DE GODEN HEBBEN HONGER

Gerard Jacobs

De goden hebben honger

2003
Uitgeverij Contact
Amsterdam/ Antwerpen

Dit boek kwam tot stand dankzij een financiële bijdrage
van Het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten.

© 2003 Gerard Jacobs

Omslagontwerp Rick Vermeulen

Typografie Sander Pinkse Boekproductie

Kaartjes Eric d’Ailly

ISBN 9789025432997

D/2003/0108/834

NUR 301

www.boekenwereld.com

Inhoud

Voorwoord

WAAROM IK? • Kolyma 2003

REIS NAAR DE RAND VAN DE WERELD • West-Siberië 1986–1991

Het dronken land

Helden en holbewoners

Een drol in het water

Het graf van mijn vader

De god van de rivier

Een verloren ziel

GOUDKOORTS • Kolyma 1992–1993

Het slapende land

Een andere planeet

De Vallei van de Witte Dood

De goudvelden van Soesoeman

Voorbij het laatste dorp aan de verharde weg

DROMEN VAN DE VERLOSSER • West-Siberië 1994–2000

Stalin had een brug beloofd

Godfathers en berenjagers

Hopen op betere tijden

OP DE KADE VAN DE HEL • Kolyma 2003

Een muur vol statistieken

Een nieuwe wereld

Een goede communist

Geraadpleegde literatuur

Toen ik in 1986 samen met Hans Olink afreisde om een reportage te maken voor de VPRO-radio in de mijnwerkersstad Kemerovo, kon ik niet vermoeden dat ik een groot deel van mijn journalistieke carrière door zou brengen in Siberië.

Ik heb in de jaren die volgden gezien hoe de communistische droom uiteenspatte en hoe op de puinhopen van de gedroomde heilstaat een nieuwe samenleving moest worden gebouwd. Vladimir Soechatski werd mijn gids en samen reisden wij gedurende een periode van zeventien jaar door dit onmetelijke land.

Ik ben geen slavist. Ik ben geen historicus. Ik ben een journalist. Ik beschrijf wat ik zie en hoor: doorgaans de waan van de dag, en ook niet meer dan dat.

Ik had het geluk dat Vladimir en zijn vrienden mij door het land loodsten en mij getuige lieten zijn van die dramatische periode waarin de Sovjet-Unie uiteenviel en het land toegankelijk werd voor buitenlanders. Ze maakten mij deelgenoot van hun idealen, hun teleurstellingen en hun angsten. Samen ontdekten wij een deel, en ook niet meer dan dat, van de huiveringwekkende geschiedenis van de Sovjet-Unie.

Ik schreef reportages voor de Volkskrant, ik maakte klankbeelden voor de VPRO en de NOS, ik hielp mee met het realiseren van een tweetal documentaires en ik schreef voor Contact twee boeken over Siberië. Het waren tijdopnames.

Steeds keerde ik terug naar Siberië om een nieuw hoofdstuk toe te voegen aan de verbijsterende geschiedenis van dit verdoemde land, dat bewoond wordt door gastvrije, moedige en openhartige Russen, die een beter lot verdienen.

Toen het eerste boek over Siberië, Reis naar de rand van de wereld, was uitverkocht, besloten wij om alle verhalen op een rij te zetten. De goden hebben honger is het journalistieke verslag van een van de meest dramatische periodes in de geschiedenis: de teloorgang van een supermacht.

Vaak onbeholpen, maar gesteund door gewaardeerde, ervaren collega’s zoals Fred Kempe en James Dorsey, mocht ik getuige zijn van deze fascinerende, soms beangstigende, soms hoopgevende ontwikkeling waarin droom en werkelijkheid botsten.

Ik neem u mee door de geschiedenis van Siberië zoals zij zich aan mij aandiende. Sommige teksten heb ik ingekort, andere heb ik geschrapt. Het was verleidelijk om feiten toe te voegen, om perspectief aan te brengen, om gebeurtenissen achteraf in het juiste kader te plaatsen. Ik heb besloten dat niet te doen. Ik laat dat over aan historici die daartoe veel beter in staat zijn dan ik.

De koers van de roebel steeg en daalde de afgelopen jaren explosief, net zoals de verwachtingen van mijn reisgenoten. Ik heb zo veel mogelijk geprobeerd de koers van de roebel om te rekenen in westerse valuta.

Ik ben veel dank verschuldigd aan de mensen die het mogelijk maakten dat ik deze reizen ondernam: Het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten financierde voor een belangrijk deel mijn zwerftochten door Siberië. De Volkskrant droeg ruimhartig bij in de kosten. Eva Cossee en Mizzi van der Pluijm stimuleerden mij om de verhalen in boekvorm bij Contact te publiceren. Ruud van Breugel financierde de filmprojecten en toonde een onbegrensd vertrouwen. Aliona van der Horst en Jac Verheul redden mijn reputatie. Hans Everaerts en Marjolein Doomen lazen mijn verhalen in ruwe vorm.

De meeste dank ben ik verschuldigd aan Vladimir Soechatski, die in Siberië al mijn wensen vervulde en die, in voor- en tegenspoed, nuchter en dronken, nooit van mijn zijde week.

Amsterdam, juni 2003

WAAROM IK?

Kolyma 2003

‘Pappa hield alleen van mij,’ vertelt Natalie trots. ‘En van Stalin,’ laat ze erop volgen. ‘Toen hij stierf had hij mijn naam op zijn lippen. “Breng mijn dochter,” dat waren zijn laatste woorden. “Breng Natasja.” Zo noemde hij mij, Natasja. En toen sloegen ze hem dood.’

Natalie is een jaar of zeventig. Grofgebouwd, een breed gezicht. Grijze krullen, verward en verwaarloosd. Ze draagt een smoezelig, paarsachtig trainingsjack over een vale grijze trui. Ze rookt onophoudelijk en drukt haar peuken uit in een lege pot oploskoffie. ‘Wij hielden van elkaar,’ zegt ze. ‘Ik kan u niets kwaads over hem vertellen. Ik was als een zoon voor hem. Hij adoreerde mij. Soms gingen we samen voetballen. Ik houd nog steeds van hem.’ Ze kijkt mij uitdagend aan en er speelt een glimlach rond haar lippen die mij in verwarring brengt.

Ik loop naar het raam van haar flat, een kamer en een keuken met een oud, vuil en vet fornuis. De muren van haar woonkamer zijn kaal. Er hangt alleen een poster van een lammetje, en een pasfotootje van haar dochter. In de hoek staat een bed.

Ik kijk naar buiten. Voor de flat ligt een ijsbaan. Een paar opgeschoten jongens spelen ijshockey met zelfgemaakte houten sticks. In het noorden liggen de besneeuwde bergtoppen van de Kolyma, het meest oostelijke deel van Siberië. Links ligt de baai van Magadan. Hij is dichtgevroren. In mei zal het ijs gaan smelten. En in augustus vriest de baai weer dicht. Het is hier twaalf maanden winter, had iemand mij verteld. En de rest is zomer.

Het is benauwd en rokerig in de kamer. De ramen zijn dichtgevroren. Het glas is wazig van het ijs.

‘Ik ben hierheen gekomen om hem te zoeken,’ vertelt Natalie terwijl ik uitkijk over de baai. ‘Ik wist dat hij dood was. Meer wist ik niet. Ik had zelfs geen foto van hem. Helemaal niets. Ik wist dat hier veel gevangenen zaten. Misschien zouden zij mij meer over pappa kunnen vertellen.’

Hoeveel vrouwen heb ik de afgelopen jaren wel niet gesproken tijdens mijn reizen door Siberië? vraag ik mij af terwijl mijn adem bevriest op het raam. Hoeveel vrouwen hebben zich niet herinnerd hoe hun vader werd gearresteerd en weggevoerd door agenten van de NKVD, om nooit meer thuis te komen?

‘Ik heb nu een foto van pappa,’ vervolgt Natalie enthousiast achter mijn rug. Ze loopt naar een bouwvallige kast. In de onderste la bewaart zij haar persoonlijke gegevens in een grote, half open-gescheurde envelop.

Ik herinner mij Julia. Ze woonde in Voerkoeta, aan de andere kant van Siberië, zo’n 13 000 kilometer hiervandaan. Haar vader was gearresteerd op de avond van zijn verjaardag. Het was 1937, een mensenleven geleden. Maar Julia herinnerde zich nog woord voor woord hoe hij afscheid van haar had genomen en haar bemoedigend had toegesproken. ‘Verlies de moed niet, meisje,’ had hij gezegd toen hij werd weggevoerd. ‘Twijfel niet aan jezelf. Anders zal je sterven.’ Later was ze zelf gearresteerd. De dochter van een vijand van het volk, hadden ze haar genoemd. Jarenlang had ze opgesloten gezeten in de strafkampen rond Voerkoeta. Duizenden gevangenen waren gestorven in de kolenmijnen. Ze waren in ongemarkeerde massagraven gegooid. Julia had het overleefd. Rustig had ze mij haar levensverhaal verteld. Naast haar op het bed lag haar lievelingsboek De raderen van de willekeur van Jevgenia Ginzburg. Soms las ze erin, als ze steun nodig had van een lotgenote. Met haar kinderen durfde ze niet over het verleden te praten, vertelde ze. Ze zouden het niet begrijpen. Ze zouden het niet geloven.

Trots laat Natalie mij de foto van haar vader zien. ‘Het was een kleine opdonder, vind je niet,’ zegt ze lachend. Ze krijgt een hoestbui. En dan kijkt ze weer liefhebbend naar de foto van haar vader. Het is een kleine man, in uniform, met een slecht gebit, dik donker haar, donkere ogen. Hij kijkt weg van de camera. ‘U kunt mij slaan,’ zegt Natalie onverwachts. ‘U kunt mij aan de verwarming vastbinden. Maar ik zal u niets slechts over hem vertellen. Nooit. Nooit.’

Ik herinner mij Galina. Ze woonde in een dorpje langs de rivier de Ob. Ze was een jaar of zeventig toen ik haar voor het eerst ontmoette in haar houten huisje in de Poesjkinstraat. Dertien was ze geweest toen haar vader op 3 september 1937 door de mannen van de NKVD werd gearresteerd. Ze wist zich de datum nog exact te herinneren. Net als zijn laatste woorden: ‘Ik ben onschuldig, meisje. Je moet goed je best doen op school. Dit is een misverstand. Ik kom gauw weer thuis.’

‘Vader kwam niet meer terug,’ had ze mij vechtend tegen haar tranen verteld. Later, veel later had Galina ontdekt dat hij vlak na zijn arrestatie was geëxecuteerd. Hij was begraven in een massagraf in de tuin van de gevangenis. In 1979 was de oever van de rivier waarop de gevangenis had gestaan, ingestort en de lijken waren in de rivier gevallen. Meer dan 1500 waren het er geweest, volgens Galina. En ze hadden de doden niet opnieuw begraven. De autoriteiten hadden de lijken laten fijnmalen door de schroef van een sleepboot.

