ISRAËL. EEN ONHERSTELBARE VERGISSING

Van Chris van der Heijden verschenen eerder:

Zwarte renaissance
Grijs verleden
Het bejaardenoffensief
Een dollar per dag
Het zand in de machine

Chris van der Heijden

Israël
Een onherstelbare vergissing

2008
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2008 Chris van der Heijden
Omslagontwerp Via Vermeulen/Rick Vermeulen
Omslagfoto Chris van der Heijden
Typografie Text & Image, Almere
ISBN 978 90 254 2836 5
D/2008/0108/932
NUR 740

www.uitgeverijcontact.nl

Als Allah mij op de Dag des Oordeels in de hemel uitnodigt,
bedank ik hem maar sla het aanbod af. Nee, zeg ik dan, ik ga
liever naar Jaffa, daar kom ik vandaan.

Een oude Palestijnse vluchteling in Omar Al-Qattans
documentaire over de val van Jaffa, Going Home. A British
Veteran in Palestine (1995)

De ironie van de geschiedenis Proloog

Eind 2000 vond in Tel Aviv een rechtszaak plaats tegen een jonge joodse historicus die een jaar tevoren afgestudeerd was op een in het Hebreeuws geschreven scriptie over vijf Palestijnse dorpen aan het noordelijk deel van de Israëlische kust. Een van die dorpen, tegenwoordig een vakantieoord aan het strand, heette Tantura. In zijn scriptie beschreef de jonge onderzoeker, Theodore Katz, wat zich daar in de nacht van 22 op 23 mei 1948 afgespeeld had. In drie woorden samengevat: ‘uitzonderlijk moorddadige acties’. Van de in totaal iets meer dan 1700 Palestijnse inwoners van het dorp zouden er minstens 200 vermoord zijn. Een aantal van hen was op het strand geëxecuteerd, een aantal anderen was, nadat het dorp zich had overgegeven, door de Israëlische soldaten in woede neergeschoten. Vervolgens was de rest van de bevolking weggevoerd.

Naar aanleiding van deze scriptie publiceerde de centrum-rechtse Israëlische krant Ma’ariv in januari 2000 een artikel. Daarin kwamen enkele betrokkenen aan het woord, werd herhaald wat Katz beweerd had en werd het oordeel van een aantal wetenschappers gegeven. Enkelen van hen waren zeer positief over het onderzoek (Katz had van zijn begeleiders een ‘uitmuntend’ gekregen), anderen negatief. En opnieuw viel de zinsnede ‘uitzonderlijk moorddadige acties’.

Deze woorden plus de daarbij horende details schoten een aantal leden van de destijds bij de inname van het dorp betrokken joodse brigade zo in het verkeerde keelgat dat zij de jonge onderzoeker een proces aandeden. Daarbij eisten zij een schadevergoeding van een miljoen shekels (200 000 euro). Deze exorbitante eis was niet de enige reden dat de aangeklaagde tijdens het proces op hete kolen zat. De andere was inhoudelijk en raakt de kern van elk historisch werk. Was het waar wat hij beweerd had? Had hij het zelf beweerd of was hij slechts de boodschapper van andermans beweringen geweest? En tot slot, wat had hij moeten doen met de tegenspraak in de beweringen?

Het verhoor van Katz, het eerste en naar spoedig bleek ook het enige van de rechtszaak, duurde twee dagen. De belangrijkste vraag daarin betrof de waarheid: was het waar dat inwoners van Tantura door joodse soldaten in koelen bloede vermoord waren? Voor de advocaat van de eisende partij was het niet moeilijk bij het antwoord op deze vraag twijfel te zaaien. Katz had de moord zelf niet gezien. Dat spreekt voor zich. Sommigen van zijn bronnen hadden de gebeurtenissen van horen zeggen of hadden alleen de doden, niet de moord gezien. Bovendien waren zij oud. Was hun geheugen betrouwbaar? Kon Katz bewijzen dat ze een en ander niet verzonnen hadden? Stond het zwart op wit?

