OMROEPERS VAN OPROER

Van Piet Gerbrandy verscheen eerder

Weloverwogen en onopgemerkt (gedichten, 1996)
Nors en zonder haten (gedichten, 1999)
Boeken die ertoe doen; over klassieke literatuur (essays, 2000)
De zwijgende man is niet bitter (gedichten, 2001)
De mens is een dier dat kan denken. Een bloemlezing uit de Griekse en
Romeinse filosofie (2001)
Een steeneik op de rotsen (essays, 2003)
Drievuldig feilloos vals (gedichten, 2005)

Piet Gerbrandy

Omroepers van oproer

Breekijzers in taal

2006
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2006 Piet Gerbrandy

Omslagontwerp Melle Hammer

ISBN 9789025433024

978 90 254 2775 7

D/2006/0108/922

NUR 320

www.uitgeverijcontact.nl

www.boekenwereld.com

Voor mijn leerlingen

INHOUD

Voorwoord

 1. Hoe moet ik leven? Aristoteles en de dichter

 2. Is iedere generatie dommer dan de vorige? Het gelijk van Tacitus

 3. Geschiedde alles onder je blinde ogen. De Laaglandse hymnen van H.H. ter Balkt

 4. De dichter als bosrand. Over poëzie en geschiedenis

 5. Verwarrende verhalen en perverse argumentaties. Een recensie van de bijbel, hét publieksboek van 2005

 6. Honger naar woorden. De tijdloze urgentie van het boek Amos

 7. Ik ben niets dan omroeper van oproer. De overtuigingskracht van poëzie

 8. Erger dan adders en dan vuur: de vrouw. Bij Euripides gaat alles kapot

 9. Het wonder van de kunstmatigheid. De Idyllen van Theokritos

10. Bestaan. Maar. Ontbouwing van de wereld van Peter van Lier

11. Het onslechtbare dat ons omgeeft. Een pleidooi voor het sublieme

12. Het vallen van de muren. Mark Boog ontsnapt aan de zinloosheid

13. Onze zee. De Middellandse Zee als idee in Griekse en Latijnse literatuur

14. Een wereld van rotsen. Cesare Pavese en de chaos

15. De verlorenen. Een vertaling van The Lost Ones van Samuel Beckett

16. Een spin verstrikt in zijn net. Het labyrint van Paul Claes

17. Kille poëzie van Achterberg. De vergeefse zoektocht naar een oude liefde

18. Het gruis van oude metaforen. De Texaanse elegieën van H.C. ten Berge

19. Martialis’ aapje. De literaire wereld van Janus Pannonius

20. Oanwaaid en eigen. De rusteloze epiek van Tsjêbbe Hettinga

21. Op graven in den wind. Adriaan Roland Holst herlezen

22. Ek wortel elders. De klassieke kracht van Elisabeth Eybers

23. Breek dit huis af. De sloophamer van Tonnus Oosterhoff

24. Verdommen te verlammen. Hans Verhagen en de geest des tijds

25. Mesopotamië brandt. Denkers, zangers, huilers en clowns in de poëzie van de Lage Landen

26. Bemoediging verliet ons. Het ritme der overreding bij Steve Earle, George W. Bush en H.H. ter Balkt

27. Tochtig wrenschen, zelfverslensen. De sublieme taal van Willem Bilderdijk

28. Apen, dichters en lezers. Lauwereyns versus De Roder

29. Onwetendheid is leuk. Hoe het Nederlandse onderwijs doelbewust gemold wordt

Verantwoording en aantekeningen

Register van namen en begrippen

VOORWOORD

Kan taal de wereld veranderen? Is het woord een breekijzer dat deuren van paleizen ontwricht en vensters op nieuwe werkelijkheden opent? Of kunnen gedichten, redevoeringen, filosofische beschouwingen en romans alleen inbreken in de taal zelf, met slechts een marginaal effect op de wereld om ons heen? De macht van het woord is vaak overschat, vooral door hen die er dagelijks professioneel mee omgaan, maar in een samenleving die stijf staat van jargon, geleuter en reclame is het zinvol de effecten ervan te blijven onderzoeken.

De stukken die in dit boek zijn verzameld laten zien dat dichters, denkers en dictators onvermoeibaar pogen hun lezers en toehoorders te manipuleren, hetgeen soms uitstekend, soms alleen bij eerste kennismaking lukt. Met het breekijzer van analyse en kritiek wil ik teksten die verre van eenvoudig zijn openleggen, in de hoop erachter te komen hoe ze werken. Tevens vraag ik mij af welke taak de literatuur, en dan vooral de poëzie, nog heeft in een wereld die steeds oppervlakkiger lijkt te worden. De vraag hoe we moeten leven is immers belangrijker dan de vraag hoe we moeten schrijven.

Wie de taal, de literatuur en de wereld wil doorgronden, moet de traditie kennen. Meer dan ooit is het van belang de grote schrijvers uit het verleden te blijven lezen, van Homeros en Aristoteles tot Pavese en Beckett, van de Prediker en Euripides tot Bilderdijk en Roland Holst. Om te kunnen begrijpen hoe een man als George W. Bush erin slaagt een complete natie naar zijn hand zetten, moet men degelijk opgeleid zijn. Vandaar dat dit boek eindigt met een tirade tegen de afbraak van het Nederlands onderwijs.

Precies in het midden staat de vertaling van een verhaal van Samuel Beckett. Het zou opgevat kunnen worden als een twintigste-eeuwse versie van Dantes Inferno. Laat Beckett zien wat er gebeurt als je mensen opsluit in een taalloos universum? Of wil hij zeggen dat ook de zwartste hel een begin en een einde kent? Hoe dan ook kan iedere tocht naar de krochten van onze ziel, naar de oorsprongen van onze beschaving beschreven worden als een katabasis, een afdaling in het dodenrijk. In dit als een rondreis opgezette boek herleven de doden om hun bijval te betuigen aan de levenden die niet opgeven de humaniteit als een zinvol project te beschouwen. Het is een pleidooi voor warmbloedige, integere literatuur die een beroep doet op de creativiteit van de lezer.

Wanneer ik zeg dat literatuur integer moet zijn, doel ik vanzelfsprekend niet op braafheid, en al helemaal niet op autobiografisch gezever. Ik bedoel wel een literatuur die geschreven wordt met de totale inzet van de schrijver, een literatuur die wil inbreken in het brein van de lezer, die op zijn beurt het volste recht heeft de tekst die hem geraakt heeft open te breken. Een goede schrijver roept oproer om, om het woord van Lucebert te gebruiken, en het is aan de lezer, aan de criticus, maar ook aan de criticus van de criticus (want ook die is een schrijver), om te beoordelen of het de moeite waard is aan die roep gehoor te geven.

HOE MOET IK LEVEN?

Aristoteles en de dichter

De tweede vraag die een dichter zich dagelijks stelt, is: hoe moet ik schrijven? De dichter kan kiezen voor universele of specifieke, voor algemene of persoonlijke onderwerpen. Hij kan moeilijk of gemakkelijk schrijven, hij kan met een vooropgezet plan aan het werk gaan of zich laten meevoeren op de stroom van zijn associaties of inspiratie. Hij hanteert een strakke of vrije vorm, één stijlregister of juist een lappendeken van stijlen, verwijst naar voorgangers of probeert oorspronkelijk te zijn. Omdat het aantal mogelijkheden enorm is, zal de dichter – bewust of onbewust – criteria moeten hebben waarmee hij kan bepalen welke keuze de juiste is. Die criteria komen niet uit de lucht vallen, maar worden bepaald door de persoonlijkheid van de dichter, door de wijze waarop hij in het leven staat. Vandaar dat aan die tweede vraag altijd een eerste voorafgaat: hoe moet ik leven?

Dat literatuur en het leven iets met elkaar te maken hebben, zal niemand ontkennen. Vele theoretici hebben in de afgelopen eeuw betoogd dat iedere keuze die men in het leven, en dus ook in de literatuur maakt, een politieke is. Marxisten, structuralisten, feministen, poststructuralisten, aanhangers van Foucault, Lacan en Derrida, vertegenwoordigers van de meest exotische takken van de zogeheten Cultural Studies, allemaal gaan ze ervan uit dat wat je zegt cultureel bepaald is en de cultuur in stand houdt of ondermijnt. Een dichter die beweert dat hij niets anders nastreeft dan het maken van iets moois of authentieks, is naïef of doet alsof hij dat is. Elk gedicht is, of we dat nu leuk vinden of niet, een politiek statement.

In zijn scherpe, hier en daar zelfs hilarische boek After Theory (2003) heeft Terry Eagleton, hoogleraar Cultural Theory te Manchester, getracht op een rij te zetten wat alle theorie van de laatste decennia ons nu eigenlijk heeft opgeleverd. Zijn we niet terechtgekomen in een postmoderne aporie die het ons onmogelijk maakt nog een vuist te maken tegen wat we wetenschappelijk, moreel en esthetisch als onaanvaardbaar beschouwen? Heeft de theorie ons niet zo murw geslagen dat we niet meer durven te zeggen dat veel filosofen onzin uitkramen en een heleboel kunst gewoon slecht is? Het is verrassend dat Eagleton, die de verworvenheden van de theorie beslist au sérieux neemt, uiteindelijk vaststelt dat we nog het best te raden kunnen gaan bij Aristoteles, en bij Marx, die hij als een moderne Aristoteles beschouwt.