Ik denk nog vaak aan Julia en Galina, aan die honderden overlevenden in Siberië die mij hun levensverhaal vertelden uit die gruwelijke periode toen miljoenen sovjetburgers gevangen werden gezet, naar strafkampen verbannen in de goelagarchipel, of geëxecuteerd.

Nu zit ik tegenover Natalie aan tafel, samen met Vladimir Soechatski, mijn vaste reisgezel met wie ik al zeventien jaar door Siberië trek, de grote rivieren volgend, luisterend naar de verhalen van de bewoners van dit gedoemde land.

Maar Natalie is anders. Haar pappa is anders. Haar verhaal is anders. Natalie is de dochter van Nikolaj Jezjov, Stalins opperbeul, het hoofd van de NKVD. Haar vader is verantwoordelijk voor de dood van honderdduizenden burgers. De naam van die kleine geuniformeerde man wiens foto Natalie zo liefdevol in haar handen houdt, die zijn Natasja leerde fietsen en haar adoreerde tot hij zelf in ongenade viel en op last van Stalin werd terechtgesteld, die naam doet nog steeds iedere Rus huiveren.

‘Ik houd van hem,’ zegt Natalie en ik heb weer het gevoel dat ze me uitdaagt. ‘Hij heeft mij nooit iets misdaan. Mij niet. Toen de waarheid bekend werd, toen de verhalen in de krant verschenen, was ik geschokt. Ik wist het niet. Ik was vijf jaar toen hij werd gearresteerd. Ik was nog maar een kind. Ik heb altijd van hem gehouden. Ik heb nog weinig jaren te leven. Ik sta met één been in mijn graf. Ik ga mijn mening nu niet veranderen. Nee, nee, nee,’ zegt ze vastberaden. ‘Njet.’

Ze steekt een nieuwe sigaret op en blaast de rook in mijn gezicht. Er staan tranen in haar ooghoeken maar ze kijkt mij strak aan.

Ik kijk van haar weg. Op tafel ligt een foto van Natalie en haar moeder. Natalie is een jaar of vier en zit in een rotan stoel in de tuin van haar vaders buitenhuis. Haar moeder leunt over de rugleuning, een mooie vrouw in een zomerjurk, slank, met kort, donker, krullend haar.

‘Ik draag mamma’s naam, Chajoetina. Mamma stierf in het ziekenhuis,’ vertelt ze zonder veel emotie in haar stem. ‘Ze werd vergiftigd. Ze kreeg een doos bonbons, vol luminal. Nu zeggen de mensen dat mijn vader die heeft gestuurd. Dat hij haar heeft vermoord. Ik weet het niet,’ zegt ze. ‘Ik hoor zo veel verhalen.’

Voor het eerst lijkt ze kwetsbaar. Ze heeft haar ogen opengesperd. Ze houdt haar handen in de lucht geheven. ‘Hoe kan ik dat geloven?’

We kijken elkaar zwijgend aan. Ik heb in mijn tas het verslag van inspecteur Koezmin, een NKVD-agent die in augustus 1938 routineus de gasten van het National hotel in Moskou afluisterde. In augustus betrapte hij ‘kameraad Jezjovs vrouw’ in de kamer van de bekende Russische schrijver Sjolochov en was getuige, zo schrijft hij in het stenografische verslag dat hij aan Jezjov overhandigde, van ‘hun intimiteiten’. Jezjov was woedend over de ontrouw van zijn vrouw en gaf haar een verschrikkelijk pak slaag. Niet veel later zou hij van haar scheiden.

Ik heb medelijden met Natalie die haar vader zo fanatiek verdedigt. ‘Wat was Stalin voor een man?’ vraag ik om de spanning te doorbreken. ‘Zag u hem wel eens?’

‘Natuurlijk kende ik Stalin,’ antwoordt ze. Haar zelfvertrouwen lijkt terug te keren. ‘Ik noemde hem oom Josik. Dat vond hij prachtig. Dan aaide hij mij over mijn bol. Hij straalde als ik hem oom Josik noemde. Hij kwam vaak bij ons op de datsja. Hij vroeg altijd hoe ik mij voelde. Hij was klein. Maar niet zo klein als pappa. Stalin had graag kleine mensen om zich heen.’

Ik vraag of ze ook van oom Josik hield. Ze schrikt van de vraag. ‘Nee, natuurlijk niet,’ zegt ze gehaast. ‘Hij maakte me bang. Ik hoorde hem nooit aankomen. Hij sloop altijd. Ik schrok altijd van hem.’

Ik pak een foto uit de stapel. Stalin en haar vader lopen samen naar het Rode Plein op weg naar een militaire parade. Ze zijn geanimeerd in gesprek. ‘Het is allemaal Stalins fout,’ zegt ze boos. ‘Hij heeft mijn hele leven verwoest. Ik raakte alles kwijt. Alles.’

Ze vertelt hoe ze na de dood van haar moeder en de arrestatie van haar vader in 1939, naar een kindertehuis in Penza, een stad ten zuiden van Moskou werd gestuurd. ‘Zeven jaar was ik,’ herinnert ze zich. ‘Ik mocht alleen mijn pop meenemen. Iedereen schold mij uit. Ik werd zo hard geslagen. Ik begreep het niet. Ze noemden mij een kind van een vijand van het volk. Maar wat had ik misdaan? Ik was nog maar een kind.’

Ze praat zonder te pauzeren. Ze rookt onophoudelijk. ‘Ik moest mijn ouders vergeten, zeiden ze. Maar ik miste mijn vader. Ik had geen foto van hem. Ze hebben na zijn arrestatie alle foto’s van hem vernietigd. Ze hebben zijn portret uit alle boeken gescheurd. Alsof hij nooit had bestaan. Ik moest hem vergeten. Het was zo wreed. Op een dag toen ik het verdriet niet meer kon verdragen, heb ik een strop in een touw geknoopt. Ik gooide het over een tak en probeerde mijzelf op te hangen. Het touw brak en ik viel op de grond. Weet je wat ze zeiden? “Jij stom rund. Als het je gelukt was, zouden ze ons hebben gestraft.” Ze sloegen me. Ze dachten alleen aan zichzelf.’

In Penza leerde Natalie accordeon spelen en na haar opleiding werd ze als muzieklerares naar Jagodnoje in de Kolyma gestuurd. ‘Ik ben nooit getrouwd,’ vertelt ze ongevraagd. ‘Er was een jongen in Penza, een student. Hij wilde horlogemaker worden. Ik hield van hem. Maar hij wilde niet trouwen. Hij was bang. Hij wist wie mijn vader was. Iedereen was bang voor mij. Iedereen haatte mij. Maar wat had ik misdaan?’ Ze kijkt mij vragend aan, alsof ik na een lang en treurig leven het antwoord moet geven.

Nikolaj Jezjov was Stalins opperbeul. Hij zuiverde de Communistische Partij van Stalins politieke tegenstanders. Hij zuiverde het leger. Het ambtenarenapparaat. Jezjov leidde de grote terreurcampagne die duurde van juli 1937 tot november 1938. Meer dan anderhalf miljoen mensen werden in die periode gearresteerd. Bijna 700 000 gevangenen werden geëxecuteerd op bevel van Jezjov. Meer dan 18 000 vrouwen van ‘vijanden van het volk’ werden gearresteerd, en 25 000 kinderen werden naar weeshuizen gestuurd.

Steeds langer werden de lijsten van ‘de vijanden van het volk’ die Jezjov opstelde totdat uiteindelijk het hele land, verlamd door angst en beroofd van zijn kader, tot stilstand kwam. Stalin liet hem arresteren en verving hem door Beria. Na zijn arrestatie werd Jezjov gemarteld en hij bekende ‘een buitenlandse spion’ te zijn, en homoseksueel. Hij werd op 2 februari 1940 geëxecuteerd. Zijn naam verdween uit alle officiële documenten. Zijn beeltenis werd uit alle foto’s weggeretoucheerd. En zijn oogappel, de kleine Natasja die hij had leren fietsen, werd volgens het decreet dat Jezjov zelf had uitgevaardigd, verbannen naar het kindertehuis in Penza als ‘kind van een vijand van het volk’.

‘Wat heb ik misdaan?’ herhaalt Natalie opstandig.

Ik kijk in het grove gezicht van deze vrouw die haar leven lang in het barre, hoge noorden van Siberië accordeonles heeft gegeven, en mijn blik valt weer op de foto’s die zij voor zich heeft uitgespreid, op het gezicht van die kleine man in zijn sobere militaire tuniek, één pas achter Stalin, op weg naar het Rode Plein. Het is 1938, het hoogtepunt van de terreurcampagne. Jezjov heeft opdracht gegeven om de NKVD te zuiveren. 15 000 agenten zijn gearresteerd. Meer dan 2000 zijn er geëxecuteerd. Jezjov lacht op de foto. Stalin lacht.

Ik herinner mij de pijn in het engelachtige gezicht van Galina als zij op de oever van de rivier de Ob aanwijst waar haar vader werd doodgeschoten. Ik hoor de broze stem van Julia als zij vertelt hoe in de bittere kou van de winternacht haar haar vastvroor aan het matras in de barak waar zij haar straf uitzat.

Jezjov, de vader van Natalie, was geen bureaucraat zoals Adolf Eichmann. Hij martelde zijn slachtoffers vaak eigenhandig, ook zijn naaste medewerkers als zij in ongenade waren gevallen. Hij schoot gevangenen persoonlijk dood en bewaarde de kogels in zijn werkkamer. En dan liet hij zich door zijn chauffeur naar huis rijden om kleine Natalie te leren fietsen, denk ik bitter.

‘Wat heb ik misdaan?’ herhaalt Natalie weer. ‘Waarom word ik gestraft voor de daden van mijn vader?’

Ik heb geen antwoord op haar vraag. Ik heb behoefte aan frisse lucht en ontsnap uit haar benauwde, rokerige flat. In de hal trek ik mijn sneeuwschoenen aan en werp een blik in haar keuken. ‘Ik ben geen arme vrouw,’ zegt ze boos. ‘Dat weten we,’ sust Vladimir. ‘Ons leven is zwaar, Natasja.’ ‘Ja, het is zwaar,’ antwoordt ze met een diepe zucht.

Natalie leeft van een invaliditeitsuitkering. Ze krijgt 2400 roebel per maand, een kleine 80 euro. Dat is minder dan het bestaansminimum. Slachtoffers van de politieke repressie en hun kinderen kunnen sinds 1991 gerehabiliteerd worden door een speciale overheidscommissie. Ze krijgen dan als genoegdoening een korting van 50 procent op de huur van hun woning en het gebruik van water en elektriciteit. Ze mogen gratis met het openbaar vervoer, de telefoonaansluiting is gratis, tandarts en medicijnen zijn gratis. Vladimir somt de bonussen voor de ex-gevangenen op als we de donkere trap van Natalies flat af lopen. Dan verschijnt er een enorme grijns op zijn gezicht waaraan ik in al die jaren zo gehecht ben geraakt en waarmee hij de absurditeiten in zijn land tegemoet treedt: ‘En ze hebben recht op een gratis begrafenis.’