Toen de ondervraagde onder het spervuur leek te bezwijken, gooide zijn verdediging het over een andere boeg en beweerde dat Katz niets anders had gedaan dan wat een journalist of historicus gewoonlijk doet: registreren zonder oordelen. Hij was slechts de boodschapper, de berichten waren afkomstig van derden. Maar letterlijk genomen is een begrip als registreren eveneens eenvoudig onderuit te halen. Geen enkele historicus of journalist registreert zonder meer, dat wil zeggen doet niets anders dan opschrijven wat anderen zeggen. Dit gold ook voor Katz. Hoewel hij de interviews had opgenomen, had hij sommige uitspraken in eigen woorden weergegeven, verbindingen gelegd, geïnterpreteerd, ja zelfs conclusies getrokken. Daarmee had hij ontegenzeggelijk meer gedaan dan, letterlijk, registreren. Mocht dat zomaar? Betekent dat niet dat we terugkeren naar de hamvraag, stelde de aanklager. En daarover waren we het toch al eens: dat de moord niet te bewijzen is!

Gevolg van zoveel kritiek was dat Katz instortte en dat er tussen de partijen een overeenkomst gesloten werd. Kern daarvan was dat de aanklagers hun eis introkken als de aangeklaagde openlijk erkende een fout gemaakt te hebben. Zo gebeurde.

‘Ik bedoelde niet te zeggen dat er in Tantura een slachting heeft plaatsgevonden,’ verklaarde Katz in een in Israëlische kranten gepubliceerde advertentie. Meer nog: ‘Vandaag verklaar ik dat er in Tantura geen slachting heeft plaatsgevonden. Ik geloof de Alexandroni- [zo heette de betreffende brigade] veteranen die elke betrokkenheid bij een dergelijke slachting uitdrukkelijk ontkennen. En ik herroep de in mijn scriptie impliciet verpakte conclusie dat er onder ongewapende of weerloze mensen een bloedbad is aangericht.’²

Hoewel de kous hiermee af leek, was het tegenovergestelde het geval. Dit in de eerste plaats omdat Katz meteen na zijn openbare excuses spijt kreeg en het proces wilde heropenen. De rechter ging daar niet op in want meende dat wanneer twee volwassen partijen de rechtbank een schikking voorleggen, zij weten wat ze doen. Katz nam daarop zijn toevlucht tot het Hoge Gerechtshof maar dat verwierp het beroep. Daarmee werd de cruciale, vanwege de schikking niet beantwoorde vraag zo mogelijk nog nijpender: was het nu wel of niet waar wat Katz eerst beweerd en vervolgens ontkend had maar daarna blijkbaar opnieuw wilde beweren: hadden er in Tantura uitzonderlijk moorddadige acties plaatsgevonden?

Op internet staan tientallen reacties op de zaak. In een deel daarvan wordt beweerd dat de vreselijke verhalen kloppen, in een ander deel dat ze niets dan leugens zijn. De gebruikte argumenten zijn veelal bedroevend. Discussie is er niet of nauwelijks. Toch is het onmogelijk dat beide partijen gelijk hebben. Er heeft in Tantura wel of geen slachting plaatsgevonden, de slachtoffers van zo’n eventuele slachting waren wel of niet weerloos en de reden van de eventuele slachting op weerloze mensen was berekening (koelen bloede) of emotie (paniek, woede, vergelding). Veel meer mogelijkheden zijn er niet. Kunnen we achterhalen wat de juiste antwoorden zijn en zo ja, hoe? Een bijkomende vraag is of het belangrijk is dat we weten wat er in mei 1948 in Tantura gebeurd is.

Om met deze laatste en eenvoudigste vraag te beginnen: ja, het is heel belangrijk te weten wat in Tantura plaatsgevonden heeft omdat de Palestijnen recht hebben op hun verhaal, Israël zijn verleden onder ogen moet zien en alle anderen, wij dus, dienen te weten onder welke omstandigheden een onder ‘onze’ verantwoordelijkheid geschapen situatie (Resolutie 181 van de Verenigde Naties leidde tot de stichting van de staat Israël en het was die stichting die tot gebeurtenissen als die in Tantura leidde) ten uitvoer is gebracht.

