Etiquette

Inez van Eijk

Etiquette

Over moderne omgangsvormen

2007
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Tiende druk 2007

© 2000 Inez van Eijk
Omslagontwerp Via Vermeulen/Rick Vermeulen
Typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789025416195
NUR 451

www.uitgeverijcontact.nl

Inhoud

Omgaan met anderen blijft een avontuur

1

Beleefd of wellevend

2

Basisregels voor sociaal verkeer

3

Gezin

4

Kleding en uiterlijke verzorging

5

Eten en drinken

6

Uitgaan, reizen en recreatie

7

Hofmakerij en nieuwe relatievormen

8

Cultuurverschillen

9

Werksituaties

10

Talige communicatie

11

Protocol

12

Titulatuur

Literatuur

Register

Omgaan met anderen blijft een avontuur

In de jaren zestig werden de begrippen ‘gezag’, discipline en ‘autoriteit’ danig op de tocht gezet door allerlei emancipatiebewegingen: de vrouwenbeweging, studentenopstanden, democratisering van onderwijs en bedrijfsleven (medezeggenschap, ondernemingsraden), enzovoort. Het heersende systeem van normen en waarden werd aan een nauwgezette herijking onderworpen. De regels en codes die geacht werden de gevestigde orde in stand te houden, sneuvelden als eerste, en daarmee leken ook de omgangsvormen tot uitsterven veroordeeld.

Maar zonder enige beregeling van het sociale verkeer kan een samenleving niet bestaan, zo begon men zich in de jaren tachtig te realiseren, en er ontstond hernieuwde belangstelling voor etiquette.

Inmiddels hadden veel Nederlanders zich een minder gezagsgetrouwe houding aangemeten tegenover regels op elk gebied: wat levert het op als ik me eraan houd, hoe groot is de pakkans als ik dat niet doe? De calculerende burger was geboren; de burger die zich in de ene situatie als dame of heer opstelt, maar zich in de andere gedraagt als ongemanierde kinkel.

Wellevendheid komt voort uit een evenwichtige combinatie van zelfrespect en respect voor je omgeving – jezelf blijven maar rekening houden met anderen – valt niet te leren uit een boek over etiquette: etiquetteregels en tips zijn niet meer dan uitgangspunten voor wellevend gedrag. Uitgangspunt, want er zijn situaties waarin integriteit en fatsoen juist vereisen dat men die regels relativeert of naar eigen inzicht varieert. Dat vraagt om bedachtzaam, flexibel én creatief omgaan met conventies en formaliteiten, maar niet om achteloos navolgen of voorbijgaan aan de regels en afspraken.

Menselijk verkeer kun je niet dichtmetselen met voorschriften en do’s en don’ts. Het omgaan met de veranderlijke medemens en de situaties die hij schept, is telkens weer een avontuur, ga dat als een levensgenieter tegemoet en niet als een houten klaas.

In een aantal lemma’s staat een verwijzing. Bijvoorbeeld Servet; Gezin: Doop. Dit betekent dat verwezen wordt naar het lemma ‘Servet’ in hetzelfde hoofdstuk, en naar het lemma ‘Doop’ in het hoofdstuk Gezin.

Hoofdstuk 1

Beleefd of wellevend

‘Fatsoen heeft met aardigheid te maken. Aardige mensen zijn zelden onfatsoenlijk, ook al hebben ze geen lagere school. Ze moeten natuurlijk wel aandacht hebben voor de in hun omgeving geldende regels, want die zijn niet altijd even duidelijk.’

G.L. van Lennep in Fatsoen

Als je je hemden laat maken bij de juiste kleermaker, de port in het goede glas schenkt én op het daarvoor bestemde uur, en het tafelzilver met fraai monogram op de voorgeschreven afstand van de tafelrand legt, dan gaan alle deuren voor je open. Wie zo redeneert en etiquette opvat als regeltjes die je maar hoeft aan te leren om ‘erbij te horen’, gaat voorbij aan het nut en de noodzaak ervan.

‘In de jungle bestaat geen etiquette’, schrijft NRC-columniste Beatrijs Ritsema in Het belegerde ego (1993). De meeste etiquetteregels komen namelijk neer op zelfbeheersing en rekening houden met anderen. We nemen slechts één broodje tegelijk van de schaal, de collega wiens bloed we kunnen drinken wensen we neutraal goedemorgen, de wilde fantasieën waarin de partner van onze buurman de hoofdrol speelt, houden we voor onszelf. Kortom: we gedrágen ons en respecteren elkaars grenzen.

Onder de verzamelnaam etiquette valt, behalve die verzameling sociale verkeersregels, ook het begrip wellevendheid. Beleefdheid kun je aanleren, wellevendheid komt voort uit wat je ‘innerlijke beschaving’ zou kunnen noemen. Juist voor situaties waarin je dolblij zou zijn met een voorschrift, schieten de geschreven regels vaak te kort. Dan komt het aan op improvisatie, waarbij respect en rekening houden met anderen de leidraad vormen. Wat doet een beschaafd en aardig mens bijvoorbeeld als hij iemand ontmoet die niet ‘weet hoe het hoort’? Hij speelt op de situatie in en probeert de zaak recht te trekken en voorkomt zo dat de ander zich pijnlijk bewust wordt van zijn gebrek aan omgangsvormen. In modern Nederlands: hij confronteert hem niet met zijn tekortkomingen, maar stelt hem op zijn gemak. Zoals koningin Wilhelmina indertijd de Zuid-Afrikaanse boerenleider Paul Krüger op zijn gemak stelde toen deze een vingerkom aan zijn mond zette en leegdronk. Om hem niet in verlegenheid te brengen deed ze hetzelfde – tegen de regels, want je drinkt niet uit een vingerkom, maar zeer wellevend.

Natuurlijk is het handig om de etiquetteregels te kennen, ook al lijken ze soms wat ouderwets. Pas als je ze kent, kun je ervan afwijken, ermee spelen, ze naar believen toepassen en aanpassen aan de (eigentijdse) situatie. Maar wellevendheid zit hem niet in de vraag of je het onderste knoopje van je vest open of dicht moet laten, of je de rol wc-papier met de afscheurstrook aan de voorkant of de achterkant ophangt, en of je je vork met de bolle of de holle kant naar boven op je bord legt.

Volgens de Engelse schrijver Oscar Wilde (1854–1900) is een gentleman ‘iemand die nooit opzettelijk andermans gevoelens kwetst’. En voor vrouwen, die inmiddels voor het volle pond meetellen, geldt natuurlijk hetzelfde.

Civilisatie

In zijn inleiding op Het civilisatieproces (Über den Prozess der Zivilisation) wijst de Duitse socioloog Norbert Elias (1897–1990) erop dat ons begrip civilisatie of beschaving betrekking heeft op de meest uiteenlopende zaken: op de stand der techniek, de omgangsvormen, de ontwikkeling van de wetenschappelijke kennis, op religieuze ideeën en gebruiken, op de manier van wonen en de wijze waarop man en vrouw samenleven, op de vorm waarin gerechtelijke straffen worden voltrokken, of op de toebereiding van voedsel. ‘Goed beschouwd kan alles op een “beschaafde” of “on-beschaafde” wijze worden gedaan. Het is daarom niet eenvoudig’, aldus Elias, ‘om in een paar woorden samen te vatten wat men allemaal onder “beschaving” kan verstaan.’ Hij wijst op de tegenstelling met het begrip ‘cultuur’ dat evenals ‘civilisatie’ de grote verschillen in de opbouw van het nationale zelfbewustzijn weerspiegelt. Civilisatie duidt volgens hem een proces aan, het verwijst naar iets dat in beweging is.

Elias toont aan hoe in West-Europa gedragsstandaarden, vooral die van de maatschappelijke bovenlagen, ruwweg vanaf het einde der Middeleeuwen tot aan het begin van de negentiende eeuw veranderen in een richting die we gewoonlijk aanduiden met ‘beschaving’. Hij brengt de geleidelijke verandering in maatschappelijke verboden en geboden in verband met veranderingen in maatschappelijk aangekweekte angsten en onlustgevoelens en met de zich wijzigende machtsverhoudingen tussen mensen onderling. Met de indamming van het geweld, een gevolg van de staatsvorming, kwam een aanwijsbare verandering tot stand in de psychische gesteldheid van de West-Europese mens. Commercialisering, industrialisering en andere processen maakten dat men steeds meer van elkaar afhankelijk werd, waardoor het belang van rekening houden met elkaar en zelfbeheersing in sociaal verkeer steeds duidelijker op de voorgrond trad.

Helaas lijkt het ‘belang’ van de Europese mens zich vooral te ontpoppen als een materieel belang en zijn sommigen alleen maar geïnteresseerd in etiquette voor zover het hun iets tastbaars oplevert. Iemand een plezier doen door hem hoffelijk te bejegenen lijkt minder interessant te worden naarmate die persoon minder voor je kan doen in maatschappelijk of financieel opzicht.

Wie kent m’n kont in Keulen? Die bejaarde mevrouw in de trein voor wie ik mijn koffertje niet opzijzet, kan me toch niets maken. Keurig in het pak zittende dames en heren, overdag voorkomend bezig met zakelijke relaties, legen hun volle autoasbak op de parkeerplaats, doen aan wildplassen buiten kantooruren, hebben geen tijd voor de verjaardag van hun beste vriend(in) en bouwen pal voor het uitzicht van hun buren een sauna.