Natalie heeft in 1995 namens haar vader rehabilitatie aangevraagd. Hij is volgens haar, het slachtoffer van Stalins terreur. En zij heeft voor zichzelf rehabilitatie aangevraagd. Zij is vervolgd als ‘kind van een vijand van het volk’.

We lopen de straat op. De wind snijdt in mijn gezicht. De ergste vorst is geweken. In de winter vriest het in Ola dertig tot veertig graden. Maar het is nu half april en soms dooit het overdag als de zon door de wolken breekt. Maar ik huiver in mijn dikke jas.

Ola is een vissersdorpje aan de Zee van Ochotsk. Het ligt zo’n 90 kilometer ten oosten van Magadan, het bestuurlijke centrum van de regio. In Ola heeft de tijd stilgestaan. Oude vrouwen in vormeloze jassen, het hoofd gebogen en gewikkeld in een wollen sjaal, schuifelen langzaam tegen de wind in over de spiegelgladde trottoirs. Mannen in leren jassen, het hoofd bedekt met een pet, staan somber en doelloos op straat, de handen in hun jaszakken.

‘De meeste mensen in Ola zijn werkloos,’ had de redactrice van de lokale krant De noordelijke zonsopgang ons die ochtend verteld toen wij het adres van Natalie zochten. ‘Maar verder is het leven in Ola normaal,’ had zij erop laten volgen. De verwarming had de hele winter gewerkt, had ze opgelucht verteld. Er waren geen pijpen bevroren, geen leidingen gesprongen. Niemand in Ola was deze winter gestorven van de kou. Dat was bijzonder, had ze gezegd. Het waren zware jaren geweest voor de bewoners van het vissersdorpje, die jaren van perestrojka waarin het land onherkenbaar was veranderd.

‘Slecht was het,’ had ze venijnig gezegd. ‘Bar slecht.’ En er was weinig hoop voor de toekomst. De economie was ingestort na de afschaffing van het communisme. De lokale overheid was failliet. De fabrieken waren gesloten. Het geld was op. Maar dit jaar waren er gelukkig genoeg kolen geweest in het centrale ketelhuis, alhoewel er geen geld was om de stokers te betalen. Eigenlijk was het overal zo, in de hele regio. Alleen in Magadan was het leven draaglijk.

Ze had ons naar de flat van Natalie gebracht, vriendelijk maar ongeïnteresseerd. Misschien schaamt ze zich voor de puinhoop waarin ze leeft, had ik gedacht. Voor het verval, voor de teloorgang van het arbeidersparadijs. Ik had discreet gezwegen en naar mijn voeten gekeken, niet naar de verlaten, uitgebrande flats.

Ik loop samen met Vladimir naar zee. Ik durf nu om mij heen te kijken. De supermarkt is gesloten. De ramen zijn dichtgetimmerd.

‘Wie kan, ontvlucht de stad,’ had de redactrice verteld. ‘Vooral de jongeren trekken naar Magadan, of naar het Vasteland.’ Zo had ze de rest van Rusland genoemd: het Vasteland. Het was vanuit de Kolyma alleen door de lucht te bereiken. De enige weg, door de bergen, langs de Koude Pool westwaarts naar Jakoetsk, was verwaarloosd en onbegaanbaar geworden. De bewoners van de Kolyma leefden in een isolement, afgesloten van de rest van Rusland, net als vroeger voordat de vrijwilligers en de gevangenen kwamen om het goud te delven. Moskou was hen nu vergeten. Alle rijkdommen gingen naar de hoofdstad. Zo was het altijd geweest. Maar nu kwam er niets meer terug, geen geld, geen voedsel, geen hulp. De Kolyma is stervende.

‘De sociaal zwakkeren blijven achter in Ola,’ had ze uitgelegd in de houten barak waar de krant werd gedrukt. ‘De gepensioneerden, de invaliden, gescheiden vrouwen met kinderen. De mensen die nergens heen kunnen, die te arm zijn om te vluchten. Mensen zoals Natalie. Of ikzelf.’

De gevels van de flats in Ola zijn nog versierd met communistische propaganda. ‘Werk, werk, werk voor het Moederland,’ juichen stoere modelarbeiders in zomertuniek. ‘Leer, leer, leer voor het Moederland,’ beveelt Lenin vanaf de voorgevel van de lagere school. Trotse leerlingen in uniform marcheren opgewekt naar een glorieuze toekomst.

Vladimir ziet de agitprop uit het verleden al niet meer. Hij heeft zich afgesloten voor de retoriek uit die donkere periode. Ik ben nog steeds gefascineerd door het contrast tussen droom en werkelijkheid, door het verschil tussen de blijde gezichten van de arbeiders op de muurschilderingen die opgewekt naar het werk gaan en de sombere blikken van de werkloze mannen op de straathoeken.

‘Het klinkt absurd dat Natalie rehabilitatie heeft aangevraagd voor haar vader,’ geeft Vladimir toe, ‘maar spreek geen oordeel uit. Luister naar haar verhaal. Veroordeel haar niet. Probeer haar te begrijpen.’

We lopen door kniediepe sneeuw het strand op waar verroeste vissersboten wachten op een nieuwe lente. Hier arriveerden in de zomer de boten met gevangenen. Hier arriveerde Stefania, een boerendochter uit de Oekraïne, veroordeeld door Jezjov en de NKVD omdat haar vader een koelak was, een boer met eigen land en wat vee, die zich verzette tegen de gedwongen nationalisatie van de landbouw. Bijna haar hele dorp was gedeporteerd naar de Kolyma, een tocht van meer dan tienduizend kilometer, in veewagens. Tientallen dorpsgenoten waren omgekomen tijdens het transport. Het laatste stuk had zij over zee afgelegd, in het overvolle ruim van een heftig slingerende boot.

Ik heb Stefania samen met Vladimir in de jaren negentig twee keer bezocht in haar dorp Oest Omtsjoeg, 260 kilometer ten noordwesten van Magadan waar zij, in de Stalintijd, haar straf had uitgezeten in de tinmijnen van Boetoegytsjak. In het midden van de zomer waren we met een helikopter naar een tinmijn gevlogen, boven op de top van een berg. We waren tijdens het filmen plotseling ingesloten door dikke mist. De ijzel had ons gezicht gegeseld. De filmploeg was in paniek geraakt. ‘In de winter vroor het meer dan 50 graden,’ had Stefania ons laconiek verteld. ‘En we werkten iedere dag in de openlucht.’

Ze had de schachten laten zien waar ze de rotsblokken uithakte. Het spoor waarover ze de wagons met erts over de berghelling voortduwde. Beneden in de vallei had ze ons rondgeleid over de begraafplaats. Hier lagen duizenden gevangen. Hele brigades lagen er in een graf.

Stefania was gerehabiliteerd. Ze had, vertelde ze bitter, 600 roebel gekregen van de regering: ‘Genoeg om een emmer aardappelen te kopen.’

Ik wil Stefania nog een keer opzoeken en haar de film laten zien die wij hebben gemaakt.

‘Dit is zo’n wreed land,’ zegt Vladimir als we uitkijken over de zee van Ochotsk. ‘Oordeel niet te streng over Natalie.’ Hij heeft een zwak voor deze vrouw, bekent hij. ‘Ze heeft zo’n verschrikkelijk leven achter de rug. Ze was nog zo jong toen ze naar het kindertehuis werd gestuurd. Ze heeft haar hele leven gehoord: je bent uitschot want je bent de dochter van Nikolaj Jezjov. Ze hield van haar vader. Hij had haar nooit kwaad gedaan. Maar iedereen zei dat hij een schurk was. Niemand durfde met haar te trouwen.’

‘Ik moet je iets bekennen,’ zegt hij als ik vraag waarom hij Natalie zo verdedigt. ‘Ik was op bezoek bij mijn oom in Moskou. Hij is oud. Hij is tachtig. Hij was een belangrijke militair. Hij praatte nooit over het verleden. Nu hebben wij gepraat. Mijn eigen oom, de zoon van de zus van mijn vader, is de zoon van Rabinovitsj. Mijn tante was getrouwd met Rabinovitsj. En die Rabinovitsj was het hoofd van de NKVD in Krasnojarsk. Hij was verantwoordelijk voor de repressie in die regio. Hij leidde de zuiveringen. Tot hij op een dag de namen van zijn eigen familie op de nieuwe lijst van Jezjov zag staan. Toen heeft hij zelfmoord gepleegd. Hij heeft een kogel door zijn hoofd geschoten. De zus van mijn vader is met de kinderen gevlucht. Ze hebben jaren ondergedoken gezeten. Dat vertelde mijn oom, vorige week. Ik wist het niet. Iedere familie in dit land, heeft een drama meegemaakt. Niemand praat erover.’

Hij draait zich om en loopt langzaam terug naar de stad. Ik kijk nog een keer uit over de baai van Magadan. Hier arriveerde Nina in de zomer van 1943. Beeldschoon was ze, een struis blond meisje uit Litouwen. Naïef en begeerd door de NKVD-chef in haar dorp.

‘Het was een engerd,’ had ze ons gisteravond verteld toen wij haar opzochten in haar flat in Magadan. ‘Hij had donkere, dreigende ogen en een kwade dronk. Hij wilde met mij dansen maar ik was met een andere man en ik heb hem afgewezen. “Dans met hem,” had mijn vriend gezegd. “Dans alsjeblieft met hem want anders zal het noodlot ons treffen.” Ik heb geweigerd,’ vertelde zij.

Nina was nog steeds beeldschoon. Ze had een engelachtig gezicht, een blanke, bijna doorzichtige, rimpelloze huid en grote blauwe ogen waarmee ze me strak en onderzoekend aankeek.

‘De volgende dag werd ik gearresteerd. Ik was een vijand van het volk. Ik werd naar de Kolyma verbannen, voor vijf jaar. En ik verloor mijn burgerrechten.’

Nina is nu ook gerehabiliteerd. ‘Ja,’ zei ze met een fluwelen stem die dwars door mijn ziel sneed. ‘Ik ben gerehabiliteerd, vijftig jaar na die dansavond.’

