HITLERS WERELDRIJK

Van Mark Mazower verschenen eerder

Duister continent

Thessaloniki – Stad van geesten

Mark Mazower

Hitlers wereldrijk

De overheersing van Europa door de nazi’s

Vertaald door Hanneke Bos en Mieke Hulsbosch

2009
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2008 Mark Mazower
© 2009 Nederlandse vertaling door Hanneke Bos en Mieke Hulsbosch
Oorspronkelijke titel Hitler’s Empire. Nazi Rule in Occupied Europe
Oorspronkelijke uitgever Penquin Books, Allen Lane
Omslagontwerp Zeno
Omslagillustratie BPK Photo Agency
Auteursfoto Jerry Bauer
Typografie Elgraphic+DTQP bv, Schiedam
ISBN 9789025431419
D/2009/0108/927
NUR 686

Kaarten

1.   De verdwijning van Oostenrijk en Tsjechoslowakije

2.   Polen, 1939-1940

3.   Het westen, eind 1940

4.   Operationele gebieden en kampen, najaar 1942

5.   Europa, 1942

6.   Een overbelast imperium: positionering van de troepen, december 1941

7.   Generalplan Ost

8.   De opdeling van de wereld: Duitse marinekaart, 1942

9.   De ineenstorting van het wereldrijk

Verantwoording

Ik ben veel dank verschuldigd aan de talloze wetenschappers op wier werk ik mij heb verlaten, en aan mijn vele fantastische studenten aan de universiteiten van Princeton, Sussex, Birkbeck en Columbia. Ik wil ook graag de volgende personen bedanken, die me de gelegenheid hebben geboden mijn ideeën op hen en hun collega’s los te laten: Florent Bayard, Pieter Lagrou en Henri Rousso; Charles Dellheim; Richard Evans; Ido de Haan en Pieter Romijn; Tony Judt; Erez Manela; Anthony Pagden en Sanjay Subrahmanyam; Robert Pippin; en Gyan Prakash. Marilyn Young, Fred Cooper, Fritz Stern, Sheldon Garon en Phil Nord leverden uiterst nuttige reacties en commentaar, evenals de deelnemers aan de Balzan-workshops van Birkbeck College, georganiseerd door David Feldman, Jessica Reinisch en Elisabeth White.

Ik heb eveneens enorm veel baat gehad bij de intellectuele steun en vriendschap van mijn collega’s van Columbia University. Mijn dank gaat uit naar mijn mededeelnemers in het onderzoeksproject over de Duitse bezetting in het Center for International History, en in het bijzonder naar Alan Brinkley, Matthew Connelly, Victoria de Grazia, Isobel Hull, Rashid Khalidi, Martti Koskenniemi, Gregory Mann, Susan Pedersen, Anders Stephanson en John Witt. Ik heb advies van onschatbare waarde gekregen van Volker Berghahn, Holly Case, Fred Cooper, Tomislav Dulic, Laura Engelstein, Catherine Epstein, Alison Frank, Carol Gluck, Gabriella Gribaudi, Hans-Christian Jasch, Pieter Judson, Simon Kitson, Pieter Lagrou, Mark Lilla, Kiran Patel, Susan Pedersen, Derek Penslar, Rachel Phipps, Pieter Romijn, Lidia Santarelli, Ben Shephard, Leonard Smith, Tim Snyder, Anders Stephanson, Adam Tooze, Mark von Hagen, Yfaat Weiss en Tara Zahra. Velen van hen hebben tijd vrijgemaakt in hun eigen drukke planning om concepten te lezen en verbeteringen voor te stellen, waarvoor ik hen allen zeer dankbaar ben. Jessamyn Abel, Holly Case, Catherine Epstein, Benjamin Martin, Leonard Smith, Tim Snyder en Tara Zahra maakten mij ook deelgenoot van ongepubliceerd werk dat uiterst behulpzaam was. Net zo waardevol, op een indirectere manier, waren mijn gesprekken in de loop der jaren met wijlen Francis Carsten, Eric Hobsbawm, Claudio Pavone, Carl Schorske en Fritz Stern – iconen van het ambacht van de historicus die deze tijd zelf hebben meegemaakt. Het grootste deel van dit boek is geschreven tijdens een verlof van Columbia. Ik wil de Faculteit Geschiedenis graag bedanken omdat ze me deze tijd heeft gegund, en David Blackbourn, Patricia Craig, Peter Hall en Charles Maier omdat ze me zo hartelijk hebben ontvangen in het Center for European Studies van Harvard University en de buitengemene rijkdom van de Widener Library voor me hebben ontsloten. Andrew Wylie, altijd geweldig ondersteunend, heeft gewaakt over de optimale condities voor de productie van het boek. Simon Winder was degene die me voorstelde het te schrijven en is sindsdien een bron van geweldige ideeën, aanmoedigingen en gezond verstand geweest. Als altijd had ik het niet kunnen stellen zonder het waardevolle advies, het kritisch lezen en de vriendschap van Peter Mandler. Maar voor wat ik verschuldigd ben aan Marwa Elshakry, die de afgelopen jaren met de nazi’s heeft geleefd, ontbreken de woorden me. Het enige wat ik kan zeggen is dat zowel dit boek als de auteur veel slechter af waren geweest zonder haar ongelooflijke geduld, haar medeleven en haar diepe inzicht: Elfi shukr, ya habibti. Ik wil ook graag mijn schoonouders, mijn schoonzussen en Nadeem bedanken voor de vriendschap die ze me schenken, en mijn broers en hun dierbaren voor hun constante steun. En wat mijn dierbare ouders betreft: ik heb langer dan ik me kan herinneren en op meer manieren dan ik me rekenschap kan geven geprofiteerd van hun steun en aanmoediging. Dit boek is voor hen.

Afkortingen en acroniemen

AK

Armja Krajowa (‘leger in het land’, ondergronds leger)

BFC

British Free Corps

DAF

Deutsche Arbeitsfront (Duits Arbeidsfront)

DEST

Deutsche Erd- und Steinwerke GmbH (Duitse Grond- en Steenwerken N.V.)

DVL

Deutsche Volksliste (Duitse Volkslijst)

EAM/ELAS

Ethniko Apeleftherotiko Metopo/Ellinikos Laikos Apeleftherotikos Stratos (Nationaal Bevrijdingsfront/Grieks Volksbevrijdingsleger)

ECE

Economic Commission for Europe (Economische Commissie voor Europa)

GPO

Generalplan Ost (Algemeen Plan Oost)

HJ

Hitlerjugend (Hitlerjeugd)

HKT

Ha-Ka-Ta (Duitse Oostmarkvereniging)

HSSPF

Höhere SS- und Polizeiführer (Hogere SS- en Politiecommandant)

JNF

Jewish National Fund (Joods Nationaal Fonds)

KdF

Kraft durch Freude (Kracht door Vreugde)

KONR

Komitet Osvobozjdenia Narodov Rossii (Comité voor de Bevrijding van de Volken van Rusland)

LVF

Légion des Volontaires Français contre le Bolchévisme (Legioen van Franse Vrijwilligers tegen het Bolsjewisme)

MSR

Mouvement Social Révolutionnaire (Sociaal-Revolutionaire Beweging)

NKVD

Narodny Komissariat Vnoetrennich Del (Volkscommissariaat van Binnenlandse Zaken)

NS

Nasjonal Samling (Nationale Eenheidspartij)

NSB

Nationaal-Socialistische Beweging

NSDAP

Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Duitse Nationaal-Socialistische Arbeiderspartij)

OEES

Organisatie voor Europese Economische Samenwerking

OKH

Oberkommando des Heeres (Opperbevel van de Landmacht)

OKW

Oberkommando der Wehrmacht (Opperbevel van de Strijdkrachten)

OMi

Ostministerium: Reichsministerium für die besetzten Ostgebiete (Rijksministerie voor de Bezette Gebieden in het Oosten)

OSTI

Ostindustrie GmbH (Oostindustrie N.V.)

OT

Organisation Todt

OUN

Orhanizatsia Oekrajinskych Natsionalistiv (Organisatie van Oekraïense Nationalisten)

RKFDV

Reichskommissariat für die Festigung des deutschen Volkstums (Rijkscommissariaat voor de Versterking van het Duitse Volkseigen)

RNP

Rassemblement National Populaire (Nationale Volksgroepering)

RSHA

Reichssicherheitshauptamt (Centrale Politie- en Inlichtingendienst)

RuSHA

Rasse- und Siedlungshauptamt (Bureau Rassen- en Hervestigingszaken)

RVL

Reich, Volksordnung, Lebensraum (tijdschrift)

SA

Sturmabteilung

SD

Sicherheitsdienst (Staatsveiligheidsdienst)

SHAEF

Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Hoofdkwartier Opperbevel Geallieerde Strijdkrachten)

SiPo

Sicherheitspolizei (Veiligheidspolitie)

SOE

Special Operations Executive (afdeling Britse geheime dienst)

SOL

Service d’Ordre Légionnaire (ook: Milice)

SS

Schutzstaffel

SSPF

SS- und Polizeiführer (SS- en Politiecommandant)

STO

Service du Travail Obligatoire (Verplichte Arbeidsdienst)

UNRRA

United Nations Relief and Rehabilitation Administration (VN-Hulporganisatie voor Vluchtelingen en Ontheemden)

VDA

Verein für das Deutschtum in Ausland (Vereniging voor het Duitse Volkseigen in het Buitenland)

VNV

Vlaamsch Nationaal Verband

VoMi

Volksdeutsche Mittelstelle (Centraal Bureau voor de Repatriëring van Volksduitsers)

WVHA

Wirtschafts-Verwaltungshauptamt (Bureau Economische en Bestuurlijke Zaken)

OB

ydowska Organizacja Bojowa (Joodse Strijdorganisatie)

ZWZ

Zwzek Walki Zbrojnej (Unie voor de Gewapende Strijd)

Voorwoord: Vanuit Varzin bekeken

Hoewel de geleidelijke terugval en het uiteindelijke uitsterven van de menselijke rassen een ingewikkelde kwestie is, kunnen we wel zien dat er veel factoren in het spel zijn.

Charles Darwin, The Descent of Man (Londen, 1871), 230

De ooievaars waren al aan hun trek begonnen toen de eerste Duitsers Oost-Pruisen ontvluchtten. Dat was in de nazomer van 1944. Tegen januari, het was twintig graden onder nul, ploeterden meer dan drie miljoen vluchtelingen met hun dieren naar het westen, op de vlucht voor de wraak van het Rode Leger. Kilometer na kilometer schuifelden ze door de sneeuw en vulden de wegen, de Duitse troepen hinderend die zich op de aftocht hadden begeven. De laatste burgertreinen zaten stampvol ‘ineengedoken vormen, stijf van de kou, nauwelijks in staat zich overeind te houden en de trein uit te klimmen; dunne kleren, vodden vaak, een paar dekens over gebogen schouders, grijze, ingevallen gezichten’. Naarmate het front dichter naderde, liepen ook de concentratiekampen leeg. De gevangenen werden dieper het Derde Rijk in gemarcheerd. Achterblijvers werden doodgeschoten door hun bewakers, die de lichamen aan de kant van de weg lieten liggen.¹

In de mensenmassa bevond zich een jonge Duitse aristocrate die het landgoed van haar familie in Oost-Pruisen was ontvlucht. Na vier weken in het zadel was gravin Marion Dönhoff afgemat de Weichsel overgestoken. Ze had haar paard over de dichtgesneeuwde landwegen van Pommeren gedreven, toen ze zich plotseling realiseerde dat ze voor de poort van het voormalige buiten van Otto von Bismarck in Varzin stond. In de memoires die ze jaren later schreef, vertelt ze hoe ze de statige, met eiken omzoomde oprijlaan in reed om beschutting te zoeken tegen de sneeuwjacht. Voor het huis stonden twee grote paardenkarren, hoog opgetast met kisten: het familiearchief van de Bismarcks werd voor alle zekerheid naar het westen verhuisd.

Binnen trof ze de eenentachtigjarige gravin Sybille von Arnim, die besloten had achter te blijven in het huis waar haar kinderen geboren waren en waar haar man, een zoon van Bismarck, jaren geleden was gestorven. Die avond onthaalde Von Arnim haar gast bij het diner op verhalen over het leven aan het hof van de Kaiser. Of ze toen ook heeft gezegd dat ze de Führer ooit als opvolger van haar schoonvader had binnengehaald weten we niet, maar misschien weerspiegelde haar weigering om het landgoed te verlaten haar teleurstelling over het Derde Rijk en zijn leider, en haar gevoel dat mét de nazi’s nog een veel oudere wereld verloren ging. In de stijfbevroren grond van de tuin lag een versgedolven graf op haar te wachten. Nauwelijks twee weken nadat ze haar gast uitgeleide had gedaan, stond het Rode Leger voor de poort. Von Arnims zelfmoord zou te midden van de chaos en het geweld van die weken onopgemerkt blijven.²

Aan de andere kant van de wereld lag een heel ander Varzin begin 1945 eveneens onder vuur. Dit Varzin was een ontoegankelijke tropische vulkaan aan de zuidoostrand van het oorlogsimperium van Japan in de Grote Oceaan. Duizenden Japanse soldaten, de voorhoede van een invasiemacht die Australië had moeten binnenvallen, zaten hier in de zinderende hitte op de hellingen in de val. Verrast door de opmars van de Brits-Amerikaanse troepen werden ze onderworpen aan felle luchtaanvallen. Terwijl de Corsairs en Ventura’s in golven aan kwamen vliegen en de marinebasis (ooit de grootste in de regio) bestookten, zochten de soldaten dekking onder het dichte bladerdek van de verwilderde kokosplantages. In de zomer gaven 85 000 van hen zich over, met achterlating van kilometerslange tunnels, geschutsemplacementen en bunkers in de mangrovemoerassen, enkele Koreaanse prostituees, een handvol uitgemergelde krijgsgevangenen en massagraven in het achterland.

Mount Varzin (of Varzin-Berg, zoals het toen heette) is een dichtbeboste, actieve vulkaan in een gebied dat zware regens en een groeizame vochtigheidsgraad kent. De berg torent boven de schitterende natuurlijke haven van Blanche Bay op het eiland New Britain uit. De Duitsers hadden het Neupommern genoemd, een buitenpost van hun nieuwe koloniale rijk in de eilandengroep die tot op heden de naam Bismarckarchipel draagt. Neupommern bevond zich ten oosten van Kaiser-Wilhelms-Land, dat voor de oorlog deel uitmaakte van de uitgestrekte kolonie Duits-Nieuw-Guinea in de Grote Oceaan. Bismarcks diplomatieke hoogstandje dat tot de schepping van dit gebiedsdeel had geleid, werd gememoreerd in de namen van de eilanden, vulkanen en nederzettingen. Zo heette een van de grootste plaatsen op het schiereiland Gaselle Herbertshöhe, naar zijn oudste zoon. Misschien sterkten die bekende namen het zelfvertrouwen van de Europeanen: de lutherse zendelingen die inheemse zieltjes wonnen voor Christus, de koprahandelaars en schippers die plantages hadden gesticht en de wilden als arbeiders hadden ingezet, de antropologen, en de botanici die de zeldzame bomen, orchideeën en vlinders van het eiland verzamelden en classificeerden.

De pakweg 16 000 mensen die al op het schiereiland woonden, hadden er echter minder aandacht voor dan de paar honderd nieuwkomers. ‘De inboorlingen kennen de namen die de Europeanen hebben gegeven natuurlijk niet,’ schreef de eerste etnograaf op het eiland, ‘en de laatsten kennen de inheemse bestemmingen net zo min. Bijgevolg gebeurt het wel dat op drift geraakte inboorlingen niet naar hun thuisland kunnen worden teruggestuurd als ze eindelijk in hun kano’s een nederzetting bereiken, omdat de naam die ze als woonplaats opgeven volslagen onbekend is.’ Voor de mensen die in de dorpen op de hellingen woonden, had de naam Varzin geen enkele betekenis; de inboorlingen leken het vaak zelfs geheel zonder plaatsnamen te stellen. De Europese kolonisten konden op die manier niet leven: voor hen betekenden namen macht.

In hetzelfde jaar dat de Duitse claim op de eilanden internationaal erkend was, was Sybille von Arnim in het huwelijk getreden met Wilhelm von Bismarck. In die dagen ruilde haar schoonvader, inmiddels al aardig op leeftijd, Berlijn nog af en toe in voor zijn buiten in Varzin. Het grote landhuis in de bossen van Pommeren was de beloning voor zijn rol in de nederlaag van het Habsburgse leger en de omvorming van Pruisen tot leider van een verenigd Duits rijk. In 1870 had hij zich hier, aan de vooravond van de oorlog met Frankrijk, teruggetrokken: de Duitse keizer moest maar zien hoe hij het zonder hem stelde. Maar Varzin was meer dan een toevluchtsoord. Het had een van de eerste telefoonverbindingen van het land met de hoofdstad; hierheen had Bismarck zijn collega’s ontboden en vanhieruit had hij vele staatszaken geregeld. Zijn rusteloze, nerveuze aard kwam er in de nabijheid van de natuur tot rust en vond er een haast mystieke bevestiging van de kracht van het land zelf, die verder ging dan puur snobisme: in zijn gedachten vertegenwoordigde Varzin zijn koninkrijk op aarde. Het was, zo stelde een historicus, ‘het Reich in het klein’.

In dit eigen rijkje, met zijn bossen, zijn velden en zijn dorp, kweekte Bismarck tropische vruchten in zijn kassen en zette hij een grote papierfabriek op. De grondstoffen werden geleverd door 4000 hectare bos in de omgeving, de arbeiders woonden in de buurt. Er waren wat arbeidsconflicten op het landgoed: veel Duitsers uit de plaatselijke boerenstand die de haast feodale omstandigheden zat waren, zochten hun heil in steden in het westen. Net als veel andere grootgrondbezitters in de regio loste Bismarck het probleem op door goedkope Russische en Poolse trekarbeiders in te zetten. En zo gaf de architect van het moderne Duitsland vorm aan een levenswijze die in toenemende mate van niet-Duitse arbeidskrachten afhankelijk was.³

Namen alleen waren niet voldoende om de situatie in het nieuwe Duitse tropische paradijs te beheersen. Ook met de inboorlingen moest iets gebeuren, zowel met degenen die men kon leren om kopra, tabak en koffie te oogsten en verwerken als met degenen die liever tussen de frangipanes, palmen en wasbomen op dieren en elkaar joegen. Wilde men deze naakte ‘kinderen van de natuur’ op de juiste manier kunnen benaderen, dan moest men ze eerst beter begrijpen, en het was belangrijk – zo vonden de nieuwe meesters van het land althans – dat Duitsland liet zien dat het ook op dit gebied zijn mannetje stond. ‘Nu de opdeling van de aarde tussen de beschaafde staten van Europa en Amerika voltooid is,’ schreef een museumbestuurder rond de eeuwwisseling, ‘wordt het wetenschappelijk onderzoek van de aarde ook steeds meer een nationale zaak.’ De Duitse lezers moesten doordrongen worden van het belang van een wetenschappelijk begrip van rassenzaken voor de opbouw van een wereldrijk, want

men moet een volk dat men wil regeren eerst doorgronden. Men kan niet van een primitief volk verwachten dat het vertrouwd raakt met de complexe structuren van onze beschaving, met ons verfijnde inzicht in voor hen volslagen vreemde visies op het recht of morele concepten. In plaats daarvan moeten wij ernaar streven hún cultuur, hun gedachten en hun sentimenten te begrijpen.⁴

Richard Parkinson, de wegbereidende etnograaf van Varzin-Berg, zou het zeker met hem eens zijn geweest. Hij was begonnen als bedrijfsvoerder van een Duitse plantage, maar had nog andere pijlen in zijn koker. In 1896 had hij zes Tolaidansers naar de Koloniale Tentoonstelling in Berlijn gestuurd, hij had de grootste particuliere collectie inheemse artefacten van het eiland opgebouwd en verzamelde planten, vogels, vlinders én (met dank aan het plaatselijk bloeiende kannibalisme) menselijke resten zoals skeletten en schedels, die hij aan musea in het buitenland doorverkocht. Helaas droegen zijn activiteiten bij aan de teloorgang van de tradities die hij zo belangrijk vond. In 1908 merkte een bezoeker aan Varzin-Berg op dat veel culturen ‘bijna of geheel verdwenen zijn; in sommige gevallen zijn de inboorlingen zelf verdwenen’.

Parkinson zelf plaatste die ontwikkelingen in een groter geheel. Volgens hem was de vulkaan het strijdperk van een bloedig treffen tussen de twee grootste stammen op het schiereiland Gaselle. In de voorgaande eeuw waren migranten van de naburige eilanden steeds verder landinwaarts opgerukt, naar de hellingen waar de oorspronkelijke bevolking woonde, met als gevolg dat ‘zich toen tussen de twee stammen een strijd had ontwikkeld die tot op heden voortduurt’. De komst van de Europeanen had de druk slechts verder opgevoerd. In de Duitse pers werd gesproken over ‘een onregelmatige, ongebreidelde grensoorlog [Grenzkrieg], die door beide partijen genadeloos wordt uitgevochten’. Hier leek de logica van de darwinistische strijd om het bestaan, van territoriumdrift, al net zo heftig als elders: een existentiële strijd tussen twee primitieve groepen met hun eigen rituelen, talen en vijandigheden.⁵

Op een septemberdag in 1894 had Bismarck op het bordes van zijn landgoed in Varzin gestaan en de strijdkreet van het Duitse nationalisme tegen de Polen laten schallen. De groeiende Poolse aanwezigheid in Duitsland en de bedreiging die deze voor de veiligheid van het land vormde, met name in de oostelijke grensstreek, baarde hem steeds meer zorgen. Weinig politieke kwesties lagen zó gevoelig. Toen hij nog aan de macht was, had Bismarck Duitse boeren aangemoedigd grond te kopen in streken die een Poolse meerderheid kenden. Nu hij met pensioen was, ergerde hij zich aan het gebrek aan belangstelling dat zijn opvolger voor het probleem toonde. Bismarck sprak Pools, hij was geen rabiate racist en landgoederen als het zijne waren afhankelijk van Slavische arbeiders, maar hij was ongerust en nationalistische groeperingen hadden hem gevraagd zich over de kwestie uit te spreken.

Toen hij akkoord ging, togen duizenden vaderlandslievende ‘pelgrims’ in speciaal ingehuurde treinen naar Varzin, waar hij de subversieve activiteiten van de Poolse landadel en geestelijkheid hekelde. Bismarck riep de Pruisische regering op streng op te treden. De territoriale verlangens van de Polen kenden geen einde, zo hield hij haar voor. De Duitsers hadden het primitieve oosten beschaving gebracht, zíj waren de rechtmatige heersers: ‘Ik spreek niet met het doel de Polen aan onze kant te krijgen, want dat is een hopeloze zaak, maar met het voornemen de laatste restjes sympathie die onze landgenoten nog voor de Polen koesteren uit te roeien.’⁶

Bismarck schilderde de regio af als een grensgebied in de rassenstrijd tussen Duitsers en Slaven en gaf daarmee een signaal af voor een nieuw soort etnische massapolitiek. In Berlijn ontstond een uiterst mondige, effectieve pressiegroep die ook van andere politici eiste dat ze ‘het Duitse volkseigen in de Oostmark steunden’. Hoewel de lobbyisten beweerden slechts de Duitse levenswijze en cultuur te willen beschermen, streefden ze er in feite naar de immigratiegolf in te dammen en de Polen, of dit nu nieuwkomers waren of niet, te dwingen uit de Pruisische grensstreek te vertrekken. De Polen die er al woonden, beschouwden Bismarcks woorden als een oorlogsverklaring en mobiliseerden zich eveneens. Ze boycotten Duitse winkels, steunden Poolse kranten en culturele groepen en zorgden dat ze alleen nog grond aan andere Polen verkochten, niet aan Duitsers.

Bismarck zelf was intussen niet helemaal gelukkig met deze ontwikkeling. Hij besefte dat het inlijven van nog meer oostelijke gebieden geen oplossing kon bieden voor het Poolse probleem, want daarmee zouden alleen maar méér Polen in het Duitse keizerrijk komen te wonen. Daarom riep hij tijdens de viering van zijn tachtigste verjaardag in 1895 op tot terughoudendheid. Hij hield een afvaardiging van studenten voor dat ze weliswaar strijdbaar moesten zijn, want ‘het leven is een strijd’, maar niet moesten vergeten dat er voor Duitsland geen noodzaak tot oorlog voeren meer bestond. ‘We hebben gekregen wat we nodig hadden [na de oorlog met Frankrijk]. Verder vechten, vanuit veroveringsdrang en het verlangen naar de annexatie van landen die we niet nodig hebben, heeft me altijd een wreedheid toegeschenen.’ Bij het slot van zijn verjaardagsspeech aangekomen, had de oude man het glas geheven naar de Duitse keizer: ‘Ik hoop dat allen van u die dan nog in leven zijn in 1950 opnieuw met een tevreden gemoed zullen instemmen met de heilwens LANG LEVE DE KEIZER EN HET KEIZERRIJK!’⁷

Bismarck stierf drie jaar later, in 1898; men kan moeilijk verwachten dat hij had kunnen voorzien wat er nog stond te gebeuren. Allereerst werd zijn landgoed in Varzin zelf het middelpunt van een Bismarckcultus. In het park werd een reusachtig monument onthuld, in het bos werd een bescheiden museum geopend en er kwam zelfs een beeld van zijn favoriete paard. Gaandeweg echter betrok de lucht en kwamen de oorlogen waarvoor hij zo bang was geweest tussenbeide. De oorlogszuchtige jonge keizer Wilhelm II naar wie hij het glas had geheven, moest als balling de wijk nemen naar Nederland, de Duitse koloniën in de tropen werden in beslag genomen en de monarchie moest het veld ruimen voor een republiek. Vervolgens probeerden de nazi’s Bismarcks prestaties te overtreffen, maar in plaats daarvan werd Duitsland zelf verwoest, verdeeld en bezet. Pruisen verdween van de kaart, het onafhankelijke Polen werd in ere hersteld en Bismarcks geliefde Varzin kwam aan de verkeerde kant van de grens te liggen. Tegenwoordig heet het Warcino en is het een bosbouwschool voor jonge Polen.