Informalisering

Etiquetteregels verschillen per cultuur en zijn aan verandering onderhevig. In de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw zijn in Nederland en in de andere westerse landen de omgangsvormen sterk geïnformaliseerd. Tutoyeren of vousvoyeren is daar een goed voorbeeld van. Zo’n halve eeuw geleden tutoyeerde men alleen kinderen, zeer naaste familieleden in dezelfde leeftijdsgroep en intieme vrienden. Op kantoren sprak de baas zijn personeel aan met ‘u’ en met ‘mijnheer Blauw’ of ‘juffrouw Groen’; ‘werkvolk’ en lager personeel was ‘je’. De dienstbode werd aangesproken met haar voornaam, de tuinman of de arbeider met alleen zijn achternaam. Driekwart van de Nederlandse kinderen tutoyeert nu zijn ouders, vaak ook de grootouders, tantes en ooms, en ook in werksituaties is het vousvoyeren afgenomen.

Een ander voorbeeld is verbonden met geld. Als je in de jaren zestig veel geld verdiende of bezat, schreeuwde je dat niet van de daken, je sprak in gezelschap niet over geld en dat iets een uitverkoopje was, zei je zelfs niet tegen intimi. In de jaren tachtig ging men weer heel anders aankijken tegen maatschappelijk succes en het daarbij behorende inkomen. Inmiddels is het niet ongewoon dat men in vertrouwd gezelschap prijzen noemt, en het inkomen is evenmin nog een verboden onderwerp. Maar grenzen blijven altijd bestaan: over zwangerschap wordt niet meer geheimzinnig gedaan, maar hoe de conceptie in zijn werk ging, is nog steeds geen algemeen onderwerp van gesprek. De bevalling is een grensgeval; als daarvan gedetailleerd verslag wordt uitgebracht, gebeurt dat niet altijd tot vreugde van alle aanwezigen.

Codes

Over het algemeen zijn etiquetteregels dus heel praktisch en kunnen ze het sociale verkeer vergemakkelijken. Slechts enkele regels komen in feite neer op codes. Als we de ontwikkelingen enigszins vereenvoudigen, kunnen we stellen dat de behoefte van de Franse hofadel zich te blijven onderscheiden van de ‘gewone’ burgers – die zich in de achttiende eeuw inmiddels ook grote buitens en koetsen konden veroorloven – het ontstaan van onderscheidende omgangs- en gedragsregels (codes) stimuleerde. Vooral het gedoe met kleding, in de achttiende, negentiende eeuw een dagvulling voor velen, is terug te brengen tot het je willen onderscheiden van de onderliggende sociale klasse: een jacquet nooit na zonsondergang, ’s morgens een andere japon dan ’s middags, lange handschoenen of korte. Aangezien de adel een voorbeeldfunctie vervulde, nam de sociale klasse die tot adellijke kringen wilde doordringen, die gedragsregels en vooral -codes over.

Nog steeds gelden onderscheidende codes per sociale groepering. Clubs, sociëteiten, scholen, organisaties en bedrijven maar ook vriendenkringen en families hebben hun eigen codes. U leert ze kennen wanneer u deel gaat uitmaken van die groepering. U kunt er van tevoren naar informeren bij mensen die al tot die groepering behoren, maar zij zijn zich soms weinig bewust van de heersende codes. De ene club hangt samen van succesverhalen, bij de andere hoor je excentriek te zijn of een kei in tennissen. Bijna iedereen heeft wel ervaren hoe anders het kan toegaan in de familie van een vriend of bij je schoonfamilie. Hier wordt op zondag altijd gezamenlijk ontbeten, daar ontbijt iedereen wanneer het uitkomt. In de ene familie heerst een hechte familieband en valt niemand elkaar af, in de andere bekritiseert iedereen elkaar. Is jasje-dasje in bedrijf A normaal, in bedrijf B vragen ze spottend of je gaat trouwen. Op school X hoor je tot de jetset als je een bepaald merk schoenen draagt, op school Y draag je kleren uit de jaren vijftig.

Hoofdstuk 2

Basisregels voor sociaal verkeer

Onder invloed van de emancipatiebewegingen in de jaren zestig, meende men het te kunnen stellen zonder omgangsvormen. Eindelijk kon Nederland de geliefde dooddoener ‘Doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg’, rationaliseren. Etiquette was ouderwets en overbodig, je was vanzelf al aardig voor elkaar (flower power). Etiquette belemmerde mensen en kinderen in hun vrije ontplooiing – deze opvatting leidde onder meer tot de anti-autoritaire opvoeding. Etiquette was betuttelend en seksistisch: onder het mom van hoffelijkheid hield de man de vrouw eronder. Etiquette was schijnheilig: je hoorde elkaar de waarheid te zeggen en je moest jezelf zijn. En als je daar allemaal niet mee overweg kon, had je een training assertiviteit nodig om te leren dat anderen je moeten nemen zoals je bent.

In de loop van de jaren tachtig erkende men opnieuw het nut van omgangsvormen: men had weer behoefte aan houvast. Vooral in lastige situaties is het handig terug te kunnen vallen op regels, en, als die er niet zijn, om te weten wat je wel en niet kunt doen. Bovendien blijkt – men kan er niet omheen – dat mensen die zich soepel gedragen in alle mogelijke situaties, het op de een of andere manier verder schoppen dan anderen.

Maar de tijd heeft niet stilgestaan. De regels van vroeger voldoen in onze huidige maatschappij niet meer, juist omdat er in het patroon van normen en waarden zulke niet meer weg te denken verschuivingen hebben plaatsgevonden.

Etiquette is inmiddels veel meer een kwestie van gezond verstand geworden dan van regels. Maar de ouderwetse vuistregels gelden niettemin nog steeds: respecteer elkaar, beheers uw opwellingen, bewaak de grenzen, zowel die van uzelf als die van anderen want de vrijheid van de een houdt op waar die van de ander begint. Dus verplaats u in de ander, let goed op en taxeer mensen en situaties zodat u erop in kunt spelen en u op uw plaats bent in een telkens wisselende omgeving zonder een afgemeten of stijfouderwetse indruk te maken.

Aangenaam Deze verkorte vorm van Aangenaam met u kennis te maken is verouderd. In formele situaties zeggen we tegenwoordig als we aan elkaar worden voorgesteld niets, we knikken alleen en kijken de ander aan. Sommigen zeggen Hoe maakt u het? maar nodig is dat niet. In informele situaties kunnen we zoiets zeggen als Leuk met u kennis te maken (of: u te ontmoeten). Of: X had me al zoveel over u verteld en nu zie ik u ook eens!

Kennismaken en voorstellen.

Aangifte doen Wilt u aangifte doen van een misdrijf dan wendt u zich tot de politie. Twijfelt u of u de diefstal van bijvoorbeeld uw fiets wel of niet zult aangeven – Ik krijg hem toch niet terug – bedenk dan dat het veelvuldig niet melden van dit soort zaken het beleid uiteindelijk wel kan beïnvloeden.

Afspraak Houd u aan afspraken en kom op de afgesproken tijd. Zeg zo nodig een afspraak tijdig af. Verontschuldig u en noem de werkelijke reden (voor goede vrienden wat uitvoeriger dan voor zakenrelaties) of geef een aanvaardbare smoes. Maak een nieuwe afspraak. Uit weifelmoedigheid of laksheid stellen we het afzeggen van afspraken soms uit tot het laatste moment en daarmee maken we het nog erger. De formule Ik bel je zo snel mogelijk voor een nieuwe afspraak klinkt als een smoes om er onderuit te komen, tenzij u zegt wánneer u terugbelt, of waarom u onmogelijk op dit moment een andere afspraak kunt maken. Belt u af of verzet u een afspraak voor de tweede keer, dan moet u wel een heel goede reden kunnen geven. Doet u dat niet dan lijkt het op een afwijzing.

Bent u te vroeg, vul de resterende tijd op. Maak een wandelingetje of ga de krant lezen. Alleen bij zeer vertrouwde vrienden kunt u te vroeg aanbellen, mits u erop aandringt dat ze het zeggen als u echt niet gelegen komt.

Wordt u uitgenodigd om te komen eten, vraag hoe laat u wordt verwacht. Er wordt over het algemeen voor het eten een aperitief gedronken; het antwoord zal variëren van tegen vijf uur tot een uur of acht. Kom op een eetafspraak in ieder geval niet te vroeg, vooral niet bij een gezin met werkende ouders en kinderen.

(Te) Laat; Cultuurverschillen: Tijd.

Afval Gooi schillen of andere rommel nooit op de grond, ook al is de afvalbak in bijvoorbeeld de trein propvol. Houd afval bij u tot u een andere mogelijkheid ziet om het kwijt te raken.

Plaats afvalbakken en vuilniszakken zodanig dat niemand erover kan struikelen. Zorg ervoor dat het afval niet door de wind verspreid kan worden. Vuilnis op de stoep zetten lang voor de ophaaldienst komt, getuigt van asociaal gedrag. Het biedt een armoedige, troosteloze aanblik en het is onhygiënisch.

Auto, Hondenpoep, Zorgvuldigheid.

Anoniem Schenkt u een bedrag aan een goed doel of instelling dan kunt u vragen of men uw naam niet wil noemen. De gever wenst anoniem te blijven heet het dan. In alle andere gevallen – brieven, telefoontjes, klachten, hofmakerij – noemt een beschaafde afzender altijd zijn naam. Met Sinterklaas mag de gever ook anoniem blijven, maar alleen als het een cadeautje uit liefde is. Het is voorstelbaar dat degene die een misdaad aangeeft, uit angst voor represailles zijn naam liever niet noemt.

