DE PRESIDENT, DE HYENA EN DE KLEINE HAGEDIS

Rik Delhaas

De president, de hyena
en de kleine hagedis

Afrika na de Koude Oorlog

2006
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2006 Rik Delhaas

Omslagontwerp ViaVermeulen/Rick Vermeulen

Afbeeldingen © Michel van Elk

ISBN 9789025433000

D/2006/0108/915

NUR 320

www.boekenwereld.com

www.uitgeverijcontact.nl

Inhoud

Voorwoord

De procureur in roze pyjama

De dampen van Steelbond

Lamsnieren en kamelenmelk

De president, de hyena en de kleine hagedis

De matrassen van meneer Chinja

Een bedelaar van stand

Nawoord

Voorwoord

Begin jaren negentig maakte ik deel uit van een kleine redactie met een paar uur radiozendtijd per week. We volgden de binnenlandse ontwikkelingen, maar hadden ook aandacht voor de grote internationale gebeurtenissen, op dat moment vooral de oorlog op de Balkan. Voor mij als beginnend journalist maar ook voor veel anderen was het een schok dat in Europa na vijftig jaar vrede opnieuw een oorlog woedde.

In 1994 begonnen tussen de berichten van de internationale persbureaus ook meldingen binnen te druppelen van een conflict in Rwanda. Die werden steeds alarmerender en beschreven massaslachtingen, waarbij duizenden lichamen in de rivier de Akagera werden gegooid. Hoewel ik het land voorheen niet kende, werd mij duidelijk dat het drama dat zich daar afspeelde immens was, van belang voor een wereldgemeenschap die na het einde van de Koude Oorlog met een belangrijke rol voor de Verenigde Naties wilde proberen het ‘grote lijden’ te voorkomen.

Met een kleine redactie van acht mensen kun je niet naar iedere conflicthaard vliegen om daarover te berichten, maar dit was, net als de oorlog op de Balkan, een uitzondering waarvan we naar mijn idee getuige moesten zijn en waarover we onze luisteraars ter plekke verslag moesten uitbrengen. Mijn chef was huiverig bij het idee, maar stemde ten slotte in – toen de genocide, waarbij 800 000 mensen het leven lieten, al voorbij was.

Een maand na het einde van de genocide arriveerde ik met collega Ralf Syring in buurland Oeganda; normaal vliegverkeer op Rwanda was nog niet mogelijk. We hadden anderhalve dag om een auto te regelen en naar de grens met Rwanda te rijden. Het was mijn eerste reis naar het Afrikaanse continent. Alles wat ik me daarvan herinner is verbazing: de mensen, hoe ze zich gedroegen; het landschap dat voorbijtrok tijdens onze lange autorit naar de grensplaats Kabale; het licht, zoveel licht.

Nog maar nauwelijks bekomen van deze verbazing arriveerden we bij de Rwandese grens, de laatste barrière voor we een onmetelijk drama binnenstapten. Ralf overhandigde zijn Duitse paspoort aan een van de Tutsi-rebellen die de grens bewaakten, waarna we door een van hen in onvervalst Duits te woord werden gestaan. Hij was voor het Hutu-bewind van president Habyarimana naar Duitsland gevlucht, maar had zich bij het begin van de genocide naar Rwanda teruggespoed om mee te vechten en een eind aan de slachting te maken.

Onder begeleiding zetten we onze reis voort door een doodstil landschap. In Oeganda kwam je voorbij iedere bocht mensen tegen; hier, in het dichtstbevolkte land van Afrika, was niemand te bekennen. Iedereen was gevlucht of vermoord. We reden voort door de bergen, langzaam dalend, de heuvels in. Voorbij een volgende bocht stuitten we plots op duizenden mensen, sterk vermagerd, hun provisorische onderkomens tegen de heuvels geplakt: eindeloze rijen hutten van takken, bladeren en het blauwe VN-plastic, die onderdak boden aan deze interne vluchtelingen. Verder ging het alweer naar de hoofdstad, Kigali, waar we tegen de avond arriveerden en onderdak kregen in het Centre Jesus Christ.

Hier had een van de eerste slachtingen tijdens de genocide plaatsgevonden, waarbij zeventien priesters de dood hadden gevonden. Inmiddels waren tientallen journalisten van over de hele wereld naar Kigali gekomen, die net als wij in het Centre Jesus Christ waren ondergebracht. We sliepen in een kamer waar de bloedspatten tot een meter hoog op de muur zaten. Onze behoefte deden we in open kuilen in de bananenplantage achter op het terrein, enkele meters van waar mensen begraven lagen. We kookten onze meegebrachte instantmaaltijden op een open vuurtje. We deden ons werk, we probeerden te begrijpen wat zich hier had afgespeeld. Maar de antwoorden die we kregen, waren niet afdoende. Het bleef een onbegrijpelijke gebeurtenis. De antwoorden waren bij lange na niet toereikend om het drama dat zich daar had afgespeeld te beschrijven. En dus bleef ik terugkomen.

In de jaren daarna verspreidde het conflict zich als een olievlek naar de buurlanden, waardoor steeds meer partijen betrokken raakten. Ook dat wilde ik begrijpen. Er bestond immers samenhang tussen die conflicten. Ik reisde naar andere landen in Afrika, zoals Somalië en Angola, waar conflicten een normaal bestaan onmogelijk maakte. Voor mijn opdrachtgevers, de IKON- en de VPRO-radio, moest ik heldere analyses maken over de politieke toestand in de landen die ik bezocht. Maar ik ontmoette tijdens die reizen ook mensen wier verhaal nauwelijks aan bod kon komen in de verslagen die ik maakte. Opmerkelijke verhalen vaak, verhalen die pas loskwamen als je langere tijd met hen doorbracht. Kleine geschiedenissen, die het grotere drama waarin zij terecht waren gekomen illustreerden. Ze waren onderdeel geworden van een geschiedenis die hun leven ver oversteeg en die wereldgeschiedenis was geworden. Hun verhalen heb ik hier opgetekend, omdat ik denk dat ze de geschiedenis die we kennen verdiepen.

Ik draag dit boek op aan Abdulkadir Yahya Ali. Yahya was oprichter en codirecteur van het Center for Dialogue and Research in Mogadishu, een niet-gouvernementele organisatie die probeert de rivaliserende partijen in het zuiden van Somalië rond de tafel te krijgen. De medewerkers van het instituut doen tevens onderzoek naar de diepere oorzaken van de crisis die ertoe heeft geleid dat Somalië als enig land ter wereld nu alweer vijftien jaar zonder centrale regering zit.