Ze had mij voorgelezen uit haar memoires. Soms brak haar stem en staarde ze voor zich uit. Dan keek ik rond in haar kamer, naar de iconen aan de muren, het kruisbeeld, de religieuze prenten. Of naar haar gezicht. En dan las ze weer een stukje voor: hoe ze opgesloten zat in het ruim van het schip dat haar en honderden andere gevangenen naar Magadan had vervoerd, opgepakt in het ruim. Iedereen was zeeziek. Iedereen moest overgeven. Niemand mocht aan dek. In het midden van het ruim stond een groot vat. Daar moesten ze hun behoefte in doen. In het openbaar. Als het schip slingerde, en het slingerde altijd, viel je erin. Ze was flauwgevallen voordat het schip in Magadan was aangekomen. Ze was pas weer bijgekomen in het kamp. Ze hadden haar een nummer gegeven. Ze hadden haar haar naam afgenomen. In het kamp had ze Karl ontmoet. Hij kwam uit België. Hij had dienst genomen bij de SS en de Russen hadden hem gevangengenomen. Hij had voor haar gezorgd. Hij had haar beschermd. Ze was zwanger geraakt en ze had zijn kind gebaard. Een dochter. Op een dag werd Karl vrijgelaten. Hij werd geruild voor een gevangengenomen Rus. Hij had haar het adres van zijn moeder in België gegeven. Ze had het in haar handschoen genaaid. Op een dag waren haar handschoenen gestolen. Ze had nooit meer iets van Karl gehoord. ‘Ik heb altijd op Karl gewacht,’ vertelde ze. Nina heeft nu een kleindochter die voor haar zorgt.

Wij waren de hele avond bij haar gebleven. Toen we weggingen had ze mij lang aangekeken. ‘Je lijkt op Karl,’ zei ze. En ze glimlachte.

Voordat we die ochtend naar Ola waren gereden had ik in Magadan Sergej Jefimov opgezocht. Hij is conservator in het museum in Magadan en hij is een expert in de geschiedenis van de goelagarchipel. Ik had hem gevraagd hoeveel gevangenen er naar de Kolyma waren gestuurd. Jefimov was op de vraag voorbereid. Tien jaar geleden had ik hem die vraag ook gesteld. Toen had hij het antwoord niet geweten en was in verwarring geraakt toen ik het cijfer van drieënhalf miljoen gevangenen had genoemd. ‘Dat is onmogelijk,’ had hij geschokt gezegd.

Nu heeft Jefimov de cijfers op een papiertje geschreven, op de achterkant van een kassabonnetje, niet groter dan een pakje sigaretten. Maar ze zijn dodelijk nauwkeurig.

‘Officieel,’ zegt hij, ‘officieel waren er tussen 1932 en 1956, dat is de periode van repressie, 876 043 gevangenen in de Kolyma. 127 792 gevangenen zijn in de kampen gestorven.’

Hij legt het kassabonnetje naast zich neer en staart naar zijn handen. ‘Dat zijn de officiële cijfers die ik je moet geven.’ Hij kijkt mij aan en zegt dan langzaam maar nadrukkelijk: ‘Ik heb ook andere cijfers gehoord. Ik heb van vrienden binnen de KGB gehoord dat er meer dan 2 miljoen dossiers van gevangenen zijn.’

Hij zucht. ‘De waarheid zullen we nooit weten. Het is ook geen prioriteit meer om de waarheid te achterhalen,’ vervolgt hij. ‘We proberen nu om de burgers te voeden. De mensen zijn op zoek naar werk, naar voedsel. En wie werk heeft, is op zoek naar een nieuwe auto, of een datsja. Het verleden interesseert hun niet. Het is een afgesloten hoofdstuk in onze geschiedenis.’

Jefimov kan wel begrip opbrengen voor Natalie. ‘Ze is zijn dochter. Ik zou hetzelfde voor mijn vader hebben gedaan. Jezjov krijgt nu overal de schuld van. Maar iedereen was schuldig. Stalin gaf de opdracht. Jezjov voerde haar uit. Hij kon geen nee zeggen. Hij wilde ook geen nee zeggen. Hij is vermoord door Stalin maar hij heeft natuurlijk geen recht op rehabilitatie. Maar ik begrijp Natalie wel. Tenslotte wordt er nu ook weer met respect over Stalin gesproken. De repressie wordt hem door veel mensen vergeven. Ze verlangen weer naar een sterke man die rust en orde herstelt.’

Als we terugkomen in Natalies flat heeft ze haar papieren op tafel uitgespreid, alle brieven die ze schreef aan de Russische autoriteiten, en de antwoorden.

‘Pappa heeft die mensen niet vermoord,’ zegt ze vastbesloten. ‘Hij voerde alleen zijn taak uit. Stalin gaf hem de opdracht. Pappa geloofde in Stalin. Hij vereerde hem. Toen hij stierf, had hij Stalins naam op zijn lippen. Zoveel hield hij van Stalin.’

Ze heeft tranen in haar ogen. ‘Pappa was een kleine man. Hij was bang om geslagen te worden. Ze hebben hem doodgeslagen. Daarna schoten ze hem een kogel door zijn hoofd. Zo is het gegaan.’

Natalie zwijgt. In stilte roken we een sigaret.

‘Hoe kon het gebeuren, Natalie?’ vraag ik uiteindelijk. ‘Hoe kon jouw vader zo wreed zo veel mensen vermoorden?’

‘Ik weet het niet,’ antwoordt ze en alle opstandigheid lijkt uit haar stem verdwenen. ‘Ik kan het niet begrijpen. Hij kreeg zijn orders. Hij voerde ze uit.’

‘Hij gaf ook orders, Natalie,’ zeg ik voorzichtig. ‘Hij gaf de opdracht. Hij gaf de bevelen. Hij stelde de lijsten samen van de mensen die gearresteerd moesten worden.’

‘Ik begrijp nu dat mijn vader ook schuldig is,’ zegt ze met zachte stem. ‘Ik begrijp ook dat ze hem niet kunnen rehabiliteren. Maar ze waren allemaal schuldig. Allemaal.’

Ze kijkt naar de foto van haar vader en het voltallige politbureau op het Rode Plein.

‘Stalin, Kaganovitsj, Molotov, ze zijn allemaal schuldig. Maar ze geven mijn vader de schuld. Waarom praten ze nu weer over Stalin alsof hij een held is? Waarom leeft zijn dochter in weelde in Moskou en leef ik mijn leven in angst? Waarom word ik gevolgd door de KGB? Waarom wordt mijn naam niet gezuiverd? Wat heb ik misdaan? Waarom word ik niet gerehabiliteerd?

Ik besta niet,’ zegt ze fel. ‘Mijn dossier is zoek. En nu zeggen ze dat ik niet Jezjovs dochter ben. Dat ik een pleegkind ben. Dat pappa mijn ouders heeft vermoord. Dat mamma niet mijn moeder is.’

Wanhopig begint ze in haar paperassen te rommelen. Ze kreeg een brief van de voorzitter van de rehabilitatiecommissie in Moskou. ‘Beste Natalie,’ schrijft hij. ‘We leven met je mee. We vinden inderdaad dat je gerehabiliteerd moet worden.’

Natalie geeft me de brief. ‘Lees hem zelf maar,’ zegt ze boos. ‘De verdomde bureaucraten.’ Helaas kan niet officieel worden vastgesteld, zo laat de commissie Natalie weten, dat zij tegen haar wil in het kindertehuis in Penza is geplaatst. Ze kan niet de benodigde documenten overleggen en daardoor ontbreekt het bewijs. Haar verzoek kan dus niet in behandeling worden genomen. ‘Verzamel meer documenten,’ raadt de commissie haar aan. ‘En beheers je emoties,’ suggereert de voorzitter. ‘Probeer het opnieuw. Ga in hoger beroep. Zoek je papieren. Wij kunnen niets voor je doen.’

‘Niemand wil mij helpen,’ zegt Natalie verdrietig. ‘Waarom ik?’ zegt ze zachtjes.

Ik pak een foto van de stapel en ontwijk haar blik. Natalie staat samen met een mooie, jonge vrouw in de sneeuw. ‘Ja, dat is mamma.’ Haar stem is vlak, haar gezicht toont geen emotie.

‘Was ze een lieve mamma?’ vraag ik om de stilte te doorbreken.

‘Ze was er nooit,’ antwoordt ze stug. ‘Mamma was altijd weg. Ze was altijd aan het werk.’ Ze legt de foto terug op de stapel. ‘Pappa,’ zegt ze liefdevol als ze de foto van Nikolaj Jezjov oppakt. Haar gezicht straalt, als een kind zo blij.

Haar moeder bedroog Jezjov met andere mannen, niet alleen met Sjolochov, ook Isaak Babel rekende zij onder haar minnaars. Ze moet onweerstaanbaar zijn geweest. Maar ook Jezjov was zijn vrouw niet trouw. Het is inmiddels breed uitgemeten in de Russische pers. Natalie moet het weten, de affaires met andere vrouwen, mannen en zelfs kinderen. Hij gebruikte ze allemaal. Jezjov bekende zijn uitspattingen, de bacchanalen, toen hij in de gevangenis werd verhoord nadat hij in ongenade was geraakt.

‘Hij was zo bang om geslagen te worden,’ verzucht Natalie. ‘Hij bekende alles. Ook al die viezigheid.’ Ja, ze kent de verhalen, geeft ze toe. Maar ze zijn niet waar. Ze zijn allemaal gelogen.

‘Waarom, Natasja, heb je gevraagd om de rehabilitatie van je vader?’ vraagt Vladimir. Ze heeft ons koffie aangeboden. Ze heeft water voor ons gekookt maar ze vergeet om de koffie in te schenken.

‘Het was niet mijn idee,’ antwoordt ze venijnig. ‘Er was een historicus in Petersburg, Jevgeni Sjosjkov. Hij wilde een biografie over pappa schrijven. Hij stuurde mij een brief en stelde allerlei vragen. Nee, ik heb hem nooit gesproken. Hij is hier nooit geweest. We correspondeerden per post. Hij is invalide. En ik ben straatarm.’

Ze schiet in de lach en loopt naar haar kast. Ze rommelt in de onderste lade en legt de biografie met een klap voor mij op tafel. ‘Hier,’ zegt ze triomfantelijk. ‘Hij schreef in een brief dat ze allemaal leugens over pappa vertelden. Sjosjkov had onderzoek gedaan in de archieven. Hij had nieuwe feiten ontdekt. Het waren allemaal leugens. Pappa was onschuldig, schreef hij.’

Ik kijk naar het omslag en durf de titel van het boek niet hardop voor te lezen: Opravdanioe ne podlezjit, Rehabilitatie is onmogelijk.

‘Je gelooft me niet, hè?’ zegt ze uitdagend. Het kan haar niets schelen, denk ik. Ik ken het boek. Ik ken de conclusies: Jezjov is dan weliswaar geen buitenlandse spion en er is ook geen bewijs dat hij zijn vrouw heeft vermoord, maar hij is wel degelijk verantwoordelijk voor de terreurcampagne. ‘Hij is geen slachtoffer van het Stalinregime,’ beweert Sjosjkov, ‘maar een schakel in de keten van terreur.’

‘Iedereen laat hem in de steek,’ zegt Natalie opstandig. ‘Zelfs zijn eigen familie. Niemand verdedigt hem. Alleen ik.’

Er brandt nu vuur in haar ogen. Ze praat dwars door mij heen als ik vraag waarom ze de geschiedenis niet met rust wil laten.

‘Ik vulde een kruiswoordpuzzel in in de krant. Periode van extreme terreur, vroegen ze. Eén woord, veertien letters. Jezjovsjtsjina. De periode waarin pappa bij de NKVD werkte. Zo wordt er over hem gesproken. Wat zou jij doen?’