Assertiviteit In de jaren zeventig werd het woord assertiviteit ingevoerd om er geestelijke weerbaarheid mee aan te duiden, waarbij de nadruk werd gelegd op het op een beleefde doch gedecideerde manier je wensen kenbaar maken en je niet laten overdonderen. Een begrip werd het zogeheten principe van de kapotte grammofoonplaat; herhaal wat u wilt maar blijf beleefd: Nee, dank u wel, ik wil geen tegoedbon, ik wil mijn geld terug. Bevalt het eten in een restaurant u niet, zeg dan niet: Ober, ik geloof dat deze biefstuk een beetje droog is, het kan aan mij liggen… maar zou u… sorry hoor…, want dat is niet gedecideerd. Grote kans dat de ober u terechtwijst: U wilde hem toch doorbakken? Zeg evenmin: Ober, dit is een schoenzool! Hoe durft u! Geld terug! Ik wil onmiddellijk de baas spreken! Deze aanval dwingt de ober in de verdediging: Niets mee aan de hand, een mooi stuk vlees, nooit klachten over gehad. Zeg liever: Ober, het spijt me, deze biefstuk is oneetbaar.

Op zichzelf is assertiviteit een waardevolle vaardigheid. Helaas kwam in de loop der jaren het accent steeds meer te liggen op ‘opkomen voor jezelf’ en zo werden ook minder vriendelijke manieren onder de noemer assertiviteit gebracht. Bovendien verwachten sommige assertievelingen van hun medemensen dezelfde houding: Het is jouw probleem; als het je niet bevalt dan moet je het maar zeggen. In een volle trein halen zij bijvoorbeeld hun koffertje pas (met een chagrijnig gezicht) van een lege zitplaats tot iemand vraagt of hij daar mag zitten. Of ze laten rommel achter onder het motto: Wie zich eraan stoort moet het maar opruimen; ik heb er geen last van.

Klacht.

Auto Ook in het verkeer kan men zich hoffelijk gedragen: ruimte geven aan en rekening houden met anderen, zowel met andere automobilisten als met fietsers en voetgangers. Ogenschijnlijk beschaafde lieden ontpoppen zich soms als barbaren zodra ze eenmaal een stuur in handen hebben: ze scheuren de invoegstrook op, duwen medeweggebruikers uit hun baan, laten niemand invoegen, toeteren bij de minste aarzeling, snijden, schelden, belemmeren voetgangers bij het oversteken, parkeren op een plaats voor twee. Leeg de asbak van uw auto in een afvalbak en niet op een parkeerplaats of in de goot. Toeter niet, bij wijze van groet, bij het wegrijden.

Wanneer u met de auto bent en u wilt iemand de weg vragen, stap dan even uit; vergeet niet (uit haast) te bedanken.

Lift (auto).

Bedanken Het lijkt zo vanzelfsprekend om iemand te bedanken voor hulp of een cadeautje. In de praktijk blijkt echter dat mensen het nogal eens nalaten. Terwijl het zo eenvoudig is en nauwelijks tijd of moeite hoeft te kosten. Vaak is een kaartje, faxbericht of e-mail al voldoende: Hartelijk dank! Of: Wat een verrassing! Al is het maar om de andere partij te laten weten dat het boek, de informatie of wat dan ook op de juiste plaats is aangekomen. Nog aardiger is het natuurlijk om er een paar woorden aan toe te voegen, dat het goed van pas of mooi op tijd komt, dat je er al zoveel over hebt gehoord, of het meteen gaat gebruiken. Tijdgebrek is geen excuus voor achteloosheid. Maak u niet met een voorgedrukte kaart van een bedankje af; dat staat gemakzuchtig en die kaarten zijn bovendien meestal lelijk. Mondeling worden bedankjes weleens wat achteloos afgedaan. Bedankt! kunt u zeggen als de postbode een pakje aanreikt, maar niet als de buurman uw gazonnetje even ‘meeneemt’, omdat hij toch met de grasmaaier in de weer is. Dan mag uw erkentelijkheid wel in wat rijkere bewoordingen tot uitdrukking komen: Reuze bedankt, wat heerlijk; nu hoef ik dat niet meer te doen; wat een goed idee van je.

Bedank ook altijd in reactie op uitnodigingen met een briefje of telefoontje: Dank voor je uitnodiging; ik kom graag. Ook als u zich moet verontschuldigen, vergeet dan niet eerst te bedanken. Gaat het om invitaties van meer dan gemiddeld belang (groot feest, diner of logeerpartij), schrijf dan ook achteraf nog een bedankbriefje of bel op.

Natuurlijk bedankt u degene die de planten of de kat tijdens uw vakantie heeft verzorgd. Stuur in ieder geval een kaartje en geef hem of haar uit dankbaarheid iets uit het vakantieland of bloemen of iets lekkers; als het om één enkel keertje ging hoeft u niet meteen met cadeaus aan te komen. Goede vrienden en buren mogen best eens bij elkaar in het krijt staan: bied aan te zijner tijd voor hen hetzelfde te doen.

Bedank de mensen die op uw receptie waren voor hun aanwezigheid (en cadeau). Bedank na een sterfgeval de mensen die op de begrafenis of crematie waren, of die op een andere manier hun medeleven hebben betoond – dit kan overigens wel met een voorgedrukte kaart.

Wilt u iemand die veel voor u gedaan heeft (introductie bij iemand of iets, aanbeveling bij een sollicitatie, financieel bijgesprongen, kinderen opgevangen) met een cadeau verblijden, geef dan iets van meer allure dan een cd’tje of bloemetje. Is uw dank eigenlijk niet in materiële vorm uit te drukken (bent u bijvoorbeeld gered van de verdrinkingsdood), maar wilt u toch iets doen, dan is een sieraad met een inscriptie (datum) of een kunstwerk geschikt. U kunt ook vragen waarmee u de reddende engel een plezier zou kunnen doen. Vraag u van tevoren af of u hem niet beledigt met een cadeautje. Leg uit wat het probleem is: Ik zou u uit dank graag iets aanbieden, maar wil niet dat u het als een tegenprestatie ziet, want wat u voor me hebt gedaan is niet in geld uit te drukken.

Beledigen Wanneer u iemand onbedoeld beledigt, bied dan excuus aan en leg uit dat u zich onzorgvuldig hebt uitgedrukt. Beledigt u iemand opzettelijk, en krijgt u er spijt van, dan kunt u niet volstaan met sorry, u zult er een uitvoeriger excuus of gesprek aan moeten wijden. Beledigt iemand u uit onhandigheid, aanvaard dan het excuus. Kwetst iemand u willens en wetens, stel hem dan in de gelegenheid een en ander uit te leggen en excuus aan te bieden. Daarmee is de zaak niet ongedaan gemaakt; soms kost het enige tijd voor u weer op de oude voet met elkaar kunt omgaan.

Compliment We reageren vaak een beetje schutterig wanneer iemand ons een compliment maakt: Leuke jurk! Heerlijke soep! Wat regel jij zoiets toch snel! Een compliment is een soort cadeautje: bedank ervoor en accepteer het met vreugde: Dank je wel! Dat vind ik aardig van je om dat te zeggen. Blij dat het je smaakt! Met het quasi-bescheiden O, vind je? wijst u de spreker terecht en trekt u zijn beoordelingsbekwaamheid in twijfel: hij heeft er blijkbaar totaal geen verstand van, want die jurk is een vod en die soep smaakt naar niks. Negeer dubbelzinnige en onwelkome complimenten.

Conflict Soms leidt een verschil in opvattingen tot een conflict. Willen beiden de vriendschappelijke of zakelijke relatie voortzetten dan zullen ze elkaars standpunt dienen te respecteren. Vecht conflicten niet uit in bijzijn van derden.

Decorum Als u ligt te zonnen, in bad zit of nog in pyjama loopt en er komt onverwacht bezoek, of bijvoorbeeld een postbode of cvmonteur, trek dan iets aan. Aangekondigd bezoek ontvangt u nooit in badjas of halfnaakt. Ook al hebt u er zelf geen problemen mee dat anderen u geheel of gedeeltelijk ontkleed zien, de aanblik kan hen wel in verlegenheid brengen. Op het strand en in zwembaden is bijna (of helemaal) bloot gewoon, daarbuiten niet. Trek iets aan over uw zwembroek of badpak als u het strand verlaat, ook als u iets gaat eten. De Nederlandse kust kent officiële naaktstranden waar u geacht wordt naakt te zijn, en onofficiële waar u ook mag zitten mét kleren aan. Zoek in het laatste geval liever elders een plaatsje, men zou u van voyeurisme kunnen verdenken.

Wanneer iemands normbesef in de war raakt, spreken we van decorumverlies. Hij weet niet meer wat men wel of niet doet in gezelschap (vloeken, vieze woorden gebruiken, schelden, zich ongegeneerd krabben, boeren, winden laten en dergelijke, ongekleed op de gang of op straat lopen). Dit verschijnsel treedt wel op bij demente bejaarden, ze vallen als het ware terug tot het bewustzijn van jonge kinderen.

Deuren Houd bij het binnengaan van een ruimte de deur open voor degene die achter u aan komt. Tenzij u langer dan drie tellen moet wachten. Werp bij het binnengaan van warenhuizen, stations en andere openbare gebouwen een snelle blik over uw schouder om te zien of er iemand na u komt en voorkom dat de deur tegen hem aanklapt. Houdt iemand de deur voor u open, bedank dan eventueel met een knikje. Gaat u door een deur samen met een oudere persoon, een gast of een hiërarchisch hoger geplaatste, laat deze dan voorgaan terwijl u de deur openhoudt. Vrouwen gaan ook voor, tenzij ze erg jong zijn ten opzichte van de ander of een hiërar chisch veel lagere positie hebben. Wanneer een man en een vrouw een café of restaurant binnengaan, stapt de man als eerste naar binnen (om eventuele gevaren het hoofd te bieden!). Eenmaal binnen blijft hij zoveel mogelijk naast haar lopen.

Draaideuren, Trap, Voorgaan, Hofmakerij en nieuwe relatievormen: Hoffelijk.