Hoezo Aristoteles? Er zijn verschillende redenen om hem te blijven lezen. In de eerste plaats staat hij aan het begin van de westerse wetenschappelijke traditie en is hij op alle terreinen die hij bestrijkt onthutsend grondig, en – althans waar de tekstoverlevering geen roet in het eten gooit – ook ongehoord helder. In de tweede plaats hanteert hij een methode die het vermogen heeft zichzelf ter discussie te stellen. In de derde plaats zijn Aristoteles’ theorieën altijd impliciet of expliciet ingebed in een maatschappelijke context. Aristoteles realiseert zich dat filosofie, wetenschap en literatuur een politieke omgeving veronderstellen. Dat hijzelf bepaalde blinde vlekken heeft, is onvermijdelijk, al kunnen we ons erover verbazen dat hij, als Noord-Griekse allochtoon, de Atheense situatie vaak als maatgevend lijkt te beschouwen.

Het loont de moeite te onderzoeken of het werk van Aristoteles kan helpen bij de beantwoording van de hierboven gestelde vragen: hoe moet ik leven? En: hoe moet ik schrijven? Deze beschouwing is geen overzicht van Aristoteles’ literatuuropvattingen, maar een poging mijn vermoedens op dat terrein te laten bevruchten door zijn ideeën. Aristoteles’ werk kan aangewend worden als heuristisch instrument, als instantie die controleert of de essentiële vragen wel zijn gesteld. Dat mijn antwoorden soms andere zijn dan die van Aristoteles, is niet erg.

In een beroemde passage uit het eerste boek van de Ethika Nikomacheia zegt Aristoteles dat de mens van nature een gemeenschapswezen is, een zôion politikon. Het einddoel van al het menselijk handelen is eudaimonia, een woord dat meestal vertaald wordt als ‘geluk’, maar eerder iets als ‘succesvol leven’ betekent. In geld verdienen is Aristoteles niet geïnteresseerd en handwerk beschouwt hij als iets minderwaardigs, vandaar dat hij bij het streven naar geluk drie benaderingen onderscheidt die geen van alle economisch van aard zijn. De meeste mensen willen in hun leven zoveel mogelijk genieten; een tweede, politiek georiënteerde groep is uit op aanzien; en de derde levensvorm is gewijd aan studie. Filosoof als hij is, geeft Aristoteles de voorkeur aan de derde benadering, maar zonder genot en aanzien te verketteren. Ook van het filosoferen kan men immers genieten, terwijl een verstandig mens altijd ook politiek actief is en geen bezwaar heeft tegen een goede reputatie. Aristoteles benadrukt dat geluk niet een toestand of eigenschap is, maar een activiteit. Hetzelfde geldt voor inzicht en wijsheid: denken is een handeling. Wijsheid heeft geen zin als je er niets mee doet.

‘Alle mensen streven van nature naar kennis’, aldus de openingszin van de Metafysica. Omdat de mens zich van het dier onderscheidt door zijn denkvermogen, en omdat er in de wetenschappen een hiërarchie bestaat waarin de meest abstracte onderwerpen het hoogst worden aangeslagen, is de mens die zich bezighoudt met de meest theoretische kennis degene die zich het best ontplooit. Een arts staat in deze rangorde hoger dan een verpleger, een theoreticus van de geneeskunde hoger dan een arts, en een wetenschapsfilosoof hoger dan die theoreticus. ‘Beschouwelijke activiteit is de hoogste activiteit’: ze is het meest bestendig, het meest eerzaam en levert het meeste genot op.

Betekent dat nu ook dat de filosoof een weltfremde asceet is, die zich terugtrekt om nog slechts aandacht te besteden aan wiskunde, logica en ontologie? Dat is niet het geval. De denker heeft zijn positie te danken aan de samenleving waarvan hij deel uitmaakt, en alleen wie zich actief inzet voor het bestuur van zijn polis maakt terecht aanspraak op het predikaat staatsburger. Een effectief en rechtvaardig bestuur kan de omstandigheden scheppen waardoor zoveel mogelijk mensen zich kunnen wijden aan de filosofie. Daarom moet de filosoof niet alleen streven naar sophia – theoretische kennis van het hoogste niveau – maar ook naar phronêsis, de praktische kennis die hem ertoe in staat stelt een succesvol maatschappelijk leven te leiden. Deze phronêsis veronderstelt ook moreel besef.

Nu is literatuur niet hetzelfde als filosofie, maken we tegenwoordig niet meer het rigide onderscheid tussen lichaam en ziel, laat staan dat we daarin een hiërarchie aanbrengen, en zijn er sinds Nietzsche, Freud en de moderne neurologie nogal wat gaten geschoten in ons geloof in de rede en het bewustzijn. Toch denk ik dat Aristoteles gelijk heeft als hij zegt dat het een voorrecht is je leven te mogen wijden aan reflectie, en dat je als tegenprestatie de verplichting hebt de samenleving die je daartoe in staat stelt, te dienen. Dat betekent niet automatisch dat je politieke ambten moet bekleden, wel dat je je bewust bent van de maatschappelijke consequenties van je werk. Een intellectueel, of hij nu wetenschapsman, journalist of dichter is, heeft tot taak het maatschappelijk debat te voeden. Daarmee is tot op zekere hoogte de vraag beantwoord hoe ik als dichter moet leven.

Hoe moet ik schrijven? Plato, die met enige overdrijving de grondlegger van de totalitaire staat genoemd mag worden, zag geen heil in literatuur. Aristoteles, kennelijk een liefhebber van Homeros en de Atheense tragedies, schreef, misschien als reactie op de standpunten van zijn leermeester, het korte en onvoltooide boek Over literatuur, veelal vertaald onder de titel Poëtica. Aristoteles’ analyse van epos en tragedie wordt ingeleid met een beschouwing over het wezen van literatuur en een theorie over genres. Duidelijk is dat zijn literaire voorkeur uitgaat naar de tragedies van Sophokles en Euripides.

Bij het beoordelen van de vraag of een bepaalde tekst tot de literatuur gerekend moet worden, doet het er weinig toe of hij wel of niet een metrum heeft. Veel belangrijker is het om na te gaan of de tekst een vorm van uitbeelding (mimêsis) behelst. Het onderscheid tussen proza en poëzie is minder relevant dan de mate van fictionaliteit. Aangezien epos en tragedie handelingen van mensen uitbeelden, behoren ze tot de poëzie, terwijl het leerdicht eerder een wetenschappelijke tekst genoemd moet worden. Het is niet de taak van de dichter te spreken van gebeurtenissen die hebben plaatsgevonden, ‘maar van dingen die zodanig zijn dat ze zouden kunnen gebeuren, ik bedoel: van wat mogelijk is volgens de waarschijnlijkheid of noodzakelijkheid. (…) Daarom is poëzie ook filosofischer en serieuzer dan geschiedschrijving, want de poëzie heeft veeleer het algemene tot onderwerp, de geschiedschrijver het bijzondere.’ Uitgaande van de gedachte dat lyrische dichters reageren op wat hun persoonlijk is overkomen, kan Aristoteles de lyriek niet tot de literatuur rekenen: ze zou niet fictioneel zijn.

Aristoteles’ genretheorie is tijdgebonden. Tegenwoordig gaan we ervan uit dat zelfs de meest individuele expressie van de meeste individuele emotie fictioneel is, omdat geen dichter kan instaan voor de authenticiteit van zijn uitingen. Bovendien maken we niet meer zo’n scherp onderscheid tussen geschiedschrijving, wetenschap en literaire fictie. Dat betekent echter niet dat Aristoteles’ letterkundige inzichten onbruikbaar zijn.

Het begrip mimêsis is nog steeds een vruchtbaar uitgangspunt bij het denken over literatuur. Of je nu een roman, een toneelstuk, een essay of een gedicht schrijft, je construeert altijd – bewust of onbewust – een spreker, een persona. Op zijn beurt probeert de lezer naar de stem van de auteur te luisteren en vormt hij zich een beeld van de spreker. Daarom kun je zeggen dat niet alleen een roman of een tragedie zich van karakters bedient, maar ook ieder gedicht, en zelfs ieder wetenschappelijk artikel. Volgens Aristoteles beleven mensen van nature plezier aan uitbeelden, dat ook een pedagogische functie heeft.

De ziel van de tragedie is de plot (mythos), zegt Aristoteles, dat wil zeggen dat het verhaal kop en staart heeft en consistent in elkaar zit. Het handelingsverloop moet zodanig zijn dat de toeschouwer betrokken raakt bij de personages en bij het zien van hun lot vrees en medelijden voelt. Ook deze begrippen kunnen toegepast worden op gedichten. Ieder gedicht heeft een structuur die bepalend is voor onze perceptie van de inhoud: dat is de mythos. En als het goed is voelt de lezer zich betrokken bij de spreker, wiens wederwaardigheden hem met vrees en medelijden vervullen. Op poëticaal niveau kan de lezer meeleven met ’s dichters pogingen het gedicht niet te laten mislukken, en verdriet hebben als dat toch gebeurd is – en moet niet elk gedicht in zekere zin als mislukt beschouwd worden?