Yahya zette zich in voor een vrije pers in Somalië, ondersteunde organisaties die jongeren proberen over te halen hun kalasjnikov op te geven voor een opleiding en een baan, hoe schaars die ook zijn, en zijn organisatie brengt rivaliserende groeperingen bij elkaar. Hij was een spin in het web van de verscheurde Somalische samenleving, en een bruggenhoofd voor veel westerlingen die het land wilden bezoeken. Dus ook voor mij. Tijdens mijn bezoeken was ik te gast in zijn huis in de wijk Bulo Hubey in Mogadishu. Hij waakte over mijn veiligheid. Door zijn vele contacten kreeg ik toegang over verschillende conflictgrenzen heen. Voor een interview met de krijgsheer Musse Sudi in Noord-Mogadishu, een van de machtigste mensen in de stad, moesten we de groene lijn, de bestandslijn tussen de partijen, oversteken. Yahya had twee pick-uptrucks geregeld met acht bewakers, gewapend met kalasjnikovs en een mitrailleur. We reden eerst door het ontvolkte centrum, waar veel incidenten plaatsvinden, om vervolgens bij de groene lijn te arriveren. Daar wachtte een indrukwekkend escorte van Musse Sudi, een dertigtal militieleden op twee vrachtwagens met luchtafweergeschut, raketwerpers en machinegeweren. De omvang van dat vrijgeleide was natuurlijk overdreven, omdat we door hun eigen gebied reisden, en waarschijnlijk eerder bedoeld om indruk op de bezoekers te maken. Het was vooral het vertrouwen dat Musse Sudi in Yahya stelde dat mijn veiligheid garandeerde in plaats van al die tot de tanden gewapende mannen.

Bij een andere gelegenheid zorgde Yahya voor een interview met een bankier van de Somalische bank Al Barakaat, die na de aanslagen in Amerika van 2001 hoog op de lijst van gezochte terroristen stond. Samen met twee journalisten van Newsweek mocht ik hem interviewen. De bankier pleitte zichzelf en zijn bank vrij van financiering van terrorisme. Een aantal jaren daarna werd de bevriezing van de tegoeden van de bank opgeheven. De Amerikanen hadden een gruwelijke vergissing begaan met de beschuldiging dat Al Barakaat een financieringsbron voor Al Qaeda zou zijn. De bankier was toen echter al vermoord tijdens een bezoek aan de moskee door een boze werknemer die hij had moeten ontslaan, omdat de bank door de bevriezing van de tegoeden failliet was gegaan.

Yahya bracht een aantal keren tegenbezoeken aan Nederland om te proberen hulporganisaties te interesseren voor zijn werk. Mensen hoorden beleefd zijn verhaal aan, maar waren huiverig om in het wespennest Somalië een project te beginnen.

In de nacht van tien op elf juli 2005 klommen gemaskerde mannen over de muur rond zijn huis. Ze boeiden zijn bewakers en haalden Yahya uit zijn bed, die op de eerste verdieping naast zijn vrouw lag te slapen. Ze namen hem mee naar beneden, waar een woordenwisseling ontstond. Waarschijnlijk wist hij toen al dat zijn einde nabij was, maar hij was niet van plan vrijwillig zijn laptop met daarin allerlei gegevens te overhandigen. In koelen bloede werd hij neergeschoten, waarbij het duidelijk om een politieke moord ging.

Amsterdam, januari 2006

De procureur in roze pyjama

‘Dit is een groot man.’ Gelach van de meute, want hij is inderdaad groot. ‘Een belangrijk figuur. Zijn dossier bevat vierendertig getuigenissen en ik wil dat hier ten minste twintig mensen naar voren komen om te vertellen wat ze van hem weten.’ De verdachte laat zijn armen lummelachtig langs zijn lichaam bungelen en staart naar de grond, alsof daar iets te vinden is wat hem op dit moeilijke moment hulp kan bieden. Hij staat in het midden van een cirkel van wel duizend belangstellenden, die niks willen missen. Schuin achter hem een vrachtwagen met in de laadbak twintig andere gevangenen, in de gaten gehouden door twee nonchalante bewakers. Hij gaat gekleed in het roze gevangenistenue, net als de andere gedetineerden. Een pyjama, lieflijk roze, alsof die kleur de gruwelijkheid van de misdaden waar hij van beschuldigd wordt moet neutraliseren. Ooit was hij een vooraanstaand burger in Rwanda: procureur-generaal van het district Gitarama, een van de hoogste posities binnen het Openbaar Ministerie. Zesenhalf jaar geleden werd hij opgepakt na beschuldigingen dat hij leiding zou hebben gegeven aan een militie in zijn geboorteplaats Mukingi, niet ver van Gitarama, die Tutsi’s afslachtte tijdens de genocide van 1994. Hij is 39 jaar en heeft een bliksemcarrière achter de rug binnen het Rwandese justitiële apparaat.

We zijn vanochtend in alle vroegte vertrokken uit de Rwandese hoofdstad Kigali om deze volksrechtzitting in het landelijk gelegen Mukingi bij te wonen. Salim, onze chauffeur, telt onder zijn familieleden zowel slachtoffers als daders die in de gevangenis zitten. Hij is van gemengde afkomst. Zijn machete, een heel gewoon gebruiksvoorwerp in een Rwandees huishouden, waarmee bananentrossen van de bomen worden gehaald of het gras kort gehouden, heeft hij weggegooid. Hij kan het stuk gereedschap waar zoveel mensen mee afgeslacht werden, niet langer in zijn omgeving verdragen. Hij drinkt niet, want hij is moslim, en dat is een veilig idee. Als de stilte in de auto hem te veel wordt draait hij cassettebandjes met westerse muziek. Charles, onze vertaler, is een godsgeschenk in een land waar je de taal niet spreekt. Bekwaam en behulpzaam. Hij drinkt wel. Bier en als hij zin heeft Uganda Waragi, uit het buurland Oeganda waar hij lange tijd heeft gewoond; het is een sterk distillaat dat vooral betaalbaar is. Hij is gestopt met roken nadat hij tijdens een schietpartij tussen het regeringsleger en rebellen in de Oegandese hoofdstad Kampala urenlang plat op straat in dekking had gelegen, alleen omdat hij zo nodig een pakje sigaretten moest halen. Na de genocide is hij teruggekeerd naar zijn geboorteland Rwanda. Klaas, een beer van een vent, blank, lijkt vaak afwezig, is altijd aan het malen, komt dan met een gedachte of een scherpe observatie als je het niet verwacht. Klaas werkt, net als Charles en Salim, voor een kleine hulporganisatie die zich met de wederopbouw van het justitieapparaat en het gevangeniswezen bezighoudt.