Tijdens het Derde Rijk toonde de regering weinig belangstelling voor de koloniën die Duitsland in 1918 was kwijtgeraakt – de nazi’s waren veel meer geïnteresseerd in de kolonisatie van delen van Europa. De Duitsers die in het aan Australië in mandaat gegeven Nieuw-Guinea waren achtergebleven, volgden de ontwikkelingen aan het thuisfront echter op de voet en toonden zich zelfs zulke enthousiaste aanhangers van het nazistreven dat ze na de Japanse aanval in 1942 door de geallieerden naar een interneringskamp in Australië werden overgebracht. Het kamp werd een kleine voorpost van het nationaalsocialisme aan de andere kant van de wereld, de laatste enclave van het Pacifische rijk van Duitsland. Het werd bestierd door trouwe aanhangers van Hitler die zijn portret in hun kantoor hadden hangen, de gesneuvelde ‘martelaren’ van de NSDAP werden er herdacht en boven de prefabbarakken wapperde de vlag met het hakenkruis. In 1943 werden er avondlezingen over ‘het Duitse oosten’ en de Duits-Italiaanse vriendschap gehouden teneinde het geloof in de uiteindelijke victorie voor Duitsland wakker te houden. Toen de kampbewoners bericht kregen dat de oorlog voorbij was, verbrandden ze hun nationaalsocialistische memorabilia tijdens ‘een sombere, trotse ceremonie’ die werd opgeluisterd met toespraken en ‘liederen over de Duitse strijd, de Duitse moed, de Duitse toewijding en het geloof in Duitsland’. De Australische kampcommandant dwong de geïnterneerden in het kader van hun ‘heropvoeding’ naar films over Bergen-Belsen te kijken en probeerde hen vervolgens, zonder veel succes, over te halen in Australië te blijven.⁸

Hoewel ze dat niet beseften, mochten de kampbewoners van geluk spreken. Ze waren in het Pacifische gebied gevangengenomen en in Australië geïnterneerd. Als Europeanen waren en bleven ze lid van een bevoorrechte heersende kaste. Hoewel nationalisme en oorlogen weinig heel hadden gelaten van de solidariteit onder de Europese koloniale elite in de regio, was het gemeenschappelijke gevoel tot een superieur ras te behoren overeind gebleven. De Duitse geïnterneerden hadden er wel bij gevaren. De Australiërs hadden de inheemse bevolking tijdens het interbellum bruut behandeld, maar voor de Duitsers bleven ze respect tonen, ongeacht hun politieke standpunten. In de Duitse Ostmark zou de geïnterneerden een heel ander lot beschoren zijn geweest. Daar zouden ze eveneens als heersers zijn begonnen, over een Poolse bevolking die als inlanders werd behandeld. Maar aan het eind zouden ze het onderspit hebben gedolven in een darwinistische strijd op leven en dood.

Vanuit Mount Varzin bekeken is het verhaal van de nieuwe wereldorde van de nazi’s niets anders dan Europa’s eigen ‘stammenstrijd’. Maar anders dan bij de Bainings en de Tolais ging het hier wel om een strijd die in zijn omvang, intensiteit en ambities een afspiegeling was van de moderne Europese machtsdrift, van de begeerte tot het verkennen, uitbreiden, identificeren en overheersen van territoria en volken, een verlangen dat de Europeanen naar Afrika, Amerika en zelfs de verste eilanden in de Grote Oceaan had gevoerd. De nazi’s, erfgenamen van deze traditie, deelden dit imperialistische verlangen, maar gaven er een ongekende en, voor de Europeanen uit het begin van de twintigste eeuw, schokkende wending aan: ze trachtten hun wereldrijk in Europa zelf op te bouwen, en wel met een razende vaart van slechts enkele jaren. Hoewel dit boek over het eerste Varzin en de oplaaiende gemoederen in de Duits-Poolse grensstreek gaat, is het geschreven vanuit het perspectief van het tweede. De uiteindelijke betekenis van Hitlers streven naar een wereldrijk is immers dat dit streven niet alleen Europa zelf onherroepelijk heeft veranderd, maar tevens de positie van dit continent in de wereld, en daarmee de wereld zelf.

Inleiding

Hadden we de oorlog kunnen winnen als we geen militaire fouten hadden gemaakt? Ik denk van niet. Het was, op zijn laatst vanaf 1941, al net zo’n verloren zaak als de Eerste Wereldoorlog, omdat de politieke doelen in geen enkele verhouding stonden tot de militaire en economische mogelijkheden van Duitsland. Het enige wat Hitlers merkwaardige manier van oorlog voeren het Duitse volk heeft gebracht, is de dood van miljoenen mensen te veel. Dat is het enige: we hadden de oorlog niet kunnen winnen. Wat mij werkelijk verbaast, en dit is iets waar ik steeds weer aan moet denken, is hoe het toch komt dat een land als Duitsland, dat in het hart van het continent ligt, de politiek niet tot kunst heeft verheven teneinde de vrede te waarborgen, een verstandige vrede […] We zijn zo onvoorstelbaar dwaas geweest te denken dat we de wereld konden uitdagen […] zonder te beseffen dat dit volkomen onmogelijk is in de situatie waarin we ons in Duitsland bevinden. Wat de redenen hiervoor zijn? […] Ik ben geen politicus, ik ben geen historicus. Ik weet het niet. Ik kan het alleen maar vragen.

Generalleutnant Ferdinand Heim in een lezing voor
medekrijgsgevangenen, 23 mei 19451

Begin oktober 1941 stond de Wehrmacht na een reeks overwinningen voor de poorten van Moskou. Hitler was ervan overtuigd dat de Sovjet-Unie verslagen was. Binnen een paar dagen zou hij zich realiseren dat hij zich vergist had, maar toen was het al te laat. Woordvoerders van het ministerie van Propaganda in Berlijn hadden toen al met botte eerlijkheid aan journalisten onthuld wat Europa te wachten stond onder de heerschappij van de nazi’s. De oorlog was voorbij, zo hadden ze gezegd. Het Derde Rijk zou een zelfvoorzienend ‘Europa achter prikkeldraad’ creëren dat elke militaire dreiging het hoofd kon bieden. Duitsland zou ‘veel vrijer en killer’ worden in zijn houding tegenover ‘de door ons overheerste naties’ en ‘er kon geen sprake van zijn dat een of ander nietig staatje de Europese vrede [zou dwarsbomen] met speciale wensen of speciale eisen’. Het Duitse volk werd voorgehouden dat het nieuwe uitdagingen te wachten stond; in het bijzonder zou het aan de nieuwe Euraziatische grens in het oosten te stellen krijgen met het soort aanhoudende schermutselingen waarmee de Britten aan de noordwestgrens van India kampten. Kortom, ze moesten ‘naar het Europese imperialistische ideaal gegidst worden’.2

Hitler als de bouwer van een koloniaal rijk: misschien is dit niet het eerste waar we bij de Führer aan denken, maar het is zonder meer een van de rollen die hij zichzelf had toebedacht. De nazi’s geloofden dat het hun gegeven was een rijk te stichten dat hun de status van wereldmacht zou bezorgen. Hoewel ze nauwelijks konden terugvallen op directe ervaring met overzeese koloniën en maar heel weinig van de Britten in India wisten, waren ze niettemin zeer gegrepen door het denkbeeld dat een klein groepje bestuurders een heel subcontinent kon regeren. Voor de nazi’s was een wereldrijk een ‘ideaal’ of, botter gesteld, een gewelddadige fantasie over raciale overheersing, een demonstratie van het kunnen van een krijgselite die voorbestemd was de scepter te zwaaien over honderden miljoenen onderdanen. De Duitsers moesten in deze deugden getraind worden, geloofde Hitler, zodat ze zich konden meten met de heersers over de ‘grote ruimten’ in de strijd om de rijkdommen van de aarde. Ze waren achtergebleven bij de grote wedloop op Afrika aan het eind van de negentiende eeuw en konden zich evenmin veroorloven de rivaliteit te negeren die na de Eerste Wereldoorlog was losgebarsten. De Britten en Fransen hadden zich al meester gemaakt van het Midden-Oosten, de Japanners waren in 1931 Mantsjoerije binnengevallen en de Italianen waren vier jaar later Ethiopië binnengetrokken. Duitsland had de nodige verloren tijd in te halen.3

De historici zijn er nog steeds niet over uit hoe ver de imperialistische ambities van de nazi’s nu eigenlijk reikten. ‘Vandaag is Duitsland van ons, morgen de hele wereld,’ zong de Hitlerjugend. Maar van wat voor soort heerschappij de Führer droomde valt moeilijk te bepalen. Niemand gelooft serieus dat hij slechts een opportunist was die geen enkel politiek program ten aanzien van het buitenland had, maar heeft hij werkelijk voor ogen gehad de wereld te onderwerpen? Sommige wetenschappers zijn van mening dat de ambities van het Derde Rijk vrijwel onverzadigbaar waren. Zij wijzen erop dat de Duitse marine zich voorbereidde op een transatlantisch conflict en stellen dat Hitler zich liet leiden door een buitenlands beleid dat op confrontatie met de Verenigde Staten stoelde en terugvoerde op de jaren twintig van de twintigste eeuw. Anderen vragen zich af of de plannen werkelijk zo duidelijk lagen of zo ver gingen en benadrukken Hitlers fixatie op Europa en het argument dat hij aanvoerde voor zijn expansiedrift oostwaarts: Lebensraum.4

Hoewel deze twee standpunten elkaar niet uitsluiten, stond Europa in alle opzichten voorop. Het relevante onderscheid dat men in gedachten moet houden, is natuurlijk dat tussen hegemonie en onderwerping. Bijna een eeuw vóór Hitler had Abraham Lincolns minister van Buitenlandse Zaken, William Seward, zijn plannen ontvouwd om de Verenigde Staten tot ‘opvolger [te maken] van de weinige grote staten die beurtelings de scepter hebben gezwaaid over de wereld’. Seward was van mening dat wie ‘de controle over dit continent [heeft] binnen enkele jaren de controlerende invloed in de wereld wordt’. Hij wilde die macht bewerkstelligen via de handel, terwijl Hitler juist macht wilde hebben over grondstoffen en hulpbronnen, maar verder verschillen de hegemoniale ambities van beide heren niet zoveel. ‘Iedere gedachte aan een wereldpolitiek is belachelijk,’ stelde Hitler in oktober 1941, ‘zolang we nog niet meester zijn van het continent […] Als we eenmaal meester zijn van Europa, dan zullen we de dominante positie in de wereld genieten.’5

Zeggenschap hebben over Europa was uiterst belangrijk voor de nazi’s, omdat ze geloofden dat dit werelddeel de spil vormde in het geopolitieke bestel van de hele wereld. In 1904 had de Britse geograaf Halford Mackinder de beroemde uitspraak gedaan: ‘Wie over Oost-Europa heerst, beheerst het Hartland; wie over het Hartland heerst, beheerst het Wereldeiland; en wie over het Wereldeiland heerst, beheerst de Wereld.’ Dat was niet zo’n onwaarschijnlijke gedachte. In 1942 beheersten de Duitsers immers een landmassa die groter was dan de Verenigde Staten en die dichter bevolkt en economisch productiever was dan enige andere plek op aarde. Welke uitdagingen Hitler ook voor toekomstige generaties mag hebben voorzien, het lijdt geen twijfel dat de verovering en consolidatie van dit omvangrijke gebied het hoogtepunt van zijn eigen buitenlandse beleid vertegenwoordigde.6

Dit verklaart ook waarom de nazi’s hun eigen imperialistische ambities op één lijn stelden met die van andere grootmachten. Dat met name de Britten dit niet inzagen, vonden ze onbegrijpelijk. ‘Het schijnt ons toe,’ stelde Alfred Rosenberg, de zelfbenoemde filosoof van het regime, ‘dat ook het Britse koloniale rijk stoelt op de aanspraak dat het in raciaal opzicht dominant is.’ Hadden de twee landen niet een zeer belangrijk punt met elkaar gemeen, namelijk de combinatie van een superieur ras en de afkeer van het bolsjewisme? Anders gezegd: in de optiek van de nazi’s verschilde de dominante rol die zij in Europa wilden spelen niet zoveel van wat de Britten in Azië of Afrika deden. Als ze de Britten ervan konden overtuigen dat geen enkele grootmacht exclusief over het lot van Europa zou mogen beschikken, dan was er geen enkele reden waarom de twee landen elkaar zouden bestrijden. Afrika kon opnieuw verdeeld worden, in de geest van de gesprekken waarmee eind jaren dertig was gestart, en de ambitieuzere blauwdrukken die op de val van Frankrijk waren gevolgd. Voor Hitler hield uitbreiding naar het oosten evenwel een grotere belofte in dan overzeese koloniën het land ooit konden bieden: de gebieden die híj wilde koloniseren, lagen dan ook tussen de Oostzee en de Zwarte Zee.7

‘Als ik precies mag zijn,’ stelde een Duitse functionaris in de Oekraïne in 1942, ‘dan zitten we hier midden tussen de negers.’ Hij had het over het mysterieuze, verontrustende, in nevelen gehulde gebied dat de Duitsers ‘het oosten’ noemden, in hun ogen een barbaarse woestenij van moerassen, ondoordringbare wouden en steppen op de drempel van Pruisen, die er als het ware om vroeg om met Duitse energie en discipline beteugeld en productief gemaakt te worden. De Ostrausch, de ‘roes van het oosten’, miste zijn uitwerking niet op velen die erheen gezonden werden om het gebied te onderwerpen. Een continentaal imperium hield echter ook een groot risico in, want de verafschuwde Untermenschen (die dikwijls fysiek niet te onderscheiden waren van de Duitsers en een steeds belangrijker arbeidspotentieel vormden) zaten hier wel héél dicht bij het Rijk. Die bezorgdheid riep repressieve tendensen van de ergste soort op bij het regime in Berlijn, dat meer dan elk ander bevreesd was voor rassenvermenging.8

In het Derde Rijk zelf speurde de Gestapo op boerderijen en in fabrieken naar Polen, Russen en Oekraïners, wat uiteindelijk uitliep op gevallen van openbare ophanging en massa-arrestaties. In de recent bezette territoria produceerden de oorlog en raciaal getinte angsten echter een veel dodelijker cocktail, aangezien de nazi’s grote toekomstverwachtingen koesterden voor de Europese grensgebieden in het oosten. Dit blijkt wel uit de cijfers van het slagveld: het Britse en het Amerikaanse leger verloren hier elk minder dan een half miljoen manschappen, maar het Russische minstens acht miljoen. Aan het Oostfront sneuvelden 2,7 miljoen Duitsers, vergeleken met 340 000 in West-Europa en 151 000 in Italië. Achter de frontlinies waren de verschillen nog groter. Zo kwamen bij de bevrijding van Parijs ongeveer 1500 Fransen om het leven, maar tijdens de Opstand van Warschau, die tezelfdertijd plaatsvond, kwamen meer dan hónderd keer zoveel Polen om. Van de naar schatting 8,6 miljoen burgerslachtoffers die tijdens de nazibezetting in Europa zijn gevallen, kwam de overweldigende meerderheid uit het oosten; in de Sovjet-Unie kwamen zelfs nog meer mensen om het leven. Dit was een oorlog die zich, anders dan die van 1914-1918, tegen burgers richtte en die voornamelijk werd uitgevochten in de landen die Duitsland als Lebensraum had uitgekozen.9

Oost-Europa moet dan ook het hart vormen van elke studie over het nazirijk, maar daarnaast is er de bredere kwestie van Europa. De Duitsers moesten, zoals gezegd, geoefend worden in het ‘Europese imperialistische ideaal’, woorden die door een groot deel van de meer idealistisch gestemde aanhang van de nazi’s in andere landen letterlijk werden genomen. Zo sprak de rechtse Franse schrijver Pierre Drieu la Rochelle in 1942 de hoop uit dat de Duitsers ‘Europa in de richting van de toekomst zullen leiden’. Ook Goebbels spande zich in om Hitler af te schilderen als de aanvoerder van een Europese kruistocht tegen het communisme. Maar de stortvloed aan antibolsjewistische propaganda uit Berlijn ten spijt bleef Hitler zelf tot het bittere einde toe een Groot-Duits nationalist; in besloten kring benadrukte hij herhaaldelijk dat de oorlog uitsluitend voor Duitsland en het Duitse volk werd gevoerd.10 In december 1944 hield hij zijn legeraanvoerders voor dat hun strijd ten doel had een definitieve oplossing voor de ‘Duitse kwestie’ in Europa te vinden. De oorlog was niet alleen een voortzetting van de Eerste Wereldoorlog, maar van alle Duitse oorlogen uit de negentiende eeuw en had hetzelfde doel: ‘de volledige eenwording van alle Duitsers’.11

In zulke toespraken klinkt Hitler als een typische nationalist, een erfgenaam wellicht van de negentiende-eeuwse pangermanisten. Die hadden net als andere opstandigen een zo groot mogelijke staat nagestreefd waarin zo min mogelijk volksgenoten buiten de rijksgrenzen zouden blijven – precies wat de Poolse en Roemeense nationalisten in 1919 in de wacht hadden gesleept, en wat de Hongaren en Bulgaren in 1940 met hulp van Duitsland probeerden te bereiken. Toch zou het zeer misleidend zijn om alleen deze vrij traditionele dimensie van het nazibeleid te belichten: het veronachtzaamt het cruciale belang van de geopolitieke focus op de heerschappij over de Euraziatische landmassa – de enige wijze waarop Duitsland zich, naar het dacht, met de Verenigde Staten of Groot-Brittannië zou kunnen meten – en besteedt te weinig aandacht aan het rigide biologische racisme, de ongebreidelde wreedheid en de onverschilligheid tegenover het recht die de contouren van het nationalisme van het Derde Rijk vormden.

Daarmee vergeleken was de gedachte dat het Rijk een specifiek Europese missie zou kunnen hebben (iets wat ook in de Eerste Wereldoorlog opgeld had gedaan) lang niet zo belangrijk, met uitzondering van een korte periode in 1940. Toen de Wehrmacht volkomen onverwacht en met een verbijsterende snelheid grote delen van West-Europa, Scandinavië en de Balkan veroverde, werden de oude plannen om het continent door middel van een groot handelsblok onder leiding van Duitsland te regenereren kortstondig uit de mottenballen gehaald. Het beoogde effect – Duitsland als het ‘centrum’ van Europa, als coördinator van een grote internationale markt – wortelde in het negentiende-eeuwse Duitse gedachtegoed. Maar die visie verdween met dezelfde vaart als waarmee ze opgang had gedaan, want hoewel Duitse industriëlen en bankiers (en de nazi’s die met hen geassocieerd werden, zoals Hermann Göring) een rationalisering van de interactie tussen de kapitalistische economieën voorstonden, had Hitler hier nauwelijks belangstelling voor.

Met de inval in de Sovjet-Unie in 1941 verschoof zijn aandacht definitief naar het oosten. Hitler zag de rest van Europa nog slechts als toeleverancier voor de Duitse economie; voor zover er bij het regime sprake was van enig ‘Europees denken’, was dit een bijkomend gevolg van de oorlogsinspanning. Zo werden de methoden die de nazi’s hadden ontwikkeld om de partizanen in Wit-Rusland te bestrijden ook in Zuid-Italië en Finland toegepast. Fritz Sauckel, de grote man van de Arbeitseinsatz, reisde van Frankrijk naar de Oekraïne om toezicht te houden op tewerkstellingsprojecten. Een gewone Gestapofunctionaris kon achtereenvolgens gestationeerd zijn in Zuid-Oostenrijk, Noordwest-Duitsland, de Kaukasus, Polen en Slowakije en zelfs nog even overwegen om te solliciteren naar een post bij de nieuwe koloniale dienst voor Afrika. Oorlog en bezetting waren de instrumenten waarmee de nazi’s een geheel schiepen van het continent, dat uiteindelijk inderdaad ruwweg een kwart van de hulpbronnen zou leveren die door de totale Duitse oorlogsinspanning werden opgeslokt. Maar dit was uitsluitend en alleen een gevolg van de noodzaak om die middelen te mobiliseren: er lag geen positieve visie aan ten grondslag.12

Een van de redenen waarom de Duitsers nalieten een visie over Europa te ontwikkelen, is dat de noodzaak daartoe het grootste deel van de oorlog ontbrak. De Europeanen toonden zich namelijk volgzaam en gaven de Duitsers toch wel wat ze vroegen, iets wat na 1945 gemakshalve werd vergeten. Wie de Duitse bezetting over zich heen had laten komen, prees de wapenfeiten van de verzetslieden en negeerde het feit dat de Duitsers in grote delen van Europa pas op het allerlaatst op verzet waren gestuit. Dat de Duitsers erin geslaagd waren de hulpbronnen van het continent voor hun eigen economie aan te wenden, werd aan dwang toegeschreven. De betrekkingen tussen Berlijn en coöperatieve zakenlieden en ambtenaren in West- en Midden-Europa bleven onbesproken. Hetzelfde gold voor het feit dat duizenden werkloze Franse, Nederlandse, Kroatische, Spaanse en Italiaanse arbeiders al vóór de invoering van het systeem van dwangarbeid vrijwillig in dienst waren getreden van fabrieken in het Derde Rijk.13

Landen als Italië, Hongarije en Roemenië, die aan de zijde van Hitler hadden gevochten en zelf ook bezettingsmachten waren geweest, leden na de oorlog collectief geheugenverlies. De Kroaten en Slowaken hadden een eigen staat verworven, Bulgarije had gebieden in de buurlanden opgeslokt en Hongarije had de meeste territoria die het in 1918 was kwijtgeraakt weer teruggekregen. Mussolini had over een nieuw Romeins rijk gefantaseerd en zijn dienstplichtigen naar de Cycladen gezonden (als ze geluk hadden) of (als ze pech hadden) naar de Sahara, Slovenië of Brits Somaliland. Roemenië had de Oekraïne bestuurd, Odessa met lijken getooid en honderdduizenden soldaten in de strijd geworpen tegen het Rode Leger. Baltische, Wit-Russische en Oekraïense nationalisten hadden aan Duitse zijde gevochten in de hoop er beter van te worden.

Die collaboratie was op zich niet zo’n onbegrijpelijke keus geweest, want Europa werd in 1940 achtervolgd door het echec van het liberalisme en de democratie tijdens het interbellum, en Duitsland dwong respect af met zijn economische en militaire successen. Sommige Europeanen hoopten tegen beter weten in dat de Duitsers meer eenheid zouden brengen op het continent dan de Volkenbond of de Britten of Fransen was gelukt. Anderen legden zich domweg bij de feiten neer. Terugblikkend lijkt die collaboratie wél uiterst naïef, aangezien de Duitsers in de regel volstrekt inadequaat reageerden op de politieke kansen die zich voordeden, waardoor ze zich vrijwel direct impopulair wisten te maken. ‘Dit is in elk geval een van de centrale problemen van het Europa van Hitler,’ stelde de vermaarde Nederlandse historicus Pieter Geyl, die anderhalf jaar in Buchenwald zat, ‘dit conflict tussen de aantrekkingskracht van bepaalde tendensen van de Nieuwe Orde en de toenemende ontgoocheling die de dagelijkse praktijk van de veroveraar met zich meebracht.’14

De diepere oorzaak hiervan was Hitlers nationalisme of liever gezegd zijn overtuiging dat niemand ertoe deed of in politiek opzicht vertrouwd kon worden, behalve de Duitsers zelf. En dus konden de soevereiniteit en onafhankelijkheid van zijn bondgenoten altijd terzijde worden geschoven en de politieke aspiraties van de collaborateurs ieder moment worden genegeerd. Hitler besteedde totaal geen aandacht aan de oproep om een Europees program op te stellen dat kon wedijveren met het Atlantisch Handvest van de geallieerden – voor hem telde slechts dat hij werd gevreesd en gehoorzaamd. Een lid van de Hongaarse geheime politie vatte die houding ooit als volgt samen: ‘In de bezette gebieden stelt de Duitse regering elke overweging van populariteit op het tweede plan en hanteert ze het beginsel dat alleen die regimes of regeringen getolereerd kunnen worden die Duitsland voortdurend op zijn wenken bedienen.’ Dit was voor Hitler de essentie van een koloniaal beleid: het bestaansrecht van Europa bestond slechts hierin dat het de belangen van Groot-Duitsland diende.15

Op zich was het niets nieuws om uit nationalistische overwegingen een wereldrijk te willen creëren. De Fransen kenden zo hun beschavingsmissies, de Amerikanen eveneens, zij het op wat andere wijze; de Russen en Hongaren hadden voor 1914 nog geprobeerd hun landen aaneen te smeden door hun taal en cultuur te verspreiden. Als machtsfilosofie was de aanpak van de nazi’s echter niet alleen ongebruikelijk, maar zelfs volslagen contraproductief, doordat hun nationalisme zo eng gedefinieerd was dat de meeste volken die ze onderwierpen bij voorbaat van het staatsburgerschap uitgesloten waren. ‘Elke staat die de naturalisatie van vreemdelingen royaal toelaat, is geschikt om een wereldrijk op te bouwen,’ schreef Francis Bacon begin zeventiende eeuw al. ‘Te denken dat slechts een handvol mensen, met alleen de uiterste moed en het beste beleid ter wereld, een te grote mate van heerschappij kan omarmen [is een misvatting, want] dit houdt misschien enige tijd stand, maar zal plotseling falen.’ Hoe waar deze stelregel is, wordt nergens zo goed aangetoond als met het lot van de nieuwe wereldorde van de nazi’s.16

Natuurlijk waren de overzeese rijken van de Europese imperialisten bepaald geen schoolvoorbeeld van Bacons principe van omarming. Wie de verkeerde kleur had, kon niet makkelijk een volwaardige status als Brits, Frans of Portugees burger verwerven; tweeledige wetsstelsels waren beslist geen nazi-uitvinding. Maar buiten Europa waren zulke exclusieve regimes gewoonlijk pas in de loop van langere perioden ontstaan, in wat nog grotendeels rurale samenlevingen waren – de uitkomst van een proces van complexe aanpassingen en compromissen met lokale en inheemse heersers. Bovendien moet men niet vergeten dat die regimes in het interbellum zélf onder druk kwamen te liggen van het opkomende nationalisme in de koloniën. De Duitsers daarentegen legden hun bewind plotseling en midden in een oorlogssituatie op aan stedelijke samenlevingen waarin het besef van een nationale identiteit al krachtig vorm had gekregen. Het opmerkelijke was niet dat de Europeanen verzet boden, maar juist dat de meesten er zo voor terugdeinsden verzet te bieden.

