uit dat dit het doel van ons bezoek was. Daarna gingen zij terug, en ik ging met hen mee.’

Het nonchalante einde van deze beschrijving in zijn journaal laat ook zien dat Banks er geen enkele moeite mee had van zijn bevoorrechte situatie gebruik te maken: ‘Bij zonsondergang stopte ik, nadat ik nog een varken van de koning had gekocht. Kort na mijn komst bij de tent kwamen drie mooie meisjes in een kano bij ons op bezoek. Ze waren die ochtend met Tarroa ook al bij de tent geweest. Ze praatten vrijuit met ons en lieten zich zonder moeite overhalen hun vaartuig weg te sturen en bij ons in de tent te blijven slapen. Het was een blijk van vertrouwen dat ik zo kort na de kennismaking nog niet eerder had meegemaakt.’³⁴

De volgende dag voegde Banks er schalks aan toe: ‘We moesten ons vertrek voorbereiden, ondanks de smeekbeden van ons schone gezelschap, dat trachtte ons tot een langer verblijf te overreden.’ Wie verleidde hier wie? Wie buitte hier wie uit? Of was er sprake van wederzijds enthousiasme? De opmerkelijkste waarnemingen van Banks over Tahiti gaan over verschijnselen die volkomen onverklaarbaar en erg geheimzinnig zijn. Op een dag tegen het einde van april verscheen een van zijn beste vriendinnen, Terapo, plotseling bij de poort van Fort Venus. Ze had groot verdriet. Banks legde nauwkeurig vast wat er daarna gebeurde. ‘Iemand had Terapo tussen de vrouwen buiten de poort gezien, en ik ging naar haar toe en leidde haar het fort in. De tranen stonden in haar ogen, en zodra ze de tent betrad liet ze die de vrije loop. Ik vroeg haar naar het waarom, maar in plaats van mij te antwoorden haalde ze een haaientand onder haar kleding vandaan. Die sloeg ze zes of zeven keer hard tegen haar hoofd, waardoor zij zo ernstig begon te bloeden dat het mij niet weinig deed schrikken. Ze bleef twee of drie minuten bloeden en verloor daarmee zeker een liter, en in die tijd praatte ze hardop, op melancholieke toon. Het bijzondere tafereel greep mij in niet geringe mate aan, en terwijl ik haar in mijn armen hield bleef ik de vraag herhalen wat toch de oorzaak van dit vreemde optreden was.’

Terapo weigerde een en ander uit te leggen, maar dat Banks haar in zijn armen nam wekt de indruk dat zich een of andere emotionele spanning tussen hen beiden had voorgedaan. Er waren op dat ogenblik diverse andere Tahitianen in de tent aanwezig, maar die ‘praatten en lachten alsof er van enige droefenis geen sprake was’. Dit maakte de gebeurtenis alleen maar geheimzinniger. Het herstel van Terapo was al even plotseling en onbegrijpelijk. ‘Het meest verbaasde mij dat ze mij op het ogenblik dat het bloeden stopte, glimlachend aankeek en de stukken textiel waarmee ze had geprobeerd het bloed op te vangen bijeen begon te rapen. Ze droeg de doeken de tent uit en gooide ze in zee. Ze verspreidde ze omzichtig, alsof ze niet wilde dat iemand door de aanblik ervan te weten zou komen wat ze gedaan had. Daarna ging ze naar de rivier, en nadat ze haar hele lichaam had gewassen keerde ze naar de tent terug en deed ze verder net zo levendig en vrolijk als de anderen.’³⁵

Later werd het Banks duidelijk dat deze manier van verdriet uiten onder Tahitiaanse vrouwen gebruikelijk was. Ze rouwden op die manier om familieleden en geliefden. Banks zag dat veel vrouwen permanente ‘rouwlittekens’ op hun hoofd hadden. Over dergelijke dingen kwam hij veel te weten uit de kleine familiekring van koningin Oborea. Dat gezelschap bestond uit de koningin, haar twintigjarige geliefde Obadee, haar bediende Otheothea (de geliefde van Banks) en een aantal mannelijke vrienden. Ze hadden Banks min of meer geadopteerd en zorgden voor zijn welzijn. Ze kwamen regelmatig met zijn allen in zijn tent slapen, en daarbij werd vrijelijk feest gevierd en gevreeën. Dit leidde af en toe tot complicaties die zo uit de komische opera geplukt leken, zo liet Banks in zijn journaal dan geamuseerd doorschemeren.

21 mei. Zondag, aan God gewijde dienst geleid, waarbij Oborea, Otheothea, Obadee etcetera aanwezig waren, en zij gedroegen zich allemaal keurig. Na het eten keerde Obadee, die al een tijdje afwezig was geweest, naar het fort terug. Oborea wilde hem eigenlijk niet binnenlaten, maar hij keek zo droevig dat we hem de toegang onmogelijk konden weigeren. Hij keek heel zielig naar Oborea, en zij vol min -ach ting naar hem. Wij vinden dat zij zich gedraagt als een Ninon d’Enclos: ze heeft genoeg van haar geliefde en wil hem daarom vervangen. En het ergste is dat ik, mocht ik dat willen, zijn plaats mag innemen! Ik ben momenteel anderszins bezet, maar zelfs als ik zo vrij als een vogel was geweest, zou hare majesteit mijn verlangens niet hebben opgewekt.

Tegen het eind van de maand deed zich een volgend incident voor. Banks, Cook en Solander hadden besloten de westkant van de baai te gaan verkennen en een paar wilde zwijnen van het plaatselijke opperhoofd Dootah te kopen. Banks werd langs de kust in hun ruime, comfortabele vlerkprauw aandachtig gevolgd door koningin Oborea en haar entourage. Toen het gezelschap in het dorp van Dootah door de duisternis werd overvallen (en geen onderdak aangeboden kreeg), stemde Banks ermee in apart van de anderen in Oborea’s goed uitgeruste kano met een hut tussen de drijvers te overnachten.

In zijn journaal legde hij uit dat de koningin en hij zich als vanzelfsprekend hadden uitgekleed. ‘We gingen zo vroeg naar bed als hier gebruikelijk is. Ik trok alles uit, want het was warm en dan zou ik aange-namer kunnen slapen. Oborea zei dat ik mijn kleren beter bij haar in bewaring kon geven, omdat ze volgens haar anders zeker gestolen zouden worden. Ik accepteerde dat aanbod graag en legde me vervolgens prinsheerlijk te ruste.’

De volgende ochtend merkte Banks dat vrijwel zijn hele uitrusting – zijn chique nanking jasje met de mooie koperen knopen, zijn pantalon, zijn vest, zijn veel geroemde pistolen en zelfs zijn kruithoorn – verdwenen was. Ja, betreurenswaardig, mompelde de koningin, alles was die nacht gestolen. Na vergeefse zoektochten en oproepen restte Banks niets anders dan een beschamende terugkeer naar Fort Venus, zonder de beloofde zwijnen, zonder zijn pistolen en zelfs voor een groot deel zonder kleren. Koningin Oborea had, zo leek het, wraak genomen. Ze gaf hem ter vervanging van zijn Europese kleding een paar Tahitiaanse sjaals en doeken en wenste hem verder een goede reis. Voor één keer zag Banks er de humor niet van in. ‘Ik zag er in mijn half Europese, half inheemse kleding als een nar uit. Kort daarna verscheen Dootah. Ik drong erop aan dat hij zou proberen mijn jasje terug te vinden, maar hij noch Oborea maakte ook maar de minste aanstalten, waardoor ik welhaast gedwongen ben aan te nemen dat zij de hoofdrol in deze diefstal hebben gespeeld.’³⁶

Elke vorm van boosheid was de volgende middag al overwonnen (behalve wellicht over de pistolen). Bij het ronden van de punt van de baai zagen ze op zee iets volkomen onverwachts en ‘oprecht verrassends’. Het was een verbijsterende, onvergetelijke aanblik: ver weg, helemaal aan de onbeschermde kant van de lagune, zagen ze een groepje donkere Tahitiaanse hoofden tussen de enorme, donkerblauwe golven van de Grote Oceaan op en neer bewegen. Aanvankelijk dacht Banks dat ze uit hun kano’s geslingerd waren en dreigden te verdrinken, maar geleidelijk drong tot hem door dat de Tahitianen aan het surfen waren!

Er was nog nooit een Europeaan getuige geweest van dit vreemde, extreme, voor dit deel van de aarde zo kenmerkende tijdverdrijf, of er was althans nog nooit iets over vastgelegd. Banks was vol bewondering voor de moed en behendigheid van de surfers, en voor de sierlijkheid en de vanzelfsprekende gratie waarmee ze de torenhoge, beangstigende golven van de Stille Zuidzee bedwongen. ‘Het was op een plek waar de kust niet door een rif beschermd werd zoals meestal wel het geval is, en daardoor reikten hoge golven tot de kust. Dodelijker heb ik ze niet vaak gezien: een Europees schip had er onmogelijk in kunnen aanleggen en ik denk dat geen enkele Europeaan die erin beland was, zich er levend uit had kunnen redden, want de kust lag vol kiezels en grotere stenen. En midden in deze golven waren tien à twaalf indianen aan het zwemmen.’