Als de uitgangspunten van Aristoteles op politiek, moreel en poëticaal gebied valide zijn, kunnen ze ook gebruikt worden om na te gaan of een gedicht geslaagd is. Ik wil dat proberen aan de hand van een gedicht uit de kleine, ter gelegenheid van Gedichtendag 2005 verschenen bundel het bezit van een ruïne van Gerrit Kouwenaar. Het luidt zo:

Als er geen oorlog is is men geborgen, huizen

zijn woonachtiger dan greppels sluiers asters, wit

eet alleen, alleen het zwart moet men vasten

men tafelt oneven in zomers als deze, doden

ontleven in andere oorden, eten in woorden

sneeuwt hongerwinters zolang men vlees moet lezen

men kan de telefoon alarmeren, in pillen uittreden

men kan oneindig zijn om zich te verkleinen

buiten op pleinen dreigt vallende stilte, binnen

steeds zachter haarstrelen, nergens is onweer –

Het is geen eenvoudig gedicht, toch is het mogelijk er iets over te zeggen. Het gedicht ziet er regelmatig uit en is cyclisch opgebouwd. De mythos begint immers met een mededeling over geborgenheid in tijden van vrede, terwijl ook de laatste strofe zich expliciet binnenshuis afspeelt op een moment van geringe turbulentie. De cyclische structuur wordt ook gemarkeerd door de overeenkomst tussen de adjectieven ‘oneven’ in de eerste regel van de tweede strofe, en ‘oneindig’ in de laatste regel van de derde. Kouwenaar houdt dus rekening met onze behoefte aan orde in de chaos van het bestaan. Dat blijkt ook uit klankherhalingen, zoals in ‘oneindig’, ‘verkleinen’ en ‘pleinen’, die een associatief verband aangaan en daardoor een indruk van coherentie wekken.

De spreker is een oudere man of vrouw, die kennelijk de hongerwinter heeft meegemaakt en zich in een vredige stad druk maakt om oorlog in andere delen van de wereld. Dat maakt hem of haar (voor de handigheid: hem) sympathiek, temeer daar het herhaalde gebruik van ‘men’ suggereert dat hij zich betrokken voelt bij de rest van de mensheid. Al even sympathiek is de wrange humor waarmee hij het leed van de oorlogsslachtoffers contrasteert met de bijna absurde verworvenheden van de welvaartsstaat: bij ons kan een bejaarde op elk uur van de dag een alarmnummer bellen, en aan het eind kan hij om euthanasie vragen (r. 7). Kortom, zijn woorden doen ons vrezen voor en medelijden hebben met hen ‘die ontleven in andere oorden’, maar laten ons ook meeleven met de oude man die in zijn eentje zit te eten.

Daarmee heb ik het gedicht nog lang niet volledig geïnterpreteerd, maar ik stel wel vast dat de mythos in een aantal opzichten consistent is en dat de karakters voldoen aan de eis dat ze de betrokkenheid van de lezer activeren. Bovendien kwijt de dichter zich van zijn politieke taak door een complex van actuele problemen aan de orde te stellen. Ten slotte appelleert het gedicht, juist doordat het raadselachtig is en de inventiviteit van de lezer prikkelt, aan diens intellectuele vermogens. Denken is prettig en bevredigend, zelfs als er uiteindelijk geen volledige oplossing komt:

Mensen zijn voor het eerst begonnen met filosoferen omdat ze zich verwonderden. (…) Wie zich verwondert en vragen stelt is van mening dat hij onwetend is – daarom is ook iemand die van mythen houdt in zekere zin een filosoof, want mythen bestaan uit wonderlijke voorvallen. Als mensen dus met filosoferen begonnen om aan hun onwetendheid te ontsnappen, streefden ze klaarblijkelijk naar kennis om het weten, niet om er gebruik van te maken.

Het is de combinatie van denklust, maatschappelijke betrokkenheid en literaire analyse die Aristoteles tot de ideale vriend van de moderne dichter maakt.

IS IEDERE GENERATIE DOMMER DAN DE VORIGE?

Het gelijk van Tacitus

Vroeger was alles beter, dat is algemeen bekend. De eerste mensen leefden als goden, hoefden nooit te werken, bleven hun hele leven gezond en stierven vredig in bed. ‘Oogsten gaf de aarde, die het graan schenkt, uit zichzelf, goedgeefs en overvloedig; zij genoten van hun voedsel in vrede, ongestoord, genietend van hun grote welvaart,’ aldus de dichter Hesiodos, die in de achtste eeuw voor Christus moest vaststellen dat het hollend achteruitging met de wereld. Het gouden geslacht werd opgevolgd door een zilveren generatie, die al van minder allooi was, waarna het bronzen geslacht zich exclusief ging bezighouden met oorlog en zo zichzelf uitroeide. Daarna kwamen de helden en halfgoden die vochten bij Thebe en Troje, die door Hesiodos worden beschouwd als rechtvaardiger en beter dan de generatie vóór hen: kennelijk zijn er tijdens de onherroepelijke neergang ook oplevingen mogelijk. Maar nu heerst het ijzeren geslacht, dat gekweld wordt door verdriet en ellende. Deze mensen zijn bij hun geboorte al ten dode opgeschreven, en binnenkort zal Zeus hen verdelgen, want ze kennen geen fatsoen meer:

Wie eden houdt, het recht betracht, het goede doet

zal geen waardering krijgen; juist de bruut, de man

die kwaad doet, zal in tel zijn en het rechtsgeding

wordt met de vuist beslecht. Er zal geen schroom meer zijn;

de minste zal de meerdere doen struikelen,

hem vals beschuldigen, het staven met een meineed!

Hesiodos’ gemopper doet denken aan dat van de oudoom van Gerard Reve, die het tempo doeloe als volgt typeert:

toen was nog niets voorgoed bedorven:

inlanders wisten hun plaats, je hoorde niet van onruststokers.

De mensen waren aardig, hadden iets over voor elkaar.

Er was nog echte hartelijkheid, en liefde.

Opmerkelijk is dat de morele verontwaardiging van zowel Hesiodos als Reve gepaard gaat met een fantasie over vredige welvaart in het verleden. Ze zouden het misschien niet toegeven, maar onbewust moeten ze vermoed hebben dat de moraal pas na het vreten komt. Alleen wie geen materiële zorgen heeft, kan het zich veroorloven een goed mens te zijn – en dan is het vaak al te laat. Waarmee niet gezegd is dat materiële overvloed automatisch tot een ethisch paradijs leidt.

In de Oudheid was Hesiodos zeker niet de enige die een permanente neergang van de menselijke beschaving dacht waar te nemen. De mythe van de vier of vijf mensengeslachten lezen we ook bij Vergilius en Ovidius, en de homerische held Nestor verveelt zijn aanzienlijk jongere strijdmakkers herhaaldelijk met opschepperij over de mannen uit zijn jeugd. Maar er zijn ook altijd optimistische geluiden geweest. Plato was misschien niet de meest vooruitstrevende denker die men zich kan voorstellen, hij geloofde wel degelijk dat de wereld verbeterd kon worden. Interessanter zijn de opvattingen van Epikouros, schitterend onder woorden gebracht in het leerdicht van Lucretius. Epikouros gaat uit van een chaotisch, uit atomen bestaand universum, waarin volstrekt toevallig de mens is ontstaan, die door een moeizaam proces van trial and error zijn weg heeft gevonden. Het enige wat de mens nog van een gelukkig leven scheidt, is zijn angst voor de dood en de goden, en het is de filosofie die hem daarvan kan verlossen.

Ook Vergilius gelooft, hoe somber hij van nature ook is, in een wederkomst van het Gouden Tijdperk, en wel heel spoedig. Onder de strakke leiding van keizer Augustus zullen materiële welvaart en moreel besef weer hersteld worden. Broers zullen elkaar niet meer treffen op het slagveld, boeren zullen niet meer van hun land verdreven worden, tempels worden opgeknapt en de literatuur zal bloeien. Een generatie later is dat optimisme echter verdwenen. In Rome worden boeken verbrand en de door en door cynische Ovidius wordt verbannen naar een achterlijke badplaats in Roemenië.

Het valt op dat in alle discussies die in de Oudheid over vooruitgang of verval werden gevoerd, de jeugd geen speciale rol werd toegekend: het kind zoals wij dat kennen bestaat misschien pas een eeuw of twee. Kleine kinderen golden in Griekenland en Rome als onvolledige mensen, meisjes trouwden zodra ze geslachtsrijp waren en jongens werden klaargestoomd voor hun latere functies. Subculturen van jongeren bestonden niet, laat staan dat opstandige pubers of adolescenten om verandering riepen. Voordat ze op dat idee konden komen, waren ze allang ingekapseld door het systeem.

Dat betekent echter niet dat er niet fundamenteel werd nagedacht over opvoeding en onderwijs. Hesiodos zou zijn leerdicht niet geschreven hebben als hij niet gedacht had dat het zinvol was kennis door te geven, Homeros’ epische gedichten werden nog eeuwen beschouwd als bron van waardevolle levenslessen. Griekse jongetjes leerden lezen en schrijven, worstelen en zingen, maar voortgezet en hoger onderwijs bestonden niet. Via de relaties van vader vond men zijn weg. De sociale mobiliteit was dan ook gering. Dat veranderde in de vijfde eeuw voor Christus, toen allerlei economische en sociale factoren in verschillende Griekse stadstaten democratiseringsbewegingen op gang brachten en rondreizende docenten, sofisten genaamd, tegen flinke bedragen cursussen welsprekendheid en dialectiek gingen aanbieden. Weliswaar moest je geld en tijd hebben om hiervan gebruik te kunnen maken, een aristocratische afkomst was niet langer een voorwaarde om invloed te verwerven.