Eén oorzaak was desoriëntatie: de komst van de Nieuwe Orde bracht de legitimiteit van de Europese natiestaten ernstiger dan ooit tevoren (of ooit nog daarna) aan het wankelen. De Nieuwe Orde had immers niet alleen ten doel het Duitse nationalisme te schragen, maar maakte ook korte metten met het nationale identiteitsbesef van andere volken. Landen als Polen, Tsjechoslowakije en Joegoslavië werden van de kaart geveegd; veel andere onderworpen landen bestonden eveneens pas enkele decennia. De bezetting toonde aan hoe weinig interne samenhang ze vertoonden en hoe gemakkelijk ze weer uiteen konden vallen. Door de samenleving liepen diepe breuklijnen van klasse, taal, ideologie, religie. De totale oorlog zette een dodelijke binnenlandse strijd in gang over het zelfbeeld en de zelfdefinitie van de natie. Burgeroorlogen lagen voortdurend op de loer en kostten duizenden levens in Griekenland, Joegoslavië, Italië en de Oekraïne.

Daarnaast waren de moordlustige represailles van de Duitsers een uiterst effectief afschrikkingsmiddel. Het vernietigende effect ervan spreekt het duidelijkst uit de publieke reacties op nu bijna vergeten episoden als de executie van de Tsjechische premier Alois Eliáš in 1942, de represailles in Servië in 1941 (waar alleen al in het stadje Kragujevac meer dan 2000 burgers werden doodgeschoten) of de evacuatie van de ruim 40 000 inwoners van het Vieux Quartier in Marseille en de complete vernietiging van hun wijk na enkele bomaanslagen in de stad. Deze verschrikkelijke maatregelen ontmoedigden de mensen die erover hoorden en maakten in één klap duidelijk welke prijs er voor tegenstand werd betaald, niet alleen door verzetslieden, maar ook door onschuldige burgers.

Ons beeld van het nazisme is in belangrijke mate gevormd door zulk soort herinneringen, naast die aan Lidice, Oradour-sur-Glane en de concentratiekampen. In plaats van het nazisme te zien als een extreme uiting van een algemeen Europees fenomeen, het nationalisme, gaat de aandacht uit naar de uitzonderlijke kant, de pathologische voorliefde voor geweld. Met name kenners van het totalitarisme presenteren het nazisme als een voorbeeld van een gelukkig zeldzame staatsvorm, waarbij een kleine groep mensen uit pure machtswellust (en niets anders) de macht grijpt, de vrijheid onderdrukt en met behulp van terreur aan de macht blíjft. Ze benadrukken dat de politieke elite het gewone volk in zijn greep had, en aangezien ze ervan uitgaan dat de massa vanaf het eerste begin door middel van terreur gedwongen werd tot samenwerking, besteden ze niet veel aandacht aan de ideeën die de nazi’s er zelf op na hielden. Uit hun analyses komt een dictator tevoorschijn die de demonische ingangzetter van een soort nihilistische tegentheologie is.

Het totalitaire paradigma, inmiddels al meer dan een halve eeuw oud, houdt ons nog steeds in zijn greep. Nu speelde Hitler inderdaad een centrale rol in de manier waarop het Derde Rijk, en misschien nog wel meer Europa, werd geregeerd. Er is tijdens de oorlog nooit sprake geweest van een écht collectief bestuur – Hitler zorgde er wel voor dat dit er niet kwam. Verder greep hij vaak op doorslaggevende wijze in, met name door het opvoeren van collectieve straffen. Hitler was er, met enig recht, niet zeker van in hoeverre het Duitse volk zijn langetermijnplannen steunde en zorgde daarom dat de macht in handen bleef van zijn vertrouwelingen. Deze mannen, die ‘de Führer tegemoet werkten’, verzonnen steeds bloediger methoden om het hoofd te bieden aan de talrijke problemen die het gevolg waren van hun eigen ambities. De nazistaat opereerde tijdens de oorlog dus met relatief weinig terughoudendheid, met name in Oost-Europa of andere bezette gebieden waar de rem op de willekeur van de uitvoerende macht was weggevallen of ondermijnd.

Een van de meest welbespraakte tegenstanders van het naziregime, de voormalige Franse premier Léon Blum, begreep heel goed wat er aan de hand was. In 1942 schreef hij over zijn familieleden, die niet uit Parijs wilden vertrekken, dat ‘ze het idee hebben dat de gruweldaden van de afgelopen maand de laatste zullen zijn, of in elk geval dat de universele afschuw die ze hebben opgeroepen tot een langdurig respijt zal leiden. Ik ben bang dat ze niet beseffen dat de situatie in een stroomversnelling raakt en dat men altijd weer een stukje verder kan gaan in wreedheid; er komt nooit een einde aan.’17

Toch leidt het totalitaire paradigma ook tot veel verkeerde conclusies. Duitsland moest zonder meer dwang uitoefenen op de volken waarover het heerste, maar bínnen Duitsland lag de zaak gecompliceerder, zeker tijdens de oorlog. De meerderheid van de Duitsers vocht zonder dwang en zelfs in de eindfase was er geen sprake van een volledige ineenstorting zoals in 1918. De onverzettelijkheid van het land kan niet simpelweg worden toegeschreven aan een snel escalerende terreur, ook al was daar ongetwijfeld sprake van. In recente studies wordt wel betoogd dat het regime de Duitse bevolking had verleid de gewapende strijd te steunen door haar de buit van de veroveringen in het vooruitzicht te stellen. Daar valt over te twisten. Wat echter buiten kijf staat, is dat de bevolking het regime steunde, ondanks haar evidente gebrek aan enthousiasme toen het daadwerkelijk tot een oorlog kwam. Ook kan men niet meer staande houden dat de joden en de Slaven in de bezette gebieden na 1941 duidelijk anders werden behandeld door enerzijds de SS en anderzijds de Wehrmacht. Gewone Duitse soldaten hebben net zoveel wreedheden tegenover de bolsjewieken, de joden en andere Untermenschen begaan als ‘volbloednazi’s’. De Nieuwe Orde was dus ook in die zin een Duitse onderneming: niet slechts ontworpen vóór de Duitsers, maar ook bouwend óp de Duitsers en hun actieve medewerking.18

En dan er is nog het punt van de ideeën en discussies die het Duitse beleid tijdens de oorlog vormgaven. Noch Hitler zelf, noch enig ander persoon had voorzien voor welke uitdagingen de oorlog Duitsland zou stellen. Integendeel: hoewel de nazi’s jarenlang van de strijd hadden gedroomd, werden ze overrompeld door de gevolgen van hun eigen succes. Het resultaat was een eindeloos geharrewar over doelen en middelen dat in 1939 losbarstte en nooit meer zou ophouden. Wie de discussies in vertrouwelijke memo’s, openbare artikelen en de pers volgt, merkt al snel dat er geen eenduidige nationaalsocialistische onderwerpingstheorie uit Mein Kampf of de uitspraken van Hitler kan worden gedestilleerd.

Zo zien we dat sommige SS-officieren zich in 1939 afvroegen hoe ze serieus konden beweren aan de opbouw van een raszuivere natie te werken als ze tegelijkertijd de grenzen van het Derde Rijk tot ver voorbij de door Duitsers bewoonde zones oprekten en over de Tsjechen en Polen heersten. In 1941 bakkeleiden ze over de vraag of ze de staatsboerderijen in de Sovjet-Unie moesten privatiseren of onveranderd moesten laten, maar dan in Duitse handen. Verder kon niemand goed duidelijk maken in hoeverre de wijze waarop de nazi’s zich vóór 1933 de macht binnen Duitsland hadden toegeëigend, model kon staan voor de nazificatie van de bezette gebieden, en of het nazisme zich eigenlijk wel liet exporteren. De nazi’s geloofden met hart en ziel in hun Führer en het nationaalsocialisme, maar dit ideologische engagement zorgde niet voor simpele antwoorden op de problemen die opdoemden. Voor een totalitair regime werd er verrassend krachtig gediscussieerd over de vraag wat de heerschappij over Europa nu precies inhield.

Nog belangrijker is dat elke analyse van het nationaalsocialisme die geen rekening houdt met de katalyserende werking van de oorlog, tekortschiet. Dit laat zich misschien het duidelijkst illustreren aan de hand van de ontwikkeling van het terreurapparaat. In september 1939 telde het Derde Rijk zes grotere concentratiekampen, waarin in totaal 21 400 gevangenen huisden. Tegen 1945 had het stelsel zich uitgezaaid tot een reusachtig netwerk van ontstellend slecht beheerde kampen met meer dan 700 000 gevangenen. Met andere woorden, we kunnen niet stellen dat Hitler met een volledig uitgewerkt terreurstelsel kwam aanzetten: de duizelingwekkende ontwikkeling van de SS tot de meest gevreesde organisatie in het bezette Europa werd pas mogelijk gemaakt door haar politietaak in de veroverde gebieden in het oosten. De positie van de Führer zelf werd compleet veranderd door de oorlog, die hem in staat stelde het laatste restje discretionaire macht van de rechters in Duitsland te vertrappen en hem tegelijk afstandelijker en ongeremder maakte. De nazi’s hadden in de winter van 1941-1942 slechts enkele maanden nodig om meer dan twee miljoen Sovjet-Russische krijgsgevangenen in overvolle kampen te laten creperen, onopgemerkt en grotendeels ongedocumenteerd. Ze hadden maar drie jaar nodig, van 1941 tot 1944, om de vernietigingskampen te verzinnen en te bouwen, meer dan vijf miljoen joden te vermoorden en meer dan zes miljoen Europeanen in het Derde Rijk tewerk te stellen. Geen van deze zaken was al in gang gezet, of zelfs maar overwogen, vóór het uitbreken van de oorlog.

De vroege jaren veertig laten dus bij uitstek zien hoe het oorlogsgeweld – vooral binnen de combinatie van een kortzichtig, ideologisch ingegeven politiek leiderschap en een overweldigende militaire overmacht – kan leiden tot een vrijwel onbeperkte escalatie van dwangmaatregelen en een constante herziening van regels en normen. De nazi’s hadden het idee van een preventieve oorlog omarmd en achtten zich niet gebonden aan internationale wetten. Bijgevolg werden de grenzen van de acties die zij gerechtvaardigd achtten nog slechts bepaald door hun eigen ethische normen, die jegens niet-Duitsers verzwakt waren door een intens raciaal nationalisme. Maar als de oorlog het regime in staat stelde gebieden te veroveren, dan was ze tevens, zoals Hitler maar al te goed besefte, een instrument om de Duitsers en hun waarden om te vormen. Het nazisme wilde immers niet alleen breken met het parlementaire liberalisme maar, op een veel fundamenteler vlak, ook met alles wat tot dan toe als algemeen aanvaarde denkbeelden over de menselijkheid hadden gegolden. ‘Dé mens als zodanig bestaat niet,’ schreef Walter Gross, het hoofd van het Rassenpolitisches Amt in 1939. ‘Er bestaan slechts mensen die tot het ene of het andere ras behoren.’19

Pas tijdens de oorlog zouden alle implicaties hiervan blijken. Poolse professoren en priesters werden stelselmatig en met geweld vernederd. Toen Sovjetkrijgsgevangenen noodgedwongen hun toevlucht namen tot kannibalisme, reageerde Hitler vol afschuw. ‘De mensen daar zijn beesten,’ verzekerde hij een Kroatische bezoeker in februari 1942. Duitsland voerde dan ook oorlog tegen ‘een ontaarding van de mensheid’. En de joden? Zij werden als paarden voor karren gespannen en moesten op handen en knieën marktpleinen onkruidvrij maken, als om duidelijk te maken dat ze niet langer volledig menselijk waren.20

De huidige belangstelling voor de Nieuwe Orde richt zich vooral op de holocaust, de modelcasus van de nationaalsocialistische vernietigingsdrang. Maar zelfs de ‘oorlog tegen de joden’ kwam in essentie voort uit Hitlers ‘oorlog voor de Duitsers’. Ironisch genoeg berustte de hele campagne van verovering en rassenvernietiging op één grote illusie. Uit een onderzoek van de Wehrmacht blijkt dat er nauwelijks Duitse soldaten waren die in Polen, laat staan Rusland, wilden blijven zodra de strijd achter de rug was: de mannen die Himmler met boerderijen in het oosten had willen belonen, wilden niets liever dan naar huis terugkeren. De meesten zouden die kans niet krijgen. Miljoenen Russen, Polen, joden en Wit-Russen kwamen om terwijl de nazi’s hun droom van een wereldrijk najoegen, maar het volk dat hen had vermoord en hun plaats had moeten innemen, trof uiteindelijk hetzelfde lot: dankzij het nazisme zijn er waarschijnlijk bijna even veel slachtoffers onder Duitse soldaten en burgers gevallen als door de Endlösung. Hitler zou een Groot-Duits Rijk vestigen, maar liet een uiteengereten land achter. Zijn wereldrijk had Duitsland over de ruggen van miljoenen doden heen de verlossing zullen brengen, maar die verlossing kwam nooit. Het regime verslond zijn eigen kinderen, tot slechts de dood overbleef.21

DEEL 1
Ter wille van Groot-Duitsland

HOOFDSTUK 1

Duitsers en Slaven: 1848-1918

De keten van gebeurtenissen die culmineerde in de schepping van Hitlers wereldrijk werd niet in gang gezet met de inval in Polen in 1939, niet met de machtsgreep van het Derde Rijk in 1933 of zelfs niet met de oprichting van de NSDAP na de Eerste Wereldoorlog. Wat zich tussen 1938 en 1945 ontvouwde, was het laatste hoofdstuk in het verhaal van een veel oudere gedachte: die van Groot-Duitsland.

Zo kwam het de historicus Lewis Namier althans voor in 1944. Terwijl Londen bestookt werd met V1’s, waren zijn gedachten afgedwaald naar de gebeurtenissen bijna honderd jaar daarvoor, naar het wonderlijke jaar 1848, toen monarchen ten val werden gebracht door revolutionairen en in de straten van Parijs, Praag, Wenen en Venetië de roep om vrijheid weerklonk. In de Paulskirche in Frankfurt hield een trotse Duitse nationale assemblee haar eerste vergadering onder een reusachtig schilderij van Germania, een struise maagd in een klassiek gewaad die triomfantelijk een ontbloot zwaard in de ene en de vlag van de Duitse natie in de andere hand houdt. De leden debatteerden over politieke vrijheid, de vrijheid van drukpers en de noodzaak van een moderne grondwet. Naderhand leek het veel mensen toe dat het Frankfurter Parlement een kortstondige blik had geboden op het pad dat níét gevolgd werd, op de uiting van een Duitse democratische geest die niet lang daarna door het Pruisische militarisme gedoofd zou worden en die, als ze had gezegevierd, Europa een eeuw vol oorlogen had kunnen besparen.1

Dit was echter niet zoals Namier het zag. Naar zijn idee had de ware geest van 1848 wel degelijk gezegevierd en hadden de gedelegeerden met hun droom van een Groot-Duitsland de weg bereid voor de ramp van het nazisme. Er gaapte helemaal geen diepe kloof tussen de Duitse liberalen van de negentiende eeuw en de nationaalsocialisten van de twintigste, zo betoogde hij: ze hadden immers hun liefde voor de natie en hun haat jegens de Slaven gemeen. Het jaar 1848 was het moment geweest waarop het Duitse parlementaire nationalisme voor het eerst blijk had gegeven van zijn vermogen de vrede op het Europese vasteland te verstoren. Vanaf die tijd waren politieke geschillen niet slechts een zaak van koningen en diplomaten, maar waren de aspiraties van complete volken erbij betrokken – aspiraties die steeds vaker gedefinieerd werden langs de lijnen van taal, bloed en bodem.

In die toespraken van lang geleden in Frankfurt ontwaarde Namier de wortel van het Duitse expansionisme. Veel sprekers hadden zich hoopvol uitgelaten over een verenigd vaderland dat cultureel en economisch superieur zou zijn en een onweerstaanbare aantrekkingskracht zou uitoefenen op Polen, Tsjechen en andere Slaven. Ze hadden het gehad over een heerschappij die van de Oostzee tot Zuidoost-Europa zou reiken. Bezeten als ze waren van het idee van een machtige nationale staat, verwierpen ze het denkbeeld dat er ergens een Duitse minderheid zou bestaan: ‘Is het de bedoeling dat een half miljoen Duitsers onder een Duitse regering vallen en deel uitmaken van de grote Duitse Bond, of moeten ze gedegradeerd worden tot de inferieure status van genaturaliseerde vreemdelingen?’ De missie van de uiteindelijke Duitse nationale staat was dat alle Duitsers binnen de rijksgrenzen zouden leven en dat de leden der natie het gruwelijke lot bespaard zou blijven onder de heerschappij van een Slavische buur te vallen: ‘Ons recht is dat van de sterkste, het recht op verovering […] Wetsregels blijken nergens zo armzalig als waar ze voorgeven het lot van naties te kunnen bepalen.’ Deze compromisloze retoriek, die opriep tot een machtig Duitsland als bolwerk tegen Rusland en die het had over ‘nietige nationaliteiten’ die als verwoestende ‘parasieten’ probeerden ‘hun eigen levens in ons midden te vestigen’, moet menigeen in Londen griezelig bekend in de oren hebben geklonken.2

Deze visie op het Duitse verleden was zonder meer tendentieus en anachronistisch. Er bestaan tal van verschillen tussen de liberalen uit de jaren veertig van de negentiende eeuw en de nationaalsocialisten van nog een eeuw later, tussen degenen die geloofden in de kracht van de Duitse cultuur en degenen die in het Duitse bloed geloofden. Dit neemt niet weg dat sommige nazi’s hun eigen geschiedenis op een vergelijkbare manier beschreven. Enkele jaren eerder nog had professor Reinhard Höhn, een van Himmlers favoriete intellectuelen, de loftrompet gestoken over de generatie van 1848. Naar zijn idee had ze het principe van burgerbestuur terecht boven dat van militair bestuur gesteld, iets wat het Derde Rijk uiteindelijk alleen dankzij de machtige NSDAP had weten te bewerkstelligen. Ook Hitler was vol lof over de democraten in Frankfurt. In een toespraak in deze stad na de Anschluss van Oostenrijk in 1938 toonde hij zich verheugd dat hij ‘de volbrenger [mocht zijn] van een verlangen dat hier ooit haar diepste uitdrukking vond’. Hij vertelde Joseph Goebbels dat de 1848’ers absoluut niet vergeleken mochten worden met de gehate ‘novemberdemocraten’ die de Weimarrepubliek hadden gesticht, om de simpele reden dat de eersten ‘Groot-Duitse idealisten’ waren die net als hij in een machtige Duitse natie met een Europese missie geloofden. Volgens de Führer hadden ze getracht een Duitsland op te bouwen dat de Slaven kon vermorzelen en over Europa kon heersen. En omdat hij zelf niet gehinderd werd door de koningen en prinsen die hen verslagen hadden, zou hij zegevieren waar zij gefaald hadden.3

De triomf van het nationalisme liet lang op zich wachten, want halverwege de negentiende eeuw werden de Duitstalige volken nog geregeerd door een verwarrende constellatie hertogen, vorsten en koningen. Wat Midden- en Oost-Europeanen precies bedoelden als ze zich ‘Duits’ noemden, verschilde enorm van plek tot plek; vaak konden ze elkaar niet eens verstaan, omdat de regionale dialecten zo sterk waren. In politiek opzicht betuigden de meeste ‘Duitsers’ trouw aan hun eigen, directe heersers; ze zagen zichzelf niet als leden van één groep, laat staan een groep die in één staat zou moeten worden samengebracht. Kortom, de Frankfurter intellectuelen volgden de algemene opinie niet, maar stelden deze juist ter discussie. Zoals een journalist in 1848 verzuchtte: ‘De meeste Oostenrijkse boeren weten niet eens dat er zoiets als Duitsland bestaat en dat dit hun vaderland is!’ Een kleine groep oproerkraaiers had zich ten doel gesteld de Duitsers op te wekken tot de boodschap van het nationalisme. Ze zouden vele tientallen jaren nodig hebben voordat hun verkondiging zegevierde.4

In de losse Duitse Bond die na de nederlaag van Napoleon was opgekomen, waren Oostenrijk en Pruisen het machtigst. De innige, maar precaire relatie tussen deze twee staten zou de ‘Duitse kwestie’ in Europa decennialang vormgeven. Pruisen was nog niet half zo groot als zijn rivaal, maar had een veel Duitstaliger bevolking. Hoewel het slechts 16 miljoen inwoners telde, tegenover 36 miljoen Habsburgse onderdanen, spraken 14 miljoen van hen Duits, terwijl dit in het veeltalige rijk van keizer Frans Jozef voor minder dan 7 miljoen onderdanen gold. Kortom, vanuit de nationalisten geredeneerd had het soort staat dat hun voor ogen stond de meeste kans van slagen onder leiding van Pruisen.