Hier werd de woeste natuur niet getemd, maar door de mens gebruikt. Ze speelden er gewoon mee. De Tahitianen hadden bovendien surfplanken ontwikkeld. Het waren gladde houten planken, gemaakt van de gekromde onderkant van oude kano’s. Voor het gevaar haalden ze hun neus op, hun fysieke kwaliteiten waren buitengewoon. ‘Elke keer als er een golf in hun buurt omsloeg, doken ze daar met speels gemak in en kwamen ze er aan de andere kant weer uit, maar het meeste plezier beleefden ze met de boeg van een oude kano. Die hielden ze voor zich en dan zwommen ze naar de buitenste branding, vervolgens gingen een of twee van hen erin zitten, richtten het gesloten einde van de boeg naar de omslaande golven en werden met ongelooflijke snelheid naar land gespoeld. Soms belandden ze bijna op de kust, maar meestal sloeg de golf al over hen heen als ze halverwege waren. In dat geval doken ze snel door de golf heen en kwamen, met de boeg in de hand, aan de andere kant weer boven. Dan zwommen ze weer terug en begon het spel van voren af aan.’

Het opmerkelijkste was wel dat dit levensgevaarlijke surfen overduidelijk geen enkel praktisch nut of doel had. Het had niets te maken met vissen, of met vervoer, of met navigatie. De Tahitianen deden het uitsluitend omdat het een onuitputtelijke bron van vermaak was. Het was in alle opzichten een paradijselijke sport. ‘We hebben zeker een half uur naar dit prachtige tafereel staan kijken, en in die tijd deed geen enkele surfer enige poging aan land te komen maar leken ze zich allemaal zeer met hun vreemde tijdverdrijf te vermaken.’³⁷

Bepaalde Tahitiaanse ceremonies werden met zorg georganiseerd en waren geschikt voor de volledige bemanning van de Endeavour, zoals de middag van het naakt worstelen die koningin Oborea organiseerde. Andere gelegenheden waren minder officieel. Op een ochtend kwam een groep vrouwen per kano naar Banks, waar ze zich in een merkwaardig uitdagende ceremonie aan hem aanboden.

12 mei. Ik zat in de boot bij de ingang van het fort op mijn handelspost toen er een dubbele kano met onder het dekzeil een paar vrouwen en één man aanlegden. De indianen om mij heen gebaarden dat ik naar ze toe moest gaan om ze te ontvangen. [...] Tupia kwam naast me staan en deed zich bij de ontvangst als mijn assistente voor [...] Er trad een volgende man naar voren, met een bundel stoffen in zijn armen. Hij vouwde de bundel open en spreidde de stoffen stuk voor stuk tussen mij en de vrouwen uit. Het waren in totaal negen stukken. Hij begon met er drie neer te leggen. De voorste van de vrouwen, zij leek mij de leidster, ging erop staan. Ze ontblootte snel al haar charmes en bood mij alle gelegenheid haar te bewonderen door zich langzaam om te draaien.

Vervolgens werden er meer doeken voor Banks uitgespreid. De vrouw kwam dichterbij en herhaalde glimlachend haar trage, onthullende draaiingen. Geen van beide partijen leek zich hier ongemakkelijk bij te voelen. ‘Ze toonde mij daarna nog een keer al haar naakte schoonheid en liep vervolgens recht op mij af. Een man kwam haar achterna en vouwde de doeken achter haar op. Zij maakte me onmiddellijk duidelijk dat die als geschenk voor mij bedoeld waren. Ik nam haar bij de hand en leidde haar samen met een andere vrouw, haar vriendin, naar de tenten. Ik gaf beiden ook enige cadeaus, maar ik kon hen niet overhalen langer dan een uur te blijven.’

Dit is duidelijk een verleidingsritueel en de niet nader genoemde man biedt de vrouw aan Banks aan. Toch is de beschrijving van Banks absoluut niet zelfingenomen, en het is evenmin duidelijk in hoeverre hij zijn voordeel met het vrijpostige aanbod heeft gedaan. Cook was eveneens bij dit tafereel aanwezig, en hij schreef dat de jonge vrouw ‘zich zo onschuldig gedroeg als menselijkerwijs voorstelbaar was’.³⁸

In de loop van juni liet Banks zijn Europese remmingen, waaronder zijn kleding, steeds meer varen. Hij schreef vaak: ‘Ik heb vannacht in het bos gelegen, zoals ik zo vaak doe’, waaruit kan worden opgemaakt dat hij waarschijnlijk bij Otheothea was. Op 10 juni staat in zijn journaal dat hij zich uitkleedde, zijn lichaam met houtskool en as van without bedekte en een ceremoniële dans met een medicijnman, een heiva, uitvoerde. Hij kreeg er gezelschap bij van twee naakte vrouwen en een jongen, en samen dansten zij het hele dorp door, langs de poort van Fort Venus en een stuk van de kust.

De belangrijkste botanicus van de expeditie die in het maanlicht dansend voorbij de scheepsbewaking van het fort komt, het moet een bijzondere aanblik geweest zijn. De Tahitiaanse ceremonie was in de verste verte niet waar het in ongetrainde Europese ogen op leek. Het was namelijk geen erotisch tafereel, maar een rituele rouwdans. Banks en de jonge vrouwen speelden de rollen van voorouderlijke geesten (nineveh’s). ‘Tubourai was de heiva, de drie anderen en ik de nineveh’s. Hij deed zijn gewaad aan, bizar, maar het stond hem niet slecht. [...] Ik werd als volgende geprepareerd. Mijn Europese kleren gingen uit en ik kreeg een smalle doek om mijn middel, als enige kledingstuk dat ik aan mocht, maar ik had geen enkele reden om me voor mijn naaktheid te schamen omdat geen van de vrouwen meer bedekt dan ik was. Ze begonnen mij en zichzelf in te smeren met houtskool en water, de indiaanse jongen was helemaal zwart en de vrouwen en ik vanaf onze schouders naar boven. We waren klaar om te beginnen. Tubourai begon met twee gebeden, eerst bij het lijk, en daarna nog een keer bij zijn eigen huis. [...] Vervolgens gingen we naar het fort, tot verrassing van onze vrienden en tot schrik van de indianen die zich daar bevonden, want zij vluchtten voor de heiva zoals schapen voor een wolf.’ Ze dansten de hele verdere middag langs de kust. ‘Daarna gingen we terug naar huis waar de heiva zich uitkleedde, en wij gingen de rivier in en schrobden elkaar en het duurde tot donker voordat al het zwart eraf was.’³⁹

Na een week of acht werd duidelijk dat lang niet alle officiers even goed in de Tahitiaanse manier van leven integreerden. Een van hen beging een elementaire fout door onnozel een religieus taboe met voeten te treden: ‘Onze scheepsarts de heer Monkhouse had vandaag een probleem met een indiaan, eigenlijk het eerste probleem voor iemand uit onze groep. Hij plukte een bloem van een struik die op een begraafplaats groeide en daarom waarschijnlijk heilig was of zo, en toen viel een indiaan hem van achteren aan. Hij pakte hem beet en probeerde hem te slaan, maar twee anderen hielden hem tegen, pakten hem bij zijn haar en rukten hun kompaan los, waarna ze allemaal wegholden.’⁴⁰

Zelfs kapitein Cook slaagde erin een onnodige crisis te veroorzaken, toen ontdekt werd dat er een metalen brandhark uit het fort gestolen was. Hij wilde per se een voorbeeld stellen en liet daarom een aantal kano’s van de eilanders in beslag nemen. Toen de hark daarop onmiddellijk werd teruggegeven, wilde Cook de kano’s pas teruggeven als eerst alle andere in de voorafgaande maand gestolen gereedschappen geretourneerd werden. Banks begreep al snel dat Cook zo zijn hand bij de Tahitianen overspeelde. De situatie werd nog verergerd toen duidelijk werd dat de kano’s eigendom waren van een andere groep eilanders, die voor hun families eten aan het verzamelen waren waar naarstig op werd gewacht. Zij hadden tot dan niets met de Britten te maken gehad en waren overduidelijk niet verantwoordelijk voor de diefstallen.

De beledigde Tahitianen richtten zich met hun beklag over deze schaamteloze onrechtvaardigheid tot Banks in plaats van tot Cook. ‘Toen ik terugkeerde, werd er een ernstig beroep op mij gedaan om te zien of er een aantal kon worden vrijgegeven.’ Voor het eerst uit Banks in zijn journaal kritiek op Cook. ‘Ik moet zeggen dat als ik zo streng had willen zijn, ik mensen van de groep had opgepakt die de diefstal gepleegd hadden of van wie we het ernstige vermoeden hadden dat ze die gepleegd hadden, of anders in elk geval hún spullen in beslag had genomen in plaats van die van mensen die met de hele zaak niets te maken hadden en die waarschijnlijk niet eens voldoende invloed bij hun opperhoofden (voor wie de waardevolle spullen bedoeld waren) hadden om de schade te kunnen laten herstellen.’⁴¹

De handel kwam enkele dagen lang helemaal stil te liggen en de vis in de geconfisqueerde kano’s begon te rotten, waardoor het in het fort verdacht ging stinken. Een van de officiers van dienst verergerde de zaak vervolgens nog met een volgende nodeloze belediging. Hij ging met een groep zeelui op zoek naar stenen als ballast voor de En dea -vour, en aan de wal begon hij met het ‘slopen’ van een Tahitiaanse begraafplaats. Weer deden de Tahitianen een rechtstreeks beroep op Banks om de zaak op te lossen. ‘De indianen hadden hier grote bezwaren tegen en ze stuurden een boodschapper naar de tent met het bericht dat ze dit niet zouden acepteren. Ik ben er met de tweede luitenant naartoe gegaan.’ In zijn rol van diplomaat slaagde Banks er uiteindelijk in beide partijen te verzoenen, de begraafplaats te laten herstellen en een rivierbedding in de buurt te vinden waar de zeelieden ‘in alle rust stenen konden verzamelen zonder wie dan ook voor het hoofd te stoten’.⁴²

Hier was de kwestie van de in beslag genomen kano’s nog niet mee opgelost.