Discretie Elkaars persoonlijke vrijheid respecteren betekent ook dat je discreet omgaat met elkaars brieven aan of van derden. Je leest de brieven van huisgenoten, vrienden of collega’s niet ongevraagd ook al liggen ze open en bloot op tafel. Evenmin open je de post die aan een ander is geadresseerd. In onze tijd geldt dit ook voor geë-mailde en gefaxte berichten die aan anderen zijn gericht. Ook op andere gebieden moeten we op elkaars discretie kunnen rekenen, zonder daar expliciet om te hoeven vragen. Wanneer u een vriend of een collega in een compromitterende situatie aantreft, vertelt u dat niet aan derden tenzij u wilt roddelen. Wilt u hem laten blijken dat hij op uw discretie kan rekenen, zeg dan op een geschikt moment iets van deze strekking: Het spijt me dat ik net binnenkwam toen, maar dat blijft natuurlijk tussen ons.

Soms is het niet eenvoudig omdat er een loyaliteitsconflict kan optreden. Gesteld dat u A, de partner van uw beste vriend(in), ‘betrapt’ met ene C, in innige omhelzing op het Station van Brussel. Wat nu? Moet u B, uw vriend(in), hiervan op de hoogte stellen? Verkeert hun huwelijk in een crisis? Meng u niet – zeker niet ongevraagd – in huwelijksproblemen, ook al voelt u zich solidair met een van de partners. U brandt natuurlijk van nieuwsgierigheid maar dat laten we even buiten beschouwing. Neem wel contact op met A. Er kan zich namelijk een buitengewoon pijnlijke situatie voordoen als u A en B samen tegenkomt, of als in een gesprek blijkt dat B denkt dat A op die bewuste dag samen met u op een beurs in Utrecht was. Leg A het probleem voor: Word ik geacht jou in Brussel gezien te hebben? Wat zeg ik als B mij vraagt of ik jou weleens met C heb gezien? Ik vraag het niet uit nieuwsgierigheid, (kom, kom) maar ik zit ermee in mijn maag. Kortom: Hoe moet ik ermee omgaan? En hoe gaat u ermee om als B rechtstreeks vraagt of u denkt dat A…? Ik heb geen idee. Waarom vraag je dat aan mij? Maar B blijft aandringen en is uw beste vriend(in)…

Er zijn geen regels voor zulke situaties. Eigenlijk zou B u er niet bij moeten betrekken, maar hij is kennelijk ongerust. Probeer een antwoord zo goed mogelijk te omzeilen en lukt dat niet, kom dan maar met de verpakte waarheid: Ik heb A weleens met iemand gezien, maar of dat nou iets te betekenen had, dat zou ik niet weten.

Wilt u zelf op andermans discretie kunnen rekenen, vraag dan of hij iets niet verder vertelt: Mag ik je vragen of dit tussen ons kan blijven?

Pijnlijke situaties, Roddelen.

Draaideuren In Nederland en België gaat de heer als eerste door de draaideur. Hij brengt de deur kalmpjes aan het draaien, stapt in en de vrouw volgt. Eenmaal binnengekomen houdt hij de deur vast zodat de dame achter hem rustig ‘uit kan stappen’. Ook in veel andere Europese landen is dit het gebruik: Duitsland, Engeland, Frankrijk, Joegoslavië, Oostenrijk en Zwitserland. In Griekenland, Italië, Noorwegen, Portugal, Spanje en de Verenigde Staten laat de heer de dame voorgaan, maar is het wel de heer die de deur in beweging brengt. In Denemarken en Zweden zijn beide manieren toegestaan.

Deuren.

Eerlijkheid In de jaren zestig gold eerlijkheid als hoogste goed. Men diende alles eerlijk te zeggen, en overal eerlijk voor uit te komen. Dat had tot gevolg dat goede vrienden elkaar ongevraagd commentaar gaven op van alles en nog wat. Niet zelden leidde dat tot scherpe confrontaties. Van lieverlee kwam men er weer achter dat eerlijkheid niet altijd iets goeds oplevert; ze kan ook zeer kwetsend zijn. Elkaar onverbloemd de waarheid zeggen, kán verhelderend werken maar een tactvolle formulering is meestal beter op haar plaats.

‘Zonder omgangsregels,’ schrijft Beatrijs Ritsema in Het belegerde ego, ‘zouden mensen elkaar aan de lopende band schofferen onder het mom van “de waarheid moet gezegd” en zou het begrip privacy zijn betekenis verliezen.’

Voor u iemand de waarheid gaat zeggen, dient u goed na te denken wat u gaat zeggen en waarom, en wat u ermee wilt bereiken. Wilt u ruzie maken, iets rechtzetten, iemand corrigeren of in zijn schulp zien kruipen, verwacht u excuses, genoegdoening of schadeloosstelling? Bedenk dat dé waarheid niet bestaat, het is uw waarheid die u wilt uitdragen. Bied de ander ruimte voor een weerwoord. Bent u degene die een ‘waarheid’ moet incasseren, laat de ander dan uitpraten (uitrazen); erken dat hij boos, beledigd, verdrietig of wraakzuchtig is. Probeer rustig te zeggen dat het u duidelijk is wat de ander dwarszit, vat de kern van zijn bezwaren zo goed mogelijk samen: Je vindt dus dat ik unfair heb gehandeld door… Zeg vervolgens dat het u spijt dat hij daar zo over inzit, dat het u een beetje overvalt (of dat u al merkte dat er iets was) en dat u er even over wilt nadenken. Spreek af wanneer u erop terugkomt en houd u daar ook aan.

Leugentje om bestwil.

Eufemismen In toenemende mate noemen we in Nederland de dingen bij hun naam, in de wetenschap dat een verzachtende uitdrukking (eufemisme) de zaak onbespreekbaar maakt. Akelige ziektes (kanker, aids), dingen die met seks en dood te maken hebben, lichamelijke verrichtingen (‘poep’ in plaats van ‘ontlasting’), worden onverbloemder benoemd dan twintig, dertig jaar geleden. Niettemin kunt u niet in ieder gezelschap voor geslachtsgemeenschap het woord ‘neuken’ gebruiken. Voor zover u het er al over moet hebben, gebruik dan ‘naar bed gaan met’ of een omschrijving: X is de minnaar, of minnares van Y, of: X en Y hebben een verhouding. In ‘snelle’-jongens-krentenbrood-stijl: X doet het met Y.

Excuus Zegt of doet u iets of laat u iets na waardoor iemand gehinderd wordt, dan biedt u excuses aan. Pardon! of Sorry! volstaat als u in een drukke straat, trein of winkel ergens langs wilt of zachtjes tegen iemand opbotst. Gebeurt er meer – er valt iets op de grond, er valt een deur voor iemands neus dicht, u staat op tenen – dan is een wat ruimer excuus op zijn plaats: Het spijt me (erg)! Laat me u even helpen.

Is de blunder aanzienlijk – u komt een halfuur te laat, kwetst iemand, vergeet iets mee te nemen – kom er dan later nog even op terug: Ik wou nog even zeggen hoe vervelend ik het vond dat… Er zijn mensen die na een gemaakte fout omstandig gaan uitleggen waardoor die fout is ontstaan, zonder expliciet Het spijt me te zeggen. Vooral functionarissen van dienstverlenende of overheidsinstanties maken zich daar schuldig aan. Een betaling wordt onjuist verwerkt, een formulier niet opgestuurd, en wat is de reactie als het ‘slachtoffer’ daarover belt: We zijn op een ander systeem overgegaan, of: We werken nu met postcodes, dus vandaar. Aan eerlijkheid ontbreekt het niet, maar wat er wel ontbreekt is het excuus.

Soms is een excuus niet voldoende, bijvoorbeeld wanneer u iets kapot hebt gemaakt of beschadigd. U dient dan voor vervanging te zorgen of de kosten te vergoeden (reparatie, stomen). Stuur meteen de volgende dag een bos bloemen met een excuusbrief en bel na twee weken een keer om te vragen of de kwestie al is opgelost.

Verontschuldigt iemand zich bij u, aanvaard de excuses dan en doe niet al te gewichtig over het voorval, ook al vindt u het vervelend: Gelukkig heb ik nog meer glazen in de kast, zo erg is dat niet.

Beledigen, Pijnlijke situaties.

Fiets Houd ook als fietser rekening met anderen: fietsers, voetgangers, automobilisten. Gun ze de ruimte en verander niet onaangekondigd van richting. Parkeer uw fiets zo dat hij anderen niet hindert: niet voor in- en uitgangen bijvoorbeeld.

Fluiten Volgens onze overgrootouders krijgen ‘meisjes die fluiten jongens met duiten’. Maar fluiten om iemands aandacht te trekken (in een café of op straat), wordt niet op prijs gesteld.

Formeel en informeel Onder vrienden en familieleden gedragen we ons anders – informeler – dan in het gezelschap van mensen met wie we vooral functioneel en zakelijk – formeel – te maken hebben. Dat verschil uit zich op een aantal terreinen, die allemaal te maken hebben met ‘afstand’ in de letterlijke en figuurlijke betekenis.

Aan een huiselijk dinertje springen we minder formeel met de tafelmanieren om dan tijdens een diner met een officieel en formeel karakter. Dat betekent niet dat we in de informele situatie de wellevendheid laten varen, maar wel dat we de regeltjes soepeler hanteren: we wijzen de gastvrouw of gastheer er bijvoorbeeld discreet op dat de wijnglazen leeg zijn; dat doen we niet als we zijn uitgenodigd door de president-directeur van de raad van bestuur van ons concern. We geven een goede vriendin een zoen (of twee) ter begroeting en de hypotheekadviseur een hand. We kleden ons voor een formele receptie in tenue de ville, voor het verjaardagsfeest van onze zwager (waarschijnlijk) in wat lossere kleding.