Na de Frans-Duitse Oorlog werden de Duitse staten inderdaad verenigd tot een nieuw Duits rijk, met koning Wilhelm I van Pruisen als keizer. Veel nationalisten beschouwden dit echter als een tussenstation, als een ‘Klein-Duitse’ oplossing, aangezien de Duitstalige landen van de Habsburgers er geen deel van uitmaakten. Helaas voor hen hadden de architecten van het nieuwe Duitse keizerrijk geen enkele intentie de Habsburgers te vernietigen. Bismarck wist waar hij zijn grenzen moest trekken, want, stelde hij, ‘nieuwe formaties in dit gebied zouden slechts een permanent revolutionair karakter kunnen hebben’. Zijn conservatisme stelde paal en perk aan de Duitse expansiedrift; het verbond met Oostenrijk-Hongarije zou dan ook tot ver na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog de hoeksteen van de buitenlandse politiek van het Duitse Rijk blijven. Zoals een Duitse historicus in 1915 opmerkte: ‘de primaire en dringendste taak van de oorlog [was] de instandhouding van Oostenrijk’.5

In de dubbelmonarchie zelf staken onder Hongaren, Italianen, Polen en Zuid-Slaven eveneens nationalistische bewegingen de kop op. Niet al die bewegingen streefden naar politieke onafhankelijkheid, want veel nationalisten realiseerden zich dat het waarschijnlijkste alternatief voor het Habsburgse rijk was dat ze klem zouden komen te zitten tussen ‘een Russische universele monarchie’ en een machtig nieuw Duitsland. In 1848 had de vooraanstaande Boheemse intellectueel František Palacký de uitnodiging voor het Frankfurter Parlement afgeslagen met de beroemde woorden dat ‘als het Oostenrijkse keizerrijk al niet had bestaan, het in het belang van Europa, nee, van de mensheid, zou zijn geweest […] het uit te vinden’. Tegen de eeuwwisseling leefde de overtuiging dat het Habsburgse rijk een multinationale ruimte was in het hele politieke spectrum, van katholieke monarchisten tot Oostenrijkse marxisten; de laatsten hadden een ommezwaai gemaakt naar het idee dat het noodzakelijk was ‘de ineenstorting van Oostenrijk te voorkomen en zijn naties in staat te stellen samen te leven’.6

Keizer Frans Jozef zelf was in elk geval niet van zins om zich in de vlag van het Duitse nationalisme te hullen. Hij wist dat dit slechts de wrevel van zijn andere, veel talrijkere onderdanen zou oproepen en dat de meeste Oostenrijkse Duitsers op religieuze gronden geen steun zouden zoeken bij het protestantse Berlijn. De keizer achtte trouw aan het Huis Habsburg belangrijker dan de etnische achtergrond van zijn onderdanen. Maar toen de Italianen, Tsjechen en Polen het recht op hun eigen taal en cultuur begonnen op te eisen, zetten sommige Habsburgse Duitsers in reactie hierop nationale clubs op. Ze richtten scholen, kranten en gymnastiekverenigingen op. De mensuurgenootschappen (duelleerverenigingen) floreerden; de studenten hieven het glas op ‘Germania, Ons Aller Moeder!’ en hielden luidruchtige, wrokkige speeches. Gezeten onder de met bloemenslingers behangen schilderijen van Bismarck en de Duitse keizer, die een prominente plaats aan de muur hadden gekregen, bespraken ze in hun zaaltjes dat ze zouden vechten om de plaatselijke Tsjechen of Polen ervan te weerhouden het ‘Germanendom’ te vermorzelen. Het oprichtingshandvest van de Alldeutsche Vereinigung opende met de plechtige eed te ‘streven naar een relatie van de voormalige Duitse landstreken van Oostenrijk met het Duitse Rijk, wat het behoud van ons volkseigen permanent zal garanderen’. In Bohemen riep de Duitse Arbeiderspartij op tot ‘de instandhouding en uitbreiding van de Lebensraum van haar eigen nationaliteit’ ten overstaan van de ‘druk van buitenlandse arbeiders uit een lagere cultuur’. Deze sterk anti-Slavische, vaak antisemitische bewegingen waren tekenend voor het milieu waaruit Hitler voortkwam. Hier, in de compromisloze kritiek op het Habsburgse rijk, in de verwerping van de wijze waarop het plaats bood aan de volken van Midden-Europa, en in het streven alle Duitsers in één staat onder te brengen, ongeacht de bestaande rijksgrenzen, lag het uitgangspunt van het gedachtegoed van de latere Führer.7

De Polen

Het nazisme heeft veel aan het laat-Habsburgse Duitse nationalisme ontleend, maar nog veel meer aan Pruisen, vooral waar het de behandeling van de Polen betreft. Polen zelf bestond niet meer: het was eind achttiende eeuw opgedeeld tussen Oostenrijk, Rusland en Pruisen. Voor de Pruisen had die opsplitsing echter bijzonder slecht uitgepakt: de staat die als een buffer tussen hen en het machtige Rusland in had gestaan, was verdwenen en de Poolse minderheid in het land was enorm toegenomen. Met name in de provincie Posen bleven de Polen in de meerderheid, ondanks alle inspanningen van de Pruisische regering om Duitse kolonisten aan te trekken. In 1848 had een Pools lid van het Frankfurter Parlement zijn Duitse collega’s al met een variatie op Jean-Jacques Rousseaus woorden gewaarschuwd: ‘U hebt ons misschien opgeslokt, maar, waarachtig, wij zijn niet te verteren.’

Een halve eeuw later was de indigestie die de Polen Pruisen bezorgden, er beslist niet minder op geworden. De Polen waren de grootste minderheid in het land – ongeveer 10 procent van de totale bevolking – en ze waren ook nog katholiek. Hoewel de staatspolitie van de keizer hen nauwlettend in de gaten hield, nam hun aantal in het oosten dusdanig snel toe dat de Pruisische regering in paniek raakte. Tijdens Bismarcks antikatholieke campagne werden Poolstalige scholen gesloten, landerijen van de Kerk geconfisqueerd en veel priesters gearresteerd. Niettemin bleven Poolse werklieden en landarbeiders in veel grensstreken in de meerderheid. De stad Posen/Pozna was een zwaar versterkt Duits eiland in een Poolse zee: in de omringende provincie woonden 800 000 Polen, tegen 400 000 Duitsers.

In de tweede helft van de negentiende eeuw deden onder leden van de Duitse intelligentsia denkbeelden over de Slaven opgang die in toenemende mate een conflictueus, raciaal getint karakter hadden. Zo wees de invloedrijke geograaf Friedrich Ratzel erop dat kolonisatie van het platteland uiterst belangrijk was voor de vitaliteit van een natie. Darwinistische theorieën toepassend op de opkomst en ondergang van het volk betoogde hij dat er ‘leefruimte’ (Lebensraum) nodig was om een continue groei te kunnen waarborgen. Veel volgelingen van Ratzel voorzagen zijn argumenten van een scherp raciaal randje. De Zweedse politicoloog Rudolf Kjellén ontwikkelde een nieuwe ‘geopolitiek’, waarin hij het had over ‘de ambitie van de staat om een organisch geheel te vormen met de bodem’. Expansie was ‘zelfbehoud’, grote staten zouden floreren terwijl de kleine geleidelijk zouden verdwijnen ‘naarmate de wereld meer geordend raakte’. Kjellén prees het middel van oorlogvoering aan en benadrukte de ambigue positie van Duitsland als het ‘Rijk van het Midden’, dat zowel uitzonderlijk kwetsbaar was voor omsingeling als voorbestemd tot expansie en leiderschap.8

Bismarck had weinig op met zulke denkbeelden. Hij concentreerde zich op de interne versterking van het land, maar die strijd bleek veel moeilijker te winnen dan de strijd die Pruisen buiten zijn grenzen had geleverd. Hij wees Poolse arbeiders uit, maar de meeste waren al snel weer terug. Hierop stelde Bismarck de Koninklijke Pruisische Kolonisatiecommissie (Ansiedlungskommission) in om ‘het Duitse element’ te versterken ‘tegen pogingen tot polonisering’. Dit was de eerste serieuze Duitse poging tot een staatsbevolkingspolitiek op nationalistische grondslag. Ze ging gepaard met afgedwongen landaankopen en bankkredieten voor Duitsers die zich in de grensstreken wilden vestigen.9 Het voornaamste effect was echter dat de grondprijzen stegen – de Duitse verkopers deden er hun voordeel mee, de Duitse belastingbetaler moest dokken. Intussen organiseerden de Polen hun eigen nationale kredietstelsels en coöperaties. Hoewel ze tussen 1896 en 1912 aan de Kolonisatiecommissie 60 000 hectare land kwijtraakten, maakten ze dit verlies meer dan goed door 100000 hectare aan te kopen. Bismarcks beleid stelde niemand tevreden en zette veel kwaad bloed. Het probleem was dat dit beleid de realiteit van de industrialisering probeerde te negeren ten faveure van een middeleeuwse agrarische fantasie die onomkeerbaar werd ondergraven door mondiale economische krachten.10

De onderliggende vraag was relevant voor de politieke doelen van de nazi’s: in hoeverre kan een staat bepalen waar zijn bevolking verkiest te wonen? Hoewel sommigen inderdaad toehapten op wat droogjes ‘de bonus van het oosten’ – staatssubsidies dus – werd genoemd, waren er veel meer Duitsers die dit niet toereikend vonden en liever helemaal vertrokken, vooral naar de Verenigde Staten. De 170000 immigranten die de Kolonisatiecommissie naar het oosten wist te lokken vielen in het niet bij de 830 000 Duitsers die na 1895 alleen al uit het oosten van Pruisen vertrokken. De realiteit waarvoor de Duitse nationalisten zich geplaatst zagen, was niet herbevolking, maar ontvolking. Een journalist uit Posen, waar de Poolse bevolking sinds de jaren zestig van de negentiende eeuw snel was toegenomen, schreef in 1902 dan ook somber:

Functionarissen van het Duitse keizerrijk beschouwen het als de grootst mogelijke tegenslag als ze naar onze provincie worden overgeplaatst. Volgens hen komt zo’n overplaatsing bijna op hetzelfde neer als verbanning naar Siberië. En zolang de boer het elders nog kan rooien, hoedt hij zich ervoor dat hij niet naar onze onherbergzame provincie wordt gestuurd, waar de grond niet erg vruchtbaar is en de Poolse boer voor stevige concurrentie zorgt. Liever emigreert hij naar Amerika.11

De jonge Max Weber stelde na een nauwgezette studie van het Poolse probleem dat de vooruitzichten slecht waren. Hij legde de schuld vooral bij de grote landeigenaars, die op Poolse arbeidskrachten vertrouwden. De grote landerijen, schreef Weber, waren ‘onze grootste poloniseerders’ en de ‘ernstige crisis in de landbouw’ zou onherroepelijk tot de overwinning van ‘de minst geëvolueerde nationaliteit’ leiden. Er was een veel uitgebreider kolonisatieprogramma nodig dan Bismarck in overweging wilde nemen. Het was niet voldoende om de zakken van rijke families die het toch niet nodig hadden nog méér te spekken: de regering moest prioriteit geven aan de kleine Duitse boer. Veertig jaar later vonden Webers argumenten weerklank in nazikringen. Zo haalde een hooggeplaatste nazisocioloog hem aan in een artikel waarin hij stelde dat het oude keizerrijk de urgente rassenkwestie niet serieus genoeg had opgepakt. Hij droeg zijn bijdrage op aan SS-chef Heinrich Himmler, die zich op dat moment bezighield met de repatriëring van Volksduitsers en daartoe Polen uitwees met een meedogenloosheid waarvan niemand voor de Eerste Wereldoorlog had kunnen dromen. Het Derde Rijk, betoogde de socioloog, was bevrijd van de reactionaire politieke invloed van de Junkers, de klasse der landjonkers, en bewees veel effectiever te zijn dan al zijn voorgangers.12

Tegen het eind van de negentiende eeuw ontstonden er pressiegroepen die de ‘Duitse Oostmark’ wilden verdedigen en het initiatief overnamen van de oude Pruisische elite. De H-K-T, zo genoemd naar de initialen van de drie oprichters, organiseerde boycots van Poolse bedrijven, rondritten in de grensstreken, kitscherige ‘Duitslanddag’-feesten en gesponsorde lezingen over onderwerpen als ‘De beschaving en de nationale staat’ en ‘Wat verenigt de Duitsers, en wat verdeelt hen?’. Anderen riepen de glorierijke Duitse Middeleeuwen in herinnering, toen de ridders van de Duitse Orde het oosten te zwaard hadden gegermaniseerd, en lieten alarmerende landkaarten drukken waarop de demografische dreiging vanuit het oosten zichtbaar was gemaakt. Zo werd op allerlei manieren energie gestoken in de heropleving van wat de nationalisten ‘het bewust-zijn van een nationale verwantschap’ noemden.13

Onder druk hiervan grepen de Duitse politici weer terug op het vruchteloze beleid van rijkskanselier Bismarck dat ze eerder hadden laten vallen. Maar de pangermanisten wilden meer, bijvoorbeeld dat er geen Pools meer gebruikt werd op uithangborden en winkelpuien, in kerkregisters en particuliere associaties, of dat de Poolse kranten voor elk artikel een parallelle Duitse tekst voerden. ‘De staat die de eenheid van zijn nationale taal opgeeft, geeft daarmee eigenlijk zijn politieke eenheid op,’ schreef een jurist. Dit was niets minder dan een ‘stammenstrijd’, en de tijd drong. ‘We moeten de immigratie van Duitsers naar de Poolse provincies uit alle macht ondersteunen,’ schreef iemand anders in 1906. ‘De Kolonisatiecommissie moet het tempo opvoeren, want een periode van vrede is van onschatbare waarde bij dergelijke ondernemingen, en het zal niet eindeloos vrede blijven. De germanisering van de Oostmark moet voltooid zijn voor we de strijd aanbinden met de noordelijke en de zuidelijke Slaven.’14 Zelfs assimilatie was geen antwoord meer. Integendeel, volgens een schrijver in 1902: ‘Voor de Duitser die het Germaanse type wil behouden tegenover mindere rassen als de sterk mongoloïde Slaven, luidt het eerste gebod: “Geen rassenvermenging met vreemdelingen.” ’15

Weber had de kern van het probleem blootgelegd: de Pruisische landeigenaars waren erop gebrand hun goedkope arbeidskrachten te behouden, maar de rassenbewuste patriotten uit de middenklasse wilden hen weg hebben. Een Duitstalige krant uit Posen probeerde de gemoederen aan beide zijden tot bedaren te brengen door haar lezers voor te houden dat het hier niet ging

om een agressieve ‘strijd op leven en dood’ tegen de voltallige Poolse bevolking; het gaat er zogezegd niet om de Polen uit te roeien. Nee, het Poolse beleid van de regering richt zich slechts op het uitschakelen van die Poolse nationalistische inspanningen en plannen waarvan de realisatie niet te verenigen zou zijn met het concept van de Pruisische staat en met de veiligheid van het Duitse Rijk.16

Sommigen hadden echter wel degelijk een ‘strijd op leven en dood’ in gedachten. Bismarck zelf was ervan overtuigd dat Duitsland behoefte had aan vrede. Hij stelde in 1887 dat ‘Rusland niet de wens koestert Duits grondgebied te veroveren, net zomin als wij de wens koesteren Russisch grondgebied te veroveren. Er kan slechts sprake zijn van Poolse provincies, en daar hebben we er al meer van dan goed voor ons is.’17 Bismarck moest dan ook niets hebben van de plannen van zijn eigen generale staf om het tsaristische leger aan te vallen en tegelijkertijd de nationalistische opstandelingen in Polen, Finland en de Kaukasus te steunen – vooral het laatste beschouwde hij als een regelrechte dwaasheid. Maar toen hij eenmaal het veld had geruimd, werden de Duitse politici nerveuzer en oorlogszuchtiger. De liberalen en socialisten, die van oudsher een hekel hadden aan het tsaristische regime, kregen nu versterking van de conservatieven, die vreesden dat het rijk dat Bismarck had gesmeed kwetsbaarder was voor aanvallen vanuit het oosten dan hij zich realiseerde. Bijgevolg begaven ze zich in een oorlog die de problemen alleen maar zou verergeren.

De Eerste Wereldoorlog

In 1914 werd de erfenis van Bismarck volledig losgelaten. Rijkskanselier Theobald von Bethmann-Hollweg riep op om Rusland ver naar het oosten terug te dringen en de greep van dit land op de niet-Russische volken te breken.18 De zomer erop drongen de legers van de centrale mogendheden de Russen inderdaad terug en marcheerden de Duitsers Warschau binnen. De Poolse kwestie was plotseling meer dan een theoretisch probleem geworden. Russisch-Polen werd tussen de bezettingsmachten opgedeeld: Oostenrijk vestigde een militair bewind in het zuiden, de Duitsers stelden het generaalgouvernement Warschau in.

Een groter contrast met de nazibezetting tijdens de Tweede Wereldoorlog is nauwelijks voorstelbaar. De Universiteit van Warschau werd weer geopend; na bijna een halve eeuw Russisch bewind was er weer Poolstalig onderwijs mogelijk en werden grote aantallen studenten opnieuw toegelaten. Dankzij de Duitsers kwam er voor het eerst op gemeentelijk niveau zelfbestuur, iets wat onder de tsaren onbekend was, en werden er nog tijdens de oorlog verkiezingen gehouden. Het Duitse leger voerde ook een bewust beleid om de joodse pers in Polen te steunen; de gouverneur, generaal Hans von Beseler, stelde een joods zelfbestuur in. De Duitsers probeerden zich dus te profileren als degenen die Polen van de Russische tirannie hadden bevrijd. Von Beseler drong aan op de vorming van een ‘Poolse nationale staat’ ‘in een zo nauw mogelijk verbond met Duitsland’ – in de grond een wederopstanding van het postnapoleontische Congres-Polen –, alleen ditmaal niet onder Russisch, maar onder Duits toezicht. In juli 1916 adviseerde generaal Erich Ludendorff, chef-staf van het Duitse leger in het oosten (Oberost), om Polen de status van vorstendom te verlenen, met een eigen leger, onder Duits gezag. Een maand later stemden de centrale mogendheden in met de vorming van het onafhankelijke Koninkrijk Polen en werd een Regentschapsraad van Poolse notabelen geïnstalleerd die bij het landsbestuur moest assisteren.19

Maar hoewel deze maatregelen verbluffend verschillen van de wijze waarop de nazi’s Polen in 1939 zouden behandelen, lijken andere weer een onheilspellende voorafschaduwing. Naast het pro-Poolse beleid lagen er bijvoorbeeld ook Duitse plannen om een deel van Russisch-Polen te annexeren teneinde een buffergebied langs de oostgrens van het Duitse Rijk te creëren; de bevolking van deze grensstrook zou gedeporteerd worden om plaats te maken voor Duitse kolonisten. Dit was een maatregel waar de pangermaanse lobby om vroeg, evenals een groot aantal Duitsers uit het openbare leven, die in de zomer van 1915 de zogenoemde Petitie van Intellectuelen ondertekenden. Die petitie had ten doel de discussie over de oorlogsdoelen op een hoger plan dan het economische te tillen en drong aan op het opvoeren van de Duitse kolonisatie in het voormalige Russische gebied en het opwerpen van een menselijke grenswal.20

De oorlog leidde ertoe dat er overal bevolkingsgroepen ontworteld raakten, met name in gevoelige grensstreken en frontgebieden. Zo schoonde het Duitse leger een grote strook aan de Baltische kust van zijn inwoners en creëerde het in Frankrijk een dode zone van enkele kilometers breed toen het zich in 1917 achter de Hindenburglinie terugtrok. De tactiek van de verschroeide aarde beroofde de vijand van alle hulpbronnen die het land te bieden had. De buitengewoon grondige verwoesting van de strook vóór de Siegfriedlinie in Frankrijk, in 1917, was de apotheose van deze aanpak. De regio veranderde in ‘een desolate, dode woestenij’, waar bomen, gebouwen en heggen systematisch met explosieven werden opgeruimd tot er niets anders meer restte dan een volledig platgeslagen landschap. Ook andere legers maakten hun grenzen vrij. Zo verdreef het Osmaanse leger de Grieken en Armeniërs die aan de Middellandse Zee woonden naar Anatolië. Hongaarse soldaten verjoegen Servische dorpelingen en brandden hun huizen plat. Xenofobe Russische officieren spanden de kroon toen zij meer dan driekwart miljoen burgers uit de grensstreken dwongen het tsaristische leger op zijn aftocht te vergezellen; een reusachtige exodus was het gevolg.21

Net als vóór 1914 in de koloniën en na 1939 in Europa bestond het beleid van het Duitse leger als bezettingsmacht uit een combinatie van stelselmatige uitbuiting en gewelddadige pacificatie. Een van de redenen waarom de Duitsers er niet in slaagden een nieuw Pools ‘legioen’ op te zetten, was de enorme weerzin die ze, volgens een verslag uit die tijd, opriepen door:

een opeenvolging van militair-industriële interventies, zoals de confiscatie van grondstoffen, fabrieken en machines, de gedwongen aankoop van huizen en het kappen van particuliere bossen […] Al die maatregelen hebben aanleiding gegeven tot specifieke klachten, net als de over het algemeen ruwe behandeling van de bevolking door Duitse soldaten en functionarissen en het opleggen van onnodige beperkingen aan de bewegingsvrijheid.22

In België gedroeg het leger zich zo mogelijk nog erger. De deportatie van bijna 60 000 arbeiders naar Duitse fabrieken was een voorafschaduwing van het beleid dat na 1941 op een veel grotere schaal in heel Europa zou worden gevoerd. Een half miljoen Fransen werd in de oorlogsindustrie tewerkgesteld en een uitgebreid netwerk van arbeidskampen zag het licht. Het internationale recht of diplomatieke overwegingen legden het altijd af tegen het argument dat er van een ‘militaire noodzaak’ sprake was; dat dit beleid wereldwijd protesten opriep, leek het leger niet te deren. Het Duitse leger stond eveneens onverschillig tegenover de reacties op de wandaden die het in het najaar van 1914 in België beging, toen het minstens 6000 personen executeerde en duizenden gebouwen neerhaalde of platbrandde. Net als in de Tweede Wereldoorlog bleef het onaangedaan onder de beproevingen van de lokale bevolking. Ondervoeding was, ondanks de buitenlandse voedselhulp, een algemeen voorkomend probleem, in België zelfs aanzienlijk meer dan tijdens de Tweede Wereldoorlog.23

De nieuwe militaire machthebbers in het Duitse Rijk, Paul von Hindenburg en Ludendorff, wilden de ‘westerlingen’ in Frankrijk en België via het ‘oosten’ laten zien hoe er met ‘Duitse inspanning’ ‘iets blijvends’ kon worden opgebouwd. Ze wilden de woeste wouden en moerassen van Oberost, hun uitgestrekte leen aan de Baltische kust, koloniseren en de bevolking beschaven (zo hadden eerdere generaties Duitsers ook over de Polen gesproken). Ze beschouwden de militaire bezetting als een middel om de onderbenutte hulpbronnen die pal voor Duitslands deur lagen te exploiteren; aan de etnische en logistieke complicaties van het terrein werd voorbijgegaan. Het Franse leger koesterde vergelijkbare ambities in Macedonië.

Von Hindenburg en Ludendorff wilden echter niet alleen de natuur aan zich onderwerpen: in tegenstelling tot de Fransen wilden ze de regio ook raciaal onderwerpen, de Slaven onder toezicht stellen en nieuwe nederzettingen vestigen waar nieuwe ‘Duitse helden’ konden opstaan. Net als later tijdens de nazibezetting probeerde het leger de complete bevolking te mobiliseren voor dwangarbeid. Er werd een uitgebreid registratiesysteem met identiteitsbewijzen geïntroduceerd en tienduizenden arbeiders werden naar Duitsland gedeporteerd. En ook hier was sprake van een cultuur die continu erkenning van het militaire prestige afdwong. Niet-Duitsers moesten van de stoep af gaan als ze een Duitse officier tegenkwamen en hun hoed oplichten, en ze mochten niet in treincoupés gaan zitten die voor Duitsers waren gereserveerd. In de bezette gebieden gingen minachting van de burger, het ontbreken van een institutionele rem op de gedragingen van militairen en volkomen onrealiseerbare ideeën over sociale transformatie hand in hand. Het Duitse leger kon volledig zijn eigen gang gaan met de bevolking en haar goederen. Toen de oorlog een ongunstige wending nam, resulteerde dit in zinloze verwoestingen op een enorme schaal.24

De Vrede van Brest-Litovsk

In het voorjaar van 1918 ging het echter nog uitstekend met de strijd in het oosten. Hier kreeg het visioen van een Duits wereldrijk vaste vorm toen de Duitsers de radeloze bolsjewistische delegatie de Vrede van Brest-Litovsk opdrongen. Dankzij dit verdrag, dat in een reusachtig, somber Russisch fort werd getekend, daalde er een verpletterende Pax Germanica neer op de tsaristische provincies die in een boog van de Baltische kust naar de Zwarte Zee liepen – exact dezelfde randgebieden die de Wehrmacht in 1941 zou veroveren. Aan het westelijke front dromden de Duitse legers samen voor het beslissende offensief, dat korte metten moest maken met de Entente voordat de komst van de Amerikanen het tij kon doen keren. In het oosten werd de nieuwe wereldorde echter alvast in gang gezet. Terwijl het Russische rijk uiteenviel, nam het leger van Wilhelm II de zaken over. Rusland, aldus een Duitse officier, was ‘één grote massa maden; allemaal rot, één door elkaar krioelende bende’.25

De bolsjewieken deden in Brest-Litovsk afstand van 90 procent van de Russische kolenmijnen, 54 procent van de industrie en een derde van het spoorwegstelsel en de bevolking. Het Duitse leger marcheerde de Oekraine en Georgië binnen. Met behulp van een bezettingsmacht van één miljoen soldaten creëerden de strategen in Berlijn een kordon van nieuwe marionettenstaten die een buffer moesten vormen tussen de bolsjewieken en Duitsland en die de afzetmarkten, het graan, de olie en andere hulpbronnen zouden leveren die Duitsland de status van wereldmacht zouden bezorgen. Er zou een ‘nieuwe orde in Europa [komen die] veel permanenter beloofde te zijn dan de gebruikelijke annexatie van buitenlands territorium’. De Duitsers installeerden volgzame regimes in de Oekraïne, Litouwen en Polen en vormden ook Roemenië om tot een satellietstaat. Het Duitse opperbevel droomde ervan een grenswal van ‘fysiek en mentaal gezonde mensen’ op te werpen tegen de zich rap voortplantende Slaven. Anderen fantaseerden over een verdere opmars naar het oosten: de Krim zou een Duitse ‘Riviera’ worden, ze zouden dwars door de Kaukasus naar Perzië, Afghanistan en uiteindelijk India oprukken, waar ze het Britse rijk op zijn knieën zouden dwingen door de sympathie van pan-islamitische of panturkse bewegingen in heel Eurazië te mobiliseren.26

Er was slechts één probleem: de oorlog was nog niet voorbij. Het offensief aan het westelijke front bloedde dood en met de komst van de Amerikanen sloeg de balans al gauw om in het nadeel van Berlijn. Met een voor de Duitsers onbegrijpelijke snelheid verzochten hun bondgenoten enkele maanden later al om een wapenstilstand, waarbij het Duitse opperbevel zich aansloot: het kon de schuld voor de capitulatie nu immers bij het verraad van de burgerij leggen in plaats van bij zijn eigen strategische misrekeningen. De keizer moest aftreden en begon aan zijn lange onvrijwillige ballingschap in Nederland. In de maanden daarna brokkelde de nieuwe orde in het oosten af en werd Brest-Litovsk ‘de vergeten vrede’.