‘De vis in de kano’s stinkt zo onbarmhartig dat de toestand in de tenten bij bepaalde windrichtingen behoorlijk onaangenaam wordt. [...] Sinds de boten in beslag genomen zijn ligt de markt volkomen stil, er worden slechts een paar appels te koop aangeboden. Maar onze vrienden geven ons ruimhartig geschenken, zodat wij in ons levensonderhoud kunnen voorzien zonder al ons brood op te maken.’⁴³

Koningin Oborea en Otheothea doken ook weer bij het fort op. Banks besloot aanvankelijk dat zij beter buiten het fort in hun kano’s konden slapen, iets waar zij ‘behoorlijk ontstemd’ over waren.⁴⁴ De crisis werd maar heel geleidelijk van zijn angel ontdaan. Cook gaf de kano’s per drie of vier tegelijk terug, in ruil voor kleine tekenen van vrede. Een onverwachte ontwikkeling was de verschijning van Oborea’s ex-man, Oamo, die ook voor ‘het vrijgeven van de boten’ kwam pleiten. Tot ieders verbazing gedroeg Oamo zich heel beleefd tegen zijn ex-vrouw en hij maakte ook een buitengewoon goede indruk op Banks. ‘Uit de verstandige vragen die hij over de gebruiken en gewoonten van Engeland stelt, blijkt dat hij een scherpzinnige man is.’⁴⁵ Maar het probleem van diefstal en restitutie werd in bredere zin nooit echt opgelost, en de laatste maand van hun verblijf waren de verhoudingen tussen de Tahitianen en de leden van de expeditie minder ontspannen. Opperhoofd Dootah verbrak alle contact met de Europeanen, naar hij zei omdat hij geschrokken was toen Banks op wilde eenden had geschoten.

Eten bleef een zaak van gemeenschappelijk belang, en er deed zich een opmerkelijke culinaire gebeurtenis plaats rond een door priester Tupia gedode, gevilde en geroosterde hond. Banks schreef het recept nauwkeurig op. De meeste zeelieden walgden ervan, maar Banks vond het resultaat heerlijk. ‘Hij bereidde, voor wie geen vooroordelen tegen bepaalde soorten eten heeft, een voortreffelijk gerecht. Maar ik kan niet beloven dat een Europese hond net zo lekker zal smaken want die eet gedurende zijn leven meestal geen dierenmaaltijden van kokosnootpitten, broodvrucht, yam etcetera, wat hier het beste is dat hun baas ze kan geven en wat ze volgens mij ook het lekkerst van alles vinden als ze er eenmaal aan gewend zijn.’

De verhouding tussen Banks en de overige bemanningsleden verslechterde ook, en hij kreeg ruzie met de ongevoelige scheepsarts Monkhouse. Banks heeft daar in zijn journaal tactvol over gezwegen, maar Sydney Parkinson beschreef een botsing tussen de twee en had de indruk dat die een gevolg was van pogingen van Monkhouse om Otheothea het hof te maken. Enkele meisjes van Oborea hadden zich bij de tent van Banks gemeld ‘omdat zij serieus op zoek naar een man waren’. Ze gedroegen zich ‘tot bedtijd heel aangenaam, en ze waren vastbesloten in de tent van mijnheer Banks te blijven slapen, en dat deden ze dan ook, tot de scheepsarts woorden met een van hen kreeg. [...] Hij hield vol dat zij daar niet mocht slapen en gooide haar eruit.’ Daarna weerklonk uit de tent enige tijd het huilen van Otheothea. Parkinson schreef, met veel gevoel voor pathos: ‘De heren Monkhouse en Banks kwamen enige tijd later met een toelichting. Er waren harde woorden gevallen en ik had verwacht dat er een duel zou volgen, maar ze waren zo verstandig het hier niet op aan te laten komen.’ Oborea en haar gevolg vertrokken vervolgens met hun kano’s en weigerden naar het kamp terug te keren. ‘Maar mijnheer Banks is de hele nacht bij hen gebleven.’⁴⁶

Het was waarschijnlijk geen toeval dat Cook hierop besloot samen met zijn officiële botanicus op een aparte expeditie te gaan. De bedoeling was om in het zeilbootje van de Endeavour om het hele eiland heen te varen. Officieel zouden zij alle mogelijke havens in kaart brengen en op zoek gaan naar sporen van eventuele eerdere Europese bezoeken, met name van de kant van de Fransen en (naar men toen aannam) de Spanjaarden, maar voor Banks was het vooral een magnifieke wetenschappelijke verkenningstocht en een verleidelijke mogelijkheid tot uitbreiding van zijn antropologische onderzoek.

Vanaf Matavai Bay, aan de noordkant van het eiland, zou de rondtocht zes dagen duren. Ze vertrokken op 26 juni om drie uur ’s ochtends met een kleine bemanning en een paar zeelui in oostelijke richting. Er bestond flinke onzekerheid over de ontvangst die hun ten deel zou vallen als ze buiten de invloedssfeer van Oborea en Dootah, rond Matavai Bay, zouden komen. Toen een van hun gidsen zei dat ze door ‘mensen die niet aan Dootah onderworpen waren’ vermoord zouden worden, kozen ze voor een voorzichtige aanpak. Banks en Cook legden de tocht overwegend te voet langs de kust af, de pinas (bemand door met geladen musketten gewapende zeelieden) roeide vlak onder de kust mee en hield hun voortgang in de gaten. Daarachter kwam een aantal kano’s met eilanders.

‘Zoals gewoonlijk was Banks druk bezig met verkennen, botaniseren en converseren,’ schreef Cook genoeglijk op.⁴⁷ Banks verdween voortdurend landinwaarts uit het zicht. Hij zei dat hij er nieuwe planten diersoorten zocht, en zijn belangrijkste wapen was het grote vlindernet waar hij voortdurend mee liep te zwaaien. Hij had er geen enkele moeite mee in zijn eentje aan land te gaan, en hij ging zelfs een keer bij het vallen van de avond op zoek naar proviand. Hij schoot een eend en twee wulpen neer en trok vervolgens verder landinwaarts. ‘Ik ging het bos in. Het was al erg donker zodat ik mensen noch voedsel vond, op één huis na waar men mij vuur, anderhalve broodvrucht en een paar ahees [noten] gaf.’ Die nacht sliep hij onder het dekzeil van een inheemse kano.

Sommige ontdekkingen stelden gerust. Zo vonden ze in een van de dorpen een Engelse gans en een kalkoense haan die er twee jaar eerder door de bemanning van de Dolphin waren achtergelaten. ‘Ze waren allebei moddervet, volkomen tam en ze volgden de indianen, die dol op de dieren waren, waar ze maar gingen.’ Andere vondsten waren minder geruststellend. In een langhuis in deze omgeving trof Banks een nogal onheilspellende muurdecoratie. Op een halfrond bord aan het einde van de hut was trots een verzameling menselijke botten bevestigd. Banks onderzocht ze nauwkeurig, en het bleken niet minder dan vijftien onderkaken te zijn. ‘Ze zagen er nog tamelijk nieuw uit, uit geen enkele ontbrak ook maar één enkele tand.’ Het waren blijkbaar oorlogs trofeeën, of wellicht zelfs tekenen van kannibalisme. ‘Ik stelde er tal van vragen over, maar de mensen schonken er geen enkele aandacht aan en wilden of konden mijn woorden en gebaren erover niet begrijpen.’⁴⁸ Hij kwam later te weten dat ze ‘als trofeeën [waren] meegenomen en door de indianen hier op precies dezelfde manier beoordeeld worden als scalpen door Noord-Amerikanen’.⁴⁹

Soms was de ontvangst hartelijk, maar misleidend. ‘Vele kano’s kwamen ons tegemoet, en in sommige zaten mooie vrouwen die gestuurd leken te zijn om ons naar de wal te lokken, waar wij gretig op ingingen.’ Ze werden op vriendelijke wijze ontvangen door Wiverou, het opperhoofd van dit gebied. Er werd een groot feest aangericht en ze kregen een slaapplaats aangeboden. Banks schonk zelfverzekerd aandacht aan de vrouwen, ‘in de hoop op die manier een knus onderkomen te krijgen, zoals me al vaker gelukt was’. Dat was een onthullend uitgangspunt, en het bleek dit keer volkomen misplaatst. Naarmate de avond vorderde en Banks zich opdringeriger ging gedragen, ‘viel de ene vrouw na de andere af’. Met spijt stelde hij vast dat hij uiteindelijk ‘vijf of zes keer een blauwtje liep en ten slotte gedwongen was zelf een slaapplaats te zoeken’. Hij sliep alleen in een hut, naakt zoals hij inmiddels gewend was, met alleen een Tahitiaanse doek over zijn onderlijf. Het is een van de weinige keren dat hij zich de buitenstaander voelde, en de afwijzing bood hem klaarblijkelijk de ruimte voor enige bespiegeling.