De figuurlijke afstand manifesteert zich bijvoorbeeld ook in ons taalgebruik: tegen een goede bekende zegt de directeur van een bankfiliaal iets als: Ik heb behoorlijk de pest in over dat gedoe met die metrolijn; tegen de wethouder die hij aan een diner ontmoet: Op het eerste gezicht juich ik de reorganisatie van de binnenstad niet toe. Ook het emotionele niveau van de gesprekken verschilt: met een vriend of vriendin praat de bezorgde moeder over het spijbelen van haar dochter. Met haar collega-accountant heeft ze het tijdens de lunch over het huidige onderwijs waarin van leerlingen volgens haar te veel zelfdiscipline wordt verwacht.

‘Formeel’ is geen absoluut begrip: de ene formele bijeenkomst is formeler dan de andere. Op een ontvangst op het paleis gedraagt iedereen zich vormelijker dan op de receptie van een groot bedrijf. Men houdt zich ten paleize stipt aan de etiquette: spreekt gedempt, is formeel gekleed, zit opvallend rechtop, schatert het niet plotseling uit, treedt niet in een verhitte discussie, verheft zijn stem niet, gaat niet ontspannen bij iemand op een stoelleuning zitten, neemt alleen een drankje of een hapje als het hem wordt aangeboden, zegt mevrouw en meneer. Kortom: keurig, vormelijk, afstandelijk en beheerst. Een bijeenkomst die als ‘informeel’ wordt aangeduid zit tussen ‘huiselijk’ en ‘formeel’ in; een smoking is evenmin de bedoeling als vrijetijdskleding. Het is trouwens een begrip dat nogal eens aanleiding geeft tot misverstanden. X noemt het dineetje informeel maar hoopt dat u in smoking of cocktailjurk verschijnt, Y noemt het net zo en hoopt dat u in spijkerpak komt. Twijfelt u, informeer dan naar wat men onder ‘informeel’ verstaat.

Persoonlijke vrijheid; Cultuurverschillen.

Gehandicapten Denk niet dat iemand die enigszins ongelukkig loopt, blind is of een spraakstoornis heeft, ook op andere gebieden minder ontwikkeld is. Help een gehandicapte niet ongevraagd, tenzij u ziet dat er ongelukken gebeuren. Bied uw hulp eerst aan. Zegt iemand dat hij het zelf afkan, reageer dan hoffelijk, en niet gepikeerd. Houd rekening met het wellicht tragere tempo en met de ruimte die iemand met een handicap nodig kan hebben. Sla niet aan het betuttelen, dat kan soms veel kwetsender zijn dan u misschien denkt, en met uw goede bedoelingen bereikt u dan het tegendeel van wat u wilde. Ga niet over het hoofd van iemand in een rolstoel een gesprek met een derde aan. Besteed geen overdreven aandacht aan iemands handicap, maar doe evenmin alsof de handicap niet bestaat. U kunt er best over praten, u merkt snel genoeg of de ander dat wel of niet wil. Dring niet aan, stel geen indiscrete vragen. Stel evenmin open-deur-vragen als Lastig zeker, hè? want daarop kunt u zelf het antwoord ook wel bedenken.

Geld Geld schijnt niet gelukkig te maken, maar het is wel handig. Tot in de jaren vijftig mocht je niet over geld praten, maar tegenwoordig rust er geen taboe meer op. Ook onderwerpen als inkomen, belasting, pensioenvoorziening, de prijs die u voor uw huis, uw auto of uw Picasso heeft betaald, mogen in vertrouwd gezelschap worden aangeroerd. Opscheppen over dure aanschaffen, reizen of liefhebberijen is echter niet gepast.

Geweld Dit onderwerp hoort in een boek over omgangsvormen nauwelijks thuis: wellevendheid en geweld liggen mijlenver uit elkaar. Niettemin is uitgaansgeweld helaas een actueel begrip geworden en ook de verbale agressie lijkt toegenomen, vooral in grote steden en in het verkeer. Wordt u daarmee geconfronteerd, loop door en zwijg. Door ertegenin te gaan, de woede van de ander te ontkennen of te weerleggen, wakkert u de agressie aan. Signaleert u als voorbijganger een vechtpartij of een overval dan verwacht niemand dat u uw eigen veiligheid riskeert door u erin te mengen. Maar het minste wat u als gewetensvol mens kunt doen is alarm slaan: bel het alarmnummer 112 via een mobiele telefoon of vanuit een cel, winkel of café; onthoud en noteer kentekens, gezichten, kleding, tijdstip en andere details; meld u als getuige.

Groeten en begroeten In noordelijker streken worden minder handen geschud dan in Frankrijk en Zuid-Europa. In Nederland geven we elkaar alleen een hand als we weten dat we langer met elkaar in gesprek blijven en niet als groet in het voorbijgaan. Onder goede vrienden en bekenden (collega’s) laten we het handen schudden zelfs vaak achterwege. Intimi kunnen elkaar omhelzen (en op de rug kloppen) met of zonder (lucht)kussen. Ook een handkus behoort tot de mogelijkheden. Hierbij behoren de lippen van de man de vrouwelijke hand trouwens niet te raken. In Nederland behoort de handkus niet tot de gebruikelijke begroetingen.

Een handdruk wordt gewisseld bij het voorstellen, in formele situaties wacht een jongere of minder belangrijke persoon tot de ander de hand uitsteekt. Winterhandschoenen gaan uit bij het handenschudden, dunne (dames)handschoenen mogen aan blijven.

Bij een begroeting moest een vrouw volgens de etiquette blijven zitten, tenzij de ander een oudere vrouw of een veel oudere heer, of een belangrijke persoon was. Tegenwoordig staan de meeste vrouwen echter wel op bij een begroeting, als uiting van de gelijkwaardige positie die ze in het maatschappelijk verkeer innemen. Een gastvrouw staat altijd op bij het verwelkomen van gasten. Volgens oude etiquetteregels neemt een man als hij een vrouw begroet niet het initiatief maar wacht tot zij haar hand uitsteekt. Meestal gaat een begroeting zo snel in haar werk, dat beiden tegelijkertijd hun hand uitsteken. Mannen begroeten andere volwassenen altijd staande, tenzij ze zelf gehandicapt zijn of hoogbejaard (maar ook dan staat een hoffelijke man meestal nog op).

Op straat en in openbare gelegenheden groeten we mensen die we kennen; oppervlakkig bekenden van wie u bijvoorbeeld de naam niet weet met een knikje en een glimlach. Mannen lichten hun hoed of pet. Eventueel zeggen we er iets bij, dat varieert van Goedemiddag! tot Dag! Ha! Hoi! Hallo! en daar steken we misschien onze hand bij op. Soms maken we een praatje met een bekende die we op straat of in de supermarkt tegenkomen, maar lang niet altijd. Is het een goede vriend dan wisselen we altijd wel een paar woorden, tenzij de één gehaast is: Ik moet om drie uur ergens zijn! en dan zwaai je even. Is het een kennis van een afstandje – ontmoet bij vrienden of in een werksituatie – dan blijft het meestal bij een neutrale groet met weinig oogcontact. Is het een kennis met wie we weinig contact (meer) hebben maar met wie we toch weleens praten, dan kan een kort praatje volgen op Hoe gaat het? Lang niet gezien. Reageert de ander met Prima! Met jou ook? en loopt hij zonder antwoord te verwachten door, dan geeft hij te kennen geen contact te willen.

Komen we in een gezelschap dan begroeten we volgens de regels eerst de hoogstgeplaatste en belangrijke mensen – onder hen eerst de vrouwen – en dan de anderen. We kunnen ons niet altijd aan die regel houden, als de aanwezigen zeer verspreid staan bijvoorbeeld, kunnen we de hiërarchie in de begroetingen moeilijk al heen en weer springend aanhouden. Bij binnenkomst in een kamer met min of meer bekenden kunnen we in het algemeen groeten, variërend van Goedenavond tot Hallo, gefeliciteerd allemaal! We kunnen ook een rondje maken en iedereen afzonderlijk begroeten, dat hangt af van de hoeveelheid mensen en van de situatie. De gastvrouw en gastheer begroeten we in ieder geval altijd persoonlijk en zo mogelijk als eersten. Hetzelfde geldt voor het weggaan, behalve dat we van hen als laatsten afscheid nemen.

Komen we binnen in een min of meer openbare ruimte (wachtkamer, winkel, garage, lift, kantoorruimte) dan groeten we met Goedemorgen, Goedemiddag of Goedenavond. In de supermarkt groeten we niet bij het binnenkomen, evenmin in een warenhuis of een groot bank- of postkantoor. In de trein doen we dat eigenlijk alleen in de kleinere compartimenten. In een tram of bus groeten we als we bij het in- of uitstappen langs de bestuurder komen.

Gaan we zitten op een bank in het park – op gepaste afstand van degene die er al zit – dan knikken of groeten we even. Wie zich neerzet op een vol terras of in een vol café, zegt niets, maar zet hij zich aan een tafeltje waar al anderen zitten, dan groet hij (na de vraag of de plaats vrij is). Zitten er maar een paar mensen en gaat u in hun buurt zitten, dan kunt u even knikken. U knikt ook even als u uw plaats bezet in schouwburg of concertgebouw. Verlaat postkantoor, bank, winkel of café met: Tot ziens of: Goedemiddag etcetera, of Prettige zondag! of: Dag mevrouw/meneer. Tegen mensen met wie we op voet van gelijkheid verkeren: vrienden, kennissen of personeel van een winkel waar u vaak komt, zeggen we informeel Dag! Ook in Nederland (in navolging van de VS) wensen steeds meer mensen elkaar Prettige avond! of Prettige dag (verder)! Dat bepaalt iedereen zelf.

Handdruk, Kussen, Opstaan.

Haar kammen Kam nooit uw haar in het openbaar en zeker niet als u aan tafel zit. Vrouwen die hun kapsel opnieuw willen opmaken, doen dat in de garderobe of wc-ruimte.