Maar niet iedereen had haar vergeten. Sommige nationalisten waren woedend en verbijsterd dat de oosterse parel voor hun ogen was weggekaapt en vochten om hem te heroveren. Groepen vrijwilligers vormden vrijkorpsen om de rijksgrenzen te verdedigen. Ze vochten tegen de socialisten in München en tegen de Polen in Posen. In het Baltische gebied kreeg generaal Rüdiger von der Goltz de steun van de Entente-mogendheden toen Trotski’s Rode Leger in december Riga innam. Duitse paramilitairen en veteranen trokken in groten getale naar het hoofdkantoor van Von der Goltz in Mitau (Jelgava) om het verdrag van Brest-Litovsk zo goed mogelijk overeind te houden: niet alleen tegenover de bolsjewieken, maar ook tegenover de Baltische nationalisten en zo nodig de Britten. Ze dwongen de bolsjewieken verder terug naar het oosten, angst en massamoorden in hun kielzog meevoerend. In Mitau werden 500 burgers standrechtelijk geëxecuteerd, in Riga 3000, en dat terwijl de vrijkorpsen de verovering van Riga in mei 1919, hun succesvolste onderneming, ‘het symbool van de zege van de Europese beschaving over de Aziatische barbarij’ hadden genoemd. Hun tijdelijke herovering van Letland en Litouwen, nu grotendeels vergeten, was een van de gewelddadigste episoden van de hele oorlog en een voorloper van wat nog zou komen. ‘De veldslagen in de Baltische staten waren wreder en venijniger dan alles wat ik daarvoor had meegemaakt,’ schreef een van de deelnemers, de latere commandant van Auschwitz Rudolf Höss. ‘Er was nauwelijks sprake van een frontlinie; de vijand was overal. Waar tegenstanders slaags raakten, ging de slachtpartij door tot er niemand meer over was.’27

Hoewel de Duitsers beweerden dat ze de Baltische staten wilden behoeden voor de bolsjewieken, gedroegen ze zich gewoon als kapers. Sommigen waren op een eigen stuk grond uit, anderen hadden geen ander doel dan hun leiders blind te volgen en gingen voor ‘oorlog en avontuur, opwinding en verwoesting’. ‘Hele dorpen gingen in vlammen op, gevangenen werden onder de voet gelopen,’ vertelde een van hen. Hun latere herinneringen baadden in een rooskleurig licht, alsof ze de nieuwe kruisvaarders waren geweest, een nieuwe generatie ridders van de Duitse Orde. ‘Ik werd verleid door de gevaarlijke vreemdheid van dit land dat me zo merkwaardig in zijn ban hield,’ schreef een strijder. ‘Het was een land dat iets van zijn eigen turbulente, veranderlijke karakter op de oorlog overdroeg […] Misschien was dit het wel wat de ridders van de Duitse Orde ertoe had gedreven om steeds weer hun veilige kastelen te verlaten en nieuwe, gevaarlijke avonturen op te zoeken.’28

Toen het nazisme in de jaren dertig vastere grond onder de voeten kreeg, werden zulke mannen gemarginaliseerd. Ze waren te ongezeglijk, te veeleisend en te onvoorspelbaar; velen werden tijdens de bloedige ‘Nacht van de Lange Messen’ in 1934 omgebracht. Maar oorlog voeren was nu eenmaal waar ze het beste in waren, en velen van hen keerden na 1939 terug toen een ánder Duits leger in diezelfde oostelijke gebieden een tweede Nieuwe Orde vestigde. Hitlers persoonlijke secretaris Rudolf Hess en zijn opvolger Martin Bormann (die dankzij de oorlog een van de machtigste mannen in het Derde Rijk werd) waren beiden lid van een vrijkorps geweest. Höss had samen met zijn vriend Bormann een moord gepleegd om de dood van hun vrijkorpskameraad Leo Schlageter te wreken. Erich Koch, van 1941 tot 1944 de onderkoning van Hitler in de Oekraïne, was een van de slippendragers van Schlageters baar geweest. De banden van deze ‘Alte Kämpfer’ gingen dus tientallen jaren terug. Het bezette Polen werd eveneens door voormalige vrijkorpsleden geregeerd, zoals gouverneur-generaal Hans Frank en Arthur Greiser, de leider van de Warthegau. Kurt Daluege, tijdens de oorlog chef van de Duitse politie, was sectieleider van het vrijkorps-Rossbach geweest, terwijl de ondiplomatieke ambassadeur in Roemenië, Manfred von Killinger, de moorden op verschillende vooraanstaande Weimarpolitici had gepland. En zo waren er nog wel meer: Erich von dem Bach-Zelewski, de SS-generaal die de algehele leiding had over de tegen de partizanen gerichte operaties in Europa, Wilhelm Stuckart van het ministerie van Binnenlandse Zaken (tijdens de oorlog een van de belangrijkste bureaucraten van het Derde Rijk), en Reinhard Heydrich en Ernst Kaltenbrunner, de twee chefs van het Reichssicherheitshauptamt, de centrale politie- en inlichtingendienst van het Derde Rijk. De tweede bezetting van het oosten was hún moment.29

Dat brengt ons bij de vraag wat de voormalige opperbevelhebber van het Duitse Rijk, ex-keizer Wilhelm, nu van de Duitse aanval op de Sovjet-Unie in 1941 zou hebben gevonden. In 1940 had hij zich enthousiast betoond over de Duitse zeges in de Lage Landen en Frankrijk. Maar hij was minder dan een maand voor het begin van de tweede oorlog tegen het bolsjewisme in zijn Nederlandse kasteel overleden, tweeëntachtig jaar oud. De Kaiser en de Führer beschouwden Oost-Europa beiden als de belangrijkste zone voor de nationale veiligheid. Ze waren beiden geobsedeerd door zaken als het land, kolonisatie en een vestigingsbeleid op grond van ras. Ze geloofden net als hun meeste volgelingen dat het noodzakelijk was de grenzen van Duitsland op te schuiven, wilde het veilig kunnen zijn in een wereld waarin constant strijd moest worden geleverd tegen het Slavische gevaar uit het oosten. Wilhelm II deelde Hitlers overtuiging dat het bolsjewisme een wereldwijd anti-Duits joods complot was dat om meedogenloze oppositie vroeg. Hij had destijds aangedrongen op acties van de militaire politie om de bolsjewieken uit te roeien en wilde dat zijn manschappen optraden zoals de ‘Turken in Armenië’. Zijn belangrijkste generaals wilden wat Hitler later zou proberen te doen: de Oekraïne en de Kaukasus bezetten, zodat Rusland zijn vitale graan-, steenkool-, olie- en minerale voorraden zou kwijtraken.30

De verschillen zijn eveneens veelzeggend. De nazi’s deden veel moeite om aan te tonen dat ze het beleid van de keizer niet domweg kopieerden (hoewel ze misschien beter af waren geweest als ze dat wél hadden gedaan). Joseph Goebbels, de naziminister van Propaganda, dreef in maart 1942 de spot met het idee dat de Nieuwe Orde het Rode Leger honderden kilometers had teruggedrongen enkel en alleen om nieuwe regeringen in de ‘dwergstaten’ van het oosten te installeren. Hij schreef: ‘Men zou het keizerlijke regime van keizer Wilhelm als model moeten nemen om zo’n kortzichtig beleid te willen initiëren. Het nationaalsocialisme is in al deze kwesties veel koelbloediger en realistischer.’ Wilhelm II en zijn regering hadden het, in tegenstelling tot Hitler, over de vrijmaking van naties, over het monarchisme en zelfbeschikking gehad, en de schepping van (in naam) onafhankelijke Oost-Europese staten aangemoedigd. Als ze het over sterke en zwakke rassen hadden, dan niet met zulke moorddadige implicaties voor de burgers onder hun gezag. Hoewel het keizerlijke bezettingsleger soms hard was opgetreden, stelde dit, zoals de Poolse ervaring laat zien, niets voor in vergelijking met de daden waartoe de burgers die het bezettingsapparaat van de nazi’s bestierden bereid waren. De Polen en de joden die in 1939 verwachtten dat het zegevierende Derde Rijk zich net zo zou opstellen als het Tweede (en dat waren er heel wat), werden op een afschuwelijke manier uit de droom geholpen. Men kan zelfs stellen dat de joden tijdens de Eerste Wereldoorlog geen centrale plaats innamen in de Duitse plannen, hoewel het antisemitisme welig tierde in de keizerlijke entourage. De joden waren eerder potentiële bondgenoten dan vijanden en werden dan ook net als de andere opstandige volken onder het tsaristische bewind aangemoedigd.31

Het allerbelangrijkste verschil is echter dat de Habsburgers er tijdens de Eerste Wereldoorlog nog bij waren. De solidariteit met de dynastie was dé rem bij uitstek op alle plannen voor een Groot-Duitsland. Maar de Habsburgers en de Hohenzollerns werden in 1918 onttroond en in hun plaats ontstond na 1933 een nieuwe, krachtiger gecentraliseerde staat van het Duitse Volk, met Hitler als architect, die het door Versailles gekortwiekte Oostenrijk moeiteloos opslokte. Hitler mag dan als onderdaan van keizer Frans Jozef zijn geboren, zijn wereldbeeld veronderstelde een visie op orde en nationaliteit in Oost-Europa die niet zozeer post- als wel anti-Habsburg was en uitging van raszuiverheid in plaats van etnische vermenging, van trouw aan de natie in plaats van aan een supranationale dynastie. Anders gezegd: de wortels van de nieuwe wereldorde van de nazi’s lagen niet bij het antisemitisme of bij blinde veroveringsdrang, maar bij de queeste om de Duitsers in één Duitse staat te verenigen. Onder aanvoering van een selfmade leider en zijn massapartij moest die missie slagen waar Wilhelm II had gefaald, en wel door de Slaven in het oosten permanent te onderwerpen en op die manier machtig genoeg te worden om de scepter te kunnen zwaaien over heel Europa.

HOOFDSTUK 2

Van Versailles tot Wenen

De strijd voor etniciteit is niets anders dan de voortzetting van de oorlog met andere middelen onder de dekmantel van de vrede. Niet een strijd met gas, granaten en machinegeweren, maar een strijd om huizen, boerderijen, scholen en de zielen van kinderen […]

Theodor Oberländer1

Begin 1918 stonden de Duitsers klaar om een triomferende Nieuwe Orde in Oost-Europa te vestigen; eind 1918 werden ze geconfronteerd met de totale ineenstorting. Het Habsburgse rijk viel bijna van de ene op de andere dag uit elkaar, keizer Karel I vluchtte naar Zwitserland en belandde uiteindelijk op Madeira, waar hij enkele jaren later overleed. In Duitsland werd de monarchie afgeschaft en ging Wilhelm II in ballingschap. Intussen neigden Groot-Brittannië en Frankrijk steeds meer naar het standpunt dat hun ‘belangen geheel samenvallen met het nationaliteitsprincipe’, zoals een diplomaat het verwoordde. In 1919 vestigden ze een cordon sanitaire van Oost-Europese bufferstaten die bestuurd werden door regeringen die nauwe banden onderhielden met Londen en Parijs. De Duitsers kregen de schuld van de oorlog. Ze kregen herstelbetalingen opgelegd en werden gestraft met het verlies van grote gebiedsdelen. Veel Duitsers die als Habsburgse of Pruisische onderdanen waren opgegroeid, werden nu voor het eerst door Tsjechen, Polen, Esten of Litouwers geregeerd.2

Nog voor het einde van de oorlog had in elk geval één Britse diplomaat zich afgevraagd: stel dat de Duitsers de roep om nationale zelfbeschikking serieus gaan nemen, zou de vrede dan niet tot een nog groter Duits rijk leiden, vooral als de Habsburgse monarchie uiteen zou vallen? In oktober 1918 was het zover. Terwijl het rijk op zieltogen lag, kwamen vertegenwoordigers van de vooroorlogse Duitse gebieden van Oostenrijk-Hongarije in Wenen samen, waar ze een Voorlopige Nationale Vergadering voor Duits-Oostenrijk vormden. De Oostenrijkse Duitsers verlangden namelijk naar aansluiting bij Duitsland en zagen geen reden om nog langer te wachten. Kort daarna namen ze een ontwerpgrondwet aan die categorisch stelde dat ‘Duits-Oostenrijk deel uitmaakt van de Duitse Republiek’. In feite was Groot-Duitsland dus niet dichterbij gekomen door de zege van de Centralen, maar door hun nederlaag.3

De Oostenrijkse sociaaldemocraten zochten aansluiting bij de Duitse republiek omdat dit naar hun idee de beste manier was om voorgoed van de Habsburgse monarchie af te komen. Slechts enkele maanden eerder hadden ze nog overwogen het rijk om te vormen tot een ‘staat van nationaliteiten’, een soort alternatief voor president Wilsons natiestaten, bij wijze van ‘experiment voor de toekomstige nationale ordening van de mensheid’. Maar dat moment was voorbijgegaan en de nederlaag had de opties gereduceerd. Ze waren opgetogen dat de Duitse keizer afstand had moeten doen van zijn troon en geloofden dat een Anschluss hen in staat zou stellen de grote Duitse republiek te creëren die hun grootvaders in 1848 voor ogen had gestaan. Bijna niemand dacht dat een klein, onafhankelijk Oostenrijk kon floreren. Als het deel werd van Duitsland, zou dit niet alleen voor welstand zorgen, maar ook zichtbaar maken dat ‘wij één gemeenschap met een gemeenschappelijke bestemming zijn’, zoals de nieuwe bondskanselier Karl Renner stelde. Volgens zijn medesocialist Otto Bauer zou het samengaan van Oostenrijk en Duitsland helpen bij de opbouw van ‘het Duitsland van morgen […] een democratisch Duitsland’.4 In het telegram dat hij na de uitvaardiging van de nieuwe grondwet aan Berlijn stuurde, merkte hij op dat het land ‘de wens [had] uitgesproken herenigd te worden met de andere Duitse naties waarvan het 52 jaar geleden was gescheiden’. Op die wijze, zo opperde hij, konden de historische wonden die de Pruisische zege het land in 1866 had toegebracht, eindelijk genezen.

‘Anschluss’ – die roep was tijdens de schokkende teloorgang van het Habsburgse rijk niet alleen bij links te horen, ook rechts had tijdens de oorlog voor ‘een nieuwe orde van alle politieke, nationale en sociaaleconomische betrekkingen’ met Duitsland gepleit. Het linkerkamp was echter de drijvende kracht achter het streven. Bij de verkiezingen voor het Oostenrijkse parlement in februari 1919 behaalde rechts slechts 18 procent van de stemmen, tegen 41 procent voor de sociaaldemocraten. Maar niet alle Oostenrijkers waren voorstander van eenwording: ruim een derde van de stemmen ging naar de katholieke Christelijk-Sociale Partij, wier aanhang vreesde dat Pruisen zou gaan overheersen en de invloed van de Kerk zou afnemen.5

Een veel groter struikelblok voor de Duitse eenwording dan het Oostenrijkse katholicisme trad in Parijs aan het licht. De Entente-mogendheden hadden natuurlijk niet vier jaar lang strijd geleverd om vervolgens te presideren over de uitbreiding van Duitsland. Hoewel Weimar de Anschluss-resolutie formeel had geaccepteerd, maakten Duitse diplomaten zich zorgen over de reactie die dit in het buitenland zou oproepen, en terecht: in het Verdrag van Versailles, dat in juni 1919 werd getekend, werd de vestiging van een onafhankelijk Oostenrijk bedongen. Krap twee maanden later gaven de overwinnaars bovendien Zuid-Tirol aan Italië en delen van Stiermarken en Karinthië aan het nieuwe Koninkrijk van de Serviërs, Kroaten en Slovenen, terwijl de Duitsers in Bohemen voortaan deel uitmaakten van de nieuwe staat Tsjechoslowakije. En alsof dit nog niet genoeg was, werd iedere toekomstige poging tot aansluiting expliciet verboden: ‘De onafhankelijkheid van Oostenrijk is onveranderlijk, tenzij de Raad van de Volkenbond anders beslist.’ De Oostenrijkse leiders wezen er tevergeefs op dat dit duidelijk in tegenspraak was met het principe van zelfbeschikking dat de grondslag vormde voor Wilsons nieuwe orde in Europa. Het nationale parlement in Wenen ging onder protest akkoord met het verdrag; in oktober 1919 werd ‘Duits-Oostenrijk’ omgedoopt tot de ‘Republiek Oostenrijk’.

Hoewel er in de loop van de tijd meer steun kwam voor de onafhankelijkheid, bleef de Anschluss in de jaren twintig een kwestie waarmee Oostenrijkse politici hun aanhang konden mobiliseren. De woede over Versailles bleef doorsmeulen onder de bevolking van het voormalige hart van de dubbelmonarchie, die geconfronteerd werd met de droevige consequenties van de ineenstorting. ‘Honger of Anschluss!’, zo luidde een leus van de Oostenrijkse nationaaldemocraten. In besloten kring toonden zelfs sluwe politici als bondskanselier Ignaz Seipel zich in grote lijnen voorstander van aansluiting. ‘Oostenrijk heeft in zijn huidige vorm nooit een onafhankelijk bestaan gekend,’ schreef Seipel in 1928 aan een correspondent. ‘De Oostenrijkers zijn, in overeenstemming met hun hele geschiedenis en levensstijl, mensen van de grote staat.’6 Maar zolang het Verdrag van Versailles overeind stond, bleef de Anschluss een diplomatieke en militaire onmogelijkheid.

Minderheden in de Volkenbond

In Oostenrijk vormden de etnische Duitsers tenminste nog een meerderheid. Elders in Midden- en Oost-Europa waren ze door de vorming van nieuwe staten gereduceerd tot dikwijls grote minderheden. Aan het eind van de oorlog woonden er 1,2 miljoen Duitsers in Polen, 3,5 miljoen in Tsjechoslowakije, 550 000 in Hongarije, 250 000 in Italië, 800 000 in Roemenië, 700 000 in Joegoslavië en 220 000 in de Baltische staten. De Duitsers waren door Versailles de grootste minderheid in Europa geworden. In 1930 waren naar schatting 8 tot 9 miljoen van de 36 miljoen leden van etnische minderheden in Oost-Europa Duits.7

Het zou onterecht zijn om te stellen dat de winnaars van de oorlog geen oog hadden voor hun benarde positie. Integendeel, Polen en andere Oost-Europese staten kregen de verplichting opgelegd de collectieve rechten van de Duitsers te waarborgen. De Volkenbond hield zelf in de gaten of ze dat inderdaad deden en identificeerde zich daarmee met een rechtvaardige behandeling van Duitsers, joden en andere minderheden in het Nieuwe Europa – per slot van rekening was de bond opgericht om over de vrede op het continent te waken. Dit was een uiterst ambitieuze nieuwe koers voor het internationale recht, één waarvoor de negentiende eeuw vrijwel geen precedenten bood. Voordien hadden de grootmachten nieuwe onafhankelijke staten verplicht om de gewetensvrijheid te eerbiedigen en discriminatie op religieuze gronden te vermijden – bepalingen die vóór 1914 onder meer aan België, Griekenland en Servië waren opgelegd. In de nieuwe opzet werd ook gekeken hoe staten zich gedroegen op het gebied van onderwijs, cultuur, economie en bestuur. Het probleem, zo bleek na verloop van tijd, zat hem niet in de principiële garantie van collectieve rechten, die in veel opzichten een goede zaak was. Het probleem zat hem in de uitvoering van die rechten.

In sommige landen hadden de Duitsers, en minderheden in het algemeen, weinig reden tot klagen. Vooral in Estland en Letland werden ze goed behandeld. Wie zich rekenschap geeft van het annexatiebeleid van het Duitse leger tijdens de oorlog, de chauvinistische houding van sommige lokale Duitse baronnen en de vernietigingsdrang van de vrijkorpsen, moet constateren dat deze nieuwe staten zich, achteraf bekeken, verbazingwekkend bereid toonden om ruimte te bieden aan de bevolkingsgroepen in hun midden. In de Estse grondwet werd het recht op culturele autonomie vastgelegd en in 1925 werd een wet aangenomen die individuen het recht gaf zich met de nationaliteit van hun keuze te identificeren. Zo had het regime van de nieuwe Volkenbond ook elders kunnen fungeren, als de wil daartoe aanwezig was geweest. In Estland mochten de afgevaardigden het parlement desgewenst in het Duits, Russisch, Jiddisch of Zweeds toespreken en hoewel veel Duitse grootgrondbezitters hun landgoederen kwijtraakten, was deze maatregel niet van toepassing op het merendeel van de Estse Duitsers, die een bescheidener bestaan in de steden leidden.8

Achter de Estse wet van 1925 zaten de ‘andere’ Duitsers, de Duitsers die in de bescherming van minderheden en culturele autonomie geloofden en deze ideeën kans van slagen wilden bieden. Ewald Ammende was tijdens de Eerste Wereldoorlog opgegroeid, toen het de Duitsers niet was gelukt lobby’s van ontevreden anti-Russische nationaliteiten op te zetten. Begin jaren twintig publiceerde hij tal van artikelen over de uitdaging waarvoor de Duitsers in Midden- en Oost-Europa stonden om zich politiek, economisch en mentaal aan te passen. Ammende zat ook achter de Unie van Duitse Nationale Groepen in Europa. Drie jaar later was hij een van de oprichters van het Europäischer Nationalitätenkongress (ENK), de belangrijkste Europese koepel voor minderheden, waarin joden, Oekraïners, Duitsers en anderen samenwerkten ter ondersteuning van het minderhedenbeleid van de Volkenbond. De basis en belangrijkste fondsen van het ENK waren echter Duits; de opkomst (en ondergang) van deze organisatie moet dan ook gezien worden in het licht van Weimars benadering van het probleem van de Duitsers buiten de rijksgrenzen.9

In Duitsland zelf was inmiddels duidelijk dat gewapend verzet tegen het Verdrag van Versailles geen zin had. Hoewel rechtse paramilitairen erin geslaagd waren enkele kleine steden in te nemen, konden ze hun heerschappij zonder politieke steun niet bestendigen. Sommige parlementariërs hadden al in het najaar van 1919 betoogd dat men misschien vraagtekens kon zetten bij de grensregeling met Polen, maar dat het noodzakelijk was goede betrekkingen met de Poolse regering te onderhouden vanwege de Duitse minderheid in het land. Ze hadden eveneens een realistische kijk op de situatie in Tsjechoslowakije, waar de Kaiser en Ludendorff in de nadagen van de oorlog nog hadden gefantaseerd over de annexatie van een deel van het Habsburgse Bohemen. Toen het Verdrag van Versailles eenmaal was getekend, instrueerden Duitse diplomaten de Sudetenduitsers (die hun vroegere Habsburgse identiteit als ‘Duitse Bohemers’ nu kwijt waren) met de Tsjechische autoriteiten samen te werken. Ondanks anti-Duitse en antisemitische rellen in 1919 bleef het credo: ‘correcte betrekkingen’. Het nieuwe Oostenrijk onderhield zonder tussenkomst van Berlijn al snel goede betrekkingen met Tsjechoslowakije; het pad was geëffend door een intensief handelsverkeer.10

De verdragen over de rechten van de minderheden waren op zich niet voldoende om de relatie tussen de Duitsers en hun buren te normaliseren. Het verleden was te beladen – er speelden oude ruzies over taal in het Habsburgse Bohemen, over land in het Pruisische Polen – en de Duitsers in de nieuwe staten konden slechts met moeite accepteren dat ze niet meer de heersende klasse vormden. Zoals al was gewaarschuwd op de vredesconferentie in Parijs, ging het bij de Duitse kwestie in Tsjechoslowakije om ‘nog wel meer zaken dan louter bescherming, zoals bij de andere minderheden’. Een nieuwe schoolwet leidde tot de sluiting van enkele Duitse dorpsschooltjes en de Duitstalige universiteit in Praag verkommerde.