Bij het busstation aan de rand van de stad nemen we de weg naar Gitarama, die doorloopt tot de universiteitsstad Butare in het zuiden van Rwanda, en vervolgens de grens over naar Bujumbura, de hoofdstad van buurland Burundi. Wij moeten ergens halverwege de weg verlaten, de heuvels in waar Mukingi ligt. Een ibissenpaar vliegt hoog boven ons, hun metallic groene verendek schitterend in de ochtendzon. Zodra we de stad uit rijden ontvouwt zich een eindeloze reeks groene heuvels, tot over de kam gecultiveerd, waar de keurig geasfalteerde weg zich doorheen slingert. De Rwandezen zijn ons weer voor geweest. Ze zijn al lang op weg naar de markt met hun vrachtjes, op hun hoofd, of vervaarlijk wiebelend achter op de fiets. De helling op lopend als het te steil wordt, naar beneden suizend als het bergafwaarts gaat, naar de kant schietend als een achterop komende auto wil passeren. Het landschap oogt fris en niet zo vermoeid als in de droge tijd.

Ik ben deze weg eerder gegaan, vlak na de genocide. Doodstil was het toen in dit overbevolkte land. Verraderlijk vredig. Ik kon alleen naar dit landschap kijken met de gedachte dat er overal doden begraven lagen. Een schuldig landschap.*

Nu, tien jaar later, weet ik dat dat verbeelding is. Het Rwandese landschap oogt altijd zo prachtig groen tijdens de regentijd, vriendelijk zelfs. Zodra de graven in 1994 dicht waren, blaakte het landschap opnieuw van onschuld. Zo snel schoot het groen omhoog. Een geoefend oog echter kon in de jaren na de genocide waarnemen dat sommige percelen er onverzorgd bij lagen. Voor de rest was er niet meer aan het landschap af te lezen wat voor gruwelijks zich hier tussen buren had afgespeeld. Die onbewerkte veldjes behoorden in de jaren na de genocide niet alleen toe aan de doden, maar ook aan degenen die de grens met Zaïre over waren gevlucht, voortgedreven uit angst of schuldgevoelens.

In de drie maanden dat de genocide duurde verloor het Rwandese regime de burgeroorlog van de Tutsi-rebellen. De genocide was een allerlaatste poging om aan de macht te kunnen blijven. Het zittende Hutu-bewind van president Habyarimana bleek uiteindelijk niet bereid de macht te delen met de oppositie en de Tutsi-rebellen die vier jaar daarvoor het land waren binnengevallen. Ondanks een akkoord over machtsdeling waren elementen in het regeringsapparaat en het leger een campagne begonnen om de oppositie en de rebellen als een gevaar voor de natie af te schilderen. In het geheim werden milities opgericht en bewapend om zich tegen het naderende onheil te weren. De propaganda dat de rebellen van plan waren de Hutu-meerderheid te vermoorden en dat hun handlangers zich overal in het land bevonden, had weerklank gevonden onder de bevolking. De vileine opzet van de leiders was om zoveel mogelijk Hutu’s bij het moorden te betrekken. Alle Hutu’s moesten zich in solidariteit aan dit project wijden, dat in de propaganda werd voorgesteld als een rechtmatige verdediging tegen de vijand. Die vijand bestond uit nazaten van Tutsi-vluchtelingen die bij een opstand van de Hutu-meerderheid tegen de Tutsi-elite, begin jaren zestig, naar de buurlanden waren gevlucht. Ze wilden terugkeren naar hun thuisland, maar bij gebrek aan een politieke oplossing waren ze op 1 oktober 1990 gewapend de grens over getrokken om hun eisen kracht bij te zetten. De in Rwanda achtergebleven Tutsi’s werden als handlangers van de rebellen afgeschilderd, evenals de leden van de oppositie, zowel Hutu’s als Tutsi’s. Zij moesten worden vermoord. Dat was bittere noodzaak als de Hutu’s zelf niet het slachtoffer van een massaslachting wilden worden.

In alle ijver waren Hutu’s aan dit project begonnen, maar de rebellen rukten in snel tempo op. Zo’n twee miljoen Rwandezen waren voor de oprukkende rebellen uit op de vlucht geslagen om vervolgens de grens met Zaïre over te steken. Daar vestigden ze zich in kampen, rond de grote steden. Onder hen bevonden zich velen die aan de uitzinnige moordpartij hadden deelgenomen. De leiders van de genocide nestelden zich na hun nederlaag tegen de Tutsi-rebellen tussen de vluchtelingen in de kampen, en wierpen zich op als een leiding in ballingschap, vastbesloten om hun terugkeer voor te bereiden en het karwei af te maken.

De internationale gemeenschap had tijdens de genocide het hoofd afgewend. Ook nu liet zij toe dat een explosieve situatie ontstond aan de grens met het kleine Centraal-Afrikaanse Rwanda. Militieleden, verantwoordelijk voor de genocide, gebruikten de kampen in Zaïre als uitvalsbasis voor invallen in Rwanda en ze veroorzaakten etnische spanningen in het oosten van Zaïre, waar verwanten van beide Rwandese bevolkingsgroepen wonen. Pas toen in 1996 de oorlog in Zaïre begon en het leger van de nieuwe Rwandese regering de kampen in Zaïre oprolde, keerden de meeste Rwandezen terug.

De nieuwe regering van voormalige Tutsi-ballingen moest onder moeilijke omstandigheden een begin maken met de berechting van de schuldigen. In 1995, een jaar na de genocide, zaten 90 000 mensen in de gevangenissen en de plaatselijke cachots, vaak onder erbarmelijke omstandigheden. Over de meeste gevangenen bestond niet eens een dossier en 95 procent was nooit voor een rechter-commissaris verschenen. Het aantal gevangenen zou in de jaren daarna alleen maar verder toenemen, tot 135 000 rond de eeuwwisseling. Geen enkel rechtssysteem zou een dergelijke toevloed van verdachten hebben kunnen verwerken en het Rwandese rechtsapparaat dus al helemaal niet. Rechters, officieren van justitie en advocaten waren vermoord, op de vlucht geslagen of zaten zelf in het gevang. Datzelfde gold voor het administratieve personeel. Bovendien waren de kantoren van het Openbaar Ministerie en de rechtbanken overhoop gehaald door plunderaars. In maart 1998, bijna vier jaar na de genocide, waren 330 zaken afgehandeld.

Charles, Klaas en Salim werken voor een kleine hulporganisatie, die aanvankelijk probeerde het lot van de vele gevangenen te verbeteren. Ze troffen mensen aan in volgepakte gebouwen of gehurkt op de binnenplaats, soms niet meer in staat om te lopen, omdat ze al die tijd in dezelfde houding hadden gezeten vanwege gebrek aan bewegingsruimte. Ze sliepen in de openlucht zonder deken.