Ondanks alle ogenschijnlijke gastvrijheid was hun situatie altijd verrassend onzeker zodra ze bij Fort Venus en de kanonnen van de En -dea vour vandaan waren. De toestand kon makkelijk dreigend worden. Banks beschrijft een spannend ogenblik op de derde ochtend. ‘Rond vijf uur wekte onze wachter ons met het alarmerende bericht dat de boot was verdwenen. Hij vertelde dat hij hem een half uur eerder nog een yard of vijftig uit de kust voor anker had zien liggen, maar dat hij even later het geluid van roeiriemen had gehoord, was gaan kijken en er niets meer van te zien was. We stonden op en haastten ons naar de waterkant. Het was een mooie, door sterren verlichte ochtend, maar er was geen boot te zien. Onze toestand was nu ontegenzeggelijk onaangenaam. De indianen hadden het schip waarschijnlijk aangevallen en gemerkt dat de bemanning sliep, waarna ze de boot zonder problemen innamen, en in dat geval zouden ze ons ook binnenkort aanvallen en wij waren maar met z’n vieren, gewapend met één musket met één doosje patronen, en twee zakpistolen, maar zonder extra kogels of buskruit.’

Het kleine gezelschap stond vijftien minuten op het strand, zich er ineens ten zeerste van bewust dat zij blanke Europeanen waren, alleen en slecht bewapend, op een afgelegen strand van een eiland dat in de verste verte hun eigendom niet was. Ze zagen de zon opkomen en wachtten intussen tot ze afgeslacht zouden worden. Toen voer, tot hun grote opluchting, de pinas de punt om en de baai weer in. Het anker was domweg losgeschoten, waardoor de boot met de slapende bemanning de zee op was gedobberd. Ze wisten zichzelf ervan te overtuigen dat de moordlustige bende Tahitianen een aan hun Europese angsten ontsproten hersenspinsel was.⁵⁰

Ze deden ook ervaringen op waar ze op andere manieren door van hun stuk werden gebracht. Op de laatste dag ontdekten ze een enorm stenen ‘marai’, een grafmonument. Het piramidevormige bouwwerk was vierenveertig voet hoog en bijna driehonderd voet breed. Langs beide zijden liep een trap van schitterend wit, glanzend koraal. Het ‘meesterwerk’ van Tahitiaanse bouwkunst op het eiland bracht Banks uit zijn evenwicht omdat hij niet kon begrijpen hoe de bouwtechniek mogelijk was geweest. ‘Het is nauwelijks te geloven dat de indianen een zo groot bouwwerk kunnen maken, zonder ijzeren gereedschappen om de stenen te houwen en zonder mortel om ze met elkaar te verbinden.’

Niet ver hiervandaan bevond zich nog een raadsel: een enorme, van riet gevlochten menselijke pop, voor een of ander obscuur offerritueel. ‘Het geheel was van top tot teen bedekt met veren, witte voor de huid en zwarte voor haar en tatoeages. Op het hoofd zaten drie uitsteeksels. Wij zouden dat hoorns noemen, maar de indianen spraken van tata ete, kleine mannen. Het hele gevaarte noemden ze Maúwe. Ze zeiden dat het de enige in zijn soort op Otaheite was, waarna ze uitlegden waar hij voor diende. Maar hun taal was volkomen onbegrijpelijk en ze leken te verwijzen naar gebruiken waarvan wij het bestaan helemaal niet kennen.’

Toen zij op 1 juli terugkeerden, had Cook een prachtige, glasheldere kaart van het eiland getekend, inclusief de achtvorm met in het midden de ‘drassige landengte’. De kaart zou Europese zeevaarders door zijn duidelijkheid en nauwkeurigheid nog vele generaties dienen. Banks had zijn verzameling botanische monsters en zijn kennis van het fruit en de dierenwereld op het eiland ook sterk uitgebreid. Maar in menselijk opzicht was het Tahitiaanse raadsel alleen maar groter geworden. De geschiedenis, de gebruiken, de religieuze praktijken, de seksuele riten raakten aan de grenzen van het Europese begrip en vroegen om een nieuwe verklarende wetenschap.

Een van de meest verwarrende en verontrustende van alle ceremonies waar Banks getuige van was, was het tatoeëren van de billen van een jong meisje. Tatoeage was op Tahiti algemeen gebruik, en de betekenis ervan voor jonge strijders sprak voor zich. Er werden ingewikkelde patronen aangebracht op de benen, het bovenlijf, de vingers en enkels en rond de lendenen, als bewijs van de moed van een jonge man en ook van zijn sociale status. De huid werd bewerkt met een blok scherpe houten punten en daarna geïmpregneerd met een plantaardige paarszwarte verf gemengd met kokosolie. Het proces duurde lang en was intens pijnlijk. Het werd meestal in stappen uitgevoerd, over maanden verspreid, en gold op zichzelf al als een vorm van initiatie van de man.

Banks kon dat allemaal prima begrijpen. Wat hij niet snapte, was waarom jonge vrouwen het ook moesten ondergaan, en dan nog wel op zo’n jonge leeftijd. Was het een vorm van seksuele initiatie? Was het zuiver decoratief? Of was het een markering van de stam? Tahitiaanse vrouwen versierden zich allemaal met bloemen en droegen prachtige parelmoeren oorbellen (waar Banks een hele collectie van aanlegde). Verder droegen ze nauwelijks sieraden, dus waarom hadden ze dan wel tatoeages nodig?

5 juli 1769. Vanochtend zag ik hoe een tatoeageoperatie werd uitgevoerd op de billen van een meisje van ongeveer twaalf jaar oud. Zoals ik altijd al vermoedde, bleek het uitermate pijnlijk. Het werd uitgevoerd met een groot instrument van twee inch lang, met daaraan ongeveer dertig tanden. Ze werd daar honderden keren mee geslagen, en binnen een minuut na elke slag vloeide er bloed. De patiënt onderging dat ongeveer een kwartier lang met stoïcijnse vastberadenheid, maar toen werd de pijn zo erg dat ze het niet meer in stilte kon uithouden. Ze begon te klagen en barstte al snel uit in luid gejammer, waarmee ze probeerde de uitvoerder te laten ophouden. Ze werd vastgehouden door twee vrouwen die haar nu eens een standje gaven, dan weer sloegen en soms ook troostten.

Banks ging zich in de loop van de ingreep steeds ongemakkelijker voelen. ‘Ik zat al een uur in het aanpalende huis, met Tomio, en de ingreep duurde al die tijd en was zelfs nog niet afgelopen toen ik wegging, hoewel inmiddels wel bijna. Het ging om de ene kant van haar achterwerk, want de andere kant was eerder al gedaan. De welvingen boven de lendenen, die zij ook erg belangrijk vinden, waren nog niet behandeld. Ze vertelden mij dat dat nog meer pijn zou doen dan wat ik gezien had.’

Uiteindelijk kon hij er niet meer tegen en ging hij somber en piekerend terug naar Fort Venus. De hele procedure had hem verward, maar hij vond het tegelijk ook fascinerend. Over zijn diepere gevoelens – walgde hij ervan, was hij geschrokken, of had het hem wellicht seksueel opgewonden? – laat hij overigens weinig los. Later schreef hij: ‘Voor dit gebruik noemen ze geen andere reden dan dat zij het zo van hun voorouders geleerd hebben. [...] Het wordt voor de schoonheid zo belangrijk gevonden, en de afwezigheid ervan vinden ze zo onterend dat iedereen zich eraan onderwerpt.’⁵¹

Op 3 juli maakte Banks nog een laatste expeditie landinwaarts, dit keer slechts vergezeld door scheepsarts Monkhouse. De indruk bestaat dat hij met opzet voor diens gezelschap koos. Ze volgden de loop van een rivier zo ver ze konden de bergen in, moeizaam door de bedding van de stroom klauterend, zwetend en struikelend, op zoek naar planten en mineralen. Onderweg concludeerde Banks terecht dat Tahiti van vulkanische origine moest zijn, ‘een vulkaan die niet langer leeft’. Dat verklaarde ook waarom de Tahitiaanse god bekendstond als de Vader der Aardbevingen.

Na ongeveer twaalf mijl, verder dan enige andere expeditie landinwaarts was doorgedrongen, werden zij abrupt tot stilstand gedwongen door een enorme, wonderschone waterval, omringd door ‘waarlijk beangstigende’ rotsen van meer dan honderd voet hoog. Aan de voet ervan lag ‘een poel zo diep dat de indianen zeiden dat je er niet voorbij kon gaan’. In deze lieflijke, maar lichtelijk dreigende omgeving, het geheime hart van het eiland, schijnen de twee mannen te hebben gebaad en gepraat, tot alle Europese rivaliteit blijmoedig kon worden vergeten.⁵²

6

Na een verblijf van drie maanden bereidde het Britse gezelschap zijn vertrek voor de tweede week van juli 1769 voor. Banks zaaide nog een hele dag Zuid-Amerikaans fruit voor de Tahitianen, dat ze na hun vertrek zouden kunnen oogsten: citroen, limoen, watermeloen, sinaasappel. Tijdens het inladen van zijn laatste monsters van Tahitiaanse planten en dieren overwoog Banks of hij een menselijke vertegenwoordiger uit het paradijs mee terug naar Engeland zou nemen. Er was over gesproken met Tupia, de wijze priester, die had voorgesteld de hachelijke reis samen met zijn jonge zoon te ondernemen. ‘Vanochtend kwam Tupia aan boord, en hij bepleitte met hernieuwde energie dat hij met ons mee naar Engeland zou gaan. Ik was er zeer mee ingenomen. Hij is beslist een keurig mens, van goede komaf, opperhoofd Tahowa of priester van het eiland, en daardoor thuis in de geheimen van hun religie. Wat hem bovenal bij uitstek geschikt maakt, is zijn ervaring met de gebruiken van zijn volk en zijn kennis van de eilanden in deze wateren. Hij heeft ons de namen van meer dan zeventig van die eilanden genoemd, en op de meeste daarvan is hij zelf geweest.’⁵³

Tupia was weliswaar duidelijk enthousiast over de aanstaande reis, maar kapitein Cook wilde het plan niet goedkeuren. Hij vond niet dat Tupia als officieel lid van de expeditie kon worden aangenomen, en hij vermoedde dat de admiraliteit en de Kroon ‘naar alle menselijke waarschijnlijkheid’ zouden weigeren hem in Engeland financieel te ondersteunen. Voor Banks speelden dergelijke overwegingen geen rol en hij zegde toe de verantwoordelijkheid voor Tupia’s welzijn en onderhoud op zich te zullen nemen. Het kwam erop neer dat hij Tupia als vriend en gast meenam. Cook stemde toe en zou later de onschatbare waarde erkennen van de steun van Tupia, als tolk Polynesisch en als navigator op hun verdere reis door de Stille Zuidzee.