Hand reiken Het hoffelijke gebaar dat een man een vrouw de (rechter)hand reikt wanneer zij van een verhoging (bijvoorbeeld een treeplank) stapt, is ontstaan in een tijd dat vrouwen lange en wijde rokken droegen. Mag dat ouderwets lijken, we helpen nog steeds iemand ‘een handje’ als we het hem gemakkelijk willen maken en willen behoeden voor een misstap: ouderen, kinderen en ieder die door kleding of andere handicap (bagage, kinderwagentje) niet goed raad weet met een hoge of glibberige op- of afstap.

Handdruk De manier waarop iemand een hand geeft, leggen we soms uit als een uiting van zijn karakter: een zacht eitje geeft een slap handje, een eerlijke vent een stoere handdruk, een kakmadam steekt je uit de hoogte haar vingers toe. Dat waardeoordeel wordt echter geveld vanuit Nederlandse normen. In een aantal andere culturen geef je helemaal geen hand bij een ontmoeting, of je doet dat met een lichte handdruk, waarbij alleen de handpalmen elkaar raken. Zo worden Nederlanders ook geacht iemand aan te kijken bij een begroeting, terwijl dat in sommige andere culturen juist niet de gewoonte is. Wees dus voorzichtig met snelle conclusies. Geeft u iemand een hand, druk die dan kort (niet zwengelen) en niet té stevig. Kijk de ander goed aan en kijk niet terwijl u zijn hand nog vasthoudt alvast naar de persoon die naast hem zit of staat.

Kennismaken en voorstellen.

Handen Heb je koude handen? vroegen onze (over)grootouders als een jongen tijdens een gesprek zijn handen niet uit zijn zakken haalde. Hoewel kinderen niet zo streng aan dat regeltje worden gehouden, geldt het als onbeleefd als iemand in bepaalde situaties zijn handen in zijn zakken houdt. Het staat ontspannen maar het straalt ook een zekere onverschilligheid tegenover de gesprekspartner uit en sommige situaties laten dat niet toe.

Sommigen houden hun handen in hun zakken omdat ze niet weten waar ze ze anders moeten laten en dat maakt hen onzeker als ze bijvoorbeeld een zaal met mensen moeten toespreken; het wordt min of meer geaccepteerd in wat minder formele situaties. Sprekers gebruiken die houding ook bewust om een gemoedelijke sfeer te creëren. Eén hand losjes in de zak (meestal de linker) is als tussenoplossing een goed alternatief. Friemelen, trommelen, prutsen kan andere mensen bijzonder hinderen. Een spreker die zijn handen niet stil kan houden leidt daarmee de aandacht van het publiek af van zijn verhaal. Handen moeten er schoon en verzorgd (geknipte nagels, weggeduwde nagelriemen) uitzien; met of zonder nagellak is een kwestie van smaak.

Handen wassen Bent u naar de wc geweest, was dan uw handen. Misschien niet zozeer omwille van uw persoonlijke hygiëne, maar voor de mensen in uw omgeving. Vindt u een handdoek niet schoon genoeg, wapper uw handen dan droog of gebruik papier.

Wc.

Handschoenen De meeste mensen dragen handschoenen alleen nog tegen de kou of bij zeer formele gelegenheden. Evenals jassen, mutsen en dassen doen we ze binnenshuis uit, een aantal gevallen uitgezonderd. Vrouwen mogen als ze iemand een hand geven, heel dunne handschoenen (bijvoorbeeld ’s zomers) aanhouden. Dragen ze dikkere handschoenen dan trekken ze de rechter uit. Mannen trekken hun rechterhandschoen bij een handdruk over het algemeen uit.

Mensen die vanwege een handicap handschoenen dragen, kunnen die te allen tijde aanhouden.

Groeten en begroeten; Gezin: Trouwen; Kleding en uiterlijke verzorging: Gelegenheidskleding, Handschoenen.

Hondenpoep Een weldenkend mens moet wel tot de conclusie komen dat hondenpoep op stoepen en in plantsoenen slecht past in onze westerse opvattingen over hygiëne. Het merkwaardige is dat Nederlandse hondenbezitters die hun hond zijn behoefte laten doen op openbare plaatsen zeer laconiek reageren als iemand er iets van zegt: Kom, kom, zo vies is dat niet, mijn hond is een gezond beestje. Kortom, ze zouden het dus best kunnen opruimen (plastic zakje mee bij het uitlaten), zoals hondenliefhebbers in andere landen, bijvoorbeeld in de Verenigde Staten. Iemand die ontdekt dat hij hondenpoep aan zijn schoenen heeft als hij ergens op bezoek komt, voelt zich gegeneerd, hoewel hij er zelf geen schuld aan heeft. Overkomt het u, reinig dan onmiddellijk uw schoenen met wc-papier en verontschuldig u bij de gastheer of -vrouw.

Hoofddeksels Hoeden, petten en mutsen worden binnenshuis afgezet, tenzij iemands godsdienst dat anders voorschrijft. Ze blijven op in een winkel, openbare wachtruimte en eventueel in een café of snackbar. Vrouwen mogen hun hoed (niet hun muts of sjaal) binnenshuis ophouden, tenzij ze zelf ontvangen (op een receptie bijvoorbeeld). Sommigen dragen hun hoofddeksel niet zozeer als kledingstuk maar als kenmerkend attribuut en zetten hun hoed, muts of pet nergens af. Zet in een bioscoop of andere zaal hoed of muts in ieder geval af als hij het zicht op scherm of toneel belemmert voor mensen die achter u zitten.

Houding Vroeger golden strenge normen voor een correcte houding. Men stond en zat rechtop, sloeg zijn benen niet over elkaar (vrouwen deden dat al helemaal niet) en men leunde niet met zijn ellebogen op tafel. Wafel, wafel, elleboog van tafel! riepen opvoeders tegen kinderen. We bewegen ons tegenwoordig wat losser, we zitten en staan er wat meer ontspannen bij, maar nog steeds geldt dat iemand die onderuitgezakt in zijn stoel zit, de indruk wekt dat het gezelschap of het gesprek hem niet interesseert. Zo’n achteloze houding tijdens een zakelijke bijeenkomst (vergadering, sollicitatiegesprek) kan zelfs als arrogant worden uitgelegd. Wie er alert en correct bijzit of -staat drukt daarmee respect en aandacht voor zijn omgeving uit. Ellebogen op tafel mag, op voorwaarde dat het geen ‘hangen’ wordt. In formeel-zakelijke situaties kunnen de onderarmen op tafel rusten. Aan een cafétafel of bij het natafelen met vrienden zit men er nonchalanter bij dan tijdens min of meer formele gesprekken. Op tafel leunen tijdens het eten behoort in Nederland niet tot de goede tafelmanieren. Tijdens de conversatie leunen tegen een muur of pilaar is acceptabel onder intimi maar niet tijdens bijvoorbeeld zakelijke bijenkomsten. De normen wisselen per situatie.

Mimiek en houding dragen altijd een boodschap uit, ook al is de betrokkene zich daarvan niet altijd bewust. Wie voorover zittend met beide armen op het tafelblad leunt, laat belangstelling blijken voor zijn gesprekspartner. Maar als hij té dichtbij komt, kan deze zich geïntimideerd gaan voelen. Niet zelden gaat in zo’n situatie de aangesprokene als reactie juist een beetje achteruit zitten. Iemand die zich, bijvoorbeeld tijdens een feest, met zijn armen over elkaar geslagen opstelt, lijkt zich af te sluiten en contact af te weren. Op iemands tafel of bureau leunen wordt al snel opgevat als inbreuk of overschrijding van grenzen. Als een collega bijvoorbeeld aan zijn bureau zit, gaat u niet tegenover hem staan terwijl u met beide handen (of vuisten) op het blad leunt en uw hoofd dicht bij het zijne brengt – tenzij u beiden acteert in een mafiafilm. Ziet u in een restaurant bekenden en laat de situatie een kort gesprek toe, leun daarbij dan niet op hun tafeltje.

Cultuurverschillen.

Huisdieren Niet iedereen houdt van dieren of kan ertegen (allergie). Houd uw huisdier weg van bezoekers, of vraag uitdrukkelijk of ze bezwaar hebben tegen het rondkeutelende konijn (Niet aaien dan gaat-ie kotsen), de rondvliegende papegaai (Als Herman je aardig vindt doet hij je niks) of de over hun voeten kronkelende slang (Ze ís giftig, maar daar hebben we een middeltje tegen). Voorkom dat de buren last hebben van uw katten, kippen, hanen of honden. Als u een huisdier meeneemt naar buiten of als u op bezoek gaat, bent u verantwoordelijk voor zijn gedrag. Gaat u op bezoek, informeer dan of u uw hond wel kunt meenemen. Misschien vindt uw gastheer of gastvrouw het heel vervelend, of kunnen ze er niet tegen. Als ze zelf ook een huisdier hebben, kan het meebrengen van uw hond het huis van uw gastheer of -vrouw aardig op stelten zetten.

Bedenk dat u zelf met het dier vertrouwd bent maar anderen niet. Vooral hondenbezitters realiseren zich soms niet dat vooral kinderen doodsbang voor honden kunnen zijn. Hij doet je niks als je stil blijft staan is een twijfelachtig advies. Onopgevoede honden die tegen iedereen opspringen zijn hinderlijk en bedreigend – ook al is het als enthousiaste begroeting bedoeld. Er zijn baasjes die als hun hond een voorbijganger of bezoeker aanvalt, tot verweer aandragen dat het diens eigen schuld is: Wolfje is geschrokken, je had ook niet moeten niezen/opstaan/voorbijlopen, of: Tja, dat doet Babette nou altijd, ze heeft iets tegen groene jacks. Tegen zo’n gebrekkig denkvermogen is geen logica gewassen.

Hondenpoep.