Het uiterst verbitterde debat dat de Habsburgse monarchie haast verscheurd had, werd afgesloten met een wet die het Tsjechisch tot de officiele taal van het nieuwe land verhief. Duitse functionarissen kregen twee jaar de tijd om de taal te leren, anders zouden ze hun baan kwijtraken. Toen de bepaling na 1926 van kracht werd, verloren duizenden voormalige Habsburgse ambtenaren hun werk. In veel plaatsen werden alleen nog poststukken met een Tsjechisch adres bezorgd. Vanuit Praag werden alleen in het Tsjechisch gestelde telegrammen verstuurd en wie gebruik wilde maken van de diensten van een telefoniste moest Tsjechisch spreken. Straten werden naar Tsjechische helden genoemd en plaatselijke bestuurders die de confrontatie aangingen, claimden ‘absoluut de overhand’ te hebben op de lokale Duitsers. Volkstellingsfunctionarissen beslisten of iemand een Tsjech of een Duitser was en negeerden de wensen van de betrokken personen teneinde het Tsjechische cijfer op te krikken. En net als in andere landen waren landhervormingen tegen de Duitse boeren gericht en ontvingen Tsjechische kolonisten die zich in ‘overwegend gegermaniseerde regio’s’ wilden vestigen subsidies, omdat zij ‘de dragers en bevorderaars van de ideeën van de natie en de staat’ waren. Aan de andere kant was er in Tsjechië niet slechts sprake van onderdrukking. Het nieuwe parlement kende een aanzienlijke Duitse vertegenwoordiging en in de loop van de tijd gingen steeds meer Duitsers en Tsjechen samenwerken in bedrijven, vakbonden en de politiek. Wat hen bond, waren hun anticommunisme en de bloeiende Tsjechoslowaakse economie.11

In Polen waren de sfeer en het beleid aanzienlijk slechter. De nieuwe onafhankelijke Poolse staat had 90 procent van de voormalige Pruisische provincie Posen verworven en 66 procent van West-Pruisen, met een gezamenlijke Duitstalige bevolking van meer dan een miljoen zielen. De Duitse havenstad Danzig werd een ‘Vrije Stad’ onder toezicht van de Volkenbond. De machtsoverdracht vond plaats te midden van heftige botsingen tussen Duitse soldaten, die hun legertrucks met hakenkruisen en doodskoppen hadden getooid, en hun gewapende Poolse tegenhangers. De strijd was feller dan waar ook in Bohemen. De Weimarregering probeerde de activiteiten van de paramilitairen de kop in te drukken, maar toen Polen de Duitse aanspraak op Opper-Silezië betwistte, riep ze hun hulp in. Nationalistische vrijwilligers, geselecteerd op basis van hun ras en hun haat jegens de joden, communisten en Slaven, dreven de Polen terug. Ze stonden onder leiding van Manfred von Killinger, die in de Tweede Wereldoorlog Hitlers ambassadeur in Slowakije en Roemenië zou worden. Hierna werden Von Killingers troepen in het geheim door de regering gesubsidieerd om een ondergronds leger te trainen dat eventueel tegen Polen kon worden ingezet. De steun werd pas stopgezet toen enkele eenheden aan het moorden sloegen en de katholieke politicus Matthias Erzberger en de joodse minister van Buitenlandse Zaken Walther von Rathenau ombrachten.12

In Polen zelf werden de Duitsers als tweederangs burgers en verraders beschouwd. Toen tijdens de Pools-Russische oorlog van 1919-1921 het gerucht ging dat de Duitsers de Russen als hun bevrijders inhaalden, werden velen gedwongen stante pede voor het Poolse of het Duitse staatsburgerschap te kiezen. Veel keus had men niet, want in het eerste geval werd men direct bij het leger ingelijfd. Na de aftocht van het Rode Leger verlieten zoveel Duitse vluchtelingen het land dat de gouverneur van Oost-Pruisen zelfs een uitruil van bevolkingsgroepen voorstelde.13

Het belangrijkste Poolse wapen tegen de Duitsers waren echter de landhervormingen. In Tsjechoslowakije dienden de confiscaties vooral om de macht van de oude Oostenrijkse adel aan te tasten, maar de Polen richtten zich ook op boeren met bescheidener lapjes grond, om zodoende het effect van het vooroorlogse germaniseringsprogramma van de Pruisen teniet te doen. De beste grond die bij de hervormingen werd betrokken, was voor 68 procent in handen van de Duitsers, slechts 11 procent was Pools eigendom. Het doel was dan ook zonneklaar. ‘Poolse grond voor de Polen,’ luidde een veelgehoord motto. Premier Sikorski had het in 1923 over het ‘degermaniseren’ van de westelijke provincies. De Duitsers die zich vóór de oorlog met steun van de Pruisische Kolonisatiecommissie in de regio hadden gevestigd, waren het eerste doelwit.14

Het is niet zo verwonderlijk dat de Duitse bevolking door de emigratiekoorts werd bevangen. Uit angst aan de verkeerde kant van de Poolse grens vast te komen zitten vluchtten duizenden mensen naar het westen. Tussen 1918 en 1926 verlieten naar schatting 575000 Duitsers Polen, waaronder meer dan de helft van de Duitsers uit de prijsgegeven delen van de provincies Posen/Pozna en West-Pruisen – meer nog dus dan de 200000 Duitsers die door Frankrijk uit Elzas-Lotharingen werden verdreven. Daarbij vergeleken vallen de minder dan 10 procent Duitsers die het Tsjechische grondgebied ontvluchtten in het niet. Kortom, er voltrok zich in deze tijd een omvangrijke exodus uit de westelijke Poolse grensstreken die zijn gelijke niet kende – niet in Tsjechoslowakije en ook niet elders. Voormalige Duitse steden en dorpen krompen en werden Pools.

Toch besefte zowel Polen als Duitsland dat de situatie niet uit de hand mocht lopen: elk moest rekening houden met een aanzienlijke minderheid in het andere land. De twee landen bleven gedurende het hele bestaan van de Weimarrepubliek op gespannen voet met elkaar staan, maar de situatie bleef nog wel hanteerbaar. Hoewel het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken de Versaillesgrens met Polen net zo min als een definitieve grens beschouwde als de nationalistische critici, zag het een rol voor de Duitse minderheid bij een toekomstig revisionistisch beleid. Als er geen Duitsers meer in Polen zaten, zou dit de Duitse aanspraken op Pools grondgebied enorm verzwakken, en dus werd de Duitse minderheid gestimuleerd te blijven zitten waar ze zat. Halverwege de jaren twintig ging de Weimarregering zelfs nog een stap verder: ze probeerde de kwestie te internationaliseren door toe te treden tot de Volkenbond en zich op te werpen als de grote ‘beschermer van de minderheden’ in Europa.

Dit beleid werd vooral in verband gebracht met de man die de Duitse diplomatie vóór Hitler zou beheersen, Gustav Stresemann, en vertegenwoordigde een aanzienlijke ommekeer in diens denken. Stresemann was een conservatieve nationalist die tijdens de oorlog niet alleen de annexatie van delen van Midden- en Oost-Europa, maar ook van België en Frankrijk had voorgestaan. Bovendien had hij als een van de eerste Duitse politici de eenwording met ‘Duits-Oostenrijk’ toegejuicht. Als minister van Buitenlandse Zaken betoonde hij zich evenwel een pragmaticus, die halverwege de jaren twintig Duitslands toetreding tot de Volkenbond wist te bewerkstelligen. Volgens Stresemann was die deelname noodzakelijk om de Duitse belangen in Oost-Europa te kunnen behartigen en met name de naleving van de minderhedenverdragen te kunnen afdwingen. Dit was een argument dat hij herhaaldelijk aanvoerde om de nationalistische kritiek op zijn pro-Volkenbondbeleid de mond te snoeren.

Terwijl Duitsland het Europäischer Nationalitätenkongress financierde, deed Stresemann zelf verwoede pogingen het gehele stelsel van wettelijke beschermingsmaatregelen te verbeteren. Hij stelde zelfs voor dat Duitsland een nieuw beleid met betrekking tot de minderheden in eigen land zou opstellen. Dit alles maakte deel uit van een in grote lijnen revisionistisch langetermijnplan dat hij in besloten kring definieerde als ‘de schepping van een staat waarvan de politieke grenzen alle Duitse volken omvatten die in de randgebieden met Duitse vestiging in Midden-Europa leven en aansluiting wensen bij het Duitse Rijk’. Dat was niet zo heel anders dan wat de nazi’s verlangden. Het duidelijkste verschil – een belangrijk verschil – was dat Stresemann dit via de Volkenbond wilde bereiken. En waar Hitler de niet-Duitse minderheden wilde verdrijven, ging Stresemann ervan uit dat Duitsland er juist meer bij zou krijgen – vandaar dat het belangrijk was dat Duitsland een modelstaat zou worden voor de minderheden die het al had. Niettemin zag hij de rijksgrenzen en de minderheden net als Hitler als aan elkaar gekoppelde kwesties. In juni 1925 gaf hij de leiders van de Duitse gezantschappen in het buitenland geheime instructies om ‘propaganda te gaan maken voor een grootschalige herziening van de oostgrenzen’.15

Stresemann geloofde dat de Volkenbond kon worden omgevormd tot een effectievere behartiger van de Duitse belangen en zette hoog in om dit te bereiken. Over één punt was vrijwel iedereen het eens: het minderhedenrecht moest hervormd worden. De naoorlogse Franse regeringen hadden, niet gehinderd door de verplichtingen die de Oost-Europese staten waren opgelegd, een schaamteloos racistische aanval gedaan op de burgerrechten van de Duitstaligen in Elzas-Lotharingen en uiteindelijk 200 000 van hen ongestraft gedeporteerd. De Litouwers, en later ook de Polen, waren niet blij dat zij er destijds uitgepikt waren en stelden dat de correcte behandeling van minderheden voor álle leden van de Volkenbond moest gelden. De Hongaren wilden dat alle minderheden het recht kregen hun grieven aan de Raad van de Volkenbond voor te leggen. Stresemanns voorstel om een permanente minderhedencommissie in te stellen, naar analogie van de bestaande mandaatcommissie, trok echter de meeste aandacht. De Franse minister van Buitenlandse Zaken Aristide Briand waarschuwde dat het opeisen van ‘rechten’ tot een nieuwe oorlog in Europa kon leiden.

Tijdens de zitting van de Volkenbondraad in december 1928 kwam het tot een botsing tussen Stresemann en zijn Poolse evenknie, minister van Buitenlandse Zaken August Zaleski. Toen Zaleski kritiek leverde op het onophoudelijke geklaag van de Deutscher Volksbund, een minderhedenorganisatie, en haar leider van verraad beschuldigde, onderbrak Stresemann hem woedend en kondigde met de vuist op tafel aan een Duitse campagne te gaan voeren om het minderhedenbeleid te verruimen. Zijn voorstel strandde echter in de grimmige, gespannen sfeer. Intussen verslechterde de situatie ter plekke steeds meer. In de maanden voor Stresemanns overlijden werden enkele Poolse kunstenaars die Duits-Silezië bezochten door een bende jonge nazi’s aangevallen, werd in Polen een proces aangespannen tegen de leider van de Volksbund, Otto Ulitz, en stemde de Volkenbondraad tegen de Duitse voorstellen. De Sovjetkrant Izvestia roerde vol leedvermaak in het troebele water en omschreef Europa onder de Volkenbond als ‘een gevangenis voor minderheden’.

Stresemanns laatste wapenfeiten – de Franse toezegging om zich vijf jaar eerder uit het Rijnland terug te trekken en het herziene plan-Young voor de herstelbetalingen – overschaduwden de schamele vruchten van zijn beleid ten aanzien van het oosten. Zijn vroege overlijden in oktober 1929, de aanvang van de economische crisis en de verbazingwekkende opkomst van de NSDAP bij de verkiezingen van september 1930 markeerden het einde van een tijdperk. In de jaren daarna verloor Duitsland gaandeweg ieder vertrouwen dat de Volkenbond de rechten van de Duitsers buiten de rijksgrenzen zou kunnen beschermen. Maar wat daarvoor in de plaats kwam, was meer dan een verwerping van de grenzen van Versailles en het navolgen van een territoriaal revisionisme met andere middelen: het was een volledige verwerping van het gehele stelsel van minderhedenrechten en internationale rechtsbescherming dat de Volkenbond in het leven had geroepen. Dat was de oude orde die door de Nieuwe Orde van de nazi’s zou worden weggevaagd.16

Op naar Groot-Duitsland

In Duitsland zelf was Stresemanns beleid allang het onderwerp van felle kritiek van de nationalisten, lang voordat zijn dood een einde maakte aan Weimars korte periode als ‘beschermer van minderheden’. Vluchtelingenorganisaties en nationalistische groeperingen voerden al geruime tijd campagne tegen de Volkenbond; onderwijl hielden paramilitaire broederschappen als de Heimatbund Ostpreußen en de Deutscher Wehrverein de netwerken van veteranen die in 1918-1919 hadden gevochten in stand. In Silezië en Oost-Pruisen werden trein- en busexcursies naar de ‘bloedende grens’ georganiseerd, waar de deelnemers treurden over de verloren gebiedsdelen en de Duitse broeders die op hun verlossing wachtten. Vanaf 1930 werden die excursies door de lokale overheden zelf georganiseerd. Sommige hielden militaire parades en ontstaken vuren aan de grens, enkele gingen verder en bereidden zich voor op een gewapend treffen.17

Niet alleen paramilitaire randgroeperingen of nationaalsocialistische rassentheoretici maakten zich zorgen om de precaire positie van de ‘buitenlandse Duitsers’. De Polen hadden spectaculaire successen geboekt met de ‘degermanisering’ van voormalige Pruisische bezittingen. Tienduizenden Polen hadden zich in de buurt van Gdask/Danzig gevestigd en een rivaliserende haven aangelegd. Door het vertrek van talloze Duitsers was de bevolkingsopbouw drastisch veranderd. In Pozna/Posen vormden de Duitsers nog slechts 2 procent van de bevolking, tegen 42 procent in 1910. In Bydgoszcz/Bromberg was hun aandeel teruggelopen van 77 naar 8,5 procent. In de Weimarrepubliek leefde veel bezorgdheid over de Duitse vluchtelingen en was er veel steun voor culturele instellingen en liefdadigheidsorganisaties die zich op het ‘Germanendom’ richtten. De eerbiedwaardige Verein für das Deutschtum im Ausland (VDA), die overheids- en particuliere gelden uitkeerde aan scholen en andere lichamen voor Duitse minderheden, telde meer dan twee miljoen leden. Hoewel de VDA een algemene organisatie was, deed ook zij het voorkomen alsof buitenlandse regeringen voortdurend strijd voerden om de cultuur van de belegerde Duitsers in hun land uit te roeien. In de nieuwe onderzoeksinstituten die zich met de Volksdeutsche (Volksduitsers) bezighielden, floreerden nog veel extremere denkbeelden.18

Na 1918 was er dus sprake van een hernieuwde belangstelling voor de missie van Duitsland ‘in het oosten’, gestimuleerd door de verbreiding van de ‘geopolitieke’ benadering en de populariteit van de Lebensraumtheorieën. De ooit als heldendaden geroemde successen van Bismarck kregen weer aandacht, maar ditmaal werd hij in Weimar ook bekritiseerd omdat hij zich had laten afschepen met een Klein-Duitsland, veel te vriendelijk was geweest tegen Rusland en de Drang nach Osten had prijsgegeven. Het Hohenzollernrijk van Bismarck, zo stelden de linkse republikeinen, was een instrument geweest om de macht van de Pruisische autocratie in stand te houden. Een Groot-Duitsland zou daarentegen teruggrijpen op de democratische erfenis van de revoluties van 1848 en de mogelijkheden aantonen van een ‘echt Groot-Duitsland dat op een democratisch fundament is gebouwd’. Rassennationalisten beschouwden het samengaan van Duitsland en Oostenrijk als de synthese van ‘een nieuwe Germaanse mens’, die dichter bij de vaderlandse bodem stond en de verschillende tradities van het noorden en zuiden harmonieus verbond. De katholieke Zentrumspartei meende dat de aansluiting van Oostenrijk tegenwicht kon bieden aan de protestantse suprematie van het noorden. In het gehele politieke spectrum van Weimar verkondigden politici en intellectuelen de noodzaak van nationale expansie, van aandacht voor de Duitsers buiten de rijksgrenzen en van een nieuwe Volksgemeinschaft. In schoolboeken werd het belang van de etnische Duitsers in het algemeen en Oostenrijk in het bijzonder uitgelegd. Pressiegroepen sponsorden lezingen over ‘Uitbundig Wenen’ en steunden concerten van de Wiener Philharmoniker.

In deze atmosfeer van nationale vernedering en verontwaardiging kon alles, zelfs de muziek, worden aangeroepen om het Groot-Duitse argument kracht bij te zetten. De musicoloog Robert Lach zette de krachtige muziek van Bach en Händel, die ‘de melancholieke heidevelden en woeste gronden, de grauwgrijze wolken’ van het Noord-Duitse landschap weerspiegelde, af tegen de zachtere ‘Wienerwald’-lyriek van Mozart en Haydn. Hij concludeerde:

Beide groepen zijn gescheiden, en toch zijn beide deel van elkaar via de Duitse geest die in hen besloten ligt. Horen Bach, Händel en Schubert, Haydn en Mozart niet net zo bij elkaar als Duitsland en Oostenrijk? Zijn zij niet één in een gemeenschappelijke, levende Duitse geest, zoals Beethoven de Duitse en Oostenrijkse muziek verenigde? En is Beethoven niet een symbool van die eenwording van de Duitse en Oostenrijkse ziel, een symbool dat uiteindelijk zal standhouden?19

Het verleden zag er plotseling heel anders uit. In een poging de kloof tussen de Klein-Duitse en Groot-Duitse visie te overbruggen pleitte de Oostenrijkse historicus Heinrich Ritter von Srbik voor een nieuwe benadering, die hij ‘gesamtdeutsch’ noemde. Hiermee doelde hij niet op de geschiedenis van het historische Duitsland dat als het Heilige Roomse Rijk had bestaan, noch op die van het politieke Duitsland binnen de rijksgrenzen van 1871, maar op de gehele wereld die door etnische Duitsers werd bevolkt, een wereld die nooit als politieke eenheid had bestaan, maar dat wel zou kunnen worden. ‘Het is de taak van de Duitse geschiedenis,’ schreef hij in zijn epische Deutsche Einheit, ‘te helpen een nieuw Duits huis te bouwen.’ In 1942 beschreef Von Srbik, nog steeds in lyrische bewoordingen, hoe ‘Duitsland [nu] zijn duizendjarige missie en leiderschapsrol tot aan de grenzen van de westerse wereld heeft gebracht […] Niet als een vorm van imperialisme, en niet op basis van een humanitair ideaal, maar eerder gegrondvest in een nieuw idee, dat van Volkstum, dat de persoonlijkheid van een natie erkent en de kleine naties organisch aan het leiderschap van het grote volk bindt.’ Het zou pas in 1944 tot hem doordringen dat Hitlers Nieuwe Orde geen geïdealiseerde herschepping van het Heilige Roomse Rijk was.20

Veel nationalistische academici waren net als Von Srbik afkomstig uit de randgebieden van de Duitse wereld, uit Oostenrijk, de Baltische staten of de Pruisische grensstreken. Zelfs niet-nazi’s hadden er geen moeite mee het nationaalsocialisme, of liever nog Hitler zelf, te beschouwen als een vehikel voor de nationale wederopbloei waarnaar ze zo verlangden. Deze houding was bijvoorbeeld zeer uitgesproken bij de joodse mediëvist Ernst Kantorowicz, die weliswaar een conservatieve nationalist was, maar beslist geen nazi.21 In 1941 schreef een observator van de Duitse intellectuele wereld dat

Duitse historici, op een republikeinse minderheid na, weinig ‘afstemming’ nodig hadden. Het Duitsland van de toekomst dat de meeste historici voor ogen hadden en waar ze naartoe hadden gewerkt, benaderde in veel fundamentele opzichten de nazistaat van nu. De noodzaak van macht, het primaat van de buitenlandse politiek over binnenlandse zaken, de verwerping van ‘vreemde’ ideologieën en instituties, de nadruk op de Duitse cultuur, de onderwerping van het individu aan de staat, de toewijding van het Rijk aan zijn missies in het oosten, het streven alle Duitsers binnen de rijksgrenzen te vangen, Duitslands behoefte aan een Führer met een breed mandaat – dit alles zijn slechts de belangrijkste kenmerken.22

Natuurlijk raakten veel van deze intellectuelen, zoals dat gaat, hun illusies wel kwijt toen de nazi’s er niet in slaagden hun ideeën in de praktijk te brengen, maar dat gebeurde pas nadat de nazi’s al uitgebreid benadrukt hadden aan wie ze schatplichtig waren. In februari 1939 liet Hitler zich bij de doop van het slagschip Bismarck lovend uit over zijn illustere voorganger, wiens prestaties beknot waren door het simpele feit dat hij de macht had moeten delen met de Hohenzollerns. Daarmee week Hitler nauwelijks af van het historische oordeel dat toen in nazi-Duitsland gangbaar was. Een jaar later hield hij Goebbels iets dergelijks voor: ‘Bismarck kón niet meer presteren. De dynastieën zaten hem in de weg.’ Hitler prees de democraten van 1848 en pochte eveneens dat Duitsland de mantel van het Europese leiderschap zou overnemen van het Heilige Roomse Rijk: ‘De wereldhegemonie zal ons automatisch toevallen vanwege onze organisatorische genialiteit en selectiviteit ten aanzien van het ras.’ Bismarck, de liberalen van 1848, katholieke keizers – al die verschillende elementen waren koren op de ‘volledig Duitse’ nazimolen.23

Het staat buiten kijf dat het concept Groot-Duitsland belangrijk was voor de nazibeweging en voor Hitler persoonlijk. Zelf omschreef hij het nationaalsocialisme als ‘het kind van de pangermaanse beweging’.24 De openingsartikelen in het oprichtingsprogramma van zijn Partij zijn niet minder duidelijk: joden en andere mensen van niet-Duits bloed waren uitgesloten van het staatsburgerschap en er moest een Groot-Duitsland geschapen worden op basis van het recht op nationale zelfbeschikking, de herroeping van de vredesverdragen, en koloniën waar de ‘overtollige bevolking’ van Duitsland gevestigd kon worden. Wie nog twijfelt over Hitlers toewijding aan deze ideeën, hoeft slechts een korte blik te werpen op Mein Kampf. Hitler en zijn volgelingen beschouwden de post-Versaillesregelingen in Oost-Europa niet alleen als een nationale vernedering, maar ook als een biologische bedreiging voor de overlevingskans van het Duitse volk als geheel. Vanuit dit perspectief bezien was er eigenlijk geen ander buitenlands beleid mogelijk dan gebiedsuitbreiding, en was de belangrijkste rechtvaardiging van de machtsovername en de greep op het binnenlandse beleid dat het land voorbereid moest worden op de langdurige oorlogen die meer territorium moesten opleveren.

Het is op zijn minst verrassend dat er zo weinig over deze kwesties gemeld wordt in de omvangrijke literatuur die de afgelopen dertig jaar is verschenen en die de basis voor de electorale steun voor de nazi’s in de Weimarrepubliek onderzoekt. De wetenschap heeft zich vrijwel uitsluitend op de binnenlandse factoren geconcentreerd en geprobeerd een sociologisch profiel van ‘de nazistemmer’ vast te stellen (om tot de conclusie te komen dat deze waarschijnlijk niet bestaat). Maar de noodzaak tot expansie, waar Hitler steeds meer aandacht aan besteedde, was in feite een zeer populair thema. Nu Stresemanns ‘kruistocht voor de minderheden’ door de Volkenbond geblokkeerd was en zijn opvolger, rijkskanselier Brüning, achtervolgd werd door zijn mislukte poging een Oostenrijks-Duitse douaneunie te forceren, hamerde Hitler er in zijn toespraken op dat een moderne ‘oostelijke kolonisatie’ een oplossing moest bieden voor het ‘ruimtegebrek’ in het Weimar van na Versailles. De beurskrach en de toenemende werkloosheid, zo redeneerde hij, bevestigden slechts dat Duitsland meer grondgebied nodig had als alternatief voor zijn verminderde toegang tot de wereldmarkten.25

Hitler had een pragmatische, geduldige kant. Eenmaal aan de macht trok hij zich weliswaar vrijwel direct terug uit de Volkenbond, maar verder was zijn doel die eerste jaren vooral om de wereld een gematigd gezicht te tonen terwijl de economie zich herstelde en de herbewapening in gang werd gezet. De landsgrenzen in het westen moesten veiliggesteld worden tegen de Fransen. Met de oosterburen bleven de betrekkingen op het formele niveau correct, maar het Derde Rijk trok wel de controle over de talloze groepen die zich met de Duitse minderheden bezighielden naar zich toe. De NSDAP zette een nieuw orgaan op, de Volksdeutsche Mittelstelle (Centraal Bureau voor de Repatriëring van Volksduitsers), dat de activiteiten met betrekking tot de etnische Duitsers moest coördineren. Binnen enkele jaren had dit orgaan de taken van de oudere VDA overgenomen en viel het onder de SS van Heinrich Himmler. De partijstaat had geen belangstelling meer voor de rol van ‘beschermer van minderheden’ in Europa en trachtte zijn greep op de leiding van de vaak uiterst onafhankelijke liefdadigheids- en pressiegroepen van de Volksduitsers te versterken.26

De zorg om de Duitsers buiten de rijksgrenzen versterkte de gedachte dat internationale betrekkingen in feite een rassenstrijd waren. In de Bund Deutscher Osten, het centrum voor propaganda en irredentistische activiteiten tegen Polen, sloeg Theodor Oberländer, een jonge docent Oost-Europese kwesties uit Oost-Pruisen, een krijgshaftige toon aan (Oberländer zou na de Tweede Wereldoorlog een ministerspost in de regering-Adenauer bekleden). ‘De strijd voor etniciteit,’ schreef hij in 1936,

is niets anders dan de voortzetting van de oorlog met andere middelen onder de dekmantel van de vrede. Niet een strijd met gas, granaten en machinegeweren, maar een strijd om huizen, boerderijen, scholen en de zielen van kinderen, een strijd waarvan het einde, anders dan bij oorlogen, niet te voorspellen is zolang het onzinnige principe van het nationalisme van de staat de oostelijke regio domineert, een strijd die generaties lang doorgaat met slechts één doel: uitroeiing!