In het licht hiervan is een opmerking van Banks wel heel opmerkelijk. Hij bedenkt ineens dat hij zijn buren in Yorkshire met hun exotische huisdieren de loef kan afsteken: ‘Ik weet niet waarom ik [Tupia] niet als curiosum mag houden zoals ik buren heb die leeuwen en tijgers houden, wat meer kost dan hij mij ooit zal kosten.’ De gedachte dat hij zijn vriend en raadgever Tupia ooit als een ‘curiosum’ of als een specimen van een wild dier heeft beschouwd wekt verbazing. Misschien dacht Banks soms echt zo en verviel hij nu en dan in zijn rol als Linnaeaanse verzamelaar en rijke Europese grootgrondbezitter. Welke draai er ook aan wordt gegeven, de opmerking blijft ongemakkelijk in de lucht hangen, wordt nooit helemaal rechtgezet of vergeten, leeft voort als addertje onder het gras.

Banks sloot zijn aantekeningen af met een meer kenmerkende, ruimhartige bijdrage. ‘Het plezier dat ik in de toekomst aan [Tupia’s] conversatie zal beleven, en wat hij nu voor dit schip en later voor andere schepen in deze wateren zal kunnen betekenen, zal voor mij meer dan voldoende compensatie zijn.’⁵⁴

Er voltrok zich vlak voor vertrek nog een drama. Terwijl Fort Venus ontmanteld werd glipten twee zeesoldaten ertussenuit, het bos in. Ze zeiden dat ze nu prachtige Tahitiaanse vrouwen hadden, bereid waren ontslag uit dienst van zijne majesteit te nemen en op het eiland wilden blijven. Cook stuurde een opsporingsexpeditie achter ze aan, maar hij zette veel kwaad bloed doordat hij ook een aantal eilanders in gijzeling nam. Weer was Banks degene die de angel uit een potentieel explosieve situatie haalde. Hij zegde toe de laatste nacht met zijn Tahitiaanse vrienden aan land door te brengen, tot de manschappen aan land veilig terug waren. Hij begaf zich daartoe alleen en ongewapend in een menigte boze Tahitianen op het strand. ‘Bij dageraad verzamelde zich een grote groep mensen, van wie vele gewapend, bij het fort. Wij hadden geen enkel verdedigingsmiddel, dus maakte ik er maar het beste van en begaf me in de menigte. Ze gedroegen zich keurig en waren vol ontzag, zoals ze dat tegenover mij altijd waren geweest, waarschijnlijk omdat ik geen ontzag voor hen toonde maar bij alle ruzies onmiddellijk recht op ze afgestapt ben. Ze vertelden me dat onze mensen snel terug zouden komen.’

Tot ieders grote opluchting keerden de zeesoldaten die ochtend om acht uur inderdaad terug. Banks keek door zijn telescoop nauwlettend toe hoe zij aan boord van de Endeavour werden gehesen, en in ruil daarvoor de gijzelaars werden vrijgelaten. Toen hij had kunnen vaststellen dat iedereen ‘veilig en wel’ was, liet hij onmiddellijk zijn eigen Tahitiaanse ‘gevangenen’ uit zijn tent vrij, ‘elk met een naar wij hoopten passend geschenk, en sommigen bleken er inderdaad erg blij mee te zijn’.⁵⁵ Hij noemt het zelf niet, maar het was vast ook Banks’ laatste gelegenheid voor een nacht met Otheothea.

De Endeavour lichtte uiteindelijk vroeg in de ochtend van 13 juli 1769 het anker. ‘Na een verblijf van drie maanden verlieten wij de geliefde eilanders met spijt in het hart,’ schreef Banks met gevoel voor understatement.⁵⁶ De Matavai Bay lag vol met Tahitiaanse kano’s. Oborea en Otheothea kwamen nog even aan boord en namen in tranen afscheid. Daarna klommen Banks en Tupia in het want en vervolgens samen zwaaiend in het kraaiennest. Sydney Parkinson schreef: ‘Bij het wegvaren weerklonk uit de kano’s de smartelijke kreet “Awai! Awai!” en de jonge vrouwen moesten onbedaarlijk huilen. Enkele van de kano’s kwamen langszij terwijl het schip al onder zeil was, en ze gaven ons vele kokosnoten.’⁵⁷

7

Banks had een ingewikkelde indruk van het paradijs opgedaan. Gedurende hun westwaartse reis naar Nieuw-Zeeland, die de hele maand augustus 1769 in beslag nam en waarbij onderweg nog zeventien Polynesische eilanden werden aangedaan, trok hij zich in zijn snikhete hut terug om zijn bespiegelingen enigszins te ordenen. Het resultaat was zijn lange antropologische essay ‘On the Manners and Customs of the South Sea Islands’, wellicht het origineelste werk dat hij geschreven heeft.

Tahiti was inderdaad een soort paradijs: oogverblindend mooi, met een open en vrijgevige bevolking, en een lome, zinnelijke manier van leven. Maar er waren vlak onder het oppervlak ook duisterder elementen, zoals de sterke en zelfs onderdrukkende sociale hiërarchie, het ingebakken stelen, een merkwaardige religie waarin geesten en bijgeloof een hoofdrol spelen, kindermoord en oorlogszucht.

Toch staat de verhandeling van Banks vol stralende herinneringen, die hem op de somberste ogenblikken van de thuisreis nog goed van pas zouden komen. ‘Geen enkel land biedt zulke heerlijke wandelingen, de vlaktes waar de mensen wonen staan vol broodvruchtbomen en kokospalmen zonder struikgewas, en daartussendoor lopen de paden van het ene huis naar het andere, waardoor het hele land beschaduwd is en er is niets dankbaarders dan dat in een klimaat waar de zon zo’n grote invloed heeft.’⁵⁸

In het essay staat op vanzelfsprekende wijze allerlei technische informatie, over de Tahitiaanse manier van koken, boten maken, huizen bouwen, de vervaardiging van gereedschappen, visserij, dansen, trommels maken, navigatie, weersvoorspelling, ceremonies en (alweer) tatoeage. Maar Banks schrijft ook liefdevol over gedeelde maaltijden, betoverende kostuums en lome middagen. Kenmerkend zijn zijn opmerkingen over de onschuld van de Tahitiaanse sieraden. ‘Sieraden dragen ze maar weinig, ze houden wel veel van oorbellen maar dragen die slechts in één oor. Toen wij kwamen, hadden ze ze zelf al, gemaakt van schelpen, stenen, bessen, rode erwten en soms kleine parels die ze per drie aan elkaar bonden; onze kralen namen daar al snel de plaats van in. Ze houden erg veel van bloemen, vooral van de Kaapse jasmijn die ze in grote hoeveelheden rondom hun huizen geplant hebben. Ze steken ze in de gaten van hun oren en in hun haar, als ze er voldoende van hebben, wat zelden het geval is. De mannen zetten veren rechtop in hun haar, vaak van de staarten van tropische vogels.’

Er is een lange passage over de reinheid van het Tahitiaanse lichaam, zowel mannelijk als vrouwelijk. Alle Tahitianen wassen zich ten minste drie keer per dag in de rivieren. Ze maken hun huid glad en glimmend, hun tanden blinkend wit en ze verwijderen al hun lichaamshaar. Banks leerde uiteindelijk zelfs de vreemde, onvergetelijke geur van hun haarolie waarderen. ‘Deze is gemaakt van kokosolie, gecombineerd met enkele zoete houtsoorten of bloemen; de olie is meestal erg ranzig en de gebruikers ervan ruiken dan ook alleszins onaangenaam, zo vonden wij aanvankelijk, maar bij bescheiden gebruik wist althans ik me er geleidelijk volledig mee te verzoenen. Deze mensen zijn vrij van alle geuren van sterfelijkheid, en hoe ranzig hun olie ook is, die is nog altijd te verkiezen boven de onwelriekende lucht die in Europa zo vaak van tenen en oksels komt.’

Hun eenvoud en onschuld (op de diefstalkwestie na) openbaarde zich op verschillende manieren, bijvoorbeeld in de Tahitiaanse houding ten opzichte van alcohol. ‘Te drinken hebben ze niets anders dan water en kokosmelk, en ze lijken ook over geen enkel roesmiddel te beschikken. Er waren er wel die stevig achter onze drank aan zaten en soms werden ze daar dan ook behoorlijk dronken van, maar ze waren dan helemaal niet zo blij met die beneveling, en na afloop schuwde de betrokkene eerder een herhaling in plaats van ernaar te verlangen, zoals de meeste indianen schijnen te doen.’⁵⁹

Het idee van seksuele onschuld bleek voor een Europeaan minder eenvoudig te accepteren. ‘Alle beslotenheid valt weg, zelfs bij handelingen die Europeanen uit oogpunt van fatsoen strikt geheim houden, en dat is zonder twijfel de reden waarom beide seksen in gesprekken de meest onfatsoenlijke gedachten zonder enige emotie uiten. Hun taal is wat dat betreft heel rijk en ze praten ook nergens liever over. Trouw wordt, zeker door het gewone volk, bepaald niet hoog gewaardeerd: als een vrouw schuldig wordt bevonden aan ontrouw, bestaat haar straf slechts uit een pak slaag van haar man. Wat niet wegneemt dat sommige Eares ofwel opperhoofden volgens mij volkomen deugdzaam zijn.’