Vandaar punt twee, een kernvraag van elke historicus. Kunnen we weten of een bepaalde gebeurtenis werkelijk plaatsgevonden heeft? Weten we of Julius Caesar vermoord werd, Anne Frank weggevoerd, Saddam Hoessein geëxecuteerd? Het laatste geval is simpel: dat hebben we allemaal met eigen ogen gezien. Het tweede geval is iets minder eenvoudig maar toch onbetwijfelbaar omdat het door alle bronnen en heel wat indirecte bewijzen bevestigd wordt. Hetzelfde geldt, hoe lang ook geleden, voor de moord op Caesar.

Maar wat als de bronnen elkaar, zoals in het geval van Tantura, tegenspreken? Is het dan een kwestie van ‘de meeste stemmen gelden’? Zijn sommige bronnen meer waard dan andere? Hoe bepaal je dat, hoe weeg je de verschillen? Het is om deze reden dat historici belang hechten aan ‘officiële’ documenten, zeker als die afkomstig zijn van een partij die bij een dergelijk document geen belang heeft. Vergelijk de discussie over de Armeense genocide. Zolang de Turkse overheid deze ontkent, blijft ruimte voor twijfel. De aanklager in de zaak-Tantura wist dat natuurlijk ook en deed daarom de suggestie dat alleen een (Israëlisch) staatsdocument, zwart op wit, als bewijs voor de door Katz geconstateerde uitzonderlijk moorddadige acties kon gelden. Een dergelijk document bestond niet en dus hadden de acties, zo suggereerde hij, niet plaatsgevonden. Daarmee leek de eer van Israël gered.

Het zou mooi zijn als het leven zo simpel was.

Israël is een klein land, twee keer zo klein als Nederland, kleiner dan Djibouti in Noordoost-Afrika, kleiner dan het Midden-Amerikaanse Belize, kleiner dan de Solomoneilanden in de Stille Oceaan en slechts een fractie groter dan Fiji, Koeweit of Swaziland. Ook wat het aantal inwoners betreft stelt Israël niet meer voor dan een zucht in de wind. Er wonen ruim 7 miljoen mensen, dat is iets meer dan 0,1 procent van de wereldbevolking. Niettemin staat dit landje wereldwijd al meer dan een halve eeuw in het middel-punt van de belangstelling. Hoezeer is enigszins af te meten aan het aantal boeken over Israël dat in Nederlandse bibliotheken te vinden is.³ Over Djibouti zijn dat er zo’n vijfhonderd, over Belize veertienhonderd, over de Solomoneilanden een kleine honderd maar over Israël meer dan zestigduizend. Het aantal in de Verenigde Naties besproken resoluties⁴ toont eenzelfde verhouding: Belize kwam sinds de Tweede Wereldoorlog vier keer ter tafel, de Solomoneilanden twee keer, Djibouti (een land met ernstige humanitaire problemen) 34 keer maar Israël 275 keer.

In geen enkele analyse van de wereldpolitiek worden Belize, de Solomoneilanden en Djibouti genoemd. Waarom zouden ze? Hoewel deze landen vanzelfsprekend deel uitmaken van het reilen en zeilen van de tweehonderd staten waaruit onze wereld bestaat, is hun invloed op de internationale balans zo goed als te verwaarlozen. Er is daarentegen nauwelijks een boek over internationale politiek denkbaar waarin Israël geen prominente rol speelt. Sinds de interventies van de Verenigde Staten in Afghanistan en Irak en de wereldwijde botsing tussen de islam en het Westen lijkt de betekenis van Israël nog slechts toegenomen. De geografische ligging en religieuze aard van het land – aan de rand van het oorlogsgebied en een vreemd element in een islamitische omgeving – zijn daarvoor niet de enige verklaring. Een andere verklaring is de speciale verhouding tussen Israël en de wereldmacht van onze tijd, de Verenigde Staten. Deze verhouding is zo intiem dat Israël van die staten regelmatig de 51ste wordt genoemd.⁵