Een jaar later werd Oberländer uit zijn positie ontheven omdat hij zich te gematigd opstelde inzake de Poolse kwestie.27

Deze visie op het buitenlandse beleid als ‘de voortzetting van de oorlog met andere middelen onder de dekmantel van de vrede’ bepaalde ook hoe het Derde Rijk tegen het internationale recht aankeek. Na 1933 verdedigden nazistische wetskenners het primaat van het zelfbelang van elke staat en, steeds vaker ook, van het ras. Ze wilden een nieuw soort wetgeving volgens welke een organische Duitse gemeenschap haar eigen juridische normen kon creëren. Het ideaal, legde een jurist uit, was een nationale staat die ‘raciaal verzadigd’ was, want alleen zo’n staat zou in de internationale constellatie vreedzame betrekkingen kunnen onderhouden met andere staten. Maar de conclusies die hieraan werden verbonden, waren verre van geruststellend: verdragen en andere overeenkomsten werden slechts bindend geacht zolang ze de rashygiëne van een volk niet in gevaar brachten; sommige rassengemeenschappen waren sterker dan andere en konden ‘van nature’ een hegemoniale invloed over hen uitoefenen; en daarom was niet de wet, maar oorlog de ultieme arbiter van de internationale orde. Nazi-juristen hadden grote bedenkingen bij de gedachte dat een universele internationale wetgeving de formele gelijkheid van soevereine staten vooronderstelt.28

De nazi’s waren zo op de loyaliteit van de Duitsers buiten de rijksgrenzen gebrand dat ze het begrip ‘staatsburger’ niet alleen binnen, maar ook buiten het Rijk een radicale invulling gaven. ‘De begrippen “staatsburger” en “rasgenoot” vallen niet samen,’ schreef een adviseur van het ministerie van Binnenlandse Zaken in 1936. ‘Het ras, of het individuele lid van het ras, de rasgenoot, moet in de eerste plaats komen.’ Met andere woorden: de affiniteit tussen Duitsers waar dan ook ter wereld oversteeg ‘de formele definitie van het staatsburgerschap’. De ‘grenzeloze, onveranderlijke loyaliteit aan het eigen ras’, die een andere jurist als de leidraad voor de nationaalsocialistische wetgeving beschouwde, woog volgens hem zwaarder dan enige loyaliteit die etnische Duitsers zouden kunnen voelen voor Tsjechoslowakije, Hongarije of welke staat dan ook waarvan ze het paspoort bezaten. Als, om deze redenering door te trekken, het Derde Rijk en de Führer zelf slechts de stem van het Duitse volk als geheel waren, dan was het eveneens zo dat het Rijk én de Führer het recht hadden namens het volk te spreken en van etnische Duitsers waar ook ter wereld te verwachten dat ze zouden gehoorzamen.29

Het Duitse minderhedenbeleid werd aldus op zijn kop gezet. Berlijn liet de Geneefse afspraken in 1933 voor wat ze waren en onderhandelde voortaan rechtstreeks met zijn partners in de Midden- en Oost-Europese hoofdsteden. De Britten en Fransen werden op een zijspoor gerangeerd, de organisaties voor Volksduitsers werden de spreekbuizen voor de nationaalsocialistische lijn. De Poolse regering speelde de Duitsers in de kaart door haar verplichtingen jegens de Volkenbond te verwerpen. Enkele jaren later erkende ze de minderhedenkwestie als een bilaterale zaak en accepteerde ze het Derde Rijk als pleitbezorger van de Duitse minderheid. De Duitsers in Polen waren daar niet bij gebaat, integendeel, de uitzettingen en confiscaties namen toe, het werkloosheidscijfer steeg en steeds meer etnische Duitsers noemden zich Polen. Wel illustreert deze ontwikkeling dat de diplomatieke orde die in 1919 in Parijs was vastgesteld, in Oost- en Midden-Europa werd vervangen door één die in Berlijn was ontworpen. Binnen Polen, waar de oude elite emigreerde of werd verdreven, bleef de Duitse gemeenschap politiek zwak. Haar lot zou in de toekomst worden bepaald door het beleid en de macht van Duitsland.30

De Anschluss

Hitlers eerste stap in het expansieplan na de volksraadpleging in Saarland en de hermilitarisering van het Rijnland voerde natuurlijk richting Oostenrijk. Mein Kampf opent met de eis dat ‘Duits-Oostenrijk naar het grote Duitse vaderland’ moest terugkeren. Hitler liet zich onomwonden uit over het belang van zijn vaderland als springplank voor nationale expansie:

Duits-Oostenrijk moet terugkeren naar het grote Duitse vaderland, en niet uit economische overwegingen. Nee, en nogmaals nee: zelfs als zo’n vereniging in economisch opzicht onbelangrijk zou zijn, ja zelfs als ze schadelijk zou zijn, dan nog moet ze plaatsvinden. Eén bloed vraagt om één Rijk. De Duitse natie zal niet eerder het morele recht bezitten zich met een koloniale politiek bezig te houden dan wanneer ze op zijn minst haar eigen zonen binnen één staat heeft omarmd. Pas als de grenzen van het Rijk alle Duitsers tot de laatste toe omvatten, maar hun niet meer hun dagelijkse brood kunnen garanderen, zal uit de nood van ons eigen volk het morele recht ontstaan om vreemde grond te verwerven.

De roep om aansluiting was niet het monopolie van rechts, zoals we al hebben gezien. In 1926 hadden de Oostenrijkse sociaaldemocraten in Hitlers vroegere woonplaats Linz besloten naar ‘Anschluss […] op vreedzame wijze’ te streven en verschillende Oostenrijkse en Duitse regeringen hadden met stille diplomatie gepoogd het pad hiervoor te effenen. De visaverplichtingen tussen de twee landen werden opgeheven en juridische en zakelijke praktijken gestandaardiseerd. In 1930 en 1931 streefde de regering-Brüning een douane-unie tussen de twee staten na, ook al leidde dit voornemen tot een diplomatieke confrontatie met Frankrijk. Beide zijden wisten dat zo’n unie een gevoelige klap zou toebrengen aan de regelingen van Versailles; sommige hoge Duitse diplomaten meenden zelfs dat dit de Tsjechen en Polen in de armen van Duitsland zou kunnen drijven. Maar door een slechte timing viel de aankondiging samen met het bankroet van de Credit-Anstalt, dat de Oostenrijkse economie op haar knieën bracht en de enorme goudreserves van Frankrijk nog belangrijker maakte dan daarvoor. De vernedering die volgde was slechts een van de redenen voor het uiteenvallen van de regering-Brüning toen de crisis in Weimar zijn laatste fase in ging.

Zelfs na 1933 was de weg naar Wenen niet rechttoe-rechtaan. Een jaar nadat Hitler aan de macht was gekomen, liet hij toe dat de Oostenrijkse nazi’s een greep naar de macht deden. De putsch mislukte, wat Hitler in grote verlegenheid bracht, de leiders werden opgehangen en, erger nog, de relatie met het fascistische Italië bekoelde. Hierna koos het Derde Rijk voor een veel geleidelijker, ‘evolutionaire’ benadering. In juli 1936 stemde Oostenrijk in met een buitenlands beleid dat uitging van het principe dat het land ‘erkent dat het een Duitse staat is’. Het jaar erop onderstreepte Hitler tegenover hoge legerleiders dat het ‘het doel van de Duitse politiek was de rassengemeenschap veilig te stellen, in stand te houden en uit te breiden’. Hij vertelde dat het echter pas in de vroege jaren veertig tot oorlog zou komen. Hitler maakte zich ten aanzien van Oostenrijk nog steeds zorgen om Mussolini’s reactie. In feite was het niet de Führer, maar Göring die wilde doorzetten. De laatste liet de Italiaanse leider op zijn landgoed een kaart zien waarop Oostenrijk al als deel van Duitsland stond ingetekend. Het bondige commentaar van de Duce – ‘Het Derde Rijk komt zijn programma punctueel na’ – vatte Göring als instemming op.31

Begin 1938 kwam het echter onverwacht tot een climax. Hitler had zijn minister van Buitenlandse Zaken vervangen door de plooibaardere Von Ribbentrop en zowel de minister van Oorlog als de bevelhebber van het leger, Von Fritsch, ontslagen, aangezien ze zich verzet hadden tegen het idee van een invasie. Hij had zichzelf bovendien uitgeroepen tot opperbevelhebber van de strijdkrachten, aldus benadrukkend dat het leger ondergeschikt was aan het regime. In Oostenrijk zelf hadden de pogingen van de regering om een eind te maken aan de invloed van de Oostenrijkse nationaalsocialisten intussen een averechts effect. Kanselier Schuschnigg werd onder enorme druk van Duitsland gedwongen de ban op de nationaalsocialistische partij op te heffen, de veroordeelde moordenaars amnestie te verlenen en zelfs nazi’s op sleutelposities in het kabinet te benoemen. De advocaat Arthur Seyss-Inquart (die later het bezette Nederland zou besturen) werd minister van Binnenlandse Zaken, Edmund Glaise von Horstenau (die tijdens de oorlog in Zagreb werd gestationeerd) minister zonder portefeuille. Schuschnigg had de stafchef van het leger, generaal Jansa, al op aandrang van Hitler ontslagen; Jansa had plannen gesmeed voor militair verzet tegen een Duitse invasie. Hitler verzekerde de Oostenrijkse nazileiders later dat deze ‘evolutionaire’ strategie een invasie of opstand overbodig zou maken. Aangezien ze tot een nazi-overname van binnenuit zou leiden, had hij geen ‘behoefte aan een oplossing met gewelddadige middelen’.

Nog geen twee weken later vernam hij echter tot zijn verbijstering dat Schuschnigg een volksraadpleging wilde houden. Ironisch genoeg werd het instrument dat in de jaren twintig gebruikt was om tot de Anschluss op te roepen, nu uit de kast gehaald om diezelfde eenwording te voorkomen. Terwijl de Oostenrijkse nazi’s in de straten van Wenen huishielden, liet Hitler zijn ‘evolutionaire’ benadering varen en dreigde met een invasie als de kanselier niet werd vervangen door Seyss-Inquart. Schuschnigg diende uiteindelijk onder zware druk op 11 maart zijn ontslag in. Nog diezelfde avond nam Seyss-Inquart het roer over terwijl bendes Oostenrijkse nazi’s de ministeries plunderden en leden van de voormalige regering arresteerden. Tot grote opluchting van Hitler gaf Italië te kennen dat het geen bezwaar zou maken. De Wehrmacht beschikte niet over kant-en-klare invasieplannen, maar stak de volgende ochtend de grens over en werd door een juichende menigte onthaald.

De nazileiding werd overrompeld door dit enthousiasme: ze zag zich nu voor een grondwettig probleem geplaatst waarover nog weinig was nagedacht. Moest Oostenrijk een gecentraliseerde staat met een eigen regering binnen een grotere, federale Duitse structuur worden? Of moest het land rechtstreeks vanuit Berlijn worden bestuurd? De diepe kloof tussen ideologie en praktische uitvoering, tussen het momentum van de Duitse macht en het onvermogen om vooruit te plannen (iets wat een constant gegeven van het nazibewind in het bezette Europa zou zijn) was van meet af aan zichtbaar. Maar net zo evident waren de energie en het radicalisme waarmee het regime zich opwierp om ad-hocoplossingen te vinden voor zoiets belangrijks. De laatste keer dat de Anschluss op de agenda had gestaan, had Hans Kelsen, misschien wel de meest vooraanstaande jurist van het land, aangeraden Oostenrijk als ‘een federale staat binnen een federale staat’ te laten bestaan, zodat de Oostenrijkers zowel hun Oostenrijkse als hun Duitse identiteit konden behouden. Maar dit was waarschijnlijk de minst aantrekkelijke optie voor de Duitse nationaalsocialisten. Na Hitlers triomfantelijke ontvangst in Linz besloot hij tot een ‘totale Anschluss’, waarbij het land met wetgeving, bestuur en al in de bestaande Duitse staat zou worden geïntegreerd. Oostenrijk zou dus ophouden te bestaan.32

Het land werd dan ook volledig van zijn identiteit ontdaan (zoals later ook met Tsjechoslowakije, Joegoslavië en Polen zou gebeuren). Het kreeg de naam Ostmark en werd als een provincie van het Derde Rijk behandeld. De Duitse wetgeving werd geleidelijk in het hele land ingevoerd en Oostenrijkse regeringsinstanties werden ontbonden of ondergeschikt gemaakt aan hun Duitse equivalenten. Een van de belangrijkste adviseurs bij dit proces was Wilhelm Stuckart, een hoge ambtenaar van het Duitse ministerie van Binnenlandse Zaken, die in de daaropvolgende jaren een vooraanstaande rol zou spelen bij de organisatie van het bestuur in andere door de nazi’s veroverde gebieden. Van een heel ander kaliber, maar zelfs nog belangrijker was Josef Bürckel, de nazistische gouwleider die de succesvolle inlijving van Saarland had geleid en nu werd binnengehaald als rijkscommissaris voor de hereniging van Oostenrijk met het Duitse Rijk. Onder zijn leiding was Ostmark geen lang leven beschoren. Het werd opgedeeld in zeven kleinere provincies, die rechtstreeks onder de Berlijnse kantoren van de centrale regering en de Partij vielen. Op die manier werd de invloed van het ‘rode’ Wenen op de rest van het land verzwakt. De Oostenrijkse hoofdstad werd zelfs niet genoemd bij de vijf Führer-steden in Groot-Duitsland die uitverkoren waren voor speciale bouwprojecten. (Hitler gaf de voorkeur aan Linz, dat officieel te boek stond als de ‘geboortegrond van de Führer’.) Al snel was er formeel niets meer over van Oostenrijk.

In het voorjaar van 1940 zat Bürckels taak erop en vertrok hij naar het westen van Duitsland; zijn expertise was nodig in de net bezette Franse provincie Lorraine (Lotharingen). Hitler was ook zeer onder de indruk geraakt van Seyss-Inquart en benoemde hem tot rijkscommissaris voor Nederland. Wat mensen in die tijd trof, was hoe soepel het hele proces zich had voltrokken. Zo schreef een Amerikaanse politicoloog in 1938: ‘En weer is een natie overgenomen en zonder wanorde in het Duitse politieke, economische en sociale […] stelsel opgenomen, bijna alsof de details van zo’n vereniging al jaren terug met grote zorgvuldigheid waren uitgewerkt.’33 Intussen genoot de Partij van haar triomf. De naziputschisten die in 1934 door de Oostenrijkse politie waren opgehangen, werden als martelaren van de nationale revolutie geëerd. Duizenden verzamelden zich in het Karinthische nazibolwerk Klagenfurt om Hitlers rechterhand Rudolf Hess te horen spreken en de beëdiging van de zeven nieuwe gouwleiders, allen partijleden, te aanschouwen. Bij de oude Oostenrijkse kanselarij in Wenen, het doel van de samenzweerders van 1934, eerde een plaquette de mannen die ‘voor Duitsland waren opgekomen’.34

Eigenlijk had het proces zich helemaal niet zo soepel voltrokken. Op het moment dat Oostenrijk zijn politieke identiteit kwijtraakte, was de maatschappelijke orde opgelost in een orgie van geweld en plundering. Veel nazistische ‘Alte Kämpfer’, vooral degenen die jaren ondergronds hadden geopereerd of in de gevangenis of het buitenland hadden gezeten, beschouwden de val van de regering-Schuschnigg als het moment om zich te wreken. Het was opvallend hoe zwaar juist de joden het te verduren kregen. Al voordat het Duitse leger Wenen bereikte, was de stad in de greep van een pogrom. De menigte plunderde winkels en kantoren, viel joden in hun eigen huizen aan en voerden haar eigen ‘arrestaties’ uit. ‘De hel werd ontketend,’ schreef de toneelschrijver Carl Zuckmayer over de avond van 11 maart. ‘De stad veranderde in een tafereel uit een nachtmerrie van Hieronymus Bosch.’ Het was, zo vervolgde hij, erger dan alles wat hij ooit had meegemaakt – erger nog dan de veldslagen die hij tijdens de Eerste Wereldoorlog had doorstaan of de straatgevechten die erop volgden, de putsch in de Bürgerbräukeller in München of de eerste dagen van het nazibewind in Duitsland. ‘Niets van dit alles kon de vergelijking met deze dagen in Wenen doorstaan.’ Foto’s van Oostenrijkse joden die onder dwang op handen en knieën het trottoir schrobden, omringd door een joelende menigte, gingen al snel de wereld rond. Deze foto’s gaven echter nauwelijks een idee van de omvang van de plunderingen, een pogrom van zelfverrijking die de verwoestingen van de Kristallnacht enkele maanden daarna overtrof. Dit was antisemitisme als pure roof, waarbij mannen die een armband met hakenkruis droegen of zich voor de Gestapo uitgaven, ‘huiszoekingen’ hielden in appartementen en zich bedienden van alles waar hun oog op viel. De Weense joden zelf waren diep geschokt door de aanval, bijna 500 pleegden zelfmoord.35

De Oostenrijkse hoofdstad werd in feite een proefplaats voor anti-joods geweld. Verschillende personen die vier jaar later uiterst belangrijk zouden worden bij de uitvoering van de Endlösung, speelden hier in 1938 een cruciale rol, zoals de Karinthische nazi Odilo Globocnik, die in mei door Hitler tot gouwleider werd benoemd. Een paar maanden later al werd hij wegens corruptie ontslagen, maar zijn carrière werd nieuw leven ingeblazen toen hij werd aangesteld als Himmlers SSPF (SS- en Politiecommandant) in het Oost-Poolse Lublin en de vernietigingskampen Belöec, Sobibór en Treblinka opzette.

Toch waren er in het Derde Rijk ook machtige personen die zich zorgen maakten om het afglijden van Wenen naar anarchie onder invloed van mensen als Globocnik. Himmlers rechterhand Reinhard Heydrich was geschokt dat individuele personen hun eigen ‘arisering’ van joodse bezittingen hadden kunnen uitvoeren (en dus de staat hadden beroofd) en dreigde de Gestapo op de Oostenrijkse nazi’s af te sturen wegens hun gebrek aan discipline. Een van de dingen die Wenen duidelijk maakte, was hoe belangrijk het was om het anti-joodse beleid voortaan verre te houden van de straatvechters van de Partij. Het antwoord dat de SS hierop had, werd bekend als het ‘Weense model’: een veel systematischer, bureaucratischer methode om van de joden af te komen en ze van hun eigendommen te beroven. Het model werd ontwikkeld door een van de ‘jodenexperts’, Adolf Eichmann, via diens nieuwe Reichszentrale für jüdische Auswanderung (Centraal Agentschap voor Joodse Emigratie), die hij veel later bij zijn ondervraging door de Israëlische politie trots zou omschrijven als ‘een primeur voor het Duitse Rijk’. In oktober 1938 pochte de vindingrijke, energieke, gewetenloze Eichmann dat er al 350 aanmeldingen per dag in behandeling werden genomen. In minder dan twee jaar tijd liep de joodse bevolking in Oostenrijk terug van 192000 tot 57000 personen; geïntimideerd en van hun bezittingen beroofd verlieten de joden het land. Zodra de nazi’s Tsjechoslowakije hadden veroverd, paste Eichmann zijn systeem ook hier toe (het ‘volgde simpelweg het voorbeeld van Wenen’), en na de nederlaag van Polen vestigde hij een vergelijkbaar orgaan in Berlijn. Na het uitbreken van de oorlog rees zijn ster nog verder: dankzij zijn expertise en ervaring werd hij de centrale persoon bij de planning en organisatie van de deportatie van joden uit heel Europa naar de kampen.

In Wenen zelf had Eichmann hulp gehad van een derde persoon, Franz Stahlecker, de hoogste SD-man in de stad. Ook voor hem bleek de Anschluss een opstapje naar een geslaagde SS-carrière in de massamoord. Stahlecker werd door Himmler benoemd als HSSPF (Hogere SS-en Politiecommandant) in Praag en Noorwegen, waarna hij het commando kreeg over Einsatzgruppe A, het doodseskader dat onder zijn leiding in de laatste zes maanden van 1941 bijna 250 000 joden in het Baltische gebied en Noord-Rusland vermoordde. Hoewel niets van dit alles voorstelbaar was in het voorjaar van 1938, zou waarschijnlijk niets van dit alles zijn gebeurd zonder wat er toen in Oostenrijk plaatsvond.36

Met de onbelemmerde intocht van de Wehrmacht in Oostenrijk was de eerste breuk in de territoriale orde van Versailles een feit: het Groot-Duitse Rijk kreeg vorm, precies zoals Hitler had beloofd. In de aanloop naar de volksraadpleging over de Anschluss bedolven de nazi’s het land onder de propaganda. Gigantische spandoeken met citaten uit Hitlers werk – ‘Mensen van Hetzelfde Bloed Horen in Hetzelfde Rijk!’ – tooiden belangrijke openbare gebouwen. Maar de overweldigende steun die de Anschluss vervolgens kreeg, was waarschijnlijk echt. Zelfs de sociaaldemocraat Karl Renner, die later de eerste naoorlogse president van het land zou worden, gaf kort voor de stemming toe: ‘Hoewel [het] niet wordt bewerkstelligd via de methoden waarvoor ik mij heb uitgesproken, is de Anschluss niettemin voltooid. Het is een historisch feit, en dit beschouw ik als een algemene genoegdoening voor de vernedering van 1918 en 1919.’37

Veel Oostenrijkers die Hitler tijdens de triomfantelijke intocht van de Wehrmacht enthousiast begroet hadden, veranderden al gauw van mening. Voor een klein aantal had dit maken met de brute behandeling van de joden. Hoewel het antisemitisme van het regime algemeen goedkeuring vond, had het buitensporige geweld van die eerste dagen sommigen geschokt. Aanzienlijk meer boosheid veroorzaakte de aanval van de NSDAP op de katholieke Kerk. De aartsbisschop van Wenen had Hitler tijdens diens bezoek aan de stad ontvangen, de vlag met het hakenkruis boven de Stephansdom laten wapperen en zijn brieven op de nazimanier ondertekend met ‘Heil Hitler’. Hij had Hitler nauwelijks meer tegemoet kunnen komen. Maar het was niet genoeg voor de radicalere Oostenrijkse nazi’s, de jonge gouwleider Globocnik voorop. Ze namen eigendommen van de Kerk in beslag, ontbonden katholieke organisaties en deporteerden veel priesters naar Dachau. Een van de redenen voor Globocniks ontslag was dat er katholieke nazi’s waren die zich verzetten tegen diens kruistocht tegen de Kerk. Buiten de nazibeweging vond de boosheid een uitweg op straat. Begin oktober 1938 vond wellicht het eerste massale verzet tegen het nieuwe regime plaats toen duizenden jonge gelovigen in het centrum van Wenen de kerk uitstroomden onder het roepen van de leus ‘Christus is onze Leider’, totdat ze door de politie uiteen werden gedreven.38

Hoe embryonaal ook, zelfs het Oostenrijkse nationalisme was sterker dan de nazi’s wilden toegeven. Achter de roep om Anschluss ging een heel complex aan motieven schuil; bijna niemand wilde dat de Oostenrijkse identiteit zo compleet zou verdwijnen als Hitler voor ogen stond. Vooral in Wenen bleef de incompetentie, corruptie en meedogenloosheid van de nieuwe bazen niet onopgemerkt. De Weners hadden het gevoel dat ze overgenomen waren door een stelletje criminelen uit Karinthië en (misschien nog wel erger) door Duitsers als Bürckel, met zijn ongure schare volgelingen uit de Palts. De Groot-Duitse solidariteit kon niet zo snel worden gesmeed als Hitler had gehoopt, en ook zeker niet met zijn methoden. ‘Het was niet zozeer het nationaalsocialisme waar ze een hekel aan hadden, als wel Duitse dingen op zich,’ merkte een waarnemer op. Al snel werden de Reichsdeutsche ‘lastiggevallen en gehekeld’. Er waren gevechten in biertenten, voetbalrellen en zelfs een fluitconcert toen de vrouw van Göring de opera bezocht. Cynische, fatalistische grappen over de ‘Pruisische’ overname begonnen de ronde te doen. Twee Oostenrijkers zitten in een café in Wenen, luidde zo’n grap. Zegt de één tegen de ander: ‘Hm.’ Antwoordt de ander na een lange stilte: ‘Hm.’ Zegt de één weer: ‘Hm.’ Waarop de ander zegt: ‘Nou ja, we zijn uiteindelijk ook van de Turken afgekomen.’39

HOOFDSTUK 3

Expansie en escalatie: 1938-1940

In het Oosten ligt ons morgen, de toekomst van Duitsland,
Daar wachten ons gevaar, een volk in het nauw, de paukslag

van de overwinning.

Daar hebben onze broeders het geloof bewaard, het banier

nooit gestreken,

Vijfhonderd trouwe jaren hielden zij zonder dank de wacht.

Daar wacht ons goede aarde, die nog geen zaad mocht dragen,
Daar zijn geen boerderijen of vee, maar land dat om de

ploegschaar schreeuwt!