Een timmerwerkplaats, een bakkerij en wat kleinschalige landbouw moesten de omstandigheden waaronder deze mensen vastzaten verbeteren. Naar schatting twintig procent zat onterecht in de gevangenis op beschuldiging van een vage aanklacht, of erger, op grond van valse beschuldigingen, geuit om conflicten over land en bezittingen, of om oude ruzies te beslechten. De rechtsgang was niet alleen langzaam, ze voldeed ook niet aan professionele eisen. Getuigen werden niet beschermd, maar door loslopende daders geïntimideerd of zelfs vermoord. Gevangenen werden bevrijd door handlangers en er was sprake van corruptie. ‘Het strafrecht is niet bedoeld voor een situatie waarin enorme aantallen mensen, zowel daders als slachtoffers, met elkaar moeten proberen samen te leven in een uiterst arm en politiek verdeeld land,’ schrijft Peter Uvin in een onderzoek naar de vastgelopen rechtsgang.

De Rwandese minderheidsregering moest na de genocide onder interne en internationale druk met aanpassingen komen om de rechtsgang te versnellen. Daarom besloten ze het voorstel van een volksrechtspraak over te nemen. Een ‘heruitvinding van de traditie’, zoals Uvin het omschrijft.

De Rwandese kerken waren als eerste begonnen met dit proces van verzoening dat teruggrijpt op een Rwandese traditie. Daders en slachtoffers die met hun families de zondagsdiensten in dezelfde kerken bijwoonden, veroorzaakten daar grote problemen, wat soms leidde tot handgemeen en ruzies voor en na de kerkdiensten. Gesprekken tussen de twee groepen zouden voor toenadering moeten zorgen, waarbij soms een compensatieregeling voor de slachtoffers werd getroffen met behulp van de kerkleiders. Nog voor de regering het idee had overgenomen, waren de kerken begonnen met het bijeenbrengen van groepjes gevangenen, die vervolgens aangemoedigd werden om voor het aangezicht Gods schuld te bekennen over hun aandeel in de moordpartij en om vergiffenis te vragen.

Hoewel de traditionele gacaca, met een mooi woord gazonjustitie genoemd, kleine conflicten tussen dorpelingen en hun families moest helpen beslechten, werden nu 254 000 lekenrechters benoemd, verdeeld over 11 000 gacaca-tribunalen. Deze leken moesten rechtspreken over één van de meest gruwelijke moordpartijen uit de geschiedenis. De bevolking, met haar kennis over de gebeurtenissen tijdens de genocide, werd gevraagd te helpen reconstrueren wie mee had gedaan, alleen maar meeloper was geweest of onterecht in het gevang was beland. Deze onorthodoxe aanpak, die allerminst de diepe verdeeldheid tussen de verschillende bevolkingsgroepen wegnam, vereiste een enorme organisatie en allerlei nieuwe procedures om het proces in goede banen te leiden. Peter Uvin noemt het in zijn onderzoek ‘tegelijkertijd een van de beste, maar meest riskante mogelijkheden en waarschijnlijk de enige kans voor Rwanda om in het reine te komen met een genocidaal verleden en een toenemend dictatoriaal heden’.

De hulporganisatie van Charles, Klaas en Salim besloot om haar mensen als waarnemers de zittingen te laten bijwonen, dit experiment – dat jaren zou gaan duren – te volgen en de regering advies te geven over verbeteringen, of onrechtmatigheden aan de kaak te stellen. Zo trekken de drie mannen wekelijks naar alle uithoeken van het land om voorbereidende bijeenkomsten en tribunalen bij te wonen.

Wij zijn inmiddels dwars door Gitarama gereden, de stad die tijdens de genocide korte tijd de bedenkelijke eer te beurt is gevallen om de regeringszetel te huisvesten. Zetel van een-regering-op-de-vlucht, net geïnstalleerd nadat hun voorgangers, die een obstakel vormden voor het ‘grote project’, waren vermoord in de eerste dagen van de genocide. Het was een provisorisch geïnstalleerde regering die louter als façade diende voor de elementen binnen het leger en de kopstukken van de partij van de president, die leiding gaven aan het ‘grote project’ en de strijd tegen de rebellen. Zij namen in feite de besluiten en zij voerden de genocide uit. Slechts een paar weken bleef die marionettenregering in Gitarama, toen week ze uit naar Gisenyi in het westen van Rwanda, waarna ze de grens overstak om in Zaïre een veilig heenkomen te zoeken.

Als we de stad doorkruist hebben, moet Salim naar de weg vragen voor we het strakke asfalt verlaten en het echte Rwanda van de onverharde wegen binnengaan. Hier leidt de meerderheid van de bevolking een hard boerenbestaan. We passeren een klein dorp, waarna we de heuvels binnenhobbelen waar de hutten verspreid tussen de velden liggen. Een familie in oogverblindende kleuren is duidelijk op weg naar een andere bijeenkomst dan wij: de mannen in pak, met messcherpe vouwen in de broek, en de vrouwen met hoog getooide kapsels. Ze dragen grote cadeaus met feestelijke strikken voor zich uit, voor de bruiloft waarnaar ze op weg zijn. Nog een klim de heuvel op, die de motor van de auto een laag gegrom ontlokt, voor we het dorpshuis aan de rand van een grasveld bereiken waar zich reeds honderden mensen hebben verzameld. We zijn te laat. De zitting is al begonnen.

Helemaal vooraan wordt een van de schaarse houten bankjes voor ons vrijgemaakt. Het overgrote deel van de menigte zit in het gras of staat reikhalzend te luisteren om niets van het spektakel te missen. Vrouwen met zuigelingen aan de borst, huilende kinderen, een opgestoken parasol tegen de felle zon. Twee nieuwsgierige jongens zijn in een kleine boom geklommen om over de hoofden van de menigte te kunnen zien wat er op de kleine open plek in het midden van de menigte gebeurt. Daar staat procureur-generaal Jean Marie Mbarushimana, klein baardje, in colbert, met een microfoon in de hand. Hij is één van de mensen van het Openbaar Ministerie die het landelijke gacaca-proces in goede banen moet leiden. Deze bijeenkomst is belegd om de bevolking van Mukingi en de omringende dorpen te informeren over gacaca. Het minste wat de procureur te doen staat is het wantrouwen proberen weg te nemen. Bij de Tutsi-overlevenden, die denken dat de meerderheid nog steeds tegen hen samenspant en dat die meerderheid tijdens de processen zal proberen mensen vrij te krijgen, of in elk geval zal proberen de misdaden te bagatelliseren en de schuld af te schuiven op de leiders van de genocide. Die meerderheid wil zichzelf afschilderen als slachtoffers, die misleid zijn door hun leiders en alleen onder dwang aan de genocide hebben meegedaan.