Hoewel Sokrates en zijn deftige leerling Plato met lede ogen aanzagen hoe allerhande patjepeeërs de Atheense volksvergadering naar hun hand zetten, konden zij niet voorkomen dat de sofistische scholing uitgroeide tot een vorm van hoger onderwijs met een duidelijk herkenbaar curriculum. Plato en Aristoteles zetten er hun eigen scholen tegenover, zodat er vanaf de vierde eeuw ruwweg twee typen hoger onderwijs bestonden: aan de ene kant de vooral beschouwelijk ingestelde universiteiten van de filosofen, aan de andere kant de meer op maatschappelijk succes gerichte retorenscholen. Toen de democratisch bestuurde steden door koningen als Alexander waren veroverd, was er weliswaar geen behoefte meer aan vlammende politieke welsprekendheid, maar handhaafde de retorenschool zich als instituut dat fatsoenlijke burgers opleidde tot beschaafde Grieken, of ze nu in Alexandrië, Antiochië, Athene, Syracuse of Marseille woonden.

In de tweede eeuw voor Christus lijfden de Romeinen een groot deel van de Griekse wereld in bij hun rijk. Ze begrepen welke voordelen het Griekse onderwijs bood, maar oerconservatief als ze waren, vreesden ze ook dat het hun voorvaderlijke normen en waarden zou kunnen ondermijnen. Met een typerende dubbele moraal werden Griekse filosofen en retoren naar Rome gehaald om de elite te onderrichten – in het Grieks welteverstaan, om te voorkomen dat ook het lagere volk er zijn voordeel mee zou doen. Maar het bloed kroop waar het niet gaan kon, want Cicero (106-43), zelf een man die als eerste van zijn familie tot de hoogste ambten wist door te dringen (tot het laatst toe werd hij door zijn vijanden als parvenu gekarakteriseerd), pleitte onomwonden voor filosofisch en retorisch onderricht in het Latijn. Juist om te voorkomen dat de edele welsprekendheid zou worden bezoedeld door machtshongerig tuig, achtte hij de koppeling tussen moraalfilosofie, poëzie, staatsrecht en retorica essentieel. Eenmaal tot de elite doorgedrongen, zat hij er niet op te wachten dat anderen daarin eveneens zouden slagen.

Toen Augustus zijn dictatuur had gevestigd (27 voor Christus), paste de cultuur zich aan. Filosofen, die in Rome altijd dichter bij de politiek hadden gestaan dan in Griekenland, trokken zich terug, de literatuur verstarde, maar de retorenscholen bloeiden als nooit tevoren. De gewijzigde politieke verhoudingen maakten een grotere sociale mobiliteit mogelijk, hoewel er van democratische instituties geen sprake meer was. De retorenschool bleek het middel om door te dringen tot bestuurlijke functies. Vanzelfsprekend was de training niet gericht op universele intellectuele vorming en open debatten, maar werden de studenten meesters in de vernietigende aanklacht, de gluiperige insinuatie, het flitsende praatje en de kruiperige lofzang.

Algauw signaleert de vakliteratuur dat er met het onderwijs iets grondig mis is. De eerste die erover fulmineert is de vader van de filosoof Seneca, die op ruim negentigjarige leeftijd een serie boeken over beroemde redenaars publiceert. De jeugd van tegenwoordig, aldus Seneca senior, kan niets meer onthouden en probeert vooral snel te scoren met gewiekste oneliners. Een halve eeuw later maakt Quintilianus, hoogleraar welsprekendheid onder Vespasianus, Titus en Domitianus, zich nog steeds druk over dezelfde uitwassen. Op foute scholen worden de studenten getraind in effectbejag, zonder dat er een degelijke bodem van kennis en inzicht onder zit. In dezelfde tijd schrijft Tacitus een dialoog over het verval van de welsprekendheid, en ook het vermaarde Griekse traktaat Over het sublieme (overgeleverd op naam van Longinus) constateert dat de wansmaak regeert.

Dat deze vier schrijvers – en ze zijn niet de enige – geen reactionaire zuur-pruimen waren, maar goeddeels gelijk hadden, is evident voor iedereen die kennisneemt van de literatuur van de eerste eeuw. Zelden is er meer kitsch geproduceerd dan in die periode. Belangrijker is echter de vraag hoe zij de neergang verklaarden en welke oplossing ze ervoor hadden. Om te beginnen: het ging hun niet om de welsprekendheid alleen, want die beschouwden zij slechts als symptomatisch voor wat er in de rest van de samenleving aan de hand was. De een na de ander wijt het verval van de retorica aan een algehele zedelijke verloedering, die op haar beurt wordt verklaard uit de ongehoorde toename van luxe in de afgelopen eeuw. Ik citeer Quintilianus:

We hebben de jongste kinderen meteen al verzwakt met genietingen. Die weke opvoeding die wij toegeeflijkheid noemen breekt alle spierkracht van lichaam en geest. Wat zal hij die in purperen pakjes rondkruipt, later als volwassene niet begeren? De eerste woordjes kan hij nog niet uitbrengen, maar ‘scharlakenverf’ begrijpt hij al, en hij zeurt om peperdure kleertjes. Wij vormen hun smaakpapillen nog voordat hun tong kan spreken. (…) Onze vriendinnetjes, onze maîtresses zien zij; ieder diner galmt van onwelvoeglijke liedjes, dingen die te schandelijk zijn om over te praten kunnen zij aanschouwen. Hieruit ontstaat gewenning, daaruit karakter.

Longinus zegt het zo: ‘De geldhonger waaraan wij allemaal ziekelijk en onverzadelijk lijden, en de jacht naar genot maken slaven van ons.’ Nadat de rijkdom en de weelde onze huizen zijn binnengedrongen,

worden hebzucht, ijdelheid en luxe geboren, rasechte kinderen van hun ouders. En laat je ook deze nakomelingen van de rijkdom de volwassenheid bereiken, dan duurt het niet lang of zij verwekken onverbiddelijke heersers in de ziel: zelfoverschatting, wetteloosheid en onbeschaamdheid.

Met deze naar bigot conservatisme riekende tirade reageert Longinus op een verklaring die minstens zo plausibel is, namelijk dat de armoede van de literatuur veroorzaakt wordt door een gebrek aan democratische vrijheden. ‘De vrijheid, zo heet het, is in staat om de verbeelding van grote geesten te laten gedijen, hen aan te moedigen en tegelijk de eerzucht in hen te wekken om het tegen de ander op te nemen in wedijver om de eerste plaats.’ Maar wij zijn van jongsaf aan gewend aan een verdiende slavernij, hetgeen ons maakt tot niets meer dan ‘formidabele mooipraters’. Ook Tacitus denkt dat het verval van de welsprekendheid te maken heeft met de politieke situatie. De retorica bloeit in perioden van politieke chaos: laten we blij zijn, lijkt hij te zeggen, dat een strenge keizer de orde handhaaft, dan nemen we het bedroevende peil van de retorica voor lief. In hoeverre Tacitus hier ironisch is, is al eeuwen onderwerp van wetenschappelijke discussie.

Anders dan Quintilianus en Longinus maakt Tacitus echter een rigoureus onderscheid tussen poëzie en de hogere literaire genres aan de ene, en welsprekendheid aan de andere kant. Dat de retorica ten prooi is gevallen aan baantjesjagers en ouders die hun kinderen zo snel mogelijk aan een diploma willen helpen, betekent niet dat er geen goede literatuur gemaakt zou kunnen worden. De ware dichter trekt zich terug op zijn landgoed om in de luwte aan grootse tragedies te kunnen werken. De voornaamste spreker in Tacitus’ dialoog, Curiatius Maternus, bewijst met zijn Cato, een drama over radicaal verzet tegen de dictatuur van Caesar, dat ook poëzie maatschappelijk relevant, ja zelfs explosief kan zijn.

Tacitus’ snijdende faillietverklaring van de retorica had uiteraard geen enkel effect. Een vermogend senator kan het zich immers veroorloven in een otium cum dignitate meesterwerken te schrijven, de gewone man wil hogerop. Tot aan het eind van de Oudheid bleef de structuur van het retorisch curriculum dan ook grotendeels ongewijzigd, totdat Goten, Vandalen, Franken en Longobarden het Romeinse Rijk overnamen. Als er ooit een onderwijssysteem is geweest dat op geen enkele manier inspeelde op de veranderende behoeften van zijn tijd, was het wel de klassieke retorenschool, die niet in de gaten had dat de wereld waaruit ze voortkwam, allang niet meer bestond.