Hulp Als u iemand wilt helpen, vraag dan eerst of hij of zij dat wil. Ongevraagde hulp wordt niet altijd in dank afgenomen. Maar als u ziet dat iemand voor u of naast u op de trap bijna struikelt, dan schiet u toe. Ook als u een moeder met kleine kinderen of wandelwagen ziet worstelen bij (draai)deuren of het in- of uitstappen van trein of bus kunt u meteen de helpende hand toesteken. Hoe u uw hulp aanbiedt hangt af van de persoon en de situatie. Dring uw hulp niet op; sommige mensen willen echt liever alles zelf opknappen. Vraag dan: Weet je zeker dat ik je nergens mee kan helpen? Denk er nog maar eens over. Ik doe het graag voor je.

Hulpvaardigheid kan soms bemoeizucht of nieuwsgierigheid lijken. Biedt u oprecht hulp aan wanneer iemand in nood verkeert, vraag dan niet indringend naar de achtergronden wanneer u merkt dat de ander daar niet graag iets over zegt.

Oudere mensen en gehandicapten reageren soms kribbig op aangeboden hulp; ze voelen zich betutteld of willen met rust gelaten worden. Toon begrip en dring niet aan.

Biedt iemand u hulp aan, aanvaard of weiger die dan vriendelijk – het is meestal goedbedoeld: Wat aardig, dank u wel, of: Nee dank u wel, het gaat heel goed zo. Vraagt u iemand om u te helpen met bijvoorbeeld een klusje in huis of het organiseren van iets of met een lening, formuleer uw vraag dan zo dat de ander de ruimte heeft om te weigeren en erover kan nadenken. Voel je niet verplicht. Zeg rustig nee, als het je niet uitkomt. Denk er even over na, ik bel je nog wel. Doet iemand uit vriendelijkheid iets voor u, bied dan niet meteen geld aan. Bedank uitvoerig, geef eventueel een cadeautje en vraag of de ander kosten heeft gemaakt of schade heeft geleden, en bied aan die te vergoeden.

Bedanken, Gehandicapten; Gezin: Cadeau geven.

Jas Als we bezoekers ontvangen, nemen we hun jas aan en hangen hem op. Als ze weggaan, kunnen we hen in hun jas helpen. Meestal helpt een man een vrouw in haar jas, maar omgekeerd komt ook voor als vriendschappelijk bedoeld gebaar. Helpt u iemand in zijn jas, stel u met de jas in de aanslag niet pal achter iemand op, maar rechts naast hem (dan ziet hij het armgat), en draai nadat hij de rechterarm in de mouw heeft gestoken mee naar links. Let erop dat u bij het aantrekken van uw jas anderen niet met de panden of mouwen om de oren slaat; passagiers die in een volle trein met veel misbaar hun jas aantrekken, richten nogal eens een ravage aan onder kranten lezende en brildragende medepassagiers.

Kauwgom Zodra u met anderen praat, doet u uw kauwgom weg. Leg het niet zonder meer op een schoteltje of in een asbak, wikkel er een papiertje om of gooi het in een afvalbak.

Kennismaken en voorstellen Raakt u op een feest of tijdens een congres met iemand aan de praat dan komt er een moment waarop een van beiden de hand uitsteekt – We hebben eigenlijk nog geen kennis gemaakt; ik ben X – degene die het inititatief neemt, noemt het eerst zijn naam. De ander luistert en noemt vervolgens zijn naam. Ook in andere situaties (bijvoorbeeld in de trein of het postkantoor) kunt u met iemand in gesprek komen, maar dan blijft het officiële kennismaken meestal achterwege.

Wordt u door een derde aan elkaar voorgesteld dan zijn er twee mogelijkheden. Of hij zegt: X heb jij Y al ontmoet? en noemt vervolgens uw beider namen. Of hij zegt alleen zoiets als: Kennen jullie elkaar al? en laat het namen noemen aan uzelf over. Probeer, om te voorkomen dat u de naam van de ander niet of verkeerd verstaat, niet tegelijkertijd iets te zeggen. Gebeurt dat toch, zeg dan: Ik heb uw naam niet goed verstaan – en in een moeite door – Ik ben X. Daarna is de ander weer aan de beurt. Articuleer uw naam goed. Verstaat u de andere naam niet, vraag dan of hij hem herhaalt. Dat is wellevender dan zijn naam even later verbasteren.

Stelt X u voor aan Y en noemt X uw naam, herhaal die dan niet. Zeg niets, of zeg dat u het leuk vindt Y nu eens te ontmoeten, dat u hem graag leert kennen omdat hij al zo’n oude vriend is van X, omdat hij net als u schelpen verzamelt et cetera.

Alleen een voornaam noemen is weinig informatief; er zijn zoveel Moniques en Peters. Het lijkt erg informeel, maar in feite houdt iemand zich op een enorme afstand door die geringe informatie.

Soms is het lastig om namen te onthouden, vooral als u achter elkaar kennismaakt met een aantal mensen. Probeer gezicht en naam in uw geheugen te prenten door hem even goed aan te kijken, neem er de tijd voor en maak pijlsnel een persoonlijke associatie Mike Bakker, lijkt op mijn buurman; Sandra Giessen, lang; Vic Wolders, wat ouder dan de rest…

Herkent iemand u wel maar kunt u hem niet ‘thuisbrengen’, zeg dat dan meteen, dat is minder pijnlijk dan het gesprek daarvoor moeten onderbreken als het al op gang is. Zeg na de begroeting zoiets: U moet me even helpen, waar hebben we elkaar laatst ook weer gezien? De ander zal de hint begrijpen en zijn naam noemen en de vorige gelegenheid waar u elkaar sprak. U kunt u ook verontschuldigen en zeggen dat uw geheugen u wel vaker in de steek laat als het gaat om namen bij gezichten. Krijgt u niet de gelegenheid naar de naam te vragen, haal u dan allerlei ‘decors’ voor de geest: in wiens gezelschap en/of tegen welke achtergrond hebt u dat hoofd eerder gezien? Kent u het via uw werk? Via de school van uw kinderen? Een winkel? Vrienden? De straat? Het voetbalveld? Is het uw tandarts? Dokter? Garagehouder?

Clichéformules als Aangenaam (kennis te maken) zijn uit de tijd. In formele situaties kunt u zeggen: Hoe maakt u het? Dit is geen vraag maar een formule: er volgt geen antwoord op. U kunt ook volstaan met de ander vriendelijk toe te knikken. Zeg in informele situaties iets als: Leuk om u eens te ontmoeten, of: U bent toch het zusje van Suze?, of: Ik heb veel over u gehoord. Dit laatste zou de ander kunnen verontrusten, maar u haalt de dreiging ervanaf met een aanvulling: U bent toch degene die alles van zeesterren weet? of: Jullie zijn toch ooit samen naar Sicilië geweest?

Bent u ergens voor het eerst en kent u vrijwel niemand, dan kunt u op iemand of op een groepje mensen afstappen: Ik ben X, van Taalcompany. Kies de persoon of personen uit: zien ze er toegankelijk uit? Staan ze zo geanimeerd met elkaar te praten dat ze een gesloten cirkel vormen, dan kunt u beter niet inbreken.

Stelt u twee mensen aan elkaar voor, stel dan de jongste voor aan de oudere, een man aan een vrouw (tenzij de vrouw twintig is en de man vijfenzeventig), een lager geplaatste aan een hoger geplaatste. Zo bijvoorbeeld: Meneer Hoog, mag ik u de zoon van meneer Boon even voorstellen? Jan Boon… meneer Hoog. Meneer Hoog heeft inmiddels vriendelijk geknikt als teken dat hij het buitengewoon op prijs stelt om kennis te maken met de zoon van meneer Boon, die hij al kent. Noem functie en hoedanigheden in zakelijke situaties: Jan Boon, onze manager buitenland. Vermeld in privésituaties de relatie: Janna Bruin, mijn schoonzusje, Sicco Zwart, we kennen elkaar nog van school.

Is er een duidelijk verschil in sociale status – u stelt bijvoorbeeld iemand voor aan de commissaris van de Koningin, of een jonge manager aan de president-directeur van een grote bank – dan stelt u de minder belangrijke voor aan de zeer belangrijke persoon. Bijvoorbeeld: Meneer Sonneberg, mag ik u mijn broer voorstellen. Is de vip een jaar of veertig en de ander tachtig, stel dan de jongere vip toch voor aan de oudere (gewone) sterveling, tenzij de jonge vip heel erg hoog is. Vroeger gold als regel dat de oudste, de belangrijkste of de vrouw als eerste de hand uitstak, de ander wachtte dat af – misschien schoot er slechts een knikje voor hem over! – en stak dan pas ook zijn hand uit. Tegenwoordig nemen we die regel alleen nog in acht bij zeer hooggeplaatste personen.

Toen de Amerikaanse president Clinton Amsterdam bezocht, luidde het onderschrift bij een krantenfoto: Clinton wordt voorgesteld aan de burgemeester van Amsterdam. Deze formulering klopt niet, want vanzelfsprekend wordt de burgemeester (lager in rang) voorgesteld aan de president. Om dat probleem – wie stel ik voor áán wie – te omzeilen kunt u zeggen: Gerda, Marike kennen jullie elkaar al? Vervolgens noemt u hun volledige namen waarbij de volgorde er niet meer toe doet, of u laat dat aan henzelf over terwijl ze elkaar een hand geven.

Handdruk.

Kennismakingsbezoek Er zijn allerlei kennismakingsbezoeken mogelijk: de wederzijdse ouders van een stel, de nieuwe buren, de baas en partner, een nieuwe medewerker en partner, de ouders van vriendjes van uw kinderen. Aangezien het bezoek niet in eerste instantie gebaseerd is op uitgesproken vriendschappelijke gevoelens kan het kort duren (een uurtje tot anderhalf uur). Wie wie uitnodigt, is bij ouders van grote of kleine kinderen geen punt, het is maar net hoe het uitkomt of wie het eerst vraagt: Komen jullie eens langs voor een kopje koffie of een borrel?