Aan de andere kant zal de procureur-generaal de Hutu-meerderheid ervan moeten overtuigen dat zij ondanks alle verdenkingen kunnen rekenen op een eerlijke procesgang, dat de nieuwe regering van een Tutsi-minderheid niet alle Hutu’s zonder meer voor schuldig houdt. Kortom, ze zullen moeten worden overgehaald eerlijk te vertellen wat er is gebeurd, zodat de werkelijk schuldigen aangewezen en gestraft kunnen worden.

De geluidsinstallatie piept en kraakt. Onder het publiek bevinden zich vast en zeker mensen die met angst en beven afwachten wat er komen gaat. Misschien zal hún naam genoemd worden, omdat ze hebben meegedaan en tot nog toe arrestatie hebben weten te ontlopen. Na eerdere zittingen elders in het land zijn families met hun hele hebben en houden op de vlucht geslagen, omdat hun namen werden genoemd in verband met moorden.

De procureur legt uit dat mensen soms een verkeerd beeld hebben van wat er werkelijk gebeurd is. Door de tijd die is verstreken, maar vooral door de verhalen die in de gemeenschap rondzingen, zijn soms verkeerde ideeën over de gebeurtenissen ontstaan. Mbarushimana doet vooral een beroep op de overlevenden om de wáárheid te vertellen en waarschuwt hen dat ook op het afleggen van een valse verklaring, en op het doen van valse beschuldigingen, straf staat. Nogmaals: de procureur beseft maar al te goed dat hij vooral de Hutu-meerderheid moet overtuigen van de oprechte bedoelingen van de Tutsi-minderheidsregering met dit gacaca-proces.

Ondertussen is een van de gevangenen van de vrachtwagen geklommen die tussen de menigte staat geparkeerd. Hij pakt de microfoon. Z’n zwarte benen steken scherp af onder het roze van zijn korte gevangenisbroek. Eind jaren tachtig wilden de gevangenisautoriteiten af van de sombere zwarte pakjes die gedetineerden droegen en ze besloten tot iets vrolijkers. Het werd roze. Maar het is ook heel wel mogelijk dat Rwatex, de leverancier van gevangeniskleding, voor zo’n grote opdracht op dat moment eenvoudigweg geen andere kleur stof in voorraad had.

De man die het woord neemt behoort tot een gacaca-comité van gevangenen die besloten hebben te bekennen in ruil voor strafvermindering. Hij behoorde tot het voetvolk van de genocideplegers en is het zat nu al bijna tien jaar gevangen te zitten. Hij roept de aanwezigen op om eerlijk te zijn, te vertellen wat er precies is gebeurd in de dagen van de genocide. Hij waarschuwt dat zijn gacaca-comité besloten heeft de waarheid te vertellen en de namen te noemen van mensen die hebben deelgenomen aan de genocide, ook van degenen die nog vrij rondlopen, zelfs als het om familieleden gaat.

Een paar dagen eerder bezochten we een gevangenis in het noorden van het land om met een aantal leden van zo’n gacaca-comité te praten. Ze voeren de kleur van hun comité duidelijk herkenbaar, als armband, net zoals de schoonmaakploeg een eigen kleur draagt, of de kookploeg, en ze hebben soms fraaie namen als ‘we hebben het licht gezien’. Het zijn vooral religieuze groeperingen geweest die met hen de bijbel kwamen lezen en aandrongen om tegenover God en hun slachtoffers hun misdaden te bekennen. En natuurlijk heeft het aanlokkelijke aanbod van de nieuwe minderheidsregering, die voor een bekentenis strafvermindering in het vooruitzicht stelde, hen een zetje in de rug gegeven. Volgens een van de leden van het comité heeft vooral de kennis van de bijbel hen tot de overtuiging gebracht dat ze slecht gehandeld hebben. Dat ze soms vrienden en buren hebben gedood, hun medemens, die onschuldig was. Ze hebben God om vergiffenis gevraagd én om de kracht in het openbaar te bekennen, want dat is niet makkelijk. Daarom praten ze veel in het comité en oefenen ze onder elkaar om straks in het openbaar hun bekentenis af te kunnen leggen. Ze corrigeren iemand als hij niet de volledige waarheid spreekt, of zijn eigen rol probeert te minimaliseren, al levert dat soms conflicten op, want andere gevangenen of hun familie willen helemaal niets van bekentenissen weten waarbij mogelijk ook nog anderen worden beschuldigd.

Toch moeten we dit proces van inkeer bij de daders ook weer niet idealiseren. ‘Oog in oog met de genocide is het de eerste keuze van de moordenaar om te zwijgen, de tweede om te liegen,’ schrijft journalist Jean Hatzfeld in zijn imposante studie van de daders. Dan zijn er nog de leidinggevenden, de mensen die hen hebben gemobiliseerd tijdens de genocide; zij proberen hen te intimideren. De leiders krijgen namelijk geen strafvermindering en zullen door het gewone justitiële apparaat berecht worden of, als ze heel hoog in de hiërarchie zaten, door het Internationale Rwanda Tribunaal in het buurland Tanzania. Zij hebben er alle belang bij dat het zwijgen niet doorbroken wordt.

Een van de andere gevangenen vertelt dat ze vóór de genocide ook christen waren, maar op een nogal oppervlakkige manier. In de gevangenis hebben ze eindelijk de tijd om de bijbel goed te bestuderen en over de teksten na te denken. Dat heeft tot een verdieping van hun geloof geleid en daarom zijn ze tot inkeer gekomen. De man is ervan overtuigd dat de vraag om vergiffenis aan God ertoe zal leiden dat ze naar het paradijs gaan. Vergiffenis aan God vragen komt op de eerste plaats. Pas in tweede instantie moet je in het reine zien te komen met de slachtoffers of hun familie. Maar stel nou, vraag ik, dat u in het paradijs een van uw slachtoffers tegenkomt die u niet vergeven heeft? Hij knikt instemmend als Charles de vraag in het Kinyarwanda vertaalt. ‘Dat is een belangrijke vraag. Wij die werkelijk geloven, denken dat we naar het paradijs gaan omdat we vergiffenis hebben gevraagd en dat die ons door God geschonken zal worden. Maar de slachtoffers die ons niet vergeven hebben, zullen we daar niet tegenkomen. De voorwaarde voor hen om in de hemel te komen is dat zij ons vergeven,’ zo legt hij uit.

Voor we vertrekken krijgen we, uit dank dat we deze rustdag met hen hebben willen doorbrengen, een jong bananenboompje van eigen kweek. Een van de gevangenen wil nog iets belangrijks zeggen. ‘Het is van belang dat iedereen de waarheid spreekt als we tot verzoening willen komen in dit land. Natuurlijk hebben wij meer misdaden begaan dan de anderen, dus moeten wij beginnen. Maar de andere kant, de overlevenden, degenen die wraakacties hebben ondernomen, hebben ook misdaden begaan. Zij zullen ook moeten bekennen en eventueel gestraft moeten worden. Verzoening mag niet alleen van ons afhangen.’