Ze verheft haar stem. ‘Wat zou jij doen?’

Ze schreeuwt nu. ‘Wat zou jij doen als het jouw vader was?’

Woedend kijkt ze me aan.

‘U had kunnen zwijgen,’ zeg ik voorzichtig. ‘Uit respect voor de doden.’

Ze schudt driftig haar hoofd en schreeuwt dwars door mij heen. ‘Niemand houdt van hem. Niemand.’ Ze balt haar vuist in mijn gezicht. ‘Iedereen haat hem. Iedereen zegt: hij is de duivel. Ze noemen hem een moorddadige dwerg. En ik dan? Waarom zou ik nog langer zwijgen? Ik zat al op de bodem van de beerput. Mijn hele leven lang. Iedereen haatte mij. Niemand heeft mij nodig. Niemand houdt van mij. Niemand durfde met mij te trouwen. Waarom zou ik niet voor mijn vader vechten?’

Ze kijkt mij strak aan. ‘Zou jij je vader verloochenen?’

‘Waarom ik?’ verzucht ze en de boosheid wijkt. Ze kijkt van mij weg, een buitenlander uit een land waarvan ze de naam niet kent. Ze steekt een sigaret op en staart uit het raam.

‘Wat weet jij er nou van,’ zegt ze zachtjes als ze haar sigaret uitdrukt. ‘Waarom ik? Waarom is dit alles mij overkomen? Waarom heeft dit lot mij getroffen? Ik was nog maar een klein meisje. Potsjemoe ja.’

Ze staart lang naar buiten, alsof ze mij vergeten is.

Ik geef Natalie een hand bij het afscheid. En wat geld om koffie te kopen. Ze neemt het dankbaar aan. ‘Je bent altijd welkom in mijn woning,’ zegt ze vriendelijk.

Ik omarm haar niet, zoals Galina, in haar dorpje op de oever van de rivier de Ob. ‘Potsjemoe ja.’ Galina had die vraag ook zachtjes uitgesproken. ‘Waarom ik?’

Ik had de hand van Julia niet los kunnen laten. Minutenlang hadden wij zwijgend in de hal van haar flat in Voerkoeta gestaan, verwonderd over de wreedheid van het leven.

Deze vrouwen hadden mijn hart gestolen, net als Nina, het wonderschone meisje uit Litouwen dat had geweigerd om met de chef van de NKVD te dansen. Voor Stefania, de boerendochter die haar straf in de tinmijnen van Boetoegytsjak had uitgezeten, vlieg ik de halve wereld over om haar nog één keer te zien.

‘Wij Russen,’ zegt Vladimir als we de trap af lopen, ‘wij stellen ons die vraag altijd: Waarom ik?’

Hij zal die zin nog vaak herhalen, ‘Potsjemoe ja’, als we in onze Volga door de Kolyma rijden, over de dodenweg die de kampen in de goelagarchipel met elkaar verbindt, aangelegd door de honderdduizenden gevangenen, slachtoffers van Nikolaj Jezjov, de vader van de kleine Natasja.

           REIS NAAR DE
RAND VAN DE WERELD

West-Siberië 1986–1991

Het dronken land

In het pension achter de Leninboulevard wordt ingebroken. Vadin Ivanovitsj meldt over de radio dat hij in de buurt is en probeert – tevergeefs – het zwaailicht op de mosterdgele boevenwagen aan te zetten. De chauffeur geeft gas maar patrouilleauto nummer 42 van de militie haalt in de hoogste versnelling amper 60 kilometer per uur en wordt op de boulevard links en rechts ingehaald door al even krakkemikkige Lada’s.

Met getrokken pistool stormen Vadin en zijn bijrijder Moerad het pension binnen. De bewoners, voornamelijk jonge vrouwen in blauwe of roze nylon peignoirs, staan in het portiek. De inbreker, een knaap bij wie het dons op de kin nog niet lijkt te willen groeien, hangt schaapachtig lachend op onvaste benen naast een ingetrapte deur tegen de muur, te lam om te vluchten.

‘Hij is ongevaarlijk,’ zegt Moerad terwijl hij hem de handboeien omdoet. ‘Hij is dronken en waarschijnlijk op zoek naar zijn vriendin, of een andere vrouw.’ De grijnzende inbreker wordt afgevoerd naar een van de vijf ontnuchteringcentra in de stad.

Novokoeznetsk is een van de grootste steden in de Koezbass, het industriële centrum van West-Siberië. De 230 000 inwoners wonen rond de metaalfabriek, die in de Tweede Wereldoorlog een derde van alle tanks en de helft van alle granaten voor het sovjetleger produceerde.

Novokoeznetsk is een nieuwe stad, zoals bijna alle steden in Siberië, die tijdens de Tweede Wereldoorlog gebouwd werden toen Stalin zijn zware industrie naar Siberië evacueerde uit angst voor de oprukkende Duitse legers. De bevolking bestaat uit voormalige gevangenen, overlevenden uit de goelagarchipel, en hun nabestaanden, die zij aan zij wonen met gelukzoekers en vrijwilligers, die naar deze barre oorden kwamen om Een Nieuwe Wereld te bouwen, soms voor geld, soms voor de glorie van het communisme.

Nu wordt Novokoeznetsk door het lokale parlementslid omschreven als ‘het voorportaal van de hel’, een stad waarvan de horizon gedomineerd wordt door de schoorstenen van de metallurgische fabrieken die de straten eeuwig bedekken met een bruingrijze smog. In Novokoeznetsk komen vier van de vijf baby’s op de wereld met een aangeboren afwijking, deels door de milieuvervuiling, deels door het overmatig drankgebruik van hun ouders, voor wie het communistische paradijs, waarover de Leiders zo gloedvol spraken, bestond uit een vicieuze cirkel van teleurstelling, armoede en wanhoop.

Novokoeznetsk heeft vijf ontnuchteringscentra voor dronkaards. ‘Wij geven ze een douche en stoppen ze in bed,’ zegt Stalina, de vrouwelijke arts met het strenge knotje, die lang geleden geboren werd op Stalins verjaardag en tegen de zin van haar ouders op last van de ambtenaar van de burgerlijke stand naar de Grote Leider werd vernoemd.

Het centrum waar ze werkt heeft eenendertig bedden maar op betaaldagen krijgt ze vaak vijftig tot tachtig dronkaards binnen. Als ze hun roes uitgeslapen hebben krijgen ze een boete van 45 roebel, een gemiddeld weekloon, en mogen ze naar huis.

Het centrum heeft vijf cellen. In cel 3 wordt op de deur gebonkt. Een man in een grijze onderbroek wordt kotsend naar het toilet gebracht, zoekend naar zijn evenwicht, dat hij vindt op de borst van de agent van dienst. Een andere dronkaard grijpt de agent bij de enkels en wordt een paar meter meegesleurd tot hij loslaat en met een diepe zucht een slaaphouding zoekt op de betonnen vloer.

Achter in de gang is een speciale cel voor agressieve dronkaards. Er staan twee grote houten stoelen, bekleed met rubberen kussens. ‘Als ze agressief zijn en onhandelbaar worden, binden we ze vast tot ze uitgeraasd zijn,’ legt Stalina uit. ‘Ze kunnen schreeuwen en vloeken zo veel als ze willen.’ Als een van de dronkaards ons door de tralies ziet, begint hij met zijn hoofd tegen de rugleuning te bonken. ‘Is dit een democratie?’ brult hij. ‘Dit is de Sovjet-Unie. Ik ben onschuldig. Ik ben niet dronken. Ik word vernederd.’ Als wij niet reageren roept hij woedend: ‘Zak in de stront’ en begint weer aan zijn boeien te rukken.

Vlak voordat de duisternis invalt, wordt een nieuwe lading dronkaards aangevoerd. Achter in de boevenwagen ligt een man op de grond, geheel van de wereld, zijn broek op zijn enkels, zijn billen vol modder en striemen. Een agent grijpt hem onder de oksels en sleurt hem de jeep uit. Zijn naakte onderlijf bonkt op de stenen en zijn broek blijft achter de drempel van het politiebureau hangen. Hij wordt de trap af gesleept en midden op de vloer van het bureau neergekwakt. Hij begint te kotsen, puur gal. Stalina veegt zijn gezicht met zijn broek schoon, dweilt de vloer aan en gooit de broek achteloos over zijn geslachtsdelen.

Aan de balie wordt Vitali ingeschreven. Hij is dertig jaar en hij is zijn schoenen kwijt. ‘Ik heb maar één glaasje gedronken,’ zegt hij verbolgen. ‘Eén piepklein glaasje.’

‘Je kletst uit je nek,’ zegt Vladimir Alasjev, die hem inschrijft, goedaardig. ‘Je was hier eergisteren ook al. Dit is al de negende keer deze maand dat we je hebben opgepakt.’

Vitali kijkt ons ernstig aan, zoekend naar woorden en naar zijn evenwicht. ‘Zal ik eerlijk zijn?’ vraagt hij. ‘Echt eerlijk? Ik had ruzie met mijn vrouw en heb een fles wodka gekocht.’

‘Je bent een zak,’ zegt de agent geërgerd. ‘Als je zo blijft zuipen krijg je hem straks niet meer overeind en dan heb je pas echt ruzie met je vrouw.’ Vitali kijkt alsof hij weet wat de agent bedoelt. Hij draait zich om en loopt moeizaam naar de dronken man, die in een diep delirium op de grond ligt. Hij buigt zich voorover en staart aandachtig naar zijn lotgenoot. Hij heeft een waanzinnige grijns op zijn gezicht die langzaam overgaat in een luidruchtige gaap.

Wij vragen Stalina of de man op de grond verkracht is. Zij kijkt ons verbaasd aan. ‘Ik weet er alles van,’ zegt ze gedecideerd. ‘Ik heb jarenlang in een ziekenhuis gewerkt waar veel homoseksuelen komen.’ Ze duwt Vitali opzij en trekt de billen van de dronken man ruw van elkaar. Ze schudt haar hoofd. ‘Nee, hij is niet verkracht,’ zegt ze. ‘Homoseksuelen hebben een zwarte cirkel rond hun anus. Deze is normaal.’

In de zomer van 1991 trekken wij vijf weken lang dwars door Siberië, langs de rivieren de Tom en de Ob, die ontspringen in het grensgebied met China en Mongolië, naar ‘de rand van de wereld’ zoals de lokale bevolking de toendra ten noorden van de poolcirkel noemt. Wij reizen door het industriële hart van West-Siberië, de Koezbass, noordwaarts naar de rijkste olie- en gasvelden ter wereld, gelegen in een duizenden vierkante kilometer groot moeras, de bozjia nedodelka, Gods onafgemaakte werk waarin hij vergat land en water te scheiden, waar de gnoesi heersen, piranha-achtige muggen, en de klesjtsji, teken die zich in je huid boren en je hersenvlies beschadigen, dwars door de goelagarchipel, de knekelvelden van Stalin waar de bevolking haar geschiedenis lijkt te zijn vergeten, door het land van de Sjorzi, de Chanten en de Nentsy, de oorspronkelijke bevolking van Siberië, die met uitroeiing wordt bedreigd.