Gezin: Buren.

Klacht Bent u niet tevreden over de bejegening of over een artikel of reparatie, dan is het meestal het best om er eerst rustig over te praten met de betrokkenen. Blijf beleefd. Begin niet met beschuldigingen. Zeg dat er een probleem is, vraag hoe de ander denkt dat op te lossen. Misschien vraagt die wat u zelf voorstelt. Bewaar uw eisen en voorwaarden tot u het aanbod van de tegenpartij kent.

Naar (semi)-overheidsinstanties en grotere bedrijven kunt u beter een brief sturen. U kunt ook eerst bellen, waarschijnlijk krijgt u dan het advies uw klacht op schrift te zetten.

Assertiviteit, Klacht; Talige communicatie: Correspondentie.

Kloppen Klop kort op een gesloten deur voordat u een ruimte binnengaat. Kloppen is niet nodig bij het binnengaan van een grote zaal waar tientallen mensen werken. Klop ook op een dichte deur als u bij goede vrienden op bezoek bent. Thuis doet u dat over het algemeen niet, behalve wanneer u opgroeiende kinderen hebt, zij beginnen vanaf een jaar of twaalf ook recht te krijgen op dit soort privacy.

Werksituaties: Kloppen.

Kritiek Ongevraagde kritiek neemt men u meestal niet in dank af. Wanneer u iemand uw kritiek niet wilt onthouden – gevraagd of ongevraagd – verplaats u dan toch even in zijn positie en formuleer het zo dat hij er zich iets bij kan voorstellen; geef een voorbeeld. Geef de ander altijd de gelegenheid iets terug te zeggen of erover na te denken. Zorg dat er geen derden bij zijn. Laat hem in zijn waardigheid en bekritiseer niet zijn persoon, maar iets wat hij doet of vindt. Ga niet over tot de aanval. Stel een vraag. Opper de mogelijkheid dat u het bij het verkeerde eind hebt. Zeg dat u het moeilijk vindt om het onderwerp aan te roeren.

Bent u degene die kritiek moet incasseren, laat uw geprekspartner dan uitpraten, begin niet meteen ‘terug te slaan’, misschien heeft hij wel gelijk. Ik zal er eens over nadenken. Ik kom er nog wel op terug. Vraag of uw criticus een voorbeeld kan geven.

Eerlijkheid.

Kussen Omtrent het kussen als uiting van liefde mag iedereen zijn eigen inzichten hanteren, over de kus ter begroeting valt wel iets te zeggen, maar de meningen lopen nogal uiteen: wie kus je, wanneer, hoe en hoe vaak?

Het gekus ter begroeting of ten afscheid is in Nederland de laatste jaren sterk toegenomen. Je ziet volstrekt onbekenden die elkaar op een feestje of tijdens een televisieopname hebben ontmoet, elkaar kussen na afloop. Niet iedereen is daar enthousiast over. Een winkelier die we wekelijks of bijna dagelijks zien zoenen we ook niet, dus waarom de presentator van een talkshow wel? Omdat we willen laten zien hoe fantastisch en warm het contact was? In sommige kringen wordt meer gekust dan in andere en het kan ook afhangen van de situatie.

Hoe dan ook, aan u de beslissing of u het kussen beperkt tot enkele mensen onder bepaalde omstandigheden, of uitbreidt tot allen die u graag mag en met wie u goed overweg kunt, bij feest- en verjaardagen, met nieuwjaar en bij terugkeer van vakantie. Doorgaans zijn het naaste familieleden, goede vrienden en vriendinnen, en mannen en vrouwen die elkaar goed kennen, die kussen uitwisselen bij het begroeten. Ook heteroseksuele mannen kussen elkaar tegenwoordig vaak bij een begroeting.

Op welke wang richten we de eerste kus? Oefent u thuis: reik elkaar de rechterhand, geef er een licht rukje aan en als vanzelf gaat u een beetje naar links (de ander ook) en bereiken uw monden (of wangen) elkaars rechterwangen!

Er is geen regel voor het kussen te geven, het is een kwestie van mode en code. Vindt u drie kussen overdreven, zeg dan dat u het bij één kus laat, of bij twee. Is er sprake van dreigend fysiek overwicht van de ander, grijp de tegenstander dan bij de bovenarmen vast en houd hem of haar na de eerste of tweede zoen met dit toch alleszins hartelijke gebaar tegen. En als u er helemaal niet van gediend bent, houdt hem dan in het gareel door bij het handen schudden uw arm gestrekt te houden.

Personen die elkaar zéér welwillend gezind zijn, kunnen elkaar een kus op de mond geven. Ook hierover denken beide partijen soms verschillend: wilt u niet op uw mond worden gekust, keer de ander dan nadrukkelijk uw wang toe; eerst de rechter dan de linker.

Het luchtkussen of nepzoenen wint veld: druk terwijl u de ander omarmt of een hand geeft uw rechterwang tegen de rechterwang van de ander en maakt een kusgeluidje in de lucht, herhaal die handeling met de linkerwang.

Sommige mannen geven vrouwen een handkus. In Nederland wordt die gezien als ironisch, overdreven hoffelijk gebaar; in sommige andere landen geldt de handkus nog wel als serieuze hoffelijke begroeting.

(Te) Laat Komt u te laat op een afspraak maak dan uw verontschuldigingen. Noem de reden alleen als die geldig is. De gebruikelijke file of het zoeken naar een parkeerplaats zijn geen excuses want daarmee had u rekening moeten houden. Weet u van tevoren dat de kans bestaat dat u wat later komt, zeg dat dan (bijvoorbeeld als twee afspraken nauw op elkaar aansluiten). Houd een slag om de arm: Drie uur, kwart over drie ben ik bij je.

Cultuurverschillen: Tijd.

Leeftijd Vroeger mocht je vrouwen niet naar hun leeftijd vragen, er rustte bijna een taboe op dit onderwerp en een echte dame werkte zich dan ook koket waaierend onder het antwoord op die brutale vraag uit. We doen daar niet meer zo moeilijk over, maar we vragen een onbekende (man of vrouw) nog steeds niet zomaar naar zijn leeftijd. Dat mensen hun leeftijd zouden willen verbergen, heeft vaak te maken met ijdelheid: Bent u al zestig? Daar ziet u niet naar uit! en met de cultus Young is beautiful. Vroeger waren gedrag en kleding in zekere mate aan leeftijd gebonden. Tegenwoordig kan iemand zich gedragen en kleden hoe hij zelf wil. Niettemin kan een tachtigjarige in hippe kleren nog altijd rekenen op extra belangstelling. Grapjes over iemands leeftijd (jong of oud) zijn lang niet altijd welkom.

Lenen Wanneer u van iemand iets te leen vraagt, geef hem dan altijd ruimschoots de gelegenheid om dit te weigeren: Als je het liever niet doet moet je het zeggen, denk er maar even over na. Als u iets hebt beschadigd, zorgt u voor vervanging door een voorwerp van dezelfde kwaliteit.

Geef geleende voorwerpen terug in de oorspronkelijke staat, voor zover dat mogelijk is. Verontschuldig u voor eventuele krasjes of vlekjes. Aan gebruiksvoorwerpen kun je altijd wel zien dat ze gebruikt zijn, maar er zijn grenzen. Dat ligt anders bij boeken, cd’s of kleren, die geeft u ongeschonden terug.

Leent u iemands vakantiehuis, laat het dan in perfecte staat achter, ook al was het niet brandschoon toen u kwam. Vul de keuken-, kelder- en houtvoorraad aan, vervang of repareer de dingen die u kapot hebt gemaakt, laat een paar goede flessen wijn of bloemen voor de eigenaar achter of geef een ander cadeau. Vergeet niet tot tweemaal toe te bedanken. Leent u een auto, vul dan de tank tot de rand (informeer eventueel naar het soort benzine). Leent u een boot of camper, laat dan een volle watertank achter. Bied altijd aan gas en elektriciteit en andere onkosten te betalen. Laat geen vuil linnengoed achter, was het zelf, of laat dat doen, overleg met de eigenaar.

Als dank voor het gedurende geruime tijd uitlenen van een bromfiets, kinderwagen, boormachine en dergelijke, kunt u bij teruggave een boeket of een (zelfgebakken) taart overhandigen, of iets anders waarmee u de eigenaar een plezier doet en niet in verlegenheid brengt.

Maak bij geldleningen van vrienden duidelijke afspraken over hoe en wanneer ze het terug willen hebben. Vergeet niet hen te bedanken. Willen ze er (bij bedragen hoger dan honderd euro bijvoorbeeld) rente over hebben? Gaat het om ‘even voorschieten’ dan zal de ander een gebaar maken van ‘laat maar zitten’. Geef eventueel een cadeautje als u het geleende teruggeeft. Sommigen doen nogal nonchalant over ‘geleende’ tientjes of vijfentwintigjes; ze moeten zich er bij de zoveelste keer dat ze ‘geen geld bij zich hebben’, niet over verbazen dat hun collega’s of vrienden geërgerd rea geren.

Van gebruiksvoorwerpen die u uitleent, kunt u van tevoren bedenken dat ze er ‘gebruikter’ uitzien als u ze terugkrijgt. De rugzak is hier en daar licht verkleurd en op de vlakschuurmachine zitten een paar verfspatten. Wilt u dat voorkomen, leen die spullen dan niet uit.

Wilt u iets niet uitlenen, zeg dat dan eerlijk: Liever niet, dit is mijn lievelingsboek en dat wil ik bij de hand hebben, of: Ik weet dat je er heel voorzichtig mee zou zijn, maar het is me zo dierbaar dat ik het liever aan niemand uitleen.