De gevangene in zijn roze tenue op het veldje in Mukingi vervolgt zijn verhaal tegen zijn dorpsgenoten. Hij vertelt dat de gedetineerden van het thuisfront steeds het dringende verzoek krijgen om hun mond te houden, zodat de mensen thuis ook kunnen blijven zwijgen en hun aandeel onopgehelderd blijft. Hij zegt dat de mensen niet hun solidariteit moeten tonen door te zwijgen, maar juist door te praten. ‘En dat kunnen mensen beter zelf doen, voordat hun namen worden genoemd.’ Ze zijn het zat dat zij gevangenzitten en dat het aandeel van anderen die nog altijd vrij rondlopen, niet duidelijk wordt.

Het komt voor dat familieleden niet op de hoogte zijn van het besluit van een gevangene om te bekennen, en ze worden er dan volkomen door overrompeld. De wekelijkse bezoeken aan de gevangenis zijn zo kort en de omstandigheden kennen zo weinig privacy dat een gedetineerde niet altijd de gelegenheid vindt om zijn verwanten te vertellen dat hij heeft bekend. Tijdens het proces vertelt de verdachte, soms tot verrassing of verbijstering van de familie, wat zijn aandeel is geweest.

In de menigte begint een kind te krijsen. Nu komt het belangrijkste onderdeel van de zitting: de presentatie van de gevangenen. Dit is nog geen officiële gacaca, maar een voorbereiding op de zittingen, waar zaken van personen worden gepresenteerd van wie geen dossier bestaat. Deze verdachten worden aan het publiek getoond, waarop de aanwezigen mogen zeggen wat ze over hen weten. De negentien lekenrechters noteren met ballpoint in een soort schoolschrift de verklaringen van de getuigen en hun persoonsgegevens. Zo ontstaat er gaandeweg een dossier en met dat dossier kunnen de officiële gacaca-zittingen worden gehouden. Als niemand een belastende verklaring kan afleggen over een verdachte kan deze worden vrijgelaten, en dat kan het vertrouwen van de bevolking in de processen vergroten.

Een voor een komen de gevangenen van de vrachtwagen. Hun naam en dorp worden omgeroepen, terwijl procureur Mbarushimana aandachtig rondkijkt of er iemand is die over deze verdachte iets wil zeggen. Voor overlevenden moet het niet makkelijk zijn om en plein public iemand te beschuldigen. Ook na deze zitting moeten ze verder leven tussen een meerderheid die de genocide soms stilzwijgend steunde of in elk geval niet voor hen opkwam. De Hutu-meerderheid is nauwelijks bereid om dat zwijgen te doorbreken of is niet van plan opening van zaken te geven tegenover een bestuur dat volgens hen alle Hutu’s als medeplichtigen beschouwt.

De reacties uit de menigte zijn soms heftig. Een oude vrouw in traditionele kleding, leunend op een stok, komt naar voren om iets te zeggen over deze verdachte. Ze negeert de microfoon en begint op kalme toon te spreken. De verdachte met de naam Ezechiël is haar huis binnengevallen. Hij had een knots met spijkers bij zich waarmee hij haar zoon heeft gedood. De verdachte reageert niet en hoort het zwijgend aan. Een tweede getuige meldt zich. De man vertelt dat hij niet weet wat de gevangene gedaan heeft: ‘Ik heb niks gezien, want ik was ziek’, waarop gelach losbarst en uitbundig commentaar wordt gegeven op deze merkwaardige verklaring. Een derde getuige stelt zich voor en zegt dat de gevangene niets heeft gedaan en dat iedereen die hier aanwezig is dat weet. Het publiek is doodstil. De verdachte wordt teruggestuurd naar de vrachtwagen. Tijdens de officiële gacaca-zittingen zal verder worden uitgezocht welke rol hij heeft gespeeld.

Een volgende gevangene staat klaar. De procureur draait hem in de rondte, zodat iedereen hem goed kan zien, en noemt zijn naam. Al snel blijkt uit de reacties dat hij per abuis is meegenomen met de vrachtwagen, want hij komt helemaal niet uit dit gebied vandaan. Misschien heeft hij zelf het misverstand laten bestaan, zodat hij een dagje buiten de gevangenis kan doorbrengen. De plank van het houten bankje waarop ik zit heeft inmiddels een stevige afdruk in mijn achterste gemaakt. De zon trekt onverbiddelijk over onze hoofden en de zitting is nog lang niet afgelopen. Dit soort bijeenkomsten zijn ware uitputtingsslagen, maar nog altijd is het publiek zeer aandachtig.

Voor de volgende verdachte staan inmiddels vier vrouwen op hun beurt te wachten om iets te mogen zeggen. De een na de ander verklaart dat hij onschuldig is. Gejuich en applaus klinken na de vierde verklaring. Een vijfde vrouw, een overlevende van de slachting, zegt dat hij bij hen in de buurt woonde en dat niemand het overleefd heeft. Zij is zelf op de vlucht geslagen en kan dus niet vertellen of de verdachte heeft meegedaan. Maar ze weet wel te vertellen dat haar schoonzus deze man heeft laten arresteren, omdat hij een zekere Mbikirinka heeft vermoord. Haar schoonzus is niet aanwezig vandaag. Iemand uit het publiek roept dat Mbikirinka door iemand anders is gedood, maar die persoon in kwestie is inmiddels zelf overleden. ‘Dat doen ze nou altijd,’ fluistert een oude man ons toe, een Tutsi-overlevende. ‘De Hutu’s schuiven altijd de schuld in de schoenen van mensen die inmiddels dood zijn, zodat de echte daders vrijuit gaan.’

De volgende verdachte wordt van de vrachtwagen gehaald.

‘Dit is een groot man,’ kondigt procureur Mbarushimana hem aan.

‘Een belangrijke figuur.’

Het is Celestin Kayibanda, de oud-procureur van Gitarama. Hij heeft zeseneenhalf jaar gevangen gezeten en is 39 jaar oud. Een imposante figuur, groot en stevig gebouwd, kaal hoofd en eveneens in roze gevangenistenue.

‘Je kan wel zien dat sommigen het beter hebben in de gevangenis dan anderen,’ fluistert Charles als commentaar in mijn oor op zijn weldoorvoede verschijning.

‘Jullie mannen zijn dood of zitten in de gevangenis dus nu is het aan jullie, vrouwen, om hier het woord te voeren,’ klinkt de stem van procureur Mbarushimana door de luidsprekerbox, die op een klungelige manier tussen de takken van een boom geklemd is. De installatie is aangeschaft door het Openbaar Ministerie, toen bleek dat de menigte de processen niet goed kon volgen. Het duurt even voor mensen zich verzameld hebben die iets te zeggen hebben over de verdachte. Ik vermoed dat de procureur en de verdachte elkaar wel moeten kennen van vóór de genocide. Zo groot is het justitiële apparaat in Rwanda niet.