De tegenwoordig grote aandacht voor joden wordt nog opmerkelijker als je naar de lange termijn kijkt. Als het jodendom vóór de Tweede Wereldoorlog in het Westen ter sprake kwam, was dat in negen van de tien gevallen omdat er een nauwe relatie bestond tussen het christelijke en het joodse geloof ofwel omdat het boek van de christenen, de Bijbel, begint met het boek van de joden. Een onbetrouwbare steekproef in de catalogus van de in Nederland aanwezige literatuur met in de titel het begrip ‘joden’ of ‘joods’ mag dat illustreren. Tot ongeveer 1800 hebben bijna al die geschriften betrekking op het christendom. Pas daarna verandert dat en krijgen de joden ook los van het christendom aandacht. Toch duurde het tot halverwege de twintigste eeuw dat hierin werkelijk verandering kwam en joden zelfs in het centrum van de belangstelling raakten. Hiervoor zijn twee redenen, onontwarbaar met elkaar verstrengeld: Shoah en Israël. De bizarre ironie is dat dezelfde persoon die al het mogelijke heeft gedaan de joden voor eens en altijd van de aardbodem te doen verdwijnen, er in verregaande mate toe heeft bijgedragen dat zij steviger op de kaart staan dan ooit. Bitterder wraak voor Hitlers misdaden valt niet te bedenken.

Hitlers bizarre rol is niet de enige ironie in de geschiedenis van Israël. Nee, wie zich in die geschiedenis verdiept, zal ontdekken dat daarin zoveel ironie schuilt dat het onmogelijk is van land en volk een eenduidig verhaal op te hangen. Toch gebeurt dat. Sterker nog, tot voor kort was in het Westen nauwelijks iets anders bekend dan zo’n eenduidig verhaal: van mensen zonder land die recht hadden op een land waar geen mensen woonden en die er na hard werken en harde strijd in geslaagd waren ‘de woestijn te doen bloeien’ en de vijandige omgeving te bedwingen.⁶ Het gebied dat tegenwoordig Israël heet, zo luidde de na de Tweede Wereldoorlog algemeen gedeelde overtuiging zoals verankerd in Resolutie 181 van de Verenigde Naties, zou mede om die reden terecht joods zijn. De ironie van de ‘thuiskomst’ van de joden na bijna tweeduizend jaar is echter dat hun vroegere buren van huis en haard verdreven zijn. Tot voor kort bestond daarvoor nauwelijks of geen aandacht.

Ironisch is ook de destijds gevonden ‘oplossing’ van het joods-Arabisch conflict. Voordat er sprake was van de staat Israël botsten joden en Arabieren al op elkaar, eerst (voorzichtig nog) in het Osmaanse Rijk, daarna (heftig al) in het Engelse mandaatgebied. Churchill zou in dat verband van ‘een muizenoorlog’ spreken, vermoeiend gedoe van lilliputters op het minuscule deel van het Britse imperium dat Palestina heet. Het plan van de Verenigde Naties om het mandaatgebied in stukken te hakken – een deel voor de joden, een ander deel voor de Palestijnen én een onafhankelijk stukje – diende een tweeledig doel. Voorop stond dat de joden hiermee een eigen thuis zouden krijgen. Een bijkomend voordeel was dat een pijnlijk conflict op deze wijze opgelost zou worden. Het is moeilijk vol te houden dat dit laatste geslaagd is.⁷

De ironie van Israël en zijn geschiedenis is hiermee allerminst uitgeput. Ze is en blijft zo sterk dat verwarring het gevolg is. Hoe heeft een dergelijke situatie kunnen ontstaan? Hoe moet zij opgelost worden? En als zij niet opgelost wordt, wat dan? De verwarring wordt nog vergroot doordat denken, spreken of schrijven over Israël is als klompendansen op een tafel vol eieren. Op de keper beschouwd is Israël een land als andere dat bewoond wordt door mensen als wij allen. De praktijk toont iets anders. Voor Israël en zijn bewoners, joden én Palestijnen, gelden andere criteria dan voor andere landen en andere volkeren. Een goede illustratie hiervan is dat vele van de hiervoor genoemde resoluties van de Verenigde Naties Israël verplichtten iets te doen of na te laten maar zelden of nooit resultaat hadden. Israël trok zich van de resoluties niets aan en de wereld liet het erbij.⁸ Geen enkel ander land, of het zouden de Verenigde Staten moeten zijn, heeft iets dergelijks ooit gedurfd en gekund. Israël wel. Waarom? En waarom heeft de wereldgemeenschap het daarbij gelaten?

In de westerse wereld kon je tot voor kort⁹ over bijna elk onderwerp zeggen wat je wilde, desgewenst grof zijn, behalve over Israël. Wanneer je op dat land en zijn bewoners de criteria toepaste die overal van toepassing zouden moeten zijn – humaniteit, internationale rechtsorde, zelfbeschikkingsrecht, kritische reflectie –, was het smeken om problemen en kreeg je per omgaande het etiket ‘antisemiet’ opgeplakt. Dit betekende zoveel als: discussie gesloten. Vanuit de context van de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw is dat eventueel nog te begrijpen. Het besef van de Shoah was zo recent, de woede daarover dermate, zo ook de sympathie voor het kleine, dappere Israël dat nuchtere reflectie moeilijk leek.¹⁰ Begin eenentwintigste eeuw is dat veranderd. Het is helaas onduidelijk waartoe die verandering leidt.

Dat brengt mij op de voorlopig laatste en ingrijpendste ironie in de geschiedenis van Israël. Vooral in de afgelopen tijd hebben nogal wat joden (althans mensen van geheel of gedeeltelijk joodse komaf) zich fel tegen de situatie in Israël gekeerd. Noam Chomsky is een van hen – en een van de eersten. Hij beroept zich op voorgangers als Martin Buber en Hannah Arendt en bevindt zich vandaag de dag in het gezelschap van Tony Judt, Ilan Pappe, Norman Finkelstein en minder bekende personen als Jacqueline Rose, Joel Kovel en Richard Cohen, plus, in Nederland, de aanhangers van de in 2001 opgerichte stichting Een Ander Joods Geluid.¹¹ Hoewel genoemden door een flink deel van de pers gewoonlijk voor idioten worden uitgemaakt, hoef je maar tien minuten hun geschriften of activiteiten te bekijken om te begrijpen dat een dergelijke kwalificatie slechts het effect van de boemerang kan hebben. Antisemieten dan? Joodse antisemieten?

Van deze laatste categorie hebben in de loop der tijden inderdaad nogal wat exemplaren rondgelopen – jüdischer Selbsthass – maar verreweg de meesten van hen waren joden die het jodendom achter zich hadden gelaten en zich vervolgens, zo gaat dat met bekeerlingen, roomser gedroegen dan de paus, in dit geval antisemitischer dan de antisemieten. Dergelijk gedrag is tegenwoordig volledig achterhaald. Je kunt in de huidige westerse wereld immers joods zijn of katholiek, heks of homo, geen haan die ernaar kraait. Dus waarom zou je als jood ‘je eigen nest’ bevuilen? Je verlaat het en klaar is Kees. Nee, er is iets heel anders aan de hand. Het is van een diepgrijpende ironie en een centrale gedachte in dit essay.

Nu sta ik met kritische bespiegelingen over Israël zwakker dan genoemde personen. Dat niet zozeer omdat ik geen jood ben als wel omdat ik een kind ben van ouders die tijdens de Tweede Wereldoorlog de kant van de nazi’s hebben gekozen. Het verwijt van antisemitisme ligt dan ook voor de hand. Ten onrechte. Israël is niet alleen het probleem van de joden. Als brandhaard van internationale spanning is het land het probleem van ons allen. Je kunt daarbij hoogstens aantekenen dat het begrijpelijk is dat de emotionele betrokkenheid bij sommigen groter is dan bij anderen. Tot die sommigen behoren in de eerste plaats de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, plus hun kinderen en in de tweede plaats, wellicht, de daders met hun kinderen. Tot die laatste groep behoor ik. Mede vanwege die afkomst heb ik heel mijn leven over de oorlog gelezen en geschreven en telkens weer geprobeerd te begrijpen wat en waarom er destijds verkeerd is gegaan. Een van de belangrijkste dingen die ik daarbij geleerd heb, is wat je het ‘humanistisch principe’ zou kunnen noemen: dat het in samenleving en politiek uiteindelijk altijd om individuen gaat, niet om het collectief, en dat het verkeerd loopt wanneer met dat principe geschipperd wordt.