Een dollar per dag

Chris van der Heijden

Een dollar per dag

arm en rijk in de wereld van nu

2005
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek verscheen naar aanleiding van de door de RVU educatieve omroep uitgezonden en door EMF Films geproduceerde televisieserie Een dollar per dag. Dit multimediaproject werd mede mogelijk gemaakt dankzij steun van het ministerie van Buitenlandse Zaken/Ontwikkelingssamenwerking, Stichting De Oude Beuk, Stichting EMF.

De foto’s in dit boek zijn van Chris van der Heijden. De illustratie op pagina 83 is van Joaquín Torres Garcia; op pagina 52 is van Rembrandt de ets ‘Bedelaars aan de deur’ afgebeeld en op pagina 252 staat een tekening van Käthe Kollwitz, ‘Unter dem Brückenbogen’ (1928).

© 2005 Chris van der Heijden
Omslagontwerp Via Vermeulen/Rick Vermeulen
Vormgeving binnenwerk Asterisk*, Amsterdam
Foto omslag Chris van der Heijden
Foto auteur Ronald Hoeben

ISBN 9789025433086
D/2005/0108/961
NUR 740

www.boekenwereld.com

Leidraden (chronologisch)

‘Een aarden pot en een koperen ketel worden meegesleurd door de stroom. Zegt de pot tegen de ketel: kun je niet een eindje verderop gaan zwemmen. Als jij me aanraakt, al was het maar per ongeluk, ga ik aan diggelen… Zo onzeker is het leven van een arme die een machtig man als buurman heeft.’

Aesopus (6de eeuw v. Chr.¹

‘We verdienen geld omdat we niet anders kunnen. Maar het is niet het doel. Geld is handig, het dient ergens toe, het is een middel tot een doel.’

Aristoteles (ca. 350 v. Chr.)²

‘Een volledig familie in een kamertje met vier kale muren, krakkemikkige bedden zonder iets, alom keukengerei, hier en daar een pispot. Al die troep bij elkaar is nog geen twintig écus waard. Elke drie maanden moeten de bewoners van hol veranderen. Ze worden verjaagd omdat ze de huur niet kunnen betalen.’

Louis Sébastien Mercier (1781)³

‘Een huis kan groot of klein zijn. Zolang de omliggende huizen hetzelfde zijn, bevredigt het de maatschappelijke verlangens van de bewoner. Maar wordt er naast een klein huis een paleis gebouwd, dan verschrompelt het opeens tot een hut.’

Karl Marx (1849)⁴

‘Toen Jezus een man aanspoorde zijn bezit aan de armen te schenken, was het hem in het geheel niet om die armen te doen, maar om de ziel van de jongeling. Diens afstand van bezit was niet meer dan een middel tot zijn heil.’

George Simmel (1906)⁵

‘Toen mijn vrouw nog leefde en na mij tijdens het ontbijt de krant las, zei ze: “Simon, heb je wel gezien wat een ellendige toestand er nu toch weer is? Waarom word je niet kwaad?” Dan zei ik: “Ja lieverd, ik ben al tientallen jaren lang heel kwaad… maar ik kan toch niet aan het gillen blijven.”’

Simon Jelsma (ca. 1990)⁶

‘Voor een arm persoon is alles afschuwelijk. Ziekte, vernedering, schaamte. We zijn als mismaakten, overal bang voor en altijd van anderen afhankelijk. Niemand heeft ons nodig. We zijn vuilnis. Iedereen wil ervan af.’

Blinde vrouw uit Moldavië (1997)⁷

Inhoudsopgave

L’état c’est moi. Pamfletje vooraf

1.

Ter inleiding

2.

Leven en leed van María Cabana

3.

Armoede denken

4.

De regel en de uitzondering

5.

Wat is, kan niet zijn. Arm en rijk in Latijns-Amerika

6.

Uit talloos veel miljoenen één. Bij Sedou in Mali

7.

Veel woorden, weinig helderheid

8.

Duizend cijfers en meer feiten

9.

Kun je een continent verliezen? Arm en rijk in Afrika

10.

Domweg gelukkig op een vuilnisbelt. In de slums van Bombay

11.

Talloze gevallen, enkele patronen

12.

Eén wereld, één visie?

13.

De wonderen van de wereld. Arm en rijk in Azië

14.

Tussen Gooiers en migranten

15.

Door het plafond. Rijk en arm in het Westen

16.

Armoede als opdracht. Ontwikkelingssamenwerking tussen missie en werk

Besluit

Aantekening achteraf (over de aard van dit boek)

Bibliografie

Noten

L’état c’est moi
Pamfletje vooraf

Het schrijven van dit boek heeft me veranderd. Het heeft me moedeloos gemaakt, boos en onverzettelijk in mijn besluit optimistisch te zijn. Zo in onophoudelijke volgorde. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ik, nu het af is, niet veel verder ben. Ik weet meer van het onderwerp ‘armoede’ dan voordat ik hieraan begon, veel meer zelfs. Die kennis helpt me echter niet in mijn overtuiging. Integendeel. Ik heb het al vaker gemerkt. Dat met de kennis de verwarring toeneemt. Dat het voor een standpunt beter is van een onderwerp niet te veel te weten. Dat kennis nuanceert. Dat nuance vertroebelt. En dat die vertroebeling onzeker maakt. Een pleidooi voor meer domheid dus, voor minder weten in plaats van meer? Dat niet. Een pleidooi voor eenvoud dan, voor het maken van keuzes, voor een bewuste uitschakeling van de nuance omdat je weet dat er een kloof ligt tussen denken en doen en dat het in dit geval, armoede, om doen gaat? Ja, dat wel. Vandaar dit pamfletje. Het is het begin en het eind van alle overwegingen, feiten, nuances en ketterijen die volgen.