De eerste getuige neemt het woord. Een oudere vrouw: ‘We sloegen op de vlucht toen de milities, de Interahamwe, kwamen. We waren met een heleboel mensen. Ik was samen met mijn man. We probeerden te ontkomen door allerlei binnenweggetjes langs hutten en door de velden te nemen tot we plots bij een barricade kwamen. Daar is mijn man gedood. Die barricade werd door allerlei mensen bemand, maar Kayibanda had duidelijk de leiding. Zij werd zelfs de barricade van Kayibanda genoemd.’ De menigte is stil en luistert.

Een tweede getuige vertelt dat haar kinderen gedood zijn ‘bij de barricade van Kayibanda, maar niemand heeft ooit gezegd dat hij ook daadwerkelijk verantwoordelijk is voor hun dood’, vertaalt Charles voor Klaas en mij.

De derde getuige: ‘Ik was op de vlucht samen met mijn kinderen en op een gegeven moment kwamen we bij de barricade van Kayibanda. Hij had een fluitje en blies daar op, zodra hij zag dat mensen door de velden probeerden te ontkomen. Ik heb het samen met mijn kinderen en een aantal anderen op een rennen gezet. Ik hoorde hem op zijn fluitje blazen. De militieleden kwamen achter ons aan. Mijn kinderen en ene Mathias werden gedood, maar ik ben gespaard.’

De verklaringen worden plichtsgetrouw in het schoolschrift genoteerd met de namen van de getuigen. Er zijn veel mensen naar voren gekomen om iets te zeggen in deze zaak. Ter beschuldiging, maar ook ter verdediging van de oud-procureur die terechtstaat in het dorpje waar hij 39 jaar geleden ter wereld kwam en waar zijn familie nog altijd grond en een huis bezit.

Een vrouw zegt dat er heel veel lijken zijn gevonden bij de barricade van Kayibanda. Om te verdoezelen dat die lijken daar waren begraven, heeft men er later bananenbomen geplant, weet ze. Procureur Mbarushimana vraagt aan de vrouw of ze getrouwd is. Hij vraagt vaker aan getuigen wat hun familiale omstandigheden zijn. ‘Ja, ik ben getrouwd,’ antwoordt ze ‘met degene die me heeft gepenetreerd.’ Even is het doodstil omdat het antwoord iedereen verrast en verbaast. Dan barst een daverend gelach los. De procureur probeert de vrouw in bescherming te nemen tegen de spot van het publiek door de nadruk op het belang van haar verklaring te leggen. Maar het publiek moet uitrazen.

De volgende getuige verklaart dat Kayibanda met een groepje mensen naar haar huis kwam, niet ver hier vandaan. Hij heeft haar met rust gelaten, maar haar zoon meegenomen.

‘Ik heb nooit meer iets van mijn zoon vernomen. Tot op de dag van vandaag weet ik niet wat er met hem is gebeurd,’ klaagt de vrouw.

De oud-procureur hoort het uiterlijk onbewogen aan, terwijl steeds nieuwe getuigen naar voren komen om hun verklaring af te leggen. De getuigenissen worden steeds gedetailleerder en gruwelijker.

De volgende vrouw vertelt dat overdag de slachtoffers verzameld werden door een groepje mensen. Kayibanda had de leiding over die groep. Vervolgens werden ze gedood en ’s nachts begraven.

‘Dat gebeurde vlak bij mijn huis. Door de muren kon ik hun stemmen horen en ook het graven van de kuilen waar ze de lichamen in dumpten.’ Uit angst bleef ze binnen, maar ze kon tijdens die nachten de slaap niet vatten.

Nu wil iemand een verhaal corrigeren dat eerder door een van de getuigen is gehouden. Het verhaal over die Mathias klopt niet, vertelt deze man. ‘Deze Mathias heeft zich proberen te verstoppen in de buurt van mijn huis. Daar is hij op een gegeven moment gevonden en toen gedood. Dat gebeurde dus helemaal niet bij die barricade en ook niet door Kayibanda.’

Een vrouw staat op en reageert op deze ontlastende verklaring dat Mathias wel gedood is op de barricade en door Kayibanda.

‘Hoe weet je dat?’ vraagt procureur Mbarushimana.

‘Ik weet het gewoon,’ antwoordt de vrouw.

‘Maar heb je het gezien?’ probeert de procureur.

‘Nee, ik heb het niet gezien.’

‘Maar dat is nou precies jullie probleem. Je was er niet bij en neemt dingen aan die in werkelijkheid heel anders zijn gelopen. Zijn er misschien twee personen die Mathias heten en die mogelijk verwisseld worden?’

‘Nee, we hebben het over dezelfde Mathias,’ reageert de vrouw beduusd.

‘Nou, daarover is net een heel duidelijke verklaring afgelegd door iemand die dat met eigen ogen heeft gezien. Dat betekent dat Kayibanda het niet heeft gedaan,’ besluit de procureur resoluut, niet van plan verdere discussie toe te laten.

De vrouw mompelt nog wat onverstaanbaars uit protest, maar gaat dan toch zitten.

Na deze woordenwisseling is wat rumoer ontstaan en dus is een volgende getuige, die verklaart dat Kayibanda eigenlijk niks heeft gedaan, nauwelijks te verstaan. De vrouw is in die periode veel bij de familie Kayibanda thuis geweest. ‘En er waren helemaal geen wapens in huis,’ zegt ze. ‘Maar ik ben in die periode niet in de buurt van de barricade geweest, want ik voelde me niet lekker.’ Waarschijnlijk was ze te bang om zich daar te vertonen. Volgens haar is Kayibanda juist vanuit Gitarama naar zijn geboortegrond gevlucht om de problemen te ontlopen. ‘En zolang hij hier was heeft hij niets gedaan.’

Een volgende getuige sluit zich daarbij aan.

‘De barricades zijn opgezet door mensen uit een heel andere regio, uit Ruhango. Zij zijn hiernaartoe gekomen om problemen te veroorzaken. Het was helemaal niet de barricade van Kayibanda. Bovendien is Kayibanda nogal bangelijk aangelegd.’ Gelach uit het publiek.

‘Jullie hebben het allemaal over Kayibanda, de man die hier voor jullie staat. Maar kennen jullie zijn broer ook?’ vraagt procureur Mbarushimana, met één hand losjes in de zak van zijn colbert. Vanuit het publiek wordt ontkennend gereageerd: ‘Nee, die kennen we niet.’ Maar er is toch een vrouw die daarover iets wil zeggen.

‘Die wegversperring was inderdaad vlak bij het huis van Kayibanda. Er was daar een hele groep mannen die mij ook hebben bedreigd. De leider van die groep was niet Kayibanda, maar zijn oudere broer.’