Banks beschrijft kalm, afstandelijk en met een zekere waardering wat later als de meest schaamteloze van alle Tahitiaanse gebruiken werd beschouwd: de behaagzieke verleidingsdans timorodee. ‘Daarnaast dansen zij, vooral jonge meisjes als ze er acht tot tien bij elkaar kunnen krijgen, en dan zingen ze onbeschaamde teksten en verrichten onbeschaamde handelingen en dan houden ze hun mond op buitengewone wijze scheef, en hiermee zijn zij vanaf hun jongste jaren opgevoed. Tijdens het dansen weten ze verrassend nauwkeurig de maat te houden, ik zou bijna zeggen net zo goed als de beste dansers in Europa, alleen zijn hun ritmes wel een stuk eenvoudiger. De uitvoering van de dans wordt stopgezet zodra ze als volwassen worden beschouwd. Zodra ze één met een man zijn geweest, worden zij geacht te stoppen met het dansen van deze zogenoemde Timorodee.’⁶⁰

Het enige Tahitiaanse gebruik waar Banks niets van begreep en alleen maar van walgde, was de kindermoord. Die kwam regelmatig en zonder scrupules voor, als een manier van geboortebeperking door paren die nog niet aan het onderhouden van kinderen toe waren. Banks kon het nauwelijks geloven, maar hij sprak meerdere stellen die onomwonden toegaven twee of drie kinderen te hebben gedood. Ze betuigden daarover geen enkele schuld of spijt. Dat was een ander, veel moeilijker te accepteren vorm van onschuld. Banks ging dieper op de kwestie in en ontdekte dat het een gevolg was van de vorming van gemeenschappen waarbinnen een vrije uitwisseling van seksuele gunsten bestond. ‘Ze heten Arreoy, en ze houden besloten bijeenkomsten waar de mannen zich vermaken met worstelen etcetera, en de vrouwen met de eerder genoemde onbeschaamde dans, in de loop waarvan zij hun verlangens volledig de vrije loop laten.’

Maar hij kwam er ook achter dat de Arreoy en de kindermoorden hun bestaan ‘vooral aan de mannen’ dankten. ‘Een vrouw mag voordat zij haar kind baart, nog zo van de Arreoy en de vrijheden die ze daarbinnen geniet houden, in het algemeen wil ze die in ruil voor het behoud van haar kind maar al te graag opgeven.’ Hij had de indruk dat de vrouwen in die beslissing geen enkele zeggenschap hadden. ‘Als zij geen man kan vinden die het kind wil hebben, is zij verplicht het te vernietigen, en als zij wel zo’n man kan vinden, is het uitsluitend aan hem of het kind zal worden behouden of niet.’

In dat laatste geval werd zowel de man als de vrouw van de Arreoy uitgesloten en daarmee van de erbij behorende seksuele vrijheden. Daarnaast ging de vrouw voortaan door het leven als ‘Whannownow’, draagster van kinderen. Banks zei hier verontwaardigd over dat dit ‘een onder deze mensen net zo schandelijke titel [was] als hij in elke goede en fatsoenlijk bestuurde maatschappij eerbaar zou zijn’.⁶¹

8

De heroïsche reis duurde nog twee jaar voort. Ze voeren om de twee eilanden van Nieuw-Zeeland heen, brachten de oostkust van Australië (inclusief Botany Bay) in kaart en ontkwamen op de Great Barrier Reef ternauwernood aan een rampzalige schipbreuk.*

Twaalf maanden na hun vertrek van Tahiti, tijdens de noordwaartse tocht in de richting van Straat Torres en Nederlands-Indië, blikte Banks in een van zijn zeldzame filosofische passages terug op alle inheemse volkeren die hij gezien had. Dichter bij het concept van de ‘edele wilde’ zou hij nooit komen. ‘Zo leven deze mensen, ik zou bijna zeggen gelukkig, tevreden met weinig, ja, met bijna niets. Op veilige afstand van zorgen om rijkdom of zelfs maar wat wij Europeanen als noodzakelijkheden beschouwen, zorgen die de voorzienigheid misschien wel bedacht heeft als tegenwicht van het genoegen dat men aan dergelijke felbegeerde verworvenheden beleeft. Zij nemen toe met de groei van de rijkdom en bieden daardoor in zekere mate evenwicht in het geluk tussen de rijken en de armen.’

Hij moet dit onderwerp met zowel Cook als Solander uitgebreid besproken hebben, want Cook is in zijn scheepsjournaal ook uitgebreid op de oppervlakkigheid van de Europese ‘beschaving’ ingegaan. Waar Cook vasthield aan de Europese vormen en discipline, dacht Banks vooral aan de overvloed van de Europese behoeften. Het waren waarschijnlijk wel de bespiegelingen van een man die het nooit aan iets ontbroken had. ‘Daaruit blijkt hoe gering de werkelijke behoeften van de mens zijn, en dat wij Europeanen die hebben opgeschroefd tot een hoogte die deze volkeren, als wij het hun konden uitleggen, ongelooflijk zou voorkomen. En wij zullen niet ophouden ze te blijven opschroeven zolang er nieuwe weeldegoederen worden uitgevonden en er nieuwe middelen voor de aanschaf ervan worden gevonden; hoe snel die weeldegoederen tot noodzakelijkheden verworden, wordt afdoende aangetoond door het universele gebruik van sterke drank, tabak, kruiden, thee etcetera, etcetera.’⁶²

Op 3 september 1770 schreef Banks nog een bespiegelende bijdrage, dit keer over de toestand waarin het scheepsgezelschap meer dan twee jaar na het vertrek uit Engeland verkeerde. De algemene gezondheid was uitstekend, het gezag was onverminderd doeltreffend en de verschrikkingen van de Great Barrier Reef hadden aangetoond hoe fantastisch de bemanning in tijden van crisis nog een eenheid kon vormen. Het gevoel van uitputting en het verlangen naar huis en haard namen wel toe. ‘Het merendeel had nu flink last van het verlangen naar huis, iets wat artsen onder de naam nostalgie zelfs tot een ziekte hebben bestempeld; ik kan aan boord van het hele schip op Solander, de kapitein en mijzelf na niemand vinden die er niet door getroffen is, maar wij drieën hebben dan ook voortdurend bezigheden voor de geest en die vormen de beste, zo niet de enige remedie tegen de aandoening.’⁶³

En toch was het precies op dit punt, met driekwart van hun reis veilig achter de rug, in de eerste semi-Europese havenstad die zij sinds hun vertrek aandeden, dat de echte rampspoed toesloeg. Ze meerden af in Batavia op Java en hier werd de volledige bemanning getroffen door de dodelijke combinatie van malariakoorts en dysenterie. Tussen november 1770 en maart 1771, toen zij Kaap de Goede Hoop bereikten, verloor de Endeavour zevenendertig man, wat neerkwam op bijna de helft van de oorspronkelijke bemanning. Op een gegeven ogenblik kon Cook nog maar veertien man aan dek verzamelen. Het persoonlijke team van Banks werd ook van acht naar vier teruggebracht. Sterrenkundige Green overleed, wetenschappelijk secretaris Spöring overleed, Tupia en zijn zoontje Tayeto overleden, scheepsarts Monkhouse overleed, scheepskok Thompson overleed, scheepstimmerman Satterley overleed, eerste stuurman Molineux overleed, eerste luitenant Hicks overleed, en ook Parkinson, de trouwe tekenaar van Banks, overleed. En als Banks hem niet zo vorstelijk verzorgd had, dan zou ook Solander zijn overleden.⁶⁴

Banks leed zelf ook weken achtereen aan amoebedysenterie en was soms zo zwak dat hij ‘nauwelijks nog de trap zelfs maar af kon kruipen’, en hij ‘ervoer pijn, bijna zo erg als van de verdoemden’. De sterfgevallen hadden een verwoestende invloed op zijn herinneringen aan de expeditie. Toen Engeland alweer in zicht kwam, hoorde de bemanning op een nacht ook nog eens het klaaglijke huilen van het alom geliefde teefje Lady. De volgende ochtend vonden zij de windhond uitgestrekt op een stoel in de hut, nog wakend over de schrijftafel van Banks, maar overleden.