Daar moeten we de vreemde grond die Duits domein was herwinnen,
Daar moeten we opnieuw beginnen. Duitsers, te wapen en hoor

dit refrein!1

In februari 1933 omschreef Hitler zijn doelen voor de toekomst privé als ‘misschien vechten voor nieuwe exportmogelijkheden; misschien, en wellicht beter, de verovering van nieuwe Lebensraum in het oosten en de nietsontziende germanisering van het gebied’.2 Nieuwe exportmogelijkheden deden zich inderdaad kort daarna voor, en wel zonder dat er gevochten hoefde te worden, dankzij de bilaterale ruilhandelsovereenkomsten tussen Duitsland en de Balkanlanden. Kort na de Anschluss werd echter steeds duidelijker dat de focus op Lebensraum en germanisering lag. In het cruciale jaar dat op de bezetting van het Sudetenland in oktober 1938 volgde, bezette het Derde Rijk ook de rest van Bohemen en Polen. Daarmee verschoof het Duitse beleid van de bezetting van gebieden met een overwegend Duitse bevolking naar de verovering van streken waar vooral Slaven woonden. De rest van de wereld begon zich af te vragen of het bij het nastreven van Lebensraum wel écht alleen maar ging om de veiligstelling van het Duitse recht op nationale zelfbeschikking, zoals Hitler in het verleden zo vaak had beweerd.

De Duitsers zelf werden geconfronteerd met de problemen van een wereldrijk. Ze werden voor de vraag gesteld op welke wijze ze over niet-Duitse meerderheden moesten regeren, een kwestie die des te nijpender werd toen de juridische en bestuurlijke praktijk van het Derde Rijk sterker op de rassenleer werd gebaseerd. Veel Oostenrijkers en Sudetenduitsers hadden de binnenvallende Wehrmachtdivisies als bevrijders verwelkomd. Voor de Tsjechen lag dit heel anders, hoewel ze niet vochten. Het felle verzet van de Polen nam de vorm aan van een hardnekkig, dapper, maar in strategisch opzicht suïcidaal verweer tegen een overweldigende meerderheid. In 1938-1939 liepen de Duitse militaire ervaringen dus zeer uiteen: van een rustige wandeling van vierentwintig Wehrmachtdivisies naar het Sudetenland tot een grootschalige, op verschillende fronten tegelijk ingezette inval in Polen door zevenenvijftig divisies, met zware gevechten die vijf weken aanhielden en ten koste van 16 000 Duitse doden en 28 000 gewonden gingen, en dan hebben we het nog niet over de 66 000 Poolse militairen die sneuvelden en de duizenden burgers die geëxecuteerd werden.

De allesverslindende expansiedrang van het Derde Rijk schokte de rest van Europa. Toch moeten we niet voetstoots aannemen dat de Duitsers er wél helemaal achter stonden. Zo betitelde een hoge SS’er de mars naar Praag privé als ‘imperialisme’ en rapporteerde Ulrich von Hassell, voormalig ambassadeur in Rome, aan de vooravond van de Poolse veldtocht dat de oorlog in de publieke opinie ‘als een projectje van de Partij’ werd beschouwd. Toen Hitler zich realiseerde hoe algemeen de passiviteit onder de Duitse bevolking was, zag hij hierin een bevestiging van zijn eerdere standpunt dat oorlog voeren noodzakelijk was, niet alleen om Lebensraum te veroveren en de veiligheid van het Rijk te garanderen, maar ook om de Duitsers zelf op de proef te stellen en te harden.3

Het Sudetenland: oktober 1938

De Tsjechen waren al vóór de Anschluss uiterst bezorgd over wat hun nog te wachten stond. In februari 1938 had Hitler in het openbaar gerefereerd aan de ‘tien miljoen’ Duitsers in de buurlanden en gewaarschuwd dat het Derde Rijk ‘hun vervolging [niet] passief zou aanzien’. Terwijl Göring sussende woorden sprak tegen de Tsjechen, gaf Hitler Konrad Henlein, de leider van de Sudetendeutsche Partei, in het geheim de verzekering dat Duitsland hem te hulp zou komen. Henlein (de zeer on-Duitse meisjesnaam van zijn moeder luidde Dvoáková) was een zeer overtuigende pleitbezorger van de zaak van de etnische Duitsers. Na de Anschluss schaarden veel Duitsers uit andere partijen zich achter zijn vaandel: in de wetenschap dat hun oude Habsburgse identiteit van ‘Duitse Bohemers’ tot het verleden behoorde, identificeerden ze zich steeds meer met het Groot-Duitse nationalisme. In hun beleving was de oude grens die tussen het Habsburgse rijk en het Duitse keizerrijk van Bismarck had gelopen verdwenen. Op partijbijeenkomsten riepen ze enthousiast: ‘Ein Reich, ein Volk, ein Führer!’ De Tsjechische regering nam een nieuw Nationaliteitenstatuut aan dat de autonomie van de Duitse minderheid vergrootte en het gebruik van het Duits algemener toestond, maar dat was niet genoeg en kón ook niet genoeg zijn: Hitler en Henlein waren tijdens hun ontmoeting overeengekomen dat, zoals Henlein het verwoordde, ‘we altijd zoveel moeten eisen dat we nooit tevredengesteld kunnen worden’. De Tsjechen zelf hadden nog maar weinig vrienden over. Zelfs Churchill meende dat de Sudetenduitsers met hun roep om ‘zelfbestuur’ slechts iets vroegen wat de Tsjechen vóór 1914 zelf ook hadden geëist.4

Toen Hitler er in september 1938 in München op stond dat de Tsjechen onmiddellijk afstand deden van het Sudetenland, gingen de Britten en Fransen akkoord. Neville Chamberlains capitulatie was echter geenszins de ‘peace for our time’ die hij aankondigde, maar een ramp voor de Tsjechen en een catastrofe voor iedereen die hoopte de Duitse oorlogsdrang te kunnen intomen. Beroofd van meer dan een derde van Bohemen en Moravië en in de steek gelaten door zijn bondgenoten, werd Tsjechoslowakije (met zijn vitale wapenindustrie en strategisch cruciale ligging in het hart van Europa) nu omringd door vijandige legers en was het praktisch hulpeloos. Een gedesillusioneerde president Edvard Benet maakte plaats voor de vooraanstaande advocaat Emil Hácha, die het tot 1945 op zijn post volhield, een tragische, geknakte persoon.

Hitler had de gok genomen en gewonnen. Het Duitse leger, dat over krap veertig divisies beschikte, zou niet alleen tegenover vijfendertig goed bewapende en uitstekend verschanste Tsjechische divisies zijn komen te staan, maar ook tegenover een potentieel overweldigende Franse legermacht van honderd divisies in het westen. En toch dachten de Britten en de Fransen dat ze veel meer tijd nodig hadden om zich te herbewapenen en waren ze bang dat ze bij een lange oorlog kwetsbaar zouden zijn voor de Duitse luchtmacht, en dus hadden ze het Sudetenland zonder slag of stoot overhandigd. De Tsjechische grenswachten deden gewoon een stapje opzij, de Duitsers stuitten op geen enkele tegenstand. Toen Helmuth Groscurth, een officier van de Abwehr, in oktober in de regio rondreisde, waren de Sudetenduitsers euforisch. In hun beleving was dit een zoete wraak voor de vernederingen van 1918. Om het uiteenvallen van de kortstondige Tsjechische staat te vieren werd militaire eer bewezen aan het graf van zesenvijftig Duitsers die aan het eind van de Eerste Wereldoorlog tijdens gevechten met Tsjechische soldaten waren omgekomen en werd een krans gelegd aan het graf van de oprichter van de Sudetenduitse nazipartij.5

Groscurth maakte melding van het gedisciplineerde gedrag van de binnentrekkende Duitse troepen en de over het algemeen goede en zelfs hartelijke relaties tussen de Duitse en Tsjechische officieren. Maar er waren ook kleine, agressieve, slecht getrainde SS-detachementen die last veroorzaakten en gewapende burgerwachten van etnische Duitsers die wraak wilden nemen op hun Tsjechische buren. De SD stuurde enkele duizenden joden en antinazi’s naar Dachau. Achter de schermen waren de betrekkingen tussen militaire en civiele bestuurders en tussen Reichsdeutsche en Henleins volgelingen wanordelijk en gespannen. Een stafofficier schreef later dat ‘het onvermogen van de staat om te regeren’ zich in het Sudetenland ‘voor het eerst in zo’n flagrante omvang’ openbaarde. De soepele samenwerking in het bezettingsbestuur die het leger, toen het nog vrede was, in zijn plannen had voorzien, kreeg nooit echt vorm; officieren die zich nog in de wereld van het keizerlijke leger waanden, waren geschokt dat burgerlijke en partijorganen zoveel macht kregen.6

Niets van dit alles kon voorkomen dat de Sudetenduitsers nog sneller door het Derde Rijk werden opgeslokt dan de Oostenrijkers. Wilhelm Stuckart, de expert van het ministerie van Binnenlandse Zaken die de inlijving van Oostenrijk had begeleid, werd naar het Sudetenland gehaald en Henlein werd benoemd tot rijkscommissaris voor Sudeten-Duitsland. Nadat het leger zijn bestuurlijke taken had overgedragen, werd Henlein tot gouwleider van de nieuwe rijksgouw Sudetenland benoemd. Op 21 november werd het Sudetenland formeel geannexeerd en kort daarop namen de nieuwe afgevaardigden hun zetels in de Rijksdag in Berlijn in. Natuurlijk volgde op de politieke eenwording het onvermijdelijke gemopper van mensen die verwacht hadden dat al hun problemen nu achter de rug zouden zijn. Sommige Sudetenduitsers klaagden over het gebrek aan binnenlandse investeringen, over de dienstplicht voor hun jonge mannen in een leger dat de spot dreef met hun accent, over de ‘arrogante, aanmatigende Rijksduitsers’ die hen domineerden en de aanhoudende aanwezigheid van Tsjechen in hun midden. Ze konden niet bevroeden dat dit nog maar het begin van hun problemen was.7

De overname van Praag: maart 1939

München markeerde het moment waarop het Derde Rijk de rol van arbiter in de regio Midden-Europa overnam van de Britten, de Fransen en de Volkenbond. Kleinere staten introduceerden nieuwe antisemitische wetten (een simpele manier om aan te geven dat ze het Derde Rijk graag ter wille waren) en vanaf eind 1939 werden veel grenzen die door de vredestichters van Parijs waren vastgesteld, in Berlijn herzien. De machtige antinazistische coalitie van staten die het Duitse expansionisme wellicht een halt had kunnen toeroepen, zakte in elkaar door een gebrek aan durf bij de Britten en Fransen. Zelfs Polen deed zich tegoed aan het lijk van de Tsjechische staat. Delen van Zuid-Slowakije en Roethenië werden overgedragen aan Hongarije, de eerste stap naar het herstel van het enorme territoriumverlies dat het na de Eerste Wereldoorlog had geleden; dankzij de steun van Berlijn kreeg het land in vier jaar tijd ook nog gebiedsdelen terug van Roemenië en Joegoslavië.

De regering in Praag moest Slowakije en het oosten van Karpato-Roethenië autonomie verlenen; Duitsers die op Tsjechisch grondgebied bleven wonen, verwierven het recht op het staatsburgerschap van het Duitse Rijk. Praag kreeg zelfs een extraterritoriaal Duits snelwegennet door de strot geduwd; dit wegennet, dat er nooit is gekomen, moest de Duitse controle over het land waarborgen. Er trad een nieuwe, autoritaire regering aan, die tal van maatregelen tegen joden en antinazi’s nam. Intussen was het koppelteken in de landsnaam – nu officieel Tsjecho-Slowakije – een voorbode van verdere fragmentatie. Het Verdrag van München beroofde het land van in totaal een derde van zijn grondgebied en bevolking, van zijn natuurlijke grenzen en enkele belangrijke defensieve posities, van 40 procent van zijn fabrieken, 55 procent van zijn steenkool en ook nog zijn etnisch Duitse bevolking, op 4,5 procent na.8

Voor Duitsland was het jaar echter buitengewoon winstgevend geweest. Op nieuwjaarsdag 1939 sprak de Führer de Duitsers in een jubelstemming toe: ‘Wie is niet diep geraakt bij de aanblik van het hedendaagse Groot-Duitse Rijk […] als hij terugdenkt aan de situatie waarvoor we ons slechts zes jaar geleden geplaatst zagen?’ In zijn dagorder aan de troepen bedankte hij zijn manschappen dat ze ‘een droom van vele eeuwen’, de geboorte van Groot-Duitsland, werkelijkheid hadden laten worden: ‘Ik dank jullie voor je plichtsgetrouwheid. Ik ben ervan overtuigd dat jullie in de toekomst eveneens klaar zullen staan om het bestaansrecht van de natie tegenover welke soort agressie dan ook te verdedigen.’ Wat dit voor de buren van Duitsland betekende, kreeg langzaam vorm in zijn geest. De druk op Polen moest worden opgevoerd, wilde Danzig, de Duitse haven die in 1920 een vrije stad was geworden en middels een douaneunie met Polen was verbonden, ooit bij het Rijk terugkeren. Dit was op zich al een goed argument om de rest van de Tsjechische staat te willen bezetten, zodat Polen van drie kanten overweldigd kon worden. Maar voor de oorlog die Hitler in gedachten had, moest een inval in Praag zo soepel en snel mogelijk verlopen. Hij instrueerde het leger dat ‘naar buiten toe duidelijk moet zijn dat [de bezetting] slechts een vreedzame actie is en geen oorlogshandeling’. In het openbaar zond hij gemengde signalen uit. Eind januari hield hij voor de nieuwe Groot-Duitse Rijksdag de monstertoespraak van tweeënhalf uur, die nu voornamelijk herinnerd wordt om de sinistere profetie dat de joden in Europa in het geval van een wereldoorlog vernietigd zouden worden. Maar in feite was het vooral een lofrede op het nieuwe Groot-Duitsland. Hitler benadrukte dat het Duitse volk nog steeds behoefte had aan meer Lebensraum, maar stelde aan de andere kant dat ‘wij dit proces, de vorming van de Duitse natie, als voltooid mogen beschouwen’.

De Tsjechen hadden het nog niet helemaal opgegeven. Het had er zelfs alle schijn van dat ze de garanties van München ten aanzien van hun grenzen serieus namen. Nu wilden ze weten of Duitsland ze zou eerbiedigen. Eind februari kregen ze het antwoord dat ze gehoopt hadden niet te zullen horen: de garanties waren ‘overhaast gegeven’, aangezien het gebied ‘in de allereerste plaats binnen de sfeer van de belangrijkste belangen van het Duitse Rijk’ viel. De plannen van Berlijn voor de ‘liquidatie’ van de Tsjechische rompstaat werden nu opgevoerd. De Slowaken werden onder druk gezet om hun eigen onafhankelijkheid te eisen. Toen het Tsjechische leger daarop in maart naar de Slowaakse hoofdstad oprukte om het oproer de kop in te drukken, volgde de genadeklap. Geruggensteund door Hitler riep de Slowaakse priester en politicus Józef Tiso de onafhankelijkheid van Slowakije uit.

De onfortuinlijke Tsjechische president Emil Hácha werd diezelfde dag nog naar Berlijn ontboden, waar Hitler hem meedeelde dat hij het leger opdracht had gegeven het land binnen te vallen. Hácha, die al op leeftijd was, werd onwel onder de immense psychologische druk en het dreigement van Göring dat de luchtmacht Praag zou platbombarderen. Hij moest door Hitlers lijfarts worden bijgebracht voor hij zich ertoe kon zetten een door de Duitsers opgestelde memo te ondertekenen waarin hij zijn land onder ‘protectie’ van het Rijk stelde. Manschappen van de SS-Leibstandarte Adolf-Hitler waren op dat moment al de grens overgestoken. Toen de Tsjechen de volgende ochtend ontwaakten, trokken de eerste Duitse troepen onder generaal Von Blaskowitz het besneeuwde Praag al binnen. Om half tien bestreek Duits veldgeschut de gehele stad vanaf de hoogte van de burcht Hradany. Afgezien van wat banden die kapotgesneden werden en sneeuwballen die naar Duitse tanks en vrachtwagens werden gegooid, werd er geen verzet geboden.

Wat de Duitse ‘protectie’ nu precies inhield, wist niemand in Berlijn, behalve dan dat de Tsjechen in hun buitenlandse beleid de Duitse wensen moesten volgen. Hitler had zich voorgenomen de naam Tsjechoslowakije compleet van de kaart te vagen en een nieuwe staat te creëren: het Rijksprotectoraat Bohemen en Moravië. Wilhelm Stuckart, de ijverige expert van het ministerie van Binnenlandse Zaken die alles wist van de inlijving van bezette gebieden, werd erbij gehaald om een nieuwe ‘grondwet’ op te stellen. Stuckart en zijn collega’s sloten zich in de nacht van 15 op 16 maart in het Hradany op om de details uit te werken, terwijl de triomferende Hitler elders in de burcht lag te slapen. Het door hen opgestelde oprichtingsdecreet van het Protectoraat rechtvaardigde de bezetting op de historische grond dat ‘de Boheems-Moravische landen duizend jaar tot de Lebensraum van het Duitse volk hebben behoord’ en op de politieke grond dat de Tsjechoslowaakse staat had laten zien niet garant te kunnen staan voor de handhaving van de orde. Het Rijk zou in gevaar zijn gebracht door ‘een nieuwe, kolossale bedreiging van de vrede in Europa’, en het was ‘slechts in overeenstemming met de wet van het zelfbehoud dat het Duitse Rijk besloten heeft beslissende stappen te zetten voor het herstel van de fundamenten van een Midden-Europese Orde’.9

In feite vertoonde het regime dat de Duitsers opzetten duidelijke overeenkomsten met de protectoraten die de koloniale mogendheden hadden gevestigd – zie bijvoorbeeld de Franse verdragen met Tunesië en Marokko. Het Rijksprotectoraat Bohemen en Moravië behield, net als het in naam onafhankelijke Egypte, Irak of Cuba, veel, maar niet alle attributen van een soevereine staat. Het had een eigen president en regering, een militie van 7000 man en een binnenlands openbaar bestuur dat relatief intact was gebleven. Maar de uitoefening van de macht moest ‘conform de politieke, militaire en economische rechten van het Rijk’ geschieden, en de interpretatie van die rechten lag bij een door Berlijn aangestelde rijksprotector, die over zijn eigen civiele districtsbestuurders, leger en politiemacht beschikte en de bevoegdheid had om leden van de Tsjechische regering in hun ambt te bevestigen of te ontslaan. Ook de instelling van een tweeledig wetsstelsel deed aan de Europese koloniale praktijk denken, zoals bijvoorbeeld in Frans-Algerije. Tsjechische staatsburgers die etnische Duitsers waren kwamen automatisch in aanmerking voor het staatsburgerschap van het Duitse Rijk, terwijl de rest onderdaan van het Protectoraat bleef. Zo ontstond er dus een parallelle extraterritoriale jurisdictie voor de 250 000 Duitsers in het Protectoraat.

Niettemin er zaten ook nieuwe aspecten aan dit nationaalsocialistische fait accompli, allereerst en meest in het oog springend het feit dat dergelijke maatregelen voor het eerst in de moderne geschiedenis door een Europese staat aan een andere Europese staat werden opgelegd. Dit was een omkering van veel van de aannames op basis waarvan het bouwwerk van het negentiende-eeuwse internationale recht en het gehele wereldsysteem van staten was opgetrokken. In de antinazistische verontwaardiging die dit opriep, klonk net zoveel racisme door als in het nazibeleid zelf: ‘Nooit eerder had een natie die tot het blanke ras behoort dergelijke voorwaarden opgedrongen gekregen,’ schreef Eugene Erdely. ‘Het vertegenwoordigde het eerste Duitse koloniale statuut in de moderne geschiedenis voor een blanke, beschaafde natie.’10

Net zo veelbetekenend was een nauwer omschreven kwestie: de proclamatie van het Protectoraat was een persoonlijk decreet van Hitler geweest, niet een rijkswet. Dit laat uiterst scherp zien hoe de persoonlijke macht van de Führer groeide door de expansie van het Rijk. Een vooraanstaande Duitse commentator op het gebied van het staatsrecht schreef: ‘Het is duidelijk dat de uitvoering van de toezegging van de Führer […] volledig van hemzelf afhangt […] Door Hácha’s daad was de bevoegdheid om een structuur voor de politieke organisatie van het Tsjechische volk te leveren volledig aan de Führer overgedragen.’ De doctrine van de onbeperkte uitvoerende macht maakte het decreet van 16 maart tot een document dat Hitler naar eigen wil kon interpreteren en herinterpreteren. Wat er met ‘soevereiniteit’ bedoeld werd, bleef onduidelijk, evenals de definitie van de macht van de rijksprotector. De verhouding van het Protectoraat tot het Rijk was niet minder dubbelzinnig: er werd nogal verwarrend gesteld dat het ‘onder het staatsrecht onafhankelijk’ was, maar wel een ‘integraal deel van het Groot-Duitse Rijk’ vormde.11

Deze dubbelzinnigheden weerspiegelden een wezenlijk ideologisch dilemma. Aangezien dit de eerste Duitse onderwerping van een ‘vreemd volk’ was, wist eigenlijk niemand hoe de Tsjechen binnen het ‘gebied van het Rijk’ gebracht konden worden op een manier die overeenstemde met de principes van de nationaalsocialistische jurisprudentie. Voor de leiders van een staat die zijn nationaliteitenbeleid tot dan toe had gebaseerd op het principe dat enkele honderdduizenden niet-Duitsers werden uitgewezen, wierp het feit dat er nu plaats moest worden geboden aan enkele miljoenen niet-Duitsers serieuze vragen op. Nu ging het hier wel om Slaven, niet om joden, maar toch maakten de rassendeskundigen van het Rijk zich zorgen.12

Maar in het voorjaar van 1939 was Hitler zich er nog zeer van bewust dat de ogen van de wereld op hem gericht waren. Hij wilde dat zijn nieuwe Tsjechische kolonie de voordelen van de Duitse hegemonie zo goed mogelijk zou aanprijzen. Daarom stelde hij de oude Konstantin von Neurath als rijksprotector aan, omdat deze als voormalig minister van Buitenlandse Zaken het geruststellende signaal kon afgeven dat Duitsland had besloten ‘de Tsjechen niet van hun raciale en nationale bestaan te beroven’. ‘In overeenstemming met de wil van de Führer,’ hield Stuckart eind maart zijn ambtenaren voor, ‘moeten de Tsjechen op een verzoeningsgezinde manier worden behandeld, maar niettemin zo streng mogelijk en aanhoudend consequent […] De autonomie van het Protectoraat moet alleen worden ingeperkt waar dit absoluut noodzakelijk blijkt.’ Later voegde hij hier achter gesloten deuren aan toe dat het nieuwe regime in Bohemen en Moravië ‘als eerste belichaming van het Duitse concept van het protectoraat alles moet vermijden wat andere naties zou kunnen afschrikken, naties die later misschien dezelfde wens zullen uitspreken dat zij als protectoraat aan het Duitse Rijk worden toegevoegd’.

Een scherpzinnige buitenlandse observator in Praag, de jonge Amerikaanse diplomaat George Kennan, had dit al eerder begrepen. Het idee van het Rijksprotectoraat Bohemen en Moravië, zo schreef hij eind april, ‘werd bedacht in een tijd waarin veel Duitsers leken te verwachten dat ze hun hegemonie al op een vroeg tijdstip vreedzaam zouden kunnen uitbreiden tot Hongarije en andere Midden-Europese landen. De voorwaarden van het Tsjechische protectoraat waren in die zin dus belangrijk: als precedent, en in het bijzonder als stimulans voor andere landen om te ervaren dat opname in de Duitse invloedssfeer niet noodzakelijkerwijs het einde van hun nationale bestaan betekende.’13

De Duitsers hoopten dat ook hun beleid ten aanzien van Slowakije het signaal zou afgeven dat ze andere nationalistische bewegingen steunden. Nadat het Duitse leger Slowakije tijdelijk had bezet om eventuele Tsjechische tegenacties voor te zijn, tekende de Slowaakse regering haar eigen protectieverdrag met Duitsland. Mgr. Józef Tiso, de veteraan van de Slowaakse autonomie, vloog naar Berlijn voor de onderhandelingen over de onafhankelijkheid van zijn land. Toeschouwers op het vliegveld Tempelhof waren getuige van een ongerijmd tafereel: een SS-detachement dat een erewacht vormde voor een katholieke priester. Tiso’s carrière betekende voor iedereen weer iets anders: hij was ooit doorgegaan voor een trouwe verdediger van Hongarije, de monarchie en de Kerk, was een rabiate antisemiet, had zich tijdens het interbellum een pragmatisch lid van het Tsjechoslowaakse republikeinse stelsel betoond en was voorstander van een autoritair bewind. Maar hij was zijn provinciale, Slowaakse wortels altijd trouw gebleven en had niet de illusie dat een machteloos volk als de Slowaken in een alsmaar veranderende wereld kon overleven zonder de steun van machtige beschermheren en bondgenoten. Toen Hitler aan de macht kwam, begreep Tiso dat de Slowaken Duitslands steun nodig hadden, al was het maar om hun vrijheid van handelen op een of andere wijze veilig te stellen, mocht Tsjechoslowakije zelf onder druk komen te staan.14

De Slowaken moeten zich echter een week later hebben afgevraagd wat de Duitse protectie waard was toen het Hongaarse leger plotseling het oosten van hun land binnenviel en dat deel van Slowaaks-Roethenië dat nog over was bezetten – de Hongaren hadden met instemming van de Duitsers gehandeld. Naar buiten toe genoot Slowakije alle vertoon van een soevereine staat. Het werd internationaal erkend door zevenentwintig regeringen, waaronder die van Frankrijk, Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie. Maar in de praktijk speelde Duitsland een sterk adviserende rol en bezat het een groot gezantschap dat de handel, de economie en het binnenlandse beleid aanstuurde.