Een buurman van Kayibanda is naar voren gekomen. Hij heeft op een gegeven moment twee kinderen heel hard langs zien rennen, die later dood zijn teruggevonden in de buurt van het huis van Kayibanda.

De verdachte procureur staat er heel rustig bij. Hij bestudeert de lucht, kijkt wat rond. Glimlacht vaag naar iemand in het publiek.

‘Wanneer was dat, toen u die kinderen langs zag rennen?’ vraagt procureur Mbarushimana.

‘Dat was om drie uur ’s nachts.’

‘Maar was u toen wakker, lag u niet in bed?’

‘Nou, ja ik heb het de volgende ochtend gehoord.’

‘Maar dat betekent dat u het helemaal niet zelf gezien hebt?’

‘Nee, ik heb het van iemand anders gehoord. Maar we hoorden iedere ochtend onmiddellijk als er mensen waren vermoord. Dat ging heel snel rond.’

Kayibanda haalt een keurig opgevouwen zakdoek uit zijn broek. Vouwt hem open en snuit op beschaafde manier zijn neus. Vouwt de zakdoek weer op en stopt hem terug in zijn broekzak. De volgende verklaring brengt hem duidelijk van slag. Het is een vrouw van de Twa, de derde etnische groep in Rwanda, die maar een paar procent van de bevolking uitmaakt. Op felle toon zegt ze: ‘Hij was de leider van de groep, hij stuurde militieleden eropuit om mensen op te halen en te doden.’ Ze keert zich van het publiek naar Kayibanda en zegt: ‘Jij hebt hen gestuurd en jij bent verantwoordelijk, ook al heb je misschien zelf niet meegedaan. Er zijn mensen voor je deur gedood en mensen op jouw grond begraven en daarna heb je er bananenbomen op geplant.’

‘Houd je mond,’ snauwt Kayibanda haar toe, ‘jij mag hier niks zeggen. Je bent niet eens een Rwandees.’ Charles, onze vertaler, vermoedt dat de felle reactie van Kayibanda waarschijnlijk komt door het volksgeloof dat een Twa en een kind altijd de waarheid vertellen. Vandaar dat Kayibanda zo zenuwachtig raakt en vandaar ook de instemmende reacties uit het publiek tijdens haar betoog.

Inmiddels heeft de volgende getuige het woord genomen. Hij is een Tutsi. Hij had het geluk dat hij voor de genocide al een identiteitskaart had geregeld waarop ‘Hutu’ stond vermeld. Op een gegeven moment was hij naar het huis van Kayibanda gegaan om te vragen of die hem niet zou kunnen verstoppen, want hij was bang dat de militieleden uiteindelijk toch zijn ware identiteit zouden ontdekken. ‘Maar Kayibanda heeft me weggestuurd. Hij zei dat hij getrouwd was met een Tutsi-vrouw en hij dus zelf extra risico’s liep.’ Kayibanda heeft inmiddels weer zijn zakdoek tevoorschijn gehaald. Hij moet wel erg vaak zijn neus snuiten of is hij toch emotioneel geraakt?

De volgende vrouw vertelt dat ze op een gegeven moment op bezoek was bij Kayibanda. Op datzelfde ogenblik werd haar man gedood. ‘Een buurvrouw kwam me halen om te vertellen wat er was gebeurd. Ik ben toen met haar meegegaan, maar kon niets meer doen. Kayibanda had daar dus helemaal niets mee te maken.’ Een bescheiden applaus van het publiek.

Het is inmiddels bewolkt geworden. In de regentijd vallen er aan het eind van de middag vaak hevige buien. Een jonge Tutsi-overlevende heeft inmiddels het woord genomen. Hij wil graag iets zeggen over de jongeren over wie het vanmiddag zo vaak gaat.

‘Ik maakte deel uit van een groep die op de vlucht was geslagen, daar was Mathias ook bij. We werden achternagezeten, maar ik was niet zo snel als de rest. Voor me zag ik dat de anderen op de barricade van Kayibanda stuitten en vervolgens hoe ze daar werden gedood. Kayibanda was bij de moordenaars.’ Het publiek reageert afkeurend op deze verklaring.

Er vallen grote druppels op mijn aantekenschrift. Ze blijven even bol op het papier staan, waarna ze langzaam worden opgezogen. Mensen beginnen op te staan om een droog plekje te zoeken. De procureur gaat dapper door, maar dan barst de regenbui in alle hevigheid los. Iedereen zoekt een schuilplaats en wij rennen naar onze auto. Vanachter het glas zie ik de gevangenen gelaten op de vrachtwagen zitten wachten tot de bui weer over is.

‘Wat opvalt,’ zegt Charles, terwijl het regenwater langs de autoruiten gutst, ‘is dat het vooral de Hutu’s zijn die Kayibanda verdedigen. We hebben geen overlevenden gehoord die hem vrijpleiten. De Hutu-meerderheid lijkt op de hand van Kayibanda en wil dat hij wordt vrijgesproken. De overlevenden zijn tenslotte maar een handjevol mensen.’

Het is inderdaad opvallend hoe groot het verschil in zienswijze is tussen de overlevende Tutsi’s en de rest. Als het klopt dat Kayibanda leiding heeft gegeven aan militieleden die mensen hebben vermoord, dan heeft hij er alle belang bij dat dat niet aan het licht komt. Voor de leiders is er geen clementie, zij krijgen geen strafvermindering, evenmin degenen die zich schuldig hebben gemaakt aan verkrachting. Daarom zijn er tot nog toe dan ook weinig bekentenissen geweest van de leiders of van verkrachters. ‘Procureur Mbarushimana heeft waarschijnlijk een reden om dit proces hier te voeren. Normaal zouden alleen mensen zonder dossier aan het publiek gepresenteerd worden. Daarvoor zijn deze bijeenkomsten bedoeld. Maar Kayibanda heeft wél een dossier,’ merkt Klaas op.

Net zo snel als de wolken zich samenpakten, breekt nu de zon weer door. Procureur Mbarushimana kruipt achter het stuur van zijn auto vandaan om het proces voort te zetten. Kayibanda heeft kennelijk ergens kunnen schuilen, want zijn kleren zijn nog droog. De jonge Tutsi-overlevende mag zijn verklaring afmaken. Hij herhaalt zijn beschuldiging dat hij Kayibanda op de barricade heeft gezien, terwijl twee van zijn medevluchters werden gedood.

Procureur Mbarushimana roept nu een andere getuige naar voren, ongeveer even oud als de jongen die we net hebben gehoord. De jongen is nog niet eerder aan het woord geweest.

‘Waar was je toen de moord op Mathias plaatsvond,’ vraagt de procureur.