Het is een bont gezelschap van westerse journalisten en Russische producenten en tolken dat gewapend met een vrijgeleide van de KGB en een introductiebrief van de gouverneur vrij door het land mag reizen, niet langer gehinderd door communistische bombast over pioniers die het barre klimaat trotseren om een nieuwe wereld te bouwen in naam van de wereldvrede.

Alle Russen in het gezelschap dragen de geschiedenis van Siberië met zich mee.

De grootvader van Vladimir Soechatski, onze producer, probeerde in 1917 naar de Verenigde Staten te emigreren. Hij reisde samen met een vriend naar Antwerpen en kocht van zijn laatste geld een kaartje voor de boot naar het beloofde land. Vlak voor het vertrek ging hij van boord om eten te kopen en miste de boot. Platzak zwierf hij door Europa, verdiende de kost als mijnwerker en keerde uiteindelijk vol heimwee terug naar Siberië, naar de burgeroorlog en een leven zonder toekomst.

De vader van Valentin Akisjkin, onze tolk, werd in de Tweede Wereldoorlog gevangengenomen door de Duitsers. Na de oorlog werd hij bevrijd door de Amerikanen maar hij durfde niet terug naar de Sovjet-Unie omdat Stalin alle krijgsgevangenen liet executeren of naar Siberië liet verbannen omdat ‘een Russische soldaat zich niet gevangen laat nemen’. Hij vluchtte naar Australië toen de Amerikanen de Russische krijgsgevangenen begonnen uit te leveren aan Stalin. Valentin groeide op in Australië, maar toen na de dood van Stalin tijdelijk de dooi intrad in de Sovjet-Unie keerde de familie terug naar Rusland en werd alsnog naar Siberië verbannen.

Viktor Peltz, de andere tolk, groeide op langs de oevers van de Volga en werd in de Tweede Wereldoorlog naar Siberië verbannen omdat hij behoorde tot de Duitse gemeenschap die al eeuwenlang langs de oevers van de Volga woonde. Hij overleefde de goelag maar hij durft nog steeds niet over zijn kampervaringen te vertellen, over de nacht waarin hij zich om te overleven warmde aan de lijken naast hem. Hij wordt steeds stiller naarmate we dieper doordringen in de goelag en hij de levensverhalen moet vertalen van zijn lotgenoten die net als hij decennialang hebben gezwegen.

En wij, de eerste westerlingen voor wie gesloten steden zoals Joerga, Tomsk, Kolpasjevo en Voerkoeta opengaan, reizigers uit het beloofde land, het land van Chuck Norris, de Ninja-turtles, Rambo en Dallas, kortom ‘reizigers uit een beschaafde wereld’ zoals Viktor Kostjoekovski, de correspondent van Izvestia, ons steeds voorstelt. ‘Een beschaafde wereld die de Sovjet-Unie nu hoopt binnen te treden, na zeventig donkere jaren, waarin wij zijn teruggekeerd naar het stenen tijdperk, een land vol dronkelappen, een wegwerpland, waarin de natuur geen waarde heeft, evenmin als de mens.’

Het idee voor de reis ontstond in het najaar van 1990 toen Vladimir Soechatski samen met een vriend op een Russische fiets zonder versnellingen van Siberië naar Amsterdam kwam, nieuwsgierig naar het leven in het Westen waar hij zo veel over gehoord had: eerst de leugens van zijn eigen leiders over de armoede en de gaarkeukens in het westen en toen de onwaarschijnlijke verhalen van reizigers die, nadat Gorbatsjov de grenzen had geopend, terugkwamen en verhaalden over de winkels vol met magnetronovens, cd-spelers en videorecorders. Vladimir raakte tijdens zijn maandenlange fietstocht geschokt over de armoede op het Russische platteland, over het gebrek aan voedsel in de dorpjes waar hij tevergeefs naar proviand en een slaapplaats zocht.

Dagenlang zwierf hij, samen met zijn vriend, verloren rond door Amsterdam, terneergeslagen en verbitterd over een verloren leven, over gemiste kansen. Op een avond rolde hij de kaart van Siberië voor mij uit en vertelde over de ramp die zich in zijn land afspeelde. Hij sprak over een ‘genocide’, hoe de autoriteiten binnen enkele decennia zijn volk geestelijk en fysiek hadden verwoest, hoe de Russische ziel verloren was gegaan, hoe het land onleefbaar en onbewoonbaar was geworden, hoe het goedbedoelde experiment om ‘de Nieuwe Mens te scheppen in een Nieuwe Wereld’ was geëindigd in een tragedie, hoe de bevolking was gevlucht in een staat van permanente dronkenschap.

Ik had Vladimir al eerder ontmoet, in de zomer van 1986, toen ik voor de VPRO-radio een portret maakte over de Koezbass, het industriële hart van Siberië dat in de jaren twintig door westerse vrijwilligers was ontwikkeld. Vladimir werkte toen, in de begindagen van de glasnost en de perestrojka, als producer bij het lokale radiostation in Kemerovo. Ik moet, zonder het te merken, een onuitwisbare indruk op hem hebben gemaakt, de eerste westerling die hij ooit had ontmoet in de tot dan toe voor westerlingen hermetisch gesloten stad. Hij was, zo vertelt hij nu, onder de indruk geraakt van mijn nieuwsgierigheid, een karaktereigenschap die hij in zijn werk zo lang had moeten onderdrukken omdat zijn baas ‘een communist van de oude stempel’ was, die gehoorzaam de officiële communiqués reproduceerde en die van zijn staf hetzelfde verwachtte, ook toen glasnost de officiële staatsideologie werd.

Wie besloten om in de zomer van 1991 samen de rivier de Ob af te varen. Zijn vriend met wie hij naar Nederland was komen fietsen heb ik nooit meer gezien. Op de terugweg heeft hij zich, volgens Vladimir, in het vliegtuig van Moskou naar Kemerovo bedronken en al zijn woede over de leugens die hij zijn leven lang had moeten slikken onder het oog van zijn vrouw en zijn zoon die hem van het vliegveld kwamen afhalen, uitgeleefd op een argeloze politieman, die hem, scheldend en tierend op het communistische systeem, afvoerde naar een ontnuchteringscentrum waar hij wel zijn kater maar niet zijn woede kwijtraakte.

‘Wij verbergen ons leed achter een dronken glimlach. Vraag me niet hoeveel glazen wodka een Sjorzi drinkt. Want ik antwoord u eerlijk: wij meten niet in liters maar in dagen. Zeven dagen lang zet hij de fles niet neer.’

Aleksander Choedojakov (de beeldschone Jacob) is een Sjorzi en hij komt uit een klein dorp aan de bovenloop van de Ob, hoog in het Altaj-gebergte: veertien houten huizen zonder elektriciteit. De Sjorzi zijn de oorspronkelijke bewoners van Zuidwest-Siberië, die volgens de overlevering ‘vlak nadat de aarde opgehouden was woest en leeg te zijn en de hoogvlakte van het Pamirgebergte overvol raakte, afdaalden naar de Siberische laagvlakte’. ‘We leefden van de jacht en de visvangst,’ vertelt hij terwijl hij ons rondleidt door zijn dorp. ‘Nu leven we op wodka. De Russen kapten ons bos. Ze vonden steenkool en verplaatsten de aarde. Je blaft als een hond, zeiden ze. En ze verboden onze taal. Ze namen ons onze identiteit af en we verloren onze vriendelijkheid.’

Op een bank bij de rivier zitten twee mannen. De jongste is dronken. ‘Wees niet bang,’ zegt hij. ‘Ik ben geen bandiet. Ik zou u graag thuis uitnodigen maar ik heb geen wodka. Alleen aardappels.’ De oude man naast hem is nuchter, een verweerde, pezige man, te klein voor zijn pak, dat hij tien jaar geleden heeft gekocht ‘toen de winkel nog bevoorraad werd’. Zijn colbert zit vol medailles uit de Tweede Wereldoorlog. ‘Ik vocht aan het centrale front,’ zegt hij trots. ‘Ik werd lid van de Communistische Partij om tegen de nazi’s te kunnen vechten.’

Hij is nog steeds lid van de Partij. ‘Ik blijf lid,’ zegt hij. ‘Tot aan mijn dood. Ik geloof in de idealen. Ondanks de fouten, ondanks de misdaden.’

Hij had een zwaar leven, vertelt hij, vooral toen hij jong was, tijdens de burgeroorlog. ‘Ik ben van 1914,’ zegt hij. ‘Ook daarna was het moeilijk, maar we leefden onder elkaar. Vol zelfvertrouwen. We hadden ons bos, ons land, onze taal, onze cultuur, onze goden. Toen, in 1936, nam Stalin ons land af. Hij doodde onze leiders. Hij verbood onze taal. We mochten niet meer jagen, niet meer vissen. We moesten in de kolchoz werken en later in de fabriek en de mijnen. We zagen de zon niet meer.’

Hij laat ons zijn medailles zien. ‘Ik was brigadeleider bij de artillerie,’ vertelt hij trots en hij heeft nog nooit iemand van dichtbij doodgeschoten. ‘Stalin won de oorlog,’ zegt hij fel. ‘En ik geef niet om nieuwe kleren. Ik geloof niet in God. Ik geloof in de wetenschap. En in onze leiders.’

‘Ons bloed stroomt in vreemde aderen,’ zegt Aleksander Choedojakov later. ‘We zijn jagers. We vereerden het bos opdat de bomen ons vruchten zouden geven. We aanbaden de rivier opdat we genoeg vis zouden vangen. Nu moeten onze jongeren in de kolenmijn werken. Ze werken slecht, ze drinken, ze worden ontslagen. Het is een vicieuze cirkel.’

De officiële sovjetpropaganda beweert dat de revolutie van 1917 de oorspronkelijke bevolking van Siberië – 131 nationaliteiten, vaak niet meer dan een paar duizend man sterk – van de ondergang heeft gered.

Pas nu durven vertegenwoordigers van de oorspronkelijke bevolking, zoals Aleksander Choedojakov, hun stem te verheffen. Onlangs kwamen afgevaardigden van de Sjorzi bij elkaar en eisten dat zij een eigen Nationaal Tehuis krijgen, zoals ze dat tot 1936 hebben gehad, waarin zijzelf de natuurlijke rijkdommen zullen beheren.

‘We eisen niet veel,’ zegt Choedojakov. ‘Slechts 5 procent belasting over de natuurlijke hulpbronnen, zoals de kolen. We willen onze eigen scholen openen, onderwijs geven in onze eigen taal, onze eigen cultuur beschermen.’ Maar de regering van Boris Jeltsin heeft nog niet op de eisen van de Sjorzi gereageerd. Soevereiniteit voor Rusland binnen de Sovjet-Unie is één ding, zegt Choedojakov. Soevereiniteit voor de Sjorzi’s binnen de Russische Federatie is iets heel anders. En de directeur van de grootste kolenmijn op het grondgebied van de Sjorzi’s veegt de eis van Aleksander Choedojakov zonder aarzelen van tafel. ‘Er zijn 6000 Sjorzi’s. Hier op de mijn werken 5300 Russen. Ik heb er niets tegen als ze een museum oprichten. Maar we kunnen de klok niet terugdraaien. Zij zijn driehonderd jaar geleden gekoloniseerd. Het zijn allemaal dronkaards.’

Ik had Vladimir Lazik al eerder ontmoet, in december 1990, toen de sneeuw kniehoog lag en het 30 graden vroor. Hij had mij zijn gevangenis-met-verzwaard-regiem in Kemerovo, de hoofdstad van de Koezbass, laten zien en mij voorgesteld aan de vijftienhonderd moordenaars en verkrachters in hun zwarte uniformen en met hun ingevallen wangen. Aan Boris, vijftig jaar oud, die onder luid gelach van de gevangenen vertelde dat hij zijn vrouw had vermoord omdat zij de fles wodka had leeggedronken toen hij buiten was gaan plassen en die zei dat hij nog steeds van haar hield. Aan Sergej, achttien jaar, die met zijn dronken kop ruzie had gemaakt met zijn beste vriend en hem met een stuk hout had doodgeslagen. Aan Joeri, negentien jaar, die dronken was geweest en het koud had gehad en die een man van zijn jas had proberen te beroven en hem met een mes had neergestoken.

De bedden waren netjes opgemaakt, in de vensterbank stonden bloeiende geraniums, in de huisbioscoop draaide een anti-Stalin-film en de gevangenen antwoordden beleefd als ik hun vragen stelde en zongen het Volga-lied voor mij. Ik voelde mij een partijbons uit vervlogen dagen voor wie de vloer extra in de boenwas was gezet.

’s Middags waren we in Laziks kantoor tomeloos dronken geworden, toastend dat het noodlot onze kinderen zou sparen. Toen ik de volgende dag op de vloer van mijn hotelkamer wakker werd, bleek hij zijn kolonelssterren op mijn colbert te hebben gespeld.

Toen sprak hij over de schaduw van de goelag die over Siberië hangt, over de repressie waardoor hij zich schaamt voor zijn uniform. Hij beloofde plechtig dat de werken van Solzjenitsyn bij een volgend bezoek in de gevangenisbibliotheek zouden liggen. Hij werd de hele dag begeleid door Valeri Jersjov, de eerste secretaris van de Communistische Partij, die belast was met de heropvoeding van de gevangenen.

Solzjenitsyn ligt nu, bij mijn tweede bezoek, duidelijk uitgestald op ons te wachten in de bibliotheek, maar Valeri Jersjov is verdwenen. Op 20 juni 1991 besloot het Russische parlement dat de Communistische Partij zich uit de bedrijven en de overheidsinstellingen moest terugtrekken en Jersjov moest uit de gevangenis vertrekken.

‘Wij hielden een korte bijeenkomst en sloten het partijkantoor,’ vertelt Vladimir Lazik. ‘Ik voelde mij niet best. Ik ben opgegroeid als een communist. Ik geloofde in het ideaal van de gelijkheid. Niemand vertelde mij dat de Partij ontspoord was. Ik voelde me verraden toen de verhalen over Stalin en de Partij bekend werden. We groeiden op onder Stalin. We verafgoodden hem. We bereidden ons voor op een leven binnen de Partij. Ik huilde toen hij stierf, alsof mijn eigen vader gestorven was. Ik dacht dat de wereld zou instorten. Nu zijn we wakker geschud. Ik ben voor schut gezet. En wij, de mannen in uniform, krijgen de schuld.’

Hij haalt opnieuw de fles te voorschijn. Hij biedt wodka aan met rauwe vis en uien. Ik ken het effect en hoewel er volgens Lazik geen taboe bestaat rond dronkenschap, bedank ik tot zijn grote teleurstelling voor de eer om voor de tweede keer binnen een jaar door de bewakers van strafkamp nummer 5 horizontaal naar huis gedragen te moeten worden.

De mannen in uniform, in hun lange leren jassen en hoge zwarte laarzen, de mannen van de Tsjeka, de NKVD en de KGB zijn nog steeds trots op hun tradities, op hun ‘glorieuze’ verleden, op Dzerzjinski, de oprichter van de geheime dienst.

Een jaar geleden begon de KGB een publiciteitscampagne om haar blazoen te zuiveren. Valeri Zinikin is hoofd van de ‘sociale groep voor internationale betrekkingen’ van de KGB in Kemerovo en op een zaterdagmorgen, als alle gangen in het marmeren gebouw uitgestorven zijn en de deuren gesloten, is hij gereed om de eerste buitenlanders in het hoofdkwartier van de KGB te ontvangen. Hij is op van de zenuwen, een kleine, dikke man die zonder zich voor te stellen losbarst in een lofzang op ‘de heilige Russische aarde’. Hij zet ongevraagd een muziekcassette op terwijl een cameraploeg van de KGB ons filmt:

De vijand bereidt zich voor op de oorlog
Donkere wolken hangen boven ons land
Kameraden, het is te vroeg om uit te rusten.

Valeri Zinikin zit te zweten in zijn stoel. Wij vrezen voor een hartaanval.

Wij zullen het volk niet teleurstellen
Ons geloof in het heroïsche moederland is sterk
De vijand zal onze loopgraven nooit veroveren
Dzerzjinski’s traditie leeft nog steeds.

‘Ik ben trots op de arbeiders in de KGB,’ zegt Zinikin als de hymne is afgelopen. ‘Als ik deze woorden hoor, word ik overmand door emoties. Alsof ik een mooi, jong meisje op straat zie lopen. Wij moeten praten met het volk om de leugens die over ons verteld worden te ontzenuwen. Wij zijn het schild van de revolutie maar het volk ziet ons zweet en onze tranen niet.’

Wij, de buitenlandse journalisten in het gezelschap, voelen ons misbruikt door Zinikin en zijn videoploeg. We willen weten hoe de KGB denkt over het verleden, de massa-executies, de zestig miljoen gevangenen in de goelag.

Het antwoord van Zinikin is klassiek: ‘U overdrijft. In ieder geval, getallen zijn niet belangrijk. U benadert het probleem eenzijdig. Wist u dat de NKVD (de voorloper van de KGB) twintigduizend man verloor omdat zij weigerden om de bevelen uit te voeren? Of omdat ze zelfmoord pleegden omdat ze de bevelen niet uit wilden voeren? Waarom vraagt u niet naar deze helden?’

Valentin vertaalt correct maar trekt bleek weg. ‘Jeeezus,’ zegt hij met een accent dat rechtstreeks uit de binnenlanden van Australië lijkt te komen. ‘Stel de man tevreden, en wegwezen. Dit is de KGB.’

Ik voel echter de onbedwingbare maar kinderachtige behoefte om de KGB-woordvoerder op zijn eigen territorium te jennen: ‘De KGB moest de revolutie beschermen. Het land is failliet. De Communistische Partij wordt uitgekotst en iedereen is dronken. U heeft gefaald.’

Valeri Zinikin is niet voorbereid op dit soort ruwe vragen. Hij aarzelt lang en is zich bewust van zijn eigen videocamera die doordraait: ‘De revolutie is een feit,’ zegt hij zwetend. ‘Maar we hebben het socialisme nog niet bereikt. Na de dood van Lenin zijn we de weg kwijtgeraakt. Nu kennen we onze grenzen. We hebben nu nog maar één God: de grondwet. We werken niet meer voor een bepaalde partij, niet meer voor een bepaalde persoon. De KGB beschermt nu het land en de grondwet.’

Bij het afscheid geeft hij ons een tinnen speldje van Dzerzjinski. Hij wil ons nog graag het museum laten zien dat hij heeft ingericht ter nagedachtenis aan ‘de moedige mannen die in de glorieuze dagen van de revolutie zich hardden in felle gevechten, de Tsjekkisten, die nooit sliepen en altijd waakzaam waren en wier namen hij nog steeds met respect uitspreekt, de anonieme mannen wier namen je nooit in de kranten leest maar die het schild en het zwaard van de revolutie zijn’.

Ik bedank voor de eer.

Zinajda werd verliefd op Moerad de smid omdat hij niet dronk en dat was een opvallende eigenschap op de sovchoz. ‘Dronkelappen zijn het,’ sneert Moerad, een blozende Tataar die vette melk serveert. ‘Ik schaam me voor de arbeiders. Ze hebben geen discipline. Ze verwaarlozen hun gereedschap en zelfs de melkmeisjes worden dronken en vergeten de koeien.’

Moerad en Zinajda wonen op een sovchoz langs de Ob. De staatsboerderij is 5600 hectare groot. In november 1988 begon Moerad op de golf van de perestrojka voor zichzelf: de eerste vrije boer in de provincie. Hij leende 100 000 roebel van de bank en de sovchoz en huurde vierentwintig melkkoeien van de staatsboerderij. De leiding van de sovchoz was niet gelukkig met het initiatief. Moerad kreeg het slechtste stuk grasland op de sovchoz en de directie eiste dat hij 73 ton melk zou produceren om zijn schuld af te betalen. ‘Ze wilden dat ik zou mislukken, dat de perestrojka zou mislukken,’ vertelt Moerad glunderend. ‘Ik produceerde 80 ton melk. Een koe van de sovchoz produceert 2500 liter per jaar. Mijn koeien leveren 4150 liter. Ze gaven mij 35 kopeken per liter en verkochten de melk door voor 70 kopeken. Nu heb ik mijn schuld afbetaald en verkoop ik de melk zelf op de vrije markt voor een roebel per liter. Mijn geheim? Ik werk en ik hou van mijn werk.’

Sergej Petrov woont tegenover Moerad in de sovchoz. Hij heeft een keurig huis, een auto, een televisie, en hij verdient 206 roebel per maand. Hij is niet jaloers op zijn buurman, beweert hij. Hij is tevreden met zijn leven. ‘Maar wij hebben mensen zoals Moerad nodig,’ zegt hij. ‘Mensen die hun ellebogen gebruiken, die initiatief tonen. Maar voor mij is het niks. Ik heb een zwak karakter.’

Sergej Petrov is verlegen. Hij heeft nog nooit een westerling ontmoet. Hij lacht ongemakkelijk als wij vragen of hij niet graag voor zichzelf wil beginnen.

‘Niemand kaffert mij meer uit,’ zegt hij. ‘Niemand staat meer met een zweep achter mij. Ik zou graag mijn eigen beslissingen nemen. Maar ik kan het niet. Ik weet niet wat mij tegenhoudt.’ Hij bloost en kijkt naar de grond. ‘Vroeger,’ zegt hij, ‘vroeger was het beter. Toen waren we eerlijk en oprecht. Nu is iedereen boos. De mensen groeten elkaar niet meer. Ze zijn jaloers.’ Hij kraakt zijn vingers, een voor een, en staart naar de vloer in de hoop dat wij weggaan.

Moerad en Zinajda hebben een droom: een kleine boerderij met een stuk grasland onder de berkenbomen, ver weg van de mensen. Maar ze zijn bang voor de toekomst. De ouders van Moerad hadden een kleine boerderij met een paar koeien op de Krim. Stalin joeg ze in 1944 van hun land en deporteerde ze naar Siberië. ‘Ik hoor dezelfde verhalen weer,’ zegt Moerad. ‘Zij noemen mij een koelak, een miljonair. Maar ik ben niet rijk. Ik had alleen mijn tuig en dat heb ik afgelegd. Ik ben vrij. Vijfentwintig jaar lang heb ik mijn bloed gegeven aan de sovchoz, meer bloed dan mijn eigen gewicht. Maar de mensen zijn jaloers. En wie zal mij beschermen?’

Onze producer Vladimir Soechatski heeft in Novosibirsk een luxe boot voor onze expeditie gehuurd, de OM 147, die in Tomsk aan de kade op ons ligt te wachten voor de tocht door het moeras, door Gods onafgemaakte werk, naar de poolcirkel, de rand van de wereld.

De kapitein vertelt dat wij de eerste buitenlanders zijn die aan boord komen en hij laat al snel via Vladimir weten dat wij de boot ook kunnen kopen. Hij vraagt tienduizend dollar voor zijn schip met twintig kajuiten, een riante salon en een kombuis. Hij stelt een joint venture voor: hij zou vistochten kunnen organiseren voor rijke Amerikaanse toeristen, of berenjachten, of Poolse toeristen kunnen vervoeren die de massagraven in de goelag willen bezoeken waar tienduizenden Polen begraven liggen.

Op de dag van ons vertrek arriveert Vladimir op de kade in een geleende ambulance. Hij is twee dagen op zoek geweest naar proviand. De helft van de voorraad die hij aan boord sjouwt bestaat uit wodka, honderden flessen die hij in het vooronder van de boot achter slot opslaat. Roebels zijn vanaf nu niets meer waard, beweert hij. Dollars ook niet. Siberië leeft van de ruilhandel. Boven Tomsk, waar het moeras begint, betaal je met wodka: één fles voor zeven kilo vis, vijf flessen voor een zak meel, tien flessen voor een boomstam en vijftien flessen voor een buitenboordmotor. ‘Het land is dronken,’ zegt hij lachend alsof hij zich op de komende weken verheugt.

Helden en holbewoners

Met een dreun slaat de stalen deur achter ons dicht. Mijn zenuwen begeven het. Ik grijp me vast aan een ijzeren balk maar mijn handschoen krijgt geen vat op de dikke, vette laag kolengruis. Mijn benen glijden onder me weg en mijn voeten zoeken tevergeefs houvast in de te grote kaplaarzen. Mijn helm zakt over mijn ogen en ik vervloek het moment van overmoed waarop ik besloot af te dalen naar het hart van Siberië. Een zwaargebouwde Rus steekt mij zijn hand toe en Valodja vertaalt zijn woorden: ‘Wees voorzichtig.’ Soms zijn tolken overbodig.

Wij schuifelen en glijden 150 meter door de spekgladde gang naar beneden. ‘Dit gebied bevat de rijkste kolenvoorraden van Siberië,’ roept onze gids over zijn schouders. ‘Meer dan drie triljoen ton. Genoeg tot ver in de volgende eeuw. Of misschien nog wel langer.’ Enthousiast en met groot gemak loopt hij met zijn zware lijf langs de rails waarover trolleys de kolen naar boven vervoeren, geen moment zijn evenwicht verliezend, nooit hijgend.

‘Wilt u met een arbeider praten?’ vraagt de eerste secretaris van de Communistische Partij die ons traditiegetrouw vergezelt. Liever niet, denk ik. Maar de beleefdheid gebiedt om een vraag te verzinnen. Ik wil eigenlijk alleen maar weten of wij door dezelfde steile, tochtige schacht straks weer omhoog moeten. Maar ik wil niet zeuren, ondanks de angst en de ademnood. Dit uitstapje was mijn idee en nu moet ik dus een vraag verzinnen. Is het werk gevaarlijk? Gebeuren er veel ongelukken? Hoeveel verdient u en is dat genoeg? Plotseling herinner ik mij de affiches die bovengronds in de kantoren, de kantine en de kleedlokalen hangen en waarop gewaarschuwd wordt tegen overmatig drankgebruik. ‘Is er een alcoholprobleem?’ vraag ik plompverloren aan de eerste mijnwerker die ik zie. Hij kijkt vragend naar de partijsecretaris voordat hij aarzelend antwoord geeft. ‘Nee,’ zegt hij, ‘niet in de mijn.’ ‘Waarom hangen er dan zoveel affiches?’ vraag ik. ‘Waarom heeft Gorbatsjov een campagne tegen de wodka gelanceerd als er geen alcoholprobleem is?’ ‘Omdat we de arbeiders willen waarschuwen dat wodka gevaarlijk is op het werk,’ zegt de partijsecretaris. ‘Het is een voorzorgsmaatregel. Wij hebben geen problemen,’ zegt hij kordaat. ‘Zullen we verder gaan?’ ‘Graag,’ zeg ik opgelucht. ‘Naar boven en naar buiten graag.’

Het is juni 1986 en dit is mijn eerste bezoek aan Kemerovo, de hoofdstad van de Koezbass, het industriële hart van Siberië.

De stad, die op de oever van de rivier de Tom ligt, werd in de jaren twintig gebouwd door ‘internationale vrijwilligers’ die Lenin hun hulp aanboden om ‘het eerste arbeidersparadijs op aarde’ te stichten: ingenieurs en arbeiders uit Amerika en Europa, onder leiding van Sebald Rutgers, een ingenieur uit Delft, die de kolenmijnen rond Kemerovo ontwikkelden. Ze bouwden vol idealisme een cokesfabriek, die nu de horizon van Kemerovo domineert en de lucht vervuilt met een dikke, stinkende walm. Ze stichtten de chemische fabriek die nu de grootste werkgever van de stad is. ‘Het waren,’ zegt onze vrouwelijke gids vol zelfvertrouwen, ‘idealisten die een nieuwe wereld wilden bouwen, een wereld vol vrede en gelijkheid, en die daar ook in slaagden.’

Gorbatsjov is sinds kort aan de macht en glasnost en perestrojka zijn inmiddels geïntroduceerd, maar de ‘verouderde denkpatronen uit de periode van stagnatie’ en de holle retoriek van de partijkaders blijken nog steeds het openbare leven en ieder gesprek te beheersen.

Kemerovo is nog altijd een gesloten stad waarin buitenlanders alleen met speciale toestemming mogen verblijven en waarin de straten en pleinen gedomineerd worden door enorme standbeelden van Lenin, die onveranderlijk de kortste weg naar het arbeidersparadijs lijkt aan te wijzen.

In die dagen, in de zomer van 1986 als glasnost en perestrojka nog geen gemeengoed zijn geworden, is reizen in de Sovjet-Unie een ramp. Ik was gewaarschuwd. De Engelse schrijver Eric Newby had mij in zijn reisboek The Big Red Train Ride over de Trans Siberië Express de stuipen op het lijf gejaagd. Twee weken lang was Newby opgezadeld geweest met een norse gids die al zijn plannen frustreerde en hem volpropte met opgeklopte productiecijfers. Pagina na pagina zeurde Newby – terecht – over boertige, zwaar drinkende ambtenaren, karige maaltijden en ontbrekende afsluitdoppen in zijn badkuip.

Ik bof. Onze gids, Valodja, een vloeiend Nederlands sprekende Moskoviet met een brede culturele belangstelling en een grote voorliefde voor Engels tweed, die ons moet helpen bij de reconstructie van het leven van de westerse vrijwilligers die de mijnen en de industrie in de Koezbass ontwikkelden, is uiterst behulpzaam en lijkt gelukkig met de nieuwe politiek van ‘openheid’ die Gorbatsjov net heeft afgekondigd. We hebben een stilzwijgende afspraak: hij probeert ons niet voor de mal te houden met botte propaganda zolang wij geen onmogelijke vragen stellen.

Er is echter, zo blijkt, nog één levensgroot taboe, ook voor Valodja uit het wereldse Moskou, die zonder mededogen neerkijkt op de Siberiakken in hun hopeloos gesneden confectiepakken en hun vormeloze jurken: de mensenrechtensituatie.

De streek rond Kemerovo is volgens The First Guidebook to the USSR (to prisons and concentration camps) van Avraham Shifrin ‘bezaaid’ met strafkampen. De reden is volgens Shifrin dat er een groot tekort aan arbeidskrachten is in de mijnbouw en de industrie. Gevangenen uit het hele land worden in de Koezbass als dwangarbeiders gebruikt. Wanneer ze hun straf hebben uitgezeten krijgen ze vaak geen toestemming om de streek weer te verlaten en moeten ze zich ‘vrijwillig’ in Kemerovo vestigen.

De beschuldigingen van Shifrin, wiens boek ik uit voorzorg heb thuis gelaten en die ik niet rechtstreeks durf te citeren, zijn volgens Valodja ‘absolute onzin’. Er is geen sprake van strafkampen of van dwangarbeid: ‘Krankzinnig,’ zegt hij op verontwaardigde toon – en daarmee is het onderwerp wat hem betreft afgedaan.

Later, tijdens het voor buitenlanders verplichte bezoek aan het etnografische museum, probeer ik, lopend tussen de opgezette beesten en de foto’s van de heroïsche pioniers die de stad in het begin van deze eeuw in de taiga opbouwden, het gesprek opnieuw op de mensenrechten te brengen. ‘Vóór de revolutie was Kemerovo een klein dorp,’ vertelt onze gids. ‘De bewoners leefden van de jacht. Het was een natuurhuishouding. Het meeste land was eigendom van de tsaar. De mensen waren arm maar de situatie was hier beter dan in het Europese deel van Rusland omdat hier geen slavernij heerste.’

‘Siberië is toch ontwikkeld door dwangarbeiders?’ probeer ik voorzichtig. ‘Voor het minste of geringste werd je naar Siberië verbannen: soldaten omdat ze hun meerderen beledigden. Slaven omdat ze bomen kapten. Joden omdat ze weigerden belasting te betalen. Tussen 1800 en 1914 zouden er meer dan een miljoen Russen naar Siberië verbannen zijn.’

‘De mensen hier waren vrij,’ zegt ze. ‘Er waren geen bannelingen. Die zaten verderop naar het oosten, niet hier. Hier zaten vrijwilligers, die aangetrokken werden door het goede leven.’

‘En onder Stalin?’ vraag ik. ‘Waren er toen gevangenen?’ Zij kijkt mij verbaasd aan. ‘Er kan geen sprake zijn van dwangarbeid onder het sovjetsysteem,’ zegt ze verontwaardigd.