Bij aankomst in Londen, op 13 juli 1771, had Banks weinig reden voor uitbundigheid. Hij was kapot en gedesoriënteerd. De pastorale herinneringen aan Tahiti waren meer dan twee jaar oud en in plaats daarvan werden zijn gedachten beheerst door de dood van tal van vrienden en scheepsmaten. Voor Solander, nog altijd erg zwak, was het gevaar nog niet geweken. Zijn eigen familie was niet in de stad om hem te begroeten en te feliciteren, maar voor de zomermaanden ‘verspreid over alle uithoeken van het koninkrijk’. Bij aankomst schreef hij wel onmiddellijk zijn vriend en lid van de Royal Society, Thomas Pennant. ‘Ik moet voor het ogenblik volstaan met een paar korte regels. [...] De heren Buchan, Parkinson en Spöring zijn allen dood, evenals onze sterrenkundige, zeven officiers en ongeveer een derde van de bemanning, gestorven aan ziekten die wij opliepen in Oost-Indië – en dus niet in de Stille Zuidzee, waar gezondheid met hoofdletters wordt geschreven. Ik hoop dat u tevreden zult zijn over onze verzameling. [...] Ik moet nu [mijn familie] bezoeken voordat ik regelingen ga treffen of mij ergens mee ga bemoeien. [...] Gras, dat is wat ik intussen nodig heb. Gezouten voedsel en zeelucht zijn voor mij geweest wat te veel haver voor het paard is. Over enkele dagen zal ik begrijpelijker kunnen schrijven, nu ben ik gek, gék, knettergek. Mijn arme hersens tollen van alle sensaties.’⁶⁵

Zijn zus Sophia toonde zich in Revesby (Lincolnshire) buitengewoon gelukkig met zijn veilige terugkeer. Zij dankte de ‘genadige God die mijn liefste broer dagelijks beschermde tegen de gevaren – en die waren groot – van de zee!’ Haar plotselinge uitbarsting van vroomheid toonde aan hoe zeer zij zich bewust was geweest van de enorme risico’s. Haar broer had die voortdurend gebagatelliseerd, maar ze uiteindelijk ternauwernood overleefd. Namens hem beloofde ze liefdevol (en tevergeefs) dat hij zijn gedrag zou beteren en het christelijke geloof zou omarmen. Haar broer was helaas ‘niet verlicht door de heldere zon van het evangelie’, maar ze stond ervoor in dat hij goede bedoelingen had; hij was er zo een die ‘naar zíjn geloof alles probeert wat in zijn vermogen ligt om de wil van het opperwezen te doen geschieden’.⁶⁶

Sophia had waarschijnlijk alle reden zich zorgen over de geestestoestand van Joseph te maken. Voor zijn herstel bleef hij veertien dagen op het landgoed van zijn familie in Lincolnshire, maar hij sprak zelfs met zijn zus nauwelijks over zijn ervaringen. Hij wandelde, at, joeg en sliep, at nog wat en sliep weer.

Bij zijn terugkeer in Londen ondernam hij geen pogingen om contact met Harriet Blosset te leggen, terwijl James Lee en Harriets moeder overduidelijk verwachtten dat er een verloving zou worden aangekondigd. Door zijn ervaringen was hij volkomen ongeschikt voor een rustig, getrouwd bestaan. Enkele aanwijzingen hiervoor waren afkomstig van een roddelende vriend van Thomas Pennant, maar zelfs als die informatie niet precies klopt, zeggen de verhalen wel iets over de verwarring waaraan Banks ten prooi was gevallen. ‘Na zijn terugkeer in Engeland besteedde [Banks] de eerste week geen enkele aandacht aan juffrouw Blosset. [...] Hierop reisde juffrouw Blosset naar Londen af en schreef ze hem een brief waarin zij hem om een verklarend onderhoud vroeg. Banks antwoordde daarop met een brief van twee of drie kantjes waarin hij uitlegde dat hij van haar hield maar dat hij te wispelturig en temperamentvol voor een huwelijk was.’ Ze hebben elkaar nog ten minste één keer ontmoet, en bij die gelegenheid zou Harriet hebben gehuild en ‘in zwijm zijn gevallen’.⁶⁷

Er werden in augustus nog meer roddels verspreid, door de schrijfster Fanny Burney en lady Mary Coke. Het verhaal over de gebreide vesten zorgde voor grote hilariteit. ‘De heer Morris voerde zoals gewoonlijk weer het hoogste woord. Hij zei dat hij hoopte dat de heer Banks, die juffrouw Blosset na zijn terugkeer had verzocht hem van hun huwelijksvoornemen te ontheffen, in elk geval het materiaal zou vergoeden voor alle bewerkte vesten die ze tijdens zijn reis om de wereld voor hem gemaakt had.’⁶⁸

Er begonnen verhalen over gebroken beloften en schandalen de ronde te doen. Iemand stelde voor dat Banks ‘voor het leed dat hij had aangericht onmiddellijk aan de schandpaal moest worden genageld’.⁶⁹

Een vriend van James Lee, dr. Robert Thornton, beweerde later dat Banks Harriet voor zijn vertrek een verlovingsring had gegeven en ‘vele plechtig beloften’ had gedaan, die hij nu harteloos verbrak. Volgens Thornton waren het gevoel en de moraal van Banks bedorven door de verleidelijke vrouwen van Tahiti en hun vrije seksuele gedrag. ‘Sommige mensen zijn zo kwaadaardig dat ze zeggen dat zijn smaak verpest is door de elegante vrouwen van Otaheite, die in hun verschijning wel iets héél bijzonders moeten hebben gehad om zo’n man te betoveren, en dat Banks na zijn terugkeer inderdaad bij de jongedame en de plan-ten op bezoek ging. Zij zou bij die gelegenheid hebben gemerkt dat haar geliefde nu meer oog had voor een plant of zelfs een vlinder dan voor haar superieure charme.’ Voor Harriet eindigde de drie jaar wachten in ‘een verpletterende teleurstelling’.⁷⁰

Maar wellicht was er toch vooral sprake van opluchting. De vriendelijke Solander, die Harriet en haar moeder kende en aardig vond, maar die natuurlijk ook getuige was geweest van het antropologische gedrag van Banks op Tahiti, raadde beide partijen voorzichtig aan de zaak verder te laten rusten.⁷¹ Banks bood Harriets voogd James Lee een ‘substantieel’ geldbedrag, en dat werd als een soort bruidsschat voor haar toekomst geaccepteerd. Het zou om £ 5000 zijn gegaan, de helft van het bedrag dat hij aan de expeditie had uitgegeven, wat de indruk wekt dat er bij Banks van meer dan een gewoon schuldgevoel sprake was; hij kon het zich natuurlijk permitteren vrijgevig te zijn. Harriet Blosset trouwde niet veel later met dr. Dessalis, een deugdzame geestelijke annex botanicus, en werd ‘gezegend met een omvangrijk en prachtig gezin’.⁷²

De geruchten over het gedrag van Banks met Tahitiaanse meisjes bleven nog maanden hardnekkig door Londen waren. Of dat de werkelijke reden was dat hij met juffrouw Blosset brak (of zij met hem) is niet bekend, maar er circuleerden in elk geval allerlei satirische rijm -pjes, fictieve ‘brieven’ en grappige spotprenten, waarin zijn subtropische vlindernet en zijn microscoop vaak een suggestieve rol spelen. Op een van de tekeningen jaagt hij op een prachtige vlinder met de naam ‘Miss Bl...’

Ongeacht het waarheidsgehalte van deze verhalen was duidelijk dat Banks bij zijn terugkeer een ander mens was, en het kostte hem dan ook een aantal jaren om zich weer naar gebruikelijke gedragscodes te schikken. Nog meer dan de hele zaak met Blosset raakte hij wellicht uit het lood door de roem die hem plotseling overviel. Toen zij in augustus in Londen terugkeerden, ontdekte Banks tot zijn enorme verbazing dat de expeditie als een nationale triomf werd binnengehaald. Behalve kapitein Cook werden ook Solander en hij als beroemdheden behandeld.

Op 10 augustus werden ze uitgenodigd om op Windsor Castle kennis te maken met koning George iii. Voor Banks mondde de formele ontmoeting uit in een lange tocht door het Windsor Great Park. Er zouden nog veel van die verkenningen volgen. De koninklijke belangstelling voor de botanische mogelijkheden van Kew Gardens was veelbelovend. Bovendien ontstond er al snel een echte vriendschap tussen George (33) en Banks (28). Beide mannen waren in de ban van de wetenschap, ze waren in het bezit van grote stukken land, ze stonden aan het begin van een carrière in het openbare leven en ze waren nog jong en vol hoop.

Hierna volgde een weekeinde van informatieoverdracht in het buitenhuis bij lord Sandwich, het hoofd van de admiraliteit. Banks en Solander werden gefeliciteerd en dineerden meerdere keren bij de Royal Society. In november kregen beiden een eredoctoraat van de universiteit van Oxford. Linnaeus roemde het werk van Banks. ‘Ik kan niet genoeg lof toedichten aan de heer Banks, die zovele gevaren heeft getrotseerd en die meer geld dan wie ook ter beschikking heeft gesteld van het natuurhistorisch onderzoek. Zijn geestdrift kon zonder twijfel slechts door een Engelsman worden opgebracht.’⁷³

De kranten en maandbladen, zoals The Westminster Journal, The Gentleman’s Magazine en Bingley’s Journal, plaatsten steeds vaker verhalen over hun avonturen en de uitnodigingen voor diners stroomden binnen. Kapitein Cook kreeg lof toegezwaaid, maar Banks en Solander groeiden in hoog tempo uit tot wetenschappelijke zwaargewichten. Ze hadden monsters van meer dan duizend nieuwe plantensoorten, meer dan vijfhonderd dierenhuiden en -karkassen en ontelbare inheemse artefacten mee naar huis genomen. Ze hadden nieuwe werelden meegebracht: Australië, Nieuw-Zeeland, maar bovenal de Stille Zuidzee.

Opwinding hield de hogere kringen van Londen in zijn greep. Lady Mary Coke schreef in haar dagboek: ‘Degenen over wie tegenwoordig het meest gepraat wordt, zijn de heren Banks en Solander. Ik heb ze aan het hof gezien, en na afloop bij lady Hertford, maar ik heb ze niet horen vertellen over hun reis om de wereld, wat niettemin heel amusant schijnt te zijn.’⁷⁴ Dr. Johnson praatte met Banks uitgebreid over het ‘zoeken naar kruiden’, en hij dacht dat een ‘vrolijker pen’ dan de zijne zelfs wel een heldendicht kon schrijven. Niet veel later werd Banks geaccepteerd als lid van Samuel Johnsons exclusieve club.⁷⁵ James Boswell voelde, met zijn biografenpen in de aanslag, een ‘grote nieuwsgierigheid’ om de ‘beroemde heer Banks’ te ontmoeten. Hij omschreef hem als ‘een vriendelijke jongeman, heel donker, met een aangenaam voorkomen, makkelijk en mededeelzaam, zonder enige geaffecteerdheid of neiging tot arrogantie’.⁷⁶

Sir Joshua Reynolds schilderde een wilskrachtig portret van Banks in zijn studeerkamer. Zijn donkere haardos was toepasselijk wild en onbepoederd (Boswell noemde het zijn ‘heel donkere’ verschijning), zijn met bont gevoerde jas opengeslagen, zijn vest opengeknoopt, zijn linkerhand op een stapel losse papieren van zijn scheepsjournaal en bij de elleboog een grote globe. De bezielende inscriptie was van Horatius: Cras Ingens Iterabimus Aequor – Morgen zullen wij opnieuw over de wijde watervlakte varen.

Iedereen wachtte nu op een officieel verslag van de grote reis. Sinds Richard Hakluyts reisverslagen (1598-1600) genoten zulke verhalen een enorme populariteit, en naar deze werd verlangend uitgekeken. Een van de voorwaarden voor de reis van de Endeavour was echter geweest dat alle dagboeken en scheepsjournaals na afloop van de reis zouden worden ingeleverd en aan een officiële historicus zouden worden overgedragen. De journaals van Cook en Banks, de notities en botanische waarnemingen van Solander en de dierbare tekeningen van Buchan en Parkinson werden daarom allemaal overgedragen aan een professionele schrijver, die tegen betaling van £ 600 opdracht kreeg een verslag in drie delen te schrijven.

De opdracht werd verstrekt aan de 56-jarige dr. John Hawkesworth, een letterkundige en journalist. Men nam aan dat het werk bij hem in goede handen was, want hij had een reeks korte biografieën op zijn naam staan en voor twee periodieken, The Rambler en The Adventurer, met succes samengewerkt met dr. Johnson (wellicht werkte de misleidende naam van dat tweede tijdschrift, dat niets met ontdekkingsreizen te maken had, als extra aanbeveling). Het onderwerp was een cadeautje, het materiaal was fantastisch (zij het soms een tikkeltje gedurfd), dus het enige wat nodig was, waren nauwkeurigheid, objectiviteit en het vermogen om een levendig verhaal te schrijven. Na bijna twee jaar werk slaagde Hawkesworth in geen enkel opzicht.

Account of Voyages Undertaken [...] for Making Discoveries in the Southern Hemisphere and Performed by [...] Captain Cook [...], het boek van Hawkesworth, verscheen in 1773 in drie delen. Het was lang-dradig, abstract en stond bol van de filosofische uitweidingen. De schrijver was door het minste of geringste geschokt en stond snel klaar met een moreel oordeel. Hij kon niet terugvallen op wetenschappelijke of maritieme ervaring en zijn mening over buitenlandse gebruiken en de inheemse moraal was bevooroordeeld en intolerant. Als Hawkesworth nader op de ‘edele wilde’ inging werd zijn toon al gauw vlammend en provocerend en over de Tahitiaanse dansen en seksuele gebruiken schreef hij met een kostelijke verontwaardiging. De meisjes dansten de timorodee met ‘onvoorstelbaar lichtzinnige bewegingen en gebaren [...] en een losbandige sensualiteit die men in geen enkel ander land kent [...] en die geen enkel voorstellingsvermogen kan bevatten’.⁷⁷

Een eveneens in 1773 verschenen boek over de reis, Journal of a Voyage of His Majesty’s Ship, the Endeavour, was gebaseerd op het scheepsjournaal van Sydney Parkinson en werd geredigeerd door diens broer Stanfield. Er was ruzie met Hawkesworth over de rechten op deze aantekeningen geweest, en ook Banks had nog grote moeite moeten doen om de botanische tekeningen van Stanfield los te krijgen. Hij huldigde het niet onredelijke standpunt dat hij daar als werkgever van Parkinson op de Endeavour voor betaald had. Bovendien had hij de berooide ouders van Parkinson in alle discretie £ 500 gestuurd. Parkinsons overlijden in Batavia zorgde ervoor dat al deze onderhandelingen traag en in een verbitterde sfeer verliepen.

Toen het boek eindelijk verscheen, bleek het stuk over Tahiti kort, maar opmerkelijk levendig, en Banks was er buitengewoon over te spreken. Parkinson had vooral een scherp oog voor de kleine details van het Tahitiaanse leven gehad: hoe de inboorlingen met behulp van een tussen de enkels gespannen touw in kokospalmen klommen, hoe ze vuur maakten door stukken boomschors tegen elkaar te wrijven, hoe ze manden weefden en textiel verfden, hoe ze met hun neus de fluit bespeelden, hoe de meisjes gardenia’s achter hun oren droegen en op de maat van parelmoeren castagnetten dansten, en hoe het meest uitdagende gebaar van de meisjes tijdens de timorodee het tuiten en omkrullen van de lippen was van wat Parkinson ‘het zuinige mondje’ noemde. Kenmerkend voor de jonge Parkinson was ook dat hij had geprobeerd om net zo te zwemmen als de Tahitianen, dat hij op aanraden van Banks een Tahitiaanse woordenlijst had bijgehouden en dat hij – na de nodige aarzeling – op zijn eigen arm een ‘levendige, blauwachtige’ tatoeage had laten zetten. Hij was daar buitensporig trots op geweest.

Twee jaar na zijn terugkeer in Engeland, toen alles wat met Polynesië te maken had helemaal in zwang was, uitte Banks in een kort artikel onder de kop ‘Thoughts on the Manners of the Otaheite’ (Overwegingen bij de zeden van Otaheite) al zijn waardering voor het paradijselijke eiland. Het is een verrassend stuk, koket en suggestief van toon, gekunsteld in zijn klassieke verwijzingen en aanschurkend tegen het mild pornografische beeld dat de Franse filosofen van het paradijs hadden.

‘Op het eiland Otaheite is de liefde de belangrijkste bezigheid, de favoriete, nee, vrijwel de enige weelde van de bewoners, en zowel het lichaam als de ziel van de vrouw wordt tot in het volmaakte voor die populaire wetenschap gekneed. Luiheid heerst hier op welhaast onaangetaste wijze als de vader van de liefde. [...] Behalve wat betreft huidskleur, waarin onze Europese dames alle bewoners van tropische gebieden beslist overtreffen, heb ik nooit elegantere vrouwen gezien dan die op Otaheite. Ontkleed zien ze eruit als de vrouw die bij de Grieken model stond voor Venus de’Medici. De natuur krijgt alle vrijheid, de vormen [ontwikkelen zich] geheel zoals zij willen. En zij beloont deze weelde ruimschoots, in vormen die hier [in Europa] alleen in marmer of op doek bestaan, sterker nog, die de beitel van Phidias en het penseel van Apelles tarten. En deze vormen komen niet voort uit hun kleding: ze zijn niet ingesnoerd zoals onze vrouwen, met gordels die nauwelijks meer meegeven dan ijzer.’78*

Deze tekst circuleerde weliswaar slechts onder kennissen, maar het bood toch een blik op de Tahitiaanse libertijn in Banks. De weg was nu vrijgemaakt voor de uitgave van Banks’ eigen scheepsjournaal. Het manuscript omvatte meer dan tweehonderdduizend woorden en werd aangevuld met honderden van de prachtige illustraties en pentekeningen die hij had laten maken. Er werd besloten tot de uitgave van een foliant met achthonderd afbeeldingen, aangevuld met uitgebreide stukken van het journaal. Solander hielp bij de catalogisering en de redactie. Tot de assistenten behoorde ook de jonge arts Edward Jenner. Het zou het belangrijkste wetenschappelijke werk worden dat Banks in zijn hele leven uitgaf, zijn magnum opus.

9

De ziekten en sterfgevallen die de reis door de Stille Zuidzee tegen het einde teisterden, temperden de wetenschappelijke zwerflust van Banks bepaald niet. ‘Het is mijn wens te ontdekken,’ schreef hij in de daaropvolgende lente, ‘maar het maakt me nauwelijks uit waar ik naartoe word gestuurd. Of ik nu de bronnen van de Nijl of de Zuidpool moet zoeken, tot beide ondernemingen ben ik evenzeer bereid.’⁷⁹

In de zomer van 1772 kreeg kapitein Cook van de admiraliteit de opdracht voor een tweede, veel omvangrijkere reis naar de Stille Zuidzee, nu met meerdere schepen. Banks wilde graag mee op dit nieuwe avontuur, bereidde zich er ook intensief op voor en investeerde duizenden ponden in nieuwe botanische apparatuur. Maar wellicht was de roem hem een beetje naar het hoofd gestegen. Zijn plannen werden steeds ambitieuzer en hij had een stel buitengewone wetenschappelijke en artistieke talenten op het oog die hem moesten begeleiden. De zestien man sterke groep omvatte onder meer de scheikundige en radicaal Joseph Priestley, de schilder John Zoffany en de briljante jonge Londense medicus James Lind (die later de romantische dichter Shelley aan Eton nog les in natuurwetenschappen zou geven).