Wat kunnen wij leren uit de pedagogische beschouwingen van de Oudheid? In de eerste plaats constateren we dat de gedachte als zou de mensheid met iedere generatie dommer en slechter worden, al in de oudste westerse literatuur voorkomt, en daarna nooit is weg geweest. Tegelijkertijd – en dat wordt minder vaak gezien – waren er ook altijd optimisten die in vooruitgang geloofden. In de tweede plaats wordt vanaf de eerste eeuw voor Christus steevast verondersteld dat wansmaak en oppervlakkigheid het gevolg zijn van een slecht karakter, dat weer veroorzaakt wordt door overdreven luxe. Ook dat is een vermoeden dat we tegenwoordig vaak tegenkomen. Of er nu een kern van waarheid in schuilt of niet, zo gesteld is het in ieder geval een grove simplificatie. Natuurlijk is een groot deel van onze jongeren belachelijk vermogend en tot in de grond verwend, maar dat betekent niet dat ze geen gevoel voor het Ware, het Goede en het Schone zouden hebben.

In de derde plaats geloof ik dat het de moeite loont die dialoog van Tacitus opnieuw te bestuderen. Een eerlijke samenleving, zo suggereert hij, bestaat bij de gratie van een open debat, dat gevoerd dient te worden door hoogopgeleide, welbespraakte mensen. Zulke mensen zijn er niet vanzelf, die moeten worden gekneed door rechtschapen docenten die hun vak beheersen. Maar aangezien zo’n samenleving in Tacitus’ tijd niet meer bestond – en ook Tacitus vraagt zich af of die er überhaupt ooit geweest was – heeft het voor de meeste mensen weinig zin zich te bekwamen in iets wat ze niet nodig zullen hebben. Als je met een paar smerige trucjes een baan kunt krijgen, waarom zou je dan Euripides, Plato en Cicero gaan lezen?

Een van de problemen van het huidige onderwijs is dat diepgang niet loont. Op scholen wordt weliswaar gedebatteerd, maar veelal aan de hand van voorgekauwde stellingen die iedere sukkel van het web kan plukken. Als je daarmee je examen kunt halen, waarom je dan verdiepen in de argumentatieleer die formeel verplicht is op havo en vwo? Bovendien, zelfs als je erin slaagt na grondige studie een maatschappelijk probleem uitputtend te analyseren, dan nog is de kans groot dat de vermaledijde instituties, de snelle jongens op de departementen, de mannen van de bonusregelingen of de fundamentalistische wereldleiders glimlachend al je argumenten terzijde schuiven. Wie het onderwijs wil hervormen, moet eerst de wereld veranderen – maar daarvoor moet je eerst het onderwijs hervormen.

Misschien is daarom, ook voor gefrustreerde jongeren met talent, de omweg van Maternus een optie. Trek je terug uit de ratrace en schep kunstwerken die erin hakken zonder expliciet te zijn, schrijf manifesten die dieper doordacht en poëtischer geformuleerd zijn dan de Europese grondwet, laat zien dat de wereld geen bedrijf is, maar een leerschool, een broedplaats of een atelier. En vergeet even dat Maternus door keizer Domitianus uit de weg werd geruimd.

GESCHIEDDE ALLES ONDER JE BLINDE OGEN

De Laaglandse hymnen van H.H. ter Balkt

‘Dazen beklommen het oog, hartsvangers de hersens’, zo vertelt ons Augustus Anijs, een van de heteroniemen waarvan H.H. ter Balkt zich zo nu en dan bedient. Dit motto bij het derde deel van de Laaglandse hymnen, dat de twintigste eeuw bestrijkt, stelt een sombere diagnose. Een daas is een steekvlieg of een gek. Een hartsvanger – het woord is afgeleid van ‘hert’, niet van ‘hart’ – is een jachtmes. Zowel ogen als hersens worden aangevallen, met als gevolg dat we ziende blind zijn geworden en niet meer helder kunnen nadenken. De tweede helft van het citaat kan grammaticaal ook zo worden opgevat, dat ‘hartsvangers’ het predikaat is en ‘de hersens’ subject. In dat geval heeft het brein het hart te pakken genomen, heeft denken hartstocht gesmoord. Deze laatste interpretatie vindt steun in het tweede motto: ‘Bijtend koude eeuw kwam’. Hoe dan ook is het goed mis.

Wie leert ons zien? Zijn de zieners niet altijd degenen die met een hogere vorm van blindheid behept zijn, zij die door de verwarrende verschijnselen heenkijken en inzicht hebben in de onderliggende structuren? De blinde Homeros zag met zijn geestesoog hoe Achilleus met open ogen zijn noodlot tegemoet ging, en hij schreef een verzameling hymnen voor de Olympische goden. Weten is gezien hebben, zo leert zelfs de etymologie van het woord ‘weten’ (Sanskrit ‘veda’, Grieks ‘oida’, Latijn ‘uidi’, Gotisch ‘witan’), zien gaat aan weten vooraf. Maar wie eenmaal weet kan het zich veroorloven wat er niet toe doet over het hoofd te zien. De Laaglandse hymnen getuigen van een homerische blindheid (40):

De blindheid is bij je ook als je ziet en zo

zie je soms in een stadscentrum op een dag

in de zomer of herfst de stammen in ’t bos

of de wateren van het moeras dat daar blonk

of lag, lang vóór de stenen. Iets regeert je,

het is de blindheid in het bloed, het is in

de sissende zweep die je niet hoort, niet ziet,

het is de stap om de straathoek, klauw

en snavel onhoorbaar boven je suizend. Roof is

in de zachtmoedigheid, oorlog gaat schuil

vóór en achter de vrede. Berkenstammen rijzen

bij klaarlichte dag of nacht op het plein, niet

te zien voor de verblinden, en de zienden

verschrikken zij als het koude oog in de zeis.

Het is een gecompliceerd gedicht, niet in de laatste plaats omdat het een sonnet is dat geen sonnet wil zijn. Het gedicht valt immers uiteen in vier volzinnen, die echter niet geheel corresponderen met de vier strofen. Er is nauwelijks sprake van eindrijm: ‘niet’ (r. 12) rijmt veelzeggend op ‘ziet’ (r. 7) en assoneert met ‘zienden’ (r. 13), ‘rijzen’ (r. 11) klinkt door in ‘zeis (r. 14). Verder kan gewezen worden op alliteratie (bijvoorbeeld ‘blindheid – bloed’, r. 6) en assonantie (‘suizend – schuil’, r. 9-10). De eerste witregel markeert geen belangrijke breuk in de betekenis, maar zorgt er wel voor dat ‘blonk’ benadrukt wordt en dat in de regels 4 en 5 ‘of’ het eerste woord is. Door het enjambement na ‘klauw’ wordt een zekere spanning opgeroepen, als in een macabere thriller. De derde witregel lijkt geen inhoudelijke functie te hebben. Tot zover de vorm. Maar wat staat er nu eigenlijk?

De eerste zin vertelt hoe je soms op klaarlichte dag midden in de stad ineens kunt zien wat daar gestaan of gelegen heeft voordat de huizen en straten er waren: een bos of moeras. Het begin van de zin is echter meerduidig. Ik zie twee mogelijke interpretaties. Ten eerste zou er kunnen staan dat wie om zich heen kijkt blind is, omdat hij de geschiedenis van wat hij waarneemt niet ziet. In dat geval is het zien in ‘ziet’ visueel, terwijl het in ‘zie’ (r. 2) om het geestesoog gaat. Als we echter aannemen dat het beide keren een inzicht in plaats van een zintuiglijke ervaring betreft, moeten we aannemen dat ‘blindheid’ niet slaat op het onvermogen het verleden te zien, maar op een gebrek aan inzicht dat zelfs blijft voortbestaan wanneer we de verschijnselen en hun geschiedenis doorgronden.

Dat is in ieder geval wat er in de tweede volzin gebeurt, waar de ziener uit de eerste zin beschreven wordt als een wezen dat door duistere instincten en angsten geregeerd wordt. Hoe geciviliseerd we ook lijken, we blijven, zelfs als we inzicht hebben in wie we vroeger waren, redeloze beesten, hulpeloze prooien van opzwepende hormonen, in hinderlaag liggende vijanden en wilde dieren. De voorlopige conclusie staat in het eerste terzet – wat dat betreft wijkt Ter Balkt niet eens zo heel ver af van de conventies van het sonnet: we lijken in een vredige omgeving te leven, maar onder de oppervlakte dreigt geweld. Sterker nog, we kunnen het ons permitteren zachtmoedig te zijn doordat we anderen uitbuiten; dat is althans mijn verklaring van ‘Roof is / in de zachtmoedigheid’.

In de laatste zin herneemt Ter Balkt de bewering uit de eerste. Het is een procédé dat hij vaak toepast: veel Laaglandse hymnen lijken halverwege opnieuw te beginnen, bijna altijd met herhaling van enkele kernwoorden. In die herhaling worden bepaalde details verder uitgewerkt en tot hun consequentie gevoerd. Zo ook hier. De stammen uit de eerste strofe worden gepreciseerd als berkenstammen, ‘zomer of herfst’ vindt zijn parallel in ‘klaarlichte dag of nacht’ (ook dit wekt de indruk nauwkeuriger te zijn), ‘stadscentrum’ wordt specifiek ‘plein’. De ‘verblinden’ zijn zij die alleen maar rondkijken, zonder inzicht. De zienden uit de eerste strofe blijken hun visioen te moeten bekopen met angst. Het betreft hier niet alleen de dierlijke angst uit r. 5-9, maar ook een doodsangst, omdat het geziene het besef brengt dat alles voorbijgaat.

Ik ben wat uitvoeriger bij dit gedicht blijven stilstaan, omdat het kenmerkend is voor de manier waarop Ter Balkt zijn Laaglandse hymnen heeft gestructureerd, maar ook omdat het iets zegt over zijn taakopvatting als dichter en over zijn visie op de geschiedenis van de Lage Landen. Om met het eerste te beginnen, Ter Balkt schrijft sonnetten die, hoewel ze op het eerste gezicht niet die indruk wekken, stevig in elkaar zitten. Vaak is de gedachtegang heel duidelijk aan te geven, maar de stappen daarin vallen meestal net niet samen met de strofen. In dat opzicht doet Ter Balkts werkwijze denken aan solo’s van jazzmuzikanten uit het swing-tijdperk, zoals die van Billie Holiday en Lester Young. Zij respecteerden het gegeven akkoordenschema wel, maar lieten hun melodielijnen vaak zo verlopen dat de strakke maatstructuur van het nummer werd verdoezeld (solisten uit het tijdperk van de bebop en hardbop, zoals Charlie Parker en John Coltrane, gingen daarin veel verder). Kortom, Ter Balkt laat het sonnet wringen, maar maakt het niet kapot.

De structuur van woordherhaling, herneming van een thema of verhaallijn, en soms een regelrecht cyclische opbouw, mag misschien in verband gebracht worden met Ter Balkts visie op de geschiedenis. Voor deze dichter is het verleden nooit voorbij, het bevindt zich, als je maar goed kijkt, altijd onder handbereik, en sommige gebeurtenissen blijven zich herhalen. We schieten niets op. Maar de sonnetten zijn geen van alle echt cyclisch, in die zin dat aan het eind van het gedicht alles weer op zijn pootjes terechtkomt. Het slot is meestal erger dan het begin, zoals ook het verloop van de geschiedenis niet gezien kan worden als een ontwikkeling ten goede. De taak van de dichter is die van ziener, of liever: van eenoog in het land der blinden. Misschien is het niet toevallig dat Ter Balkt een liefhebber is van het werk van de eenogige Oswald von Wolkenstein.

Bij de Laaglandse hymnen vallen drie typen gedichten te onderscheiden. Het meest voorkomende type is dat van de geschiedenisles, of het historiestuk, om een term uit de beeldende kunst te gebruiken. Het gaat hier om gedichten die een bepaalde historische gebeurtenis met grote nauwkeurigheid oproepen, soms compleet met vermelding van de bronnen, meestal met een verklarende aantekening van ’s dichters tamme kraai Corvus Corone achter in de bundel. Een aanzienlijk deel van deze gedichten kan gerekend worden tot het genre van de ecphrasis, het beschrijven van een kunstwerk; de eerste passage uit de westerse literatuur waarin dat gebeurt is de uitvoerige evocatie van het schild van Achilleus in de Ilias. In een heel enkel geval moet het historiestuk zonder meer als allegorie worden opgevat.

Tot de historiestukken reken ik bijvoorbeeld ‘Klokbekervolken en trechterbekervolken’ (9), dat aan de hand van grafgiften een overzicht geeft van verschillende volken die in Drenthe gewoond hebben, en een gedicht over de zeventiende-eeuwse vrijdenker Adriaan Koerbagh (105). Een ecphrasis is bijvoorbeeld ‘Het puttertje (Carel Fabritius)’ (100) of ‘Rivierlandschap met vier bomen’ (93, over een schilderij van Hercules Seghers). Helemaal allegorisch is ‘De Armada’ (77): ‘Soms steekt, ergens op het windstille meer / van je leven, storm op en de Armada vaart / tegen je uit.’

Een tweede type gedichten behandelt geen specifieke historische personen of gebeurtenissen, maar exemplarische. Fraaie voorbeelden hiervan zijn ‘Terugkeer van de pelgrim’ (26) en het hilarische ‘Dolende toernooiridder’ (27), over een born loser die zich blijmoedig heeft neergelegd bij zijn sneue carrière: ‘Ik kan magnifiek vallen’.

Het derde type wordt gevormd door gedichten die geen historische gebeurtenis tot onderwerp hebben, maar door verwijzing naar iets uit het verleden toch aanspraak maken op een plaats in de reeks. Het hierboven geciteerde ‘De blindheid’ is zo’n gedicht. Buitengewoon teder is ‘In ieder leven komt de haringkaker maar soms komt de haringkaker vroeg’ (32), dat een vrijpartij in de openlucht beschrijft. Omdat het haringkaken, dat hier een metafoor voor rampspoed is, omstreeks 1380 werd uitgevonden, staat het gedicht tussen sonnetten over Van den vos Reynaerde (30) en Jan zonder Vrees (33).

De grenzen tussen de drie typen zijn overigens niet strak te trekken, alleen al omdat Ter Balkt zelf een groot deel van de twintigste eeuw bewust heeft meegemaakt, waardoor vooral de gedichten in Laaglandse hymnen III eerder een persoonlijk dan een documentair karakter hebben. Daar komt bij dat Ter Balkt graag gebruik maakt van anachronismen, hetgeen weer samenhangt met zijn visie op de geschiedenis als proces waarvan de mensheid weinig geleerd heeft. Zo brengt hij het vermoeden in een dramatische eindtijd te leven, zoals dat vlak voor het jaar 1000 gangbaar was, in verband met noodlotsscenario’s aan het eind van de twintigste eeuw: als je de tiende-eeuwse luchtlagen zou kunnen beluisteren, zou je de Dead Kennedy’s en ‘Darklands’ van de Jesus and Mary Chain horen (21). De identificatie van de twee tijdperken gaat zelfs zo ver dat niet valt vast te stellen of het jaar 1000 met onze tijd wordt vergeleken, of omgekeerd. Deze regels zouden op beide periodes van toepassing kunnen zijn: ‘Woorden // zijn echte huizen maar de pakhuizen staan nu leeg. / Rondtollende profeten roepen het einde van de lucht / af in de nagesynchroniseerde wind.’

De sonnetten heten ‘hymnen’, een genreaanduiding die associaties oproept met nationale en religieuze dichters van hoogdravende lofzangen op goden en helden, al schreef de romanticus Novalis een serie prozagedichten onder de titel Hymnen an die Nacht en is ‘hymne’ van Lucebert een liefdesgedicht. Het ligt misschien voor de hand Ter Balkts titel ironisch op te vatten, toch geloof ik dat het boek wel degelijk helden kent. De belangrijkste daarvan is het Laagland zelf, een gebied dat niet alleen Nederland en Vlaanderen omvat, maar heel West-Europa tussen de Alpen en de Noordzee. In veel gedichten worden prachtige landschappen bezongen die de strijd aangaan met de zee, het onweer, de vervuilers en de projectontwikkelaars. ‘Hamerslagen’ (22) verhaalt van middeleeuwse steden die zich proberen te verweren tegen vijfendertig zeevloeden, ‘Aan de vernietigers’ (165) vervloekt het landschap ‘uit de retorten’ dat volgegooid wordt met rotonden: ‘waar op de velden is de kracht van weleer’.

Heldenstatus krijgen ook de dieren die het Laagland bewonen, zowel wilde als gedomesticeerde. Dat begint al in het eerste gedicht (7), waarin maar liefst zes diersoorten voorbijkomen: steenmarter, os en ram (verborgen in ‘Osram’), vos (moer), trilobiet en mammoet. In het tweede gedicht (8) verschijnen rendieren, eland en bever, een hond, vissen en runderen. In het allerlaatste gedicht (206-207) zwijgen de spechten. Vaak wordt er naar katten verwezen, die soms de naam Willie dragen (121, 158, 173, 194). Een echt tragische held is de hond Sjekkie, die in het Mastbos bij Usselo door de bruut Haverkamp wordt neergeschoten: ‘Geen mens trouwer aan zijn vrienden in die tijd, / hapte hij naar vogels en konijnen / al kwispelstaartend’ (157).

Hoewel Ter Balkt gedichten wijdt aan Karel de Grote, Willem de Zwijger en Neil Armstrong, zijn het niet de grote mannen uit de geschiedenisboeken die zijn diepste sympathie hebben. Liever vraagt hij aandacht voor de onderdrukte massa’s, voor moedige eenlingen en voor kunstenaars die hun eigen gang gingen. In dat opzicht sluit hij naadloos aan bij sinds de Romantiek vigerende opvattingen over geschiedschrijving die niet zozeer de nadruk leggen op vorsten en veldslagen, als wel op gewone individuen, het dagelijks leven in ogenschijnlijk onbeduidende dorpjes, en de verhalen die zijn af te leiden uit familiekronieken, gedichten en schilderijen. Ter Balkt vertelt een verhaal, zoals Huizinga of Haasse, in de veronderstelling dat je het verleden alleen met behulp van de verbeelding tot leven kunt brengen.

Onder het motto ‘’t Is het gras dat de wereld draagt, niet de eik’ worden de naamloze menigten opgeroepen (64):

Wij teloor onder stadsmuren, in ijs en wrede

oorlog verre van vrede, wij ingesponnenen in

kalme rook, onder schattingen zwaar belasten,

wij in de tintelingen van feodale vrieskoude

bezwekenen; wij bleke schimmen op slagvelden,

lang bestookt door eeuwen en wind, wij monden

tot zwijgzaamheid geranseld, wij onder torens

van machthebbers ten onder gegaan, kreunend

onder zweepslagen; wij met één goed woord op

de lippen – en het werd ons ontnomen, wij die

geluk omdroegen en het werd gekliefd; wij,

dragers van de aarde – als de grassen – beijzeld

met wanhoop; wij in de dode toendra van

’t totalitaire, huis van de geslachte stemmen.

Zo strijdbaar, zonder dat het eendimensionaal wordt, lees je het zelden, behalve bij Ter Balkt, die zijn afschuw van machtsmisbruik nooit onder stoelen of banken heeft gestoken. ‘Elk hof is totalitair. Kou aan alle hoven’, schrijft hij over Karel de Grote (18), ‘Geloof geen / hoven, nu niet en nooit. Je inktvlekken / kwaakten je roem. Je sloeg. Geen heerser deugt.’

Dat wil allerminst zeggen dat Ter Balkt de werkende massa’s qualitate qua op een voetstuk zet, want in zijn ogen wordt de gemiddelde Laaglander gedreven door lafheid, achterdocht en winstbejag. Reeds in de steentijd kunnen die karaktertrekken worden aangetroffen, want bij Willemstad werd een ‘louche houten / beeldje’ gevonden, ‘zijn grijns / verklikt al die van de navolger en // verduisteraar, altijd inheems’ (8). Het ‘Oudste Nederlandse tekstfragment’ uit de negende eeuw bevat deze woorden (19): ‘onder de dikke tong van het onweer … taal dof gegrinnik … als kikkerkwaken’. Bij de slag bij Heiligerlee in 1568 werd de grondslag gelegd voor ‘Doofpottenland 1993 AD’ (66). En in een gedicht over de Nederlandse Aardolie Maatschappij wordt opgemerkt (172): ‘Ja, tussen de ja-knikkers leefden wij lang.’

In een land dat zo grauw, bedompt en benepen is, kon de ideologie van Calvijn tot grote bloei komen: ‘kleurloosheid en schraalheid, list // en geld, uitverkiezing, vlijt, voorbestemming / en hagepreken’ (56). De kern van het calvinisme: ‘de gelovige / verkorene zal succesrijk zijn’ (57). Calvijn, ‘die veel meer van / lege kruiken hield dan van volle’, is de grondlegger van een totalitarisme gebaseerd op ijzeren wil en ‘taaie noestheid’ (58). Een volk dat daarin meegaat roept het onheil over zichzelf af. Nergens formuleert Ter Balkt onze volksaard zo expliciet als in een gedicht dat in de tweede helft van het eerste millennium voor Christus gesitueerd is (13):

BIJ DE ZOUTE GONG

Dof, inwisselbaar, bedaard, kil, onverkwikkelijk,

vilein, twistziek, gekromd, mistig, grofbesnaard,

sleepte geklauwd, berekenend, boosaardig, listig,

eeuwenlang leven zich voort naast de zoute gong

Ingekeerd, angstig, stroomden ijzer en bronstijd

zeer op hun hoede, rauw en somber, ongezouten

wetten in de ruwwandige kookpotten aan de zee…;

dommelend reden voerlui aan op slapende wegen;

mist, dichte regens, dempten de stemmen, dempten

de harten; moede, laagstaande zon bescheen zwak

rood, geluidswallen van riet en druppelend lover

Grauw de wielen van de wagens op de bodem van lege

wegen; ‘koude kleren draagt ’t land’, zong ’t lied

van de zwepen; hier, bij de zoute gong van de zee

In het eerste kwatrijn wordt het leven in de Lage Landen getypeerd als grauw, grof en gemeen, de tweede strofe voegt daar nog achterdocht en slaperigheid aan toe. Na de tweede witregel verplaatst de aandacht zich naar het klimaat, dat misschien als oorzaak, in ieder geval als parallel wordt gepresenteerd: zo mistig als de mensen zijn (r. 2), zo is ook het weer (r. 9-10), zo slaperig als de voerlui (r. 8) zijn, zo moe is de zon (r. 10). Het woord ‘geluidswallen’ (r. 11) doet vermoeden dat Ter Balkt het ook over onze tijd heeft. Het laatste terzet herneemt de voerlui uit het tweede kwatrijn, en het gedicht wordt afgerond met de ‘zoute gong’ die ook de eerste strofe besloot. Anders dan de meeste Laaglandse hymnen heeft dit sonnet werkelijk een cyclische structuur, als om aan te geven dat we nog steeds in hetzelfde kringetje rondlopen als tweeduizend jaar geleden.

Tegenover al die grauwheid stelt Ter Balkt de eenlingen die zich niet uit het veld laten slaan, zoals Dirk Coornhert en Adriaan Koerbagh, maar ook een anonieme nar (28) en de nobele wilden die een achttiende-eeuwse walvisvaarder door de Groenlandse winter heen helpen (118). Het belangrijkste tegenwicht tegen het mistig karakter van onze beschaving wordt echter gevormd door kunstenaars, en dan met name dichters en schilders. Vooral de gedichten die de zeventiende eeuw bestrijken, behandelen nogal wat schilders: Avercamp, Torrentius, Van Honthorst, Seghers, Van Goyen, Ruysdael, Fabritius, Rembrandt, Vermeer, Van Hoogstraten. Uit eerdere eeuwen noemt Ter Balkt onder meer een aantal miniaturen, Memlinc, Bosch en Brueghel de Oudere, uit de laatste twee eeuwen Van Gogh, Berserik, Westerik en Willem de Ouden. Zij zijn het die het leven kleur geven en zich daardoor teweerstellen tegen de vernietiging van geest en landschap. Over Den Ouden schrijft Ter Balkt, met een toespeling op het ‘gekrookte riet’ uit Jesaja 42:3 (203): ‘het geklop van harten, onbedaarbaar (…) terwijl, zielen zijn wij onder het rieten dak, witte / wolken kronkelen als kromstaven, de staf brekend / over de vernietiging, en wij niet alleen brekend riet.’

Pijnlijk genoeg zijn het soms ook kunstenaars geweest, en dan vooral dichters, die hebben bijgedragen aan de algehele verkilling van cultuur en maatschappij. In het sonnet met de titel ‘Aan de mensen die machines geworden zijn’ (155) wordt geconstateerd: ‘permafrost beeldhouwt de bodem in een ijzeren // vorm.’ De mensen zenden dit signaal uit: ‘Ik / ben een machine; vorst in mijn hart; poolkappen / van Mars zijn mijn hersens en hart.’ Vertwijfeld, of misschien woedend, roept Ter Balkt uit:

Laforgue, of

jij, Mallarmé, Tristan Tzara, waren jullie dan

de wegbereiders van de ijzige koude? Want groot

is nu de haat en vuurhaarden smeulen in de ziel.

Mallarmé schreef ijskoude, ongenaakbare poëzie, gedichten als zelfstandige ‘dingen’ die zo min mogelijk persoonlijkheid en hartstocht dienden te bevatten. Tzara, een van de voormannen van de dada-beweging, propageerde destructieve antiliteratuur die schoonheid en waarheid belachelijk maakte. Tegenover deze inhumane kunst, voorloper van postmodernistische vrijblijvendheid, zet Ter Balkt een aantal aloude waarden waarvan hij de teloorgang betreurt (170):

Waarheid, soms nog op doorreis, heel vroeger

bleef weg. En van wie zijn wij nu de vloeren

sinds de daken ons verlieten, beschutting

in een dolhuis woont, vriendschap, hoop, geloof,

liefde alleen hun stappen nalieten.

Wiens handschrift zijn wij nu dan wel geworden,

onvrede spot en hoon griffen hun runen.

Omkering dreunt met haar gespleten hoef.

Zeer ongewoon voor Ter Balkt is dat hij, als wilde hij de heerschappij van de duivel van de omkering en de gespletenheid aantonen, in dit gedicht zijn zinsbouw meerduidig laat worden. De woordgroep ‘heel vroeger’ hangt syntactisch in de lucht, in de tweede zin blijft ongewis of er staat: ‘van wie zijn wij de vloeren’, dan wel ‘van wie zijn wij, nu de vloeren (…) ons verlieten’. De asyndetische opsomming ‘vriendschap, hoop, geloof, liefde’ (een verwijzing naar Paulus’ eerste Brief aan de Corinthiërs 13:13) kan in haar geheel het subject zijn van ‘nalieten’, maar ‘liefde’ zou ook het indirect object kunnen zijn. Enigszins spottend lijkt Ter Balkt te zinspelen op de symbolistische visie als zou de wereld een boek zijn, of op de poststructuralistische gedachte dat niet de auteur de tekst schrijft, maar omgekeerd. Het gevolg is hoe dan ook desastreus: ‘Windbuilen aan halzen // blazen dwinglandij’ en ‘coma / bevangt de bossen, de helderste meren.’

Wat geeft Ter Balkt het recht ons de les te lezen? Het is al een kwarteeuw geleden dat de dichter zijn profetisch pseudoniem Habakuk II de Balker aflegde, en lesgeven doet hij ook allang niet meer, maar het kan niet ontkend worden dat de Laaglandse hymnen zowel een profetische als een didactische inslag hebben. Met ‘profetisch’ bedoel ik niet dat Ter Balkt hel en verdoemenis preekt of voorspellingen doet aangaande een ophanden zijnde eindtijd, want daarvoor is hij te intelligent, wel dat veel van de gedichten sterk retorisch en moreel gekleurd zijn. De hierboven gegeven voorbeelden laten al zien dat Ter Balkt een duidelijke visie heeft op de geschiedenis en de huidige toestand van het Laagland, maar het is in de eerste plaats zijn stijl die hem het êthos, het imago van de prediker geeft. Afgezien van klankeffecten bedient hij zich van hamerende herhalingsfiguren als de anafoor (bijvoorbeeld 100 ‘Mijn’, r. 9, 12, 14 aan het begin van regel en zin; 103 ‘Al die zeeslagen, al die zeisslagen!’), het cumulerend effect van het asyndeton (‘doornhaai, hondshaai, ruwe haai’ 38; ‘De kennel, het bakhuis, de brouwerij’ 29), maar vooral de apostrofe (het aanspreken van een personage), vaak gecombineerd met personificatie en imperatief. Ter Balkt wil niet objectief wat historische tafereeltjes schetsen, hij wil de lezer, ja zelfs de geschiedenis beïnvloeden. Vandaar dat in de gedichten ook veel uitroepen voorkomen, soms met ‘o’ en uitroepteken. Een ander retorisch middel dat hij met graagte toepast, is de prosopopoeia, dat wil zeggen dat hij in de huid van een van zijn personages kruipt, maar dan altijd zo dat het êthos van de prediker herkenbaar blijft. Al deze elementen dragen bij aan het oproepen van pathos.

Ik geef een paar voorbeelden. De uitgerangeerde nar roept (28): ‘Haas, ren!’ Een koerier spreekt tot de boomtoppen (39). De dichter zelf zegt tot Anthonis de Roovere (44): ‘Duik op, Anthonis!’ Elders smeekt hij (153): ‘Droog op, kwikstroom! Kwikstroom, droog op.’ Tot de veldleeuwerik (177): ‘Jij, laatste rebel!’ Tot de rivier (191): ‘Rijn, Rijn, wandel niet zo vlug de oever / voorbij’. Over Europa (189): ‘oude varkensblaas die de hemelen bepist!’

Anderzijds kan de verzameling Laaglandse hymnen I-III heel goed beschouwd worden als leerdicht. Ter Balkt veronderstelt bij de lezer weliswaar enige kennis van de vaderlandse geschiedenis aanwezig, toch geeft hij in de aantekeningen flink wat informatie die inderdaad onontbeerlijk is bij het reconstrueren van een context. Vaak staat daar ook een literatuuropgave, die opgevat kan worden als aansporing je in de bronnen te verdiepen. Maar in nogal wat gevallen ontbreekt een aantekening waar je die zou verwachten. Dat is bijvoorbeeld zo bij ‘Half schaap half haai’ (132), een gedicht dat tussen aanhalingstekens geplaatst is en dus de indruk wekt een citaat te zijn. Eronder staat de raadselachtige mededeling ‘AR, 1876’. Het is voor begrip van het gedicht niet per se noodzakelijk te weten dat het hier om Arthur Rimbaud gaat, maar de aantekening op zichzelf roept weetlust op. Waar schilderijen aan de orde zijn, voel je je verplicht ze te gaan bekijken. Veel details in ‘De geroofde beker’ (37) zijn dermate cryptisch dat je blij bent met de aanbevolen literatuur, maar die is helaas zo overvloedig dat je er nauwelijks aan kunt beginnen die boeken in hun geheel te lezen. En dan zijn er ook nog onzinnige aantekeningen, zoals de literatuurverwijzing bij een glashelder gedicht over windmolens (46), die luidt (214): ‘Naar Onze windmolens, Esso-brochure, onbekend jaar.’

Door sommige bronnen aan te geven, andere doelbewust te verzwijgen en op weer andere plaatsen overbodige informatie te verschaffen, thematiseert Ter Balkt het onderzoek naar het verleden. Je weet altijd te weinig, zo lijkt de boodschap te zijn, en het is een schande als je er geen moeite voor wilt doen om erachter te komen hoe het vroeger was. Deze poëzie behelst een opdracht. Tegelijkertijd suggereren de gaten in de informatie ook dat onze kennis van de historie altijd op verbeelding berust, omdat er vaak niet voldoende bronnen beschikbaar zijn. Daarmee ondergraaft Ter Balkt op elegante wijze zijn eigen positie als aanmatigend leermeester.

Als bekwaam docent weet deze dichter dat lesstof altijd herhaald moet worden om te kunnen beklijven. De opbouw van de bundel is chronologisch, wat op zichzelf natuurlijk al de meest heldere structuur is die men zich kan voorstellen, maar er wordt nog iets anders mee aangegeven: ons verleden is een doorlopend verhaal, de onderdelen ervan krijgen pas betekenis door hun historische context. Zoals binnen de sonnetten motieven vaak halverwege hernomen worden en het einde letterlijk teruggrijpt op het begin, is ook de bundel als geheel niet alleen repetitief in thematiek, maar ook cyclisch. In de eerste paar gedichten wordt een beeld opgeroepen van het ontstaan van de mens, van steentijd en bronstijd. Veel elementen uit die gedichten komen later terug, zoals we hierboven gezien hebben. In het op een na laatste gedicht spreekt de dichter tot Ötziman, de gemummificeerde man uit de bronstijd die in 1991 in de Alpen werd gevonden. Hij is het die met zijn blinde ogen de hele geschiedenis van het Laagland aan zich voorbij heeft zien gaan (205):

Gierbestendig

keek je uit over de te keer gaande eeuwen,

tot aan de lage landen bij de Noordzee; kruisboog

verging; wouden kantelden om, hoger steeg de rook,

steden hoonden de dorpen. As volgde vuren.

Je balzak snel leeggeroofd, je kleine vuursteen

nog bij je. Eén uitvinding achter je, ’t ronde

wiel, geschiedde alles onder je blinde ogen.

Deze blinde ziener moet constateren dat het allemaal geen fraaie historie is geweest. Toch is er troost:

De vleugelslag van de arenden, het suizelen

van de wind, bleven hetzelfde. En het wolkenpak,

snelvoetig reizend. De Alp alleen, Ötziman.

Niet een snelvoetige Achilleus is de held van dit verhaal, maar de vogels, de wind, de wolken en de bergen. We helpen Ter Balkt hopen dat die wereld blijft bestaan.

DE DICHTER ALS BOSRAND

Over poëzie en geschiedenis

De geschiedenis is een verhaal. Weinigen zullen willen volhouden dat het verleden er niet echt is geweest, dat het een uit de hand gelopen gedachte-constructie is, of zelfs een verzinsel van duistere krachten die er belang bij hebben ons een Oudheid of een voorgeslacht op de mouw te spelden. Dat neemt niet weg dat de ontologische status van het verleden, evenals die van de toekomst, een probleem is waarvoor zelfs Aristoteles geen bevredigende oplossing had. Aangenomen dat er inderdaad een verleden is geweest, dan moet dat gedefinieerd worden als alles wat er geweest is vóór het heden. Alles: dat is erg veel. Als we vervolgens aannemen dat er zoiets als causaliteit bestaat, wat helaas moeilijk bewijsbaar is – we kunnen alleen waarnemen dat gebeurtenissen na elkaar plaatsvinden, niet dat de ene de andere veroorzaakt –, dan ligt het voor de hand te veronderstellen dat het verleden op de een of andere manier de grondslag van het heden is, dat op zijn beurt de toekomst in het leven zal roepen. In dat geval is het een goed idee van het verleden kennis te nemen.

Maar waar te beginnen? Iedereen die iets wil zeggen over het verleden, moet om te beginnen een selectie uit miljarden gegevens maken. Nog afgezien van het feit dat 99 procent van die gegevens helemaal niet bekend is, stel dat hij erin slaagt een leuke hoeveelheid feiten te verzamelen, dan zal hij die ongetwijfeld in een causaal patroon onderbrengen. Sterker nog, dat patroon had hij al in gedachten voor hij naar de feiten op zoek ging, anders had hij nooit kunnen kiezen. Wie feiten in een verband plaatst, vertelt een verhaal. Wetenschap is altijd een verhaal, maar de geschiedwetenschap is het verhaal bij uitstek. Niemand zal dit verhaal vertellen zonder dat hij daarmee een visie op de wereld uitdraagt. Objectieve geschiedschrijving bestaat niet.

Dat is niet erg, integendeel. Wie een verhaal over het verleden vertelt, geeft zin. Van oudsher waren het de dichters die de verhalen van een gemeenschap levend hielden. Homeros stond aan het eind van een eeuwenoude orale traditie van barden die de Grieken een eigen identiteit verschaften. Deze aoidoi waren oprecht van mening dat zij de geschiedenis van hun stam doorgaven, hetgeen zij echter geenszins in strijd achtten met het feit dat zij al improviserend hun verhalen aanpasten aan de gezelschappen waarvoor ze optraden. Misschien was Homeros de eerste die, met zijn Ilias, besefte dat wat hij zong geen historische feiten betrof, maar een verhaal dat zijn waarde ontleende aan een veel diepere, archetypische of symbolische waarheid.