Om te beginnen een cliché: dat het onaanvaardbaar is dat, maximaal, 10 procent van de mensheid van gekkigheid niet weet wat ze met haar tijd en geld moet doen terwijl de overgrote meerderheid van diezelfde mensheid – minstens 90 procent – niet weet hoe ze de touwtjes aan elkaar moet knopen. Dit opschrijven is niet alleen een cliché, het is ook eenvoudig en goedkoop. Eenvoudig omdat het zonder meer waar is. Je kunt strijden over die 10 procent, je kunt die gekkigheid nuanceren, je kunt het ook hebben over de vraag hoeveel mensen daadwerkelijk in armoede leven en of die echt niet in staat zijn de touwtjes aan elkaar te knopen, je kunt over dit en nog veel meer van mening verschillen, er bestaat echter geen enkele twijfel over het feit dat de verschillen tussen een kleine groep rijken – wij – en grote groepen armen – zij – zo groot zijn dat het feitelijk gezien absurd en moreel een schande is. Ieder van ons zou voor de ‘grap’ eens naar www.globalrichlist.com moeten surfen en zijn inkomen intikken. Je zult versteld staan hoe rijk je bent. Dat je tot de 5 procent rijksten ter aarde behoort, is zeker. Dat is namelijk ongeveer de hoogte van de Nederlandse ziekenfondsgrens, zo’n 40 000 dollar (33 000 euro). Vermoedelijk behoor je tot een nog kleinere groep, met 56 000 dollar al tot de top (1 procent). Om die reden is het objectief gezien – dat woord durf ik in dit geval wel eens te gebruiken – ridicuul dat mijn kinderen zich verongelijkt voelen als ze het laatste model mobieltje niet bezitten, terwijl de kinderen die ik in Latijns-Amerika, Afrika en Azië meemaakte – zie verderop in dit boek – al gelukkig zijn met een warme maaltijd. Toch is het ook goedkoop om dit te schrijven – goedkoop omdat deze woorden (me) niets kosten, niets oplossen, niets bijdragen, mijn eigen kinderen niet afhouden van hun, binnen de eigen omgeving maar al te begrijpelijke verlangen naar een nieuw mobieltje en die kinderen elders geen warme maaltijd bezorgen. Het zijn dus gratuite woorden, goedkoop temeer omdat ze niets anders teweeg brengen dan een misplaatst gevoel van tevredenheid bij degene die ze schrijft of leest. Instemming illustreert immers dat hij of zij – u en ik dus – het hart op de goede plek zouden hebben. En daar hebben we wat aan! Beter nog: daar hebben die anderen wat aan! Dank, zeggen ze, en gaan voort met hun miserabele leven terwijl wij na zo’n zin vol mededogen naar beneden lopen en een lekkere kaastostie maken. Is het bot dit op te schrijven? Ja. Is het waar? Dat ook. Maar liever een botte waarheid dan een subtiele verdraaiing.

Dit gezegd blijft de vraag: wat dan? Stel dat je zo’n botte waarheid boven tafel krijgt, wat moet je ermee, wat kan je ermee, wat wil je ermee en, belangrijker nog, wat hebben die anderen eraan? Toen tijdens de kerstdagen van 2004 een vloedgolf de kusten van enkele Zuidoost-Aziatische landen overspoelde en meer dan tweehonderdduizend mensen verzwolg, putten we ons collectief uit in menslievendheid. Iedereen was trots op iedereen en alom heerste het gevoel dat je vroeger als (katholiek) jochie had nadat je ter communie was gegaan: alsof je van binnen gewassen was. Enkele weken na de wrange euforie keerde echter alles weer terug naar het oude. Twintig, dertig of, bij de nobelen onder ons, veertig euro waren van de bankrekening afgeschreven, alle homevideo’s met weerzinwekkende beelden waren bekeken, alle verbeeldingen (‘wat als ik daar had gezeten?’) verbeeld, het leven ging voort. Natuurlijk, kan je tegenwerpen, wat anders was mogelijk geweest? Dat we vanwege die tsunami collectief opgehouden waren te leven zoals we altijd gedaan hebben? Onzin. Een drama als de tsunami is uniek, we hebben bijgedragen wat we konden en mogen daarom met een gerust hart terugkeren naar de luie stoel. Toch?

Ik ben niet zo overtuigd van het recht op een, wat dit betreft, kalm hart in een luie stoel – en wel om drie redenen. Om te beginnen omdat onze reactie op de tsunami een bizarre paradox blootlegt. Vervolgens omdat die paradox toont hoe hypocriet we zijn. En ten derde omdat die hypocrisie van domheid getuigt. Uit dit nauwelijks fraaie rijtje eerst de paradox. De tsunami was uniek. Dat klopt. Het gebeurt zelden dat zoveel mensen in zo korte tijd op zo’n sensationele wijze ten onder gaan. Zoiets komt alleen voor bij natuurrampen of bij een, tegenwoordig gelukkig weer denkbeeldige, aanval met massavernietigingswapens. Uniek was ook het moment, de kerstdagen, en het feit dat de vloedgolf mensen uit alle landen en dus ‘iedereen’ trof – een wrange doch onmiskenbare bijdrage van natuur of God, zo zou je kunnen zeggen, aan de globalisering. Uniek tot slot was het mediamieke karakter van de gebeurtenis – het feit dat hij plaatsvond in een cultuur die nog moet wennen aan het feit dat media en publiek steeds minder goed van elkaar te onderscheiden zijn. ‘We’ waren het immers zelf die met eigen apparaatjes de ramp vastlegden. En dus filmden en keken we naar onszelf – alsof we de eigen ondergang niet alleen beleefden, maar ook versloegen. Een bizarre, unieke ervaring die mede verklaart waarom de hulpacties na de tsunami het karakter van een hype kregen. Hier staat tegenover – iedereen weet het – dat dagelijks duizenden mensen sterven aan honger, malaria, cholera, tbc, aids en tal van andere ellenden meer. Iedere week een tsunami, zou je kunnen zeggen. Geheel in tegenstelling tot de ‘euforie’ die na deze ramp ontstond, krijgen de meesten van ons bij het noemen van deze feiten echter iets vermoeids over zich. Wat moeten ze ermee? Wat moeten we ermee? Op het eerste gezicht is dat begrijpelijk. Dag in dag uit worden we overstelpt met rampen. Je kunt niet anders dan er immuun voor worden. Temeer omdat je er toch niets aan kan doen – denk je. Je geeft een tientje. De ramp blijft of duikt elders op. Je geeft een honderdje. Idem dito. Hoe ver ga je? Hoe lang houd je het vol? Het antwoord kan er maar één zijn. Je gaat niet oneindig door, je houdt het niet vol. Toch schuilt hier een bizarre paradox: dat we collectief in actie komen bij een incidentele dood die onvermijdelijk is en niets doen bij een structurele dood die op z’n minst gedeeltelijk voorkomen kan worden. Een vloedgolf als de tsunami is als een aardbeving, een meteorietinslag, vulkaanuitbarsting, orkaan of welke andere natuurramp ook. We kunnen er rekening mee houden, we kunnen waarschuwen, we kunnen vluchten, maar we kunnen er niets tegen doen. De natuur is groter, sterker en sneller dan wij. Met aids, cholera, malaria en honger ligt het anders. Er zijn 1001 methoden om te voorkomen en evenveel om te genezen. Zo kan honger alleen al tegengegaan worden door ervoor te zorgen dat alles wat op een doordeweekse dag in een gemiddelde westerse stad in de vuilnisbak wordt gekieperd, elders terechtkomt. Een kleuterredenering zullen de zogenaamd verstandigen onder ons zeggen. Dat mag zo zijn, maar het is ondenkbaar dat het in een geavanceerde wereld als de onze, met ruimtevaart, computers, DNA en weet-ik-veel wat voor prachtzaken meer, niet mogelijk zou zijn zoiets simpels als transporten van A naar B te regelen en er vervolgens ook nog eens voor te zorgen dat het getransporteerde ter plekke wordt uitgedeeld. Voor de bestrijding van aids, cholera, malaria en andere ziektes geldt hetzelfde. Medicijnen zat. Middelen te over. Dergelijke ziektes kunnen dus, op zijn minst deels, voorkomen en genezen worden. Het gebeurt niet. Waarom niet?

Met het stellen van deze vraag gaan we van de feiten naar de reactie ofwel van de paradox naar onszelf. Laten we er niet omheen draaien: uiteindelijk willen ‘we’ (aanhalingstekens noodzakelijk) niets doen aan de ellende in de wereld. Nee, het is nog erger: we zeggen wel dat we er iets aan willen doen, maar daar blijft het bij. De aids-, malaria-, honger- en andere lijders zijn voor ons allen een – wat populair heet – ‘ver van mijn bed-show’. Als puntje bij paaltje komt interesseren die lui ons geen barst. Het is hun pijn, niet de onze. Dat zeggen we natuurlijk niet. Het klinkt zo bot. Nee, we zeggen iets anders. We zeggen dat we iets moeten doen. Dat we iets gaan doen, mooier nog: dat we al iets doen. Vervolgens hebben we zoveel redeneringen, overwegingen en bedenkingen dat we ons toch weer gerechtvaardigd weten tot nietsdoen – of tot een tientje in de maand. Dat alles zeggen we natuurlijk niet. Het is te pijnlijk – niet voor die anderen, wel te verstaan. Voor hen maakt het niet uit of we niets doen met of zonder mooie praatjes. Nee, het is te pijnlijk voor onszelf. Door namelijk toe te geven dat we niets doen of dat de pijn van de ander ons niet raakt – wat evident is –, tonen we een kant van onszelf die we liever verhullen. De uitweg is simpel: we zeggen het een en doen het ander. Zijn in ieder geval wijzelf tevreden.

Vrienden besloten voor een gezamenlijk, groots verjaardagsfeest geen cadeau maar geld voor een nader te bepalen ontwikkelingsproject te vragen. Dat was een mooi besluit. Helaas bleken de vrienden zwakker dan ze zelf hadden gedacht. Het verzamelde geld, boven in de klerenkast wachtend op een geschikt project, verdween stukje bij beetje in de eigen pot. Uiteindelijk werd er zelfs een hond voor gekocht. Schande zou je kunnen zeggen. Ik ben het daar niet mee eens. De vrienden zijn, zo denk ik, sterker dan de meesten van ons. Dat niet zozeer omdat ze het plan opvatten hun verjaardagscadeau aan een goed doel te besteden (dat was nobel maar ach, de weg naar de hel is geplaveid met nobele voornemens), als wel omdat ze hun zwakte niet verzwijgen en de vrienden er, zij het besmuikt, van vertellen. Daarmee zetten zij een stap in de, naar mijn mening, juiste richting: de erkenning dat onze bedoelingen beter zijn dan onze daden en dat we uiteindelijk, hoewel helaas, zwakke wezens zijn voor wie het eigen genot zwaarder weegt dan de pijn en het verdriet van de ander. Het is deze erkenning die de voorwaarde vormt voor daadwerkelijke actie – geen woorden maar daden. Immers zolang we zeggen dat we iets doen maar niets doen, gebeurt er ook niets. Maar als we toegeven dat we niets doen en ons realiseren dat we wel iets moeten doen, gebeurt er misschien iets.

Moeten we dan iets doen? Zijn we niet veel beter af in een wereld van heren en slaven – wij de heren, zij de slaven? Zo is het toch altijd geweest? De een z’n dood, de ander z’n brood. Toch? Nee, die wereld is voorbij. Miskenning van dit feit – en dat is het, denk ik: een simpel feit – getuigt van domheid. Iets meer dan vijfhonderd jaar geleden bestond er geen enkele relatie tussen – zeg – Japan, Europa en Peru. Vierhonderd jaar geleden roofde Europa de schatten uit laatstgenoemd land. Honderdvijftig jaar geleden gooide Japan z’n grenzen open. Vijftig jaar geleden raakten de Japanse en de westerse economieën met elkaar verstrengeld. Sindsdien zijn er steeds meer mensen die zich binnen een etmaal van de ene plek van de aarde naar de andere begeven. Sinds een jaar of vijf kost het tien seconden om vanaf waar ook ter wereld door te dringen tot – zeg – de catalogus van de Library of Congress in Washington, de gemeentelijke informatiedienst van Singapore, de documentatieafdeling van de Wereldvoedselorganisatie in Rome of, iets geheel anders, het fotoalbum van mijn nichtje in Sydney. De meesten van ons doen dat gekleed in een broek uit China, in een Afrikaans shirt, op Spaanse schoenen en met apparatuur die gemaakt is in Taiwan – of met een andere internationale combinatie van spullen. ‘Het is maar tien uur sporen naar Berlijn,’ schreef een Nederlands dichter in de jaren ‘30, waarschuwend voor Hitler. Het is vanaf Amsterdam nog geen tien uur vliegen naar Bombay, New York of Kinshasa. Wie niet begrijpt wat dat betekent is, zacht gezegd, kortzichtig. Met andere woorden, de wereld die was is niet meer. Wat voor het milieu geldt, geldt ook voor rijk en arm. Je kunt er inderdaad de ogen voor sluiten. Je kunt zelfs handelen naar die zelfopgelegde blindheid. Een en ander houd je lang vol. Hoe lang, dat weet ik niet. Niet oneindig. Dat weet ik wel.

Bij een vorige generatie was het de gewoonte de schuld aan de ander te geven. Het was altijd ‘de ander’ die het had gedaan. De een noemde die ander kapitalist, een volgende had het over Amerika, een derde over kolonialisten, imperialisten, fascisten, weet ik veel welke etiketten die kwalijke ander al dan niet opgeplakt kreeg. ‘De hel, dat is de ander,’ schreef Jean-Paul Sartre een kleine vijftig jaar geleden in Huis Clos. Een van de belangrijkste dingen die hij daarmee wilde zeggen, was dat de vrijheid van ieder van ons beperkt wordt door de vrijheid van de ander en dat we die ander om die reden als ‘een hel’ ervaren.

Anno 2005 is iets dergelijks nauwelijks nog vol te houden. Natuurlijk wordt de vrijheid van de een altijd nog beperkt door die van de ander. Maar daarmee is het belangrijkste niet gezegd. We zijn vrijer dan ooit. We leven steeds minder in groepen, families, zuilen, naties. We staan op eigen benen, we zijn individualisten. Dat heeft tal van voordelen. Een daarvan is dat we meer dan ooit het lot in eigen hand hebben. En dat komt mede door de huidige democratie. We gaan eens in de zoveel tijd naar de stembus. Deze mogelijkheid tot inspraak wordt versterkt door moderne communicatiemiddelen, internet voorop. We kunnen, als we willen, via media, weblogs en e-mailacties onze mening kracht bijzetten. En dan is er ons krachtigste wapen: we kunnen stemmen met de portemonnee.

Al deze machtige mogelijkheden hebben echter ook een nadeel. Dat we de ander steeds minder goed onze mislukkingen kunnen verwijten en in zaken als deze dus eigenlijk maar op één persoon boos moeten worden. Inderdaad, de hel, dat ben ik. In het besef dat we in de loop van enkele eeuwen in het Westen bijna allen, stuk voor stuk, kleine zonnekoninkjes zijn geworden, kan je hetzelfde echter ook anders en positief formuleren: l’état c’est moi.¹

1

Ter inleiding

Enkele jaren geleden woedde in de kleinste provincie van een van de kleinste maar rijkste landen ter wereld een relatief felle discussie over armoede. Die discussie, gevoerd in kranten, boeken en op bijeenkomsten, draaide om één simpele vraag: was de situatie van de (veen)arbeiders in betreffend gebied – het gaat om de provincie Drenthe in Nederland – tot voor kort ellendig geweest of was die ellende vooral een kwestie van beeldvorming.¹ De eerste opvatting – dat de Drentse veenarbeiders er tot diep in de 20ste eeuw afschuwelijk aan toe waren geweest – was de traditionele. Geschilderd door Vincent van Gogh, duizendmaal gefotografeerd, beschreven door journalisten, romanciers en tijdgenoten bestaat sinds lang een treurig beeld van het leven op de Drentse venen. Van dat beeld zijn zoveel citaten, foto’s en herinneringen dat het niet moeilijk is daarmee vele pagina’s te vullen. Stuk voor stuk zouden het teksten zijn zoals verteld door een voormalig veenarbeider die zijn loopbaan eindigde als gids in een museum en ‘aan ieder die het horen wilde [verhaalde] over mannen die met tbc besmet in de veenput stonden, bloed spuwden en tegen de vlakte gingen. Over jonge kerels van dertig, veertig jaar die stierven in het veld van louter ellende. Ze kregen weinig, in elk geval geen beste kost te eten en de drank deed de rest.’

Volgens het klassieke verhaal zou op de Drentse venen tot na de Tweede Wereldoorlog een dergelijke treurige situatie bestaan hebben. Nog in 1949, iets meer dan een halve eeuw geleden dus, was het leven aldaar overeenkomstig de huidige situatie in ontwikkelingslanden. De behuizing erbarmelijk. Van vast werk geen sprake. Honger aan de orde van de dag. Ziekte en vroege dood gewoon. En bescherming, veilig-of zekerheid volstrekt onbekend.

Het zijn verhalen die anno 2005 dagelijks te horen, te lezen en te zien zijn over zo uiteenlopende gebieden als het Afrikaans continent, Latijns-Amerika, India, Bangladesh, Indonesië en andere Aziatische landen. Maar kloppen ze? Volgens een moderne generatie historici is dat in ieder geval wat het recente verleden in Drenthe betreft, niet het geval. Zo ellendig als geschetst, zeggen zij, is de situatie nooit geweest. Natuurlijk, vervolgen ze, was de rijkdom die wij sinds enkele tientallen jaren in het westers deel van de wereld kennen onbekend. Armoede en zelfs diepe armoede kwam voor. Maar het beeld is sterk overdreven, door journalisten omdat het hun reportage ten goede kwam, door sociale werkers omdat het hun zaak diende, door geëngageerde historici omdat het voedsel gaf aan hun politieke houding en door mensen die het meegemaakt hebben omdat het hun verhaal kleurt. De werkelijkheid was echter een andere en dat wil vooral zeggen: genuanceerder. Het was niet overal en altijd ellende. Bovendien waren de verschillen met de situatie elders in de westerse wereld kleiner dan voorgesteld. Het verhaal van de armoede op de Drentse venen zou volgens hen tot op grote hoogte een – en nu komt weer het toverwoord van de moderne geschiedschrijving – mythe zijn. ‘Gedurende de negentiende eeuw verschilden de levensomstandigheden van veenarbeiders niet wezenlijk van die van andere ongeschoolde arbeiders,’ schrijft de man die zich meer dan wie ook om deze ‘mythe van de armoede op het Drentse veen’ bekommert. ‘Het bijzondere van de veenarbeid,’ zo beweert hij,² ‘was wellicht dat er na circa 1890 niet veel veranderde, terwijl voor tal van andere sectoren wel van wezenlijke verbeteringen in de arbeids- en levensomstandigheden sprake was… Het veengebied raakte in dat opzicht steeds verder achterop. De Eerste Wereldoorlog vormde in allerlei opzichten een uitzonderlijke situatie: turfprijzen en lonen schoten omhoog en werkvolk stroomde het veengebied binnen. Toen de markt daarop in 1921 volledig instortte, was er sprake van overbevolking… en diepe crisis die scherp afstak bij de naoorlogse opleving elders in het land. De steunacties die vervolgens werden opgezet waren een groot succes… Duidelijk is dat de foto een enorme rol heeft gespeeld in het welslagen van de steunacties, maar evenzeer heeft bijgedragen aan het vrijwel onverwoestbare negatieve image van het veenarbeidersbestaan.’

Nog afgezien van de vraag of deze analyse juist is – daarom gaat het hier niet –, kunnen op basis hiervan wel een aantal conclusies getrokken c.q. vragen gesteld worden. Elk van deze vragen is van cruciaal belang voor het moderne onderzoek naar armoede en daarmee voor dit boek. De eerste daarvan – een open deur, maar niettemin – is dat armoede een relatief begrip is. De al dan niet betrekkelijke welvaart van de een kan tot de conclusie leiden dat een ander arm is en dat terwijl zijn of haar situatie niet of nauwelijks veranderd is en voorheen niet als arm werd gekwalificeerd. Anders gezegd: armoede en rijkdom zijn net zo onlosmakelijk met elkaar verbonden als andere complementaire ofwel relatieve zaken als vrijheid en gebondenheid of geluk en verdriet. Het ene begrip is zinloos zonder het andere. Dat is een van de redenen dat een boek met als thema armoede ook over rijkdom moet gaan.

Een tweede aspect dat op basis van het voorgaande beklemtoond moet worden, is dat werkelijke armoede tot voor kort ook in de westerse wereld voorkwam. Hoewel dit genoegzaam bekend is, zijn we geneigd het te vergeten – we zijn zo rijk en zo kort van memorie dat het moeite kost in te zien in welke bijzondere omstandigheden we verkeren. Dit besef roept op zijn beurt weer tal van vragen op. Een daarvan is of armoede een structureel element is van het bestaan en of dus niet armoede maar rijkdom de uitzondering is. Direct hieraan gerelateerd is de vraag of het mogelijk is in de structurele situatie van alomtegenwoordige armoede structureel verandering te brengen. Dat is wat zowel de neoliberalen als hun tegenstanders, de andersglobalisten, betogen. Hoewel vertegenwoordigers van deze twee groepen van mening verschillen over de middelen, zijn ze het eens over het doel en de haalbaarheid daarvan: dat een wereld zonder grote armoede kan bestaan. Meer sceptische analytici denken daar anders over: armoede, echte armoede, zo betogen zij, zal niet verdwijnen. Het is mogelijk dat ze gelijk hebben, maar, aldus de vraag die direct daarop volgt, mag je je bij een dergelijk gelijk neerleggen? Nee, zou de grote filosoof van de hoop, Ernst Bloch, zeggen: ‘Wat is, kan niet zijn.’ Het is een uitspraak die vooral onthouden moet worden, omdat hij uiteindelijk de achtergrond vormt voor doen en laten van bijna alle hervormers. Optimisme is een morele plicht. Maar bereikt de optimist meer dan de pessimist? Het gaat tenslotte om het resultaat, in dit geval een einde of op zijn minst een vermindering van de armoede.

Vervolgens een derde conclusie die op basis van de discussie over de voormalige toestand in Drenthe getrokken kan worden: armoede mag dan structureel zijn, getuige de situatie op de Drentse venen is ze in ieder geval ook conjunctureel. Dat wil zeggen: het zijn (tevens) tijdelijke of bijzondere omstandigheden die mensen, groepen of landen arm maken. Het is van belang daarmee rekening te houden, al is het alleen maar omdat tijdelijke omstandigheden eenvoudiger te veranderen zijn dan structurele. Onderscheid tussen een en ander kan dus van pas komen.

Vervolgens het vierde punt. Dat is dat de situatie op de Drentse venen – het is opnieuw een open deur – toont dat armoede onlosmakelijk verbonden is met het beeld van die armoede. Het is niet alleen van belang beeld en werkelijkheid uit elkaar te houden, het is ook belangrijk te beseffen dat het beeld invloed heeft op die – wat men met een vervelende semi-filosofische term noemt – ‘werkelijkheid’. Als dat al geldt voor het Drenthe van het begin van de 20ste eeuw, dat gaat het zeker op voor onze mediagestuurde maatschappij. Hoe onderscheiden we serieuze berichtgeving over belangrijke structurele of conjuncturele problemen van hypes, skoops, verhalen en beelden waar het publiek, wij dus, met een steeds minder verholen gevoel van leedvermaak blijkbaar geen genoeg van kunnen krijgen? Een groot deel van de ‘Afrikaanproblematiek’ is hiertoe te herleiden. We zullen het nog uitvoerig zien. Hieruit blijkt tot slot dat armoede niet alleen de dagelijkse praktijk is van de armen, maar ook het ‘probleem’ dan wel speeltje van de rijken. Daarmee is het cirkeltje rond en zijn we terug bij het begin: dat armoede en rijkdom met elkaar verbonden zijn als de vingers met de hand. Vandaar dat het onmogelijk is over armoede te schrijven zonder rekening te houden met rijkdom. Hoewel dat aanvankelijk wel de bedoeling was, is armoede om die reden dan ook niet het enige thema van dit boek. Het gaat over arm en rijk.

De verbondenheid van armoede en rijkdom herinnert aan een artikel uit het begin van de 20ste eeuw waarin een later fameus socioloog betoogde dat de armen er in de meeste verhandelingen over armoede helemaal niet toe doen en dat die verhandelingen eigenlijk betrekking hebben op de rijken. Als voorbeeld noemde de man het verhaal van Jezus zoals verteld door Markus. Toen Jezus een man aanspoorde zijn bezit aan de armen te schenken ‘was het hem in het geheel niet om die armen te doen maar om de ziel van de jongeling. Diens afstand van bezit was niet meer dan een middel tot of symbool van zijn heil, het heil van de rijke dus.’³ De arme was secundair. Zoals uit dit boek blijkt is dat anno nu nog steeds het geval. Over armoede wordt veel, zeer veel gepraat, geschreven, onderhandeld, vergaderd en wat al niet meer. Armoede is ook het onderwerp van dit boek en van de reeks filmdocumentaires die daaraan ten grondslag ligt. Maar de tekst van dit boek wordt geschreven door iemand die nooit armoede heeft gekend en zoals bijna allen in zijn omgeving zelfs in welvaart leeft. De hier beschreven armoede is dus het ‘probleem’ van iemand die ‘rijk’ is: het is een intellectueel onderwerp dat met ervaring niets heeft uit te staan. Dat kan niet anders dan tekenend zijn voor de toon, onderwerpskeuze en visie. Is dat een nadeel? Deels zeker. Maar het is ook onvermijdelijk. Wanneer ik arm was, had ik wel iets anders te doen dan in een stoel zitten en boeken lezen, over de wereld reizen, aantekeningen maken, achter mijn computer hangen, woorden tikken.

Maar het besef van de verbondenheid van armoede en rijkdom gaat verder dan de persoon van de auteur en de onvermijdelijkheid van diens perspectief. In de laatste decennia van de 20ste eeuw is er rond armoede een volledige industrie ontstaan – vele duizenden organisaties en honderdduizenden hulpverleners bekommeren zich er dagelijks om. Maar gaat het hun werkelijk om de armen, zo moet je je afvragen, of gaat het hun om de rijken, om henzelf dus, om een intellectueel probleem, hun verlangen goed te doen, invulling te geven aan een leven of simpelweg business, de uitoefening van een vak? Ook dat is een vraag die in dit boek gesteld zal en moet worden. In ieder geval is duidelijk dat het fenomeen dat je een beetje onaardig ‘de armoede-industrie’ zou kunnen noemen, meer is dan een zaak van de armen. Vandaar dat een van de grootste spelers in deze industrie, de Wereldbank, eind 20ste eeuw een project begon dat zij Voices of the Poor noemde, Stemmen van de armen. Bedoeling hiervan was de armen zelf aan het woord te laten, hen in eigen woorden te laten vertellen wat het betekent om arm te zijn.

Ondanks alle goede intenties lijkt een dergelijk project bij voorbaat mislukt – alleen die erkenning kan het waardevol maken. Het zijn immers toch weer de zogenaamd rijken die het bedacht hebben, rijken die de armen interviewen, rijken die hun woorden opschrijven, rijken die de boeken uitgeven, rijken die de teksten lezen. De armen zelf hebben ondertussen wel wat anders te doen. Het bewijs daarvan is dat 99,99 procent van hen heel blij zou zijn met de 65 dollar die deze door de Wereldbank geproduceerde boeken kosten en dat eenzelfde percentage van hen er geen moment over zou denken een dergelijk bedrag, het inkomen van meer dan twee maanden, aan zoiets ‘zinloos’ als een boek te besteden. Voedsel is belangrijker. Zo ook een goede dokter. Een dak boven het hoofd, een bed om in te slapen, een verzekering. Maar een boek? Daarmee zijn betrekkelijkheid en waarde van dit product gegeven en mag het verhaal beginnen. Dat gebeurt ver weg, diep in de binnenlanden van Zuid-Amerika, bij een vrouw die luistert naar de oeroude naam María.

2

Leven en leed van María Cabana

Enkele dagen voor mijn komst stierf haar man. Achtendertig jaar jong, de longen verstoft, het lichaam uitgeput, de levenslust vergaan. Zoveel leed was het resultaat van tientallen jaren werk in de mijnen, tientallen jaren diep onder de grond, in een lucht om te stikken en bij licht om te sterven. Ik kende zijn gelaatstrekken slechts van een familieportret dat in mijn koffer zat en dat ik, niet wetende van ‘s mans dood, als geschenk uit Nederland had meegenomen. Op dat portret zat hij helemaal links, als een voetnoot bij zijn gezin, klein en broos, onnadrukkelijk, vanzelfsprekend. Hij was al enige tijd ziek en leed aan een bij gebrek aan dokter niet nader genoemde ziekte. Maar al bestaat over de naam van die ziekte verschil van mening, iedereen weet de uitkomst ervan. Immers duizenden, tienduizenden, god weet hoevelen zijn Martín Olmedo in de loop der eeuwen voorgegaan. De longen verziekt, de huid verkankerd, de kracht geweken. Niets nieuws dus, niet voor de historicus die op termijn kijkt, niet voor de antropoloog die structuren ziet, niet voor de politicoloog die zich om machtsverhoudingen bekommert, niet voor de ontwikkelingswerker die in deze dood een zoveelste bevestiging ziet van wat hij al jaren weet en even lang bestrijdt.

Voor María Cabana ligt het anders. Martín was haar man, de eerste en vermoedelijk de laatste. Hij was de vader van haar zeven levende en twee gestorven kinderen. Hij was haar partner in vijftien jaar misère – met daartussen uren van vergetelheid, snel plezier, flitsen van illusie, hopelijk zelfs geluk. Ze begon dan ook zacht te huilen toen ze Martín zag op het portret waarop zij en haar kinderen eveneens te zien waren. Maar ze zei niets, bewoog haar hoofd niet, hield de foto strak voor zich en huilde zonder geluid, zonder tranen, welhaast onzichtbaar. Lang duurde deze ingehoudenheid echter niet. Toen de andere vrouwen en de kinderen, allemaal op de stoep voor het huis van María, merkten wat er gebeurde, schoten ze zo snel mogelijk (één van hen, María’s moeder, mist een been) overeind om te zien wat María zag. Daarmee was het huilen niet te houden. Het werd aanstekelijk, luider, collectief. Binnen tien, vijftien seconden bestond het panorama dan ook uit niets anders dan vrouwen en kinderen vol meer of minder ingehouden snikken. Welkom in Potosí…

Het stadje Potosí – het volgende is voor goed begrip onmisbaar – ligt diep in de binnenlanden van Bolivia, Zuid-Amerika, in een lilliputtervliegtuigje anderhalf uur vliegen van La Paz of, wat gebruikelijker is, drie uur met de taxi vanaf Sucre na een uur vliegen vanuit datzelfde La Paz. Deze laatste stad, anderhalf miljoen inwoners en een wirwar aan mensen, geluiden, geuren, kleuren en stof – vooral dit laatste – ligt weer anderhalf uur vliegen van de hoofdstad van Peru of twee keer zo lang van de hoofdstad van Argentinië. Potosí is echter ouder dan al deze hoofdsteden, in ieder geval vanouds bekender en zeker van oorsprong rijker. Hier immers werd in de 16de eeuw, op hetzelfde moment dat de Spanjaarden het rijk van de Inca’s ontdekten (en verwoestten), zilver gevonden, niet een beetje maar duizenden en nog eens ontelbare duizenden kilo’s. Dat gebeurde voor het eerst in 1544, ruim tien jaar nadat Pizarro en de zijnen gestuit waren op Incahoofdman Atahuallpa en zijn volk. Vier jaar nadien ging de eerste zending zilver richting Europa: zevenduizend zevenhonderdeenenzeventig (7771) ton zilver maakte op de ruggen van tweeduizend lama’s de enorme tocht van Potosí via het Titacaca-meer richting de Stille Oceaan, een reis van maar liefst zes maanden die nog eens gevolgd werd door een oversteek van vele weken naar Sevilla, Zuid-Spanje. Eenmaal daar was het enthousiasme niet te stuiten en werd Potosí binnen korte tijd een begrip. ‘Vale un potosí’ zegt het Spaans woordenboek, iets ‘is een potosí waard’. ‘Ea caballeros, por aquí se va a ser ricos,’ riepen de ontdekkingsrauwdouwers bij het zien van zoveel waardevols (welaan mijne heren ridders, hier gaan wij rijk worden).

En inderdaad: tussen 1544/1548 en het moment dat de Spanjaarden uit Latijns-Amerika verdwenen, begin 19de eeuw dus, werden vanuit Potosí tientallen miljoenen kilo’s zilver richting Europa verscheept – volgens een rccent onderzoek¹ ging alleen al in de eerste honderdvijftig jaar van de Spaanse overheersing zestien miljoen kilo richting Europa, de overgrote meerderheid daarvan was afkomstig uit Potosí. Het is daarom niet voor niets dat het stadje de naam ‘portemonnee van de Andes’ kreeg. Voor de ontdekkers van de nieuwe wereld en de machthebbers in Europa was dit vanzelfsprekend een zegen (het wereldrijk van Filips ii en zijn opvolgers is zonder het zilver van Potosí zo goed als ondenkbaar), voor de oorspronkelijke bevolking was het even vanzelfsprekend een vloek. En dat bleef het, ook nadat de Spanjaarden verdwenen waren en andere machthebbers hun plaats hadden ingenomen. En al gebruikten deze nieuwe machthebbers zelden nog het zwaard als knoet, ze beschikten over genoeg andere middelen om de bevolking van Potosí en omgeving te dwingen tot werk in de mijnen: investeringskapitaal, politiek, honger en niet te vergeten het anonieme monster dat ‘markt’ heet. Voor de oorspronkelijke bewoners van Potosí en omgeving, de voorouders van Martín en María dus, maakte de al dan niet aanwezigheid van de Spanjaarden dan ook nauwelijks of geen verschil. Zij werkten en bleven dat doen. Zij zweetten. Zij sappelden. Zij stierven. En ze huilden – zij het dat dit laatste in de loop van de tijd steeds vaker in stilte, steeds vaker onzichtbaar en zelfs steeds minder vaak gebeurde. Op den duur immers maken tranen plaats voor gelatenheid, bitterheid, ja zelfs voor hardheid.

Dit keer waren de tranen echter wel te zien. En ook was het huilen hoorbaar. Ik, lange blonde slungel, stond erbij als een kip bij het onweer. Ontelbare gedachten schoten door mijn hoofd. Bijna even ontelbaar waren de neigingen iets te doen. Maar wat? Troosten? Dwaas! Spreken? Dwazer. Omdat ik mezelf geen houding wist te geven, stotterde ik een potpourri van talen terwijl ik op hetzelfde moment een, twee, drie kinderen op schoot trok. Ze stonken. En niet een beetje ook. Ze waren vuil. Vreselijk vuil zelfs. Hun kleren waren kapot, hun schoenen versleten, hun handjes zwart en hun gezichtjes grauw van de smurrie en rood van de zon. Maar dan die ogen, donker zo donker, diep en daarmee zo onbeschrijflijk prachtig dat alleen al de aanblik daarvan een reis naar Bolivia waard is. Een ijsje, riepen ze omdat ze onder zoveel tranen ook niet goed wisten wat te doen. Chocola, heb je chocola? Het was mijn redding. Opeens kon ik iets doen dat in al zijn zinloosheid nuttig leek. ‘Kom,’ zei ik, en nam een sliert kinderen aan de hand. ‘We gaan ijsjes kopen – en chocola. Zoveel als jullie willen.’ De kinderen maakten een huppeltje, de vrouwen lieten door hun tranen een spoor van een glimlach zien, er was beweging, hoop, troost – even. Voor het eerst kon ook ik lachen – om de onnozelheid van de situatie welteverstaan. IJs en chocola, hamer en aambeeld van het ontwikkelingswerk.

Toen ik even later temidden van een uitgelaten, likkende en kauwende stoot kinderen terugkeerde, waren ook de vrouwen gekalmeerd en kon de kennismaking beginnen. Hij verliep zoals bij ons, van buiten naar binnen, dat wil zeggen van de omgeving en de woning naar de mensen. In alle gevallen is en blijft het schrikken. Je weet het. Je hebt het duizendmaal op foto’s, filmbeelden en zelfs diverse keren ‘in het echt’ gezien. Toch bezorgt het iedere keer weer een schok. De armoede. Het contrast. Het andere.

Het huisje van María Cabana, eigenlijk een werkplaats, ligt aan het begin van de zogenaamde Cerro Rico van Potosí, dat wil zeggen op een grote piek van een berg die weer enkele kilometers buiten het stadje Potosí ligt en vanwege zijn (voormalige) rijkdom en steile vorm ‘cerro rico’ wordt genoemd, ‘rijke hoogte’. Ondanks die fraaie naam is een op het gezicht armoediger berg nauwelijks voorstelbaar. Hij heeft slechts één kleur: grijs. Nergens een boom, struik of polletje groen te bekennen. Gaten en nog eens gaten, stoffige paden, machines, kabels, vrachtwagens, barakken. Dat is alles. Daaromheen een onafzienbare, onophoudelijke hoeveelheid stof, grijs stof met uitzicht op meer van datzelfde grijze stof. Temidden daarvan ligt Potosí, omringd door bergen en, dat wel, omspannen door lucht, een dag in dag uit onafzienbare oceaanblauwe lucht. Ze is als een kleine hemelse troost voor zoveel aardse lelijkheid. Temidden hiervan, temidden ook van diverse mijningangen, ligt het huisje van María. Deze ligging heeft een reden. Bijna de helft van haar inkomen verdient María als bewaakster van een mijn. Daartoe wordt ze geacht dag en nacht beschikbaar te zijn. Bij die beschikbaarheid hoort een huis. Nou ja huis: barak. Vanaf de stoffige stoep leidt een poortje naar een elvormige binnenplaats die bom- maar dan ook helemaal bomvol rotzooi ligt. Echt rotzooi. Een westerse opkoper zou weigeren hiervoor ook maar een stap te zetten. Blikken. Stukken hout. Teiltjes. Een oude kruiwagen. Oma’s rolstoel. Een rieten mand. Een zak vol schillen. Hoopjes varkensvoer.

Temidden van dit alles hangt de was. Ze wappert niet. Ze bungelt. Ze glimt niet. Ze is nat. En geuren doet ze al helemaal niet. Nee, alles ruikt naar stof, binnen, buiten, overal. Zo ook het gangetje dat vanaf de binnenplaats naar weer een ander gangetje leidt waaraan de twee slaapkamers en het keukentje van María liggen. De inrichting daarvan is niet om te beschrijven zo droevig. De ene slaapkamer bestaat uit twee brede eenpersoonsbedden zonder lakens en met elk niet meer dan een vuile deken. Ze zijn van verroest ijzer, die bedden, en staan op stukken steen in een geheel verveloze ruimte waarin verder nog slechts zoiets als een kast staat. Deze is volledig volgepropt met min of meer gewassen kleding, verstofte papieren, mappen, versleten speelgoed. De andere slaapkamer ziet er niet anders uit. Daarin een tweepersoonsbed, een grotere kast met daarin dezelfde rommel en een televisietje, zo’n draagbaar ding met een spriet dat vooral sneeuw en strepen laat zien en om niet te bezwijken regelmatig een klap verdient. De keuken kan na zoveel armoede slechts meevallen. Nee dus. Wat een onbeschrijflijke, smerige troep. Potten die bij ons al een decade voorheen op de schroothoop beland zouden zijn. Pannen waarin je de handen niet zou willen wassen. Een fornuis dat die naam niet verdient. En een vloer die nooit schoon kan zijn omdat ze van leem is en zo vol putten zit dat ze onvermijdelijk verwordt tot beschimmelde gatenkaas. In een dergelijke omgeving wordt de ‘maaltijd’ bereid. ‘s Morgens water met een (thee)smaakje plus wat brood dat zo droog is dat het in de hand verkruimelt, ‘s middags rijst of aardappels met flintertjes groen en bij uitzondering een reepje vlees, ‘s avonds opnieuw water met hetzelfde smaakje en hetzelfde droge brood. Gelukkig dat María’s kleine kinderen dankzij een Duitse hulporganisatie tussen de middag een gewone maaltijd krijgen, anders was de ellende vermoedelijk nog minder goed te overzien. Want naast voedsel ontbreekt het ook nog aan hygiëne. Stromend water heeft de barak van María niet. Eens per week vult ze bij het boven haar huis gelegen toeristenrestaurant enkele jerrycans. Daarmee moet ze het de hele week doen: drinken, koken, wassen – en dit laatste niet alleen van kleren maar ook van mensen. Dat kan niet en dat gebeurt dan ook niet. Alhoewel María het ontkent lijkt het erop dat de kinderen hoogstens eens per week uit de kleren komen en zelfs dan niet meer dan een zogenaamd ‘mijnwerkerswasje’ krijgen: twee druppels over het gezicht en drie over de handen. Niet voor niets zijn de hoeren van Potosí stukken duurder dan die van de grote stad. De mijnwerkers zijn over het algemeen zo vies en onverzorgd dat de vrouwen niet anders kunnen – onachtzaamheid betekent een snelle dood.

De barak van María bestaat uit nog twee ruimtes: een grote die leegstaat en gereserveerd is voor de mijn en zijn werkers en een kleine waarin niet langgeleden het apparaatje geplaatst werd dat aan alle hiervoor beschreven ellende een einde zou moeten maken. Dat apparaatje is enkele tientallen centimeters groot (ca. 30 × 20), heeft een grijze kleur, een aan-uitknop, een spanningsmeter, nog een knopje, en staat in verbinding met een accu die op zijn beurt weer verbonden kan worden aan een vijfentwintigtal (mijnwerkers)lampen. Het geheel is aangeschaft dankzij het fenomeen dat de nieuwe mode is in het ontwikkelingswerk, het zogenaamde microkrediet. De gedachte hierachter is even simpel in zijn uitwerking als ingewikkeld in zijn totstandkoming. Grondslag ervan is de langzaam gegroeide opvatting dat ontwikkelingshulp, klemtoon op het laatste, zinloos is en dat ‘de armen’ het zelf moeten doen. Geen hulp dus maar een duwtje in de rug en daarom geen schenking maar een krediet. In het geval van María bestaat dat krediet uit een lening van enkele tientallen dollars, ter beschikking gesteld door een non-gouvernementele organisatie die rond deze lening een volledig programma ontwikkeld heeft, met vergaderingen, workshops en educatieve bijeenkomsten. Dit alles met het doel mensen te leren zelf een eind aan hun erbarmelijke situatie te maken. In het geval van María begon dit leerproces met de 40 of 50 dollar die het haar mogelijk maakten een oplader aan te schaffen en dus een eigen zaakje te beginnen. Het product of beter gezegd de dienst prijkt in paarse, handgeschreven letters trots aan de gevel van het huis: se carcan lámparas eléctricas, ‘hier laadt men [moet zijn: cargan, met een g] elektrische lampen’. Helaas gebeurt dit nauwelijks en staan er dagelijks niet meer dan één, twee lampen onder de lader, goed voor even zovele bolivianos ofwel (er gaan acht bolivianos in een dollar) een dollar of zeven, acht per maand. Niet echt een uitkomst dus – en dan te bedenken dat María op dit moment nog geluk heeft want dankzij het Duitse hulpprogramma beschikt de naastgelegen barak over elektriciteit. Zelf heeft ze die elektriciteit niet. Maar, zo vraag je je af, wat heeft het in ‘s hemelsnaam voor zin een lader aan te schaffen als je geen stroom hebt om die lader op te laden? Het antwoord van María is vervuld van datgene waarvan in deze armoede zoveel vervuld is: hoop. De elektriciteit moet later komen, zegt zij, nadat er wat verdiend is, eventueel dankzij een volgend microkrediet. Maar is dat niet de omgekeerde wereld, vraag je, nog steeds verbaasd. Was het niet beter geweest eerst de elektriciteit aan te sluiten – daar heeft tenslotte iedereen wat aan – en pas daarna een lader te kopen? María aarzelt, mompelt ‘tja’ en vervolgt met de opmerking dat elektriciteit duur is, niet eenvoudig te verkrijgen en voor nog hogere maandelijkse lasten zorgt. ‘Natuurlijk,’ antwoord je, ‘dat begrijp ik wel maar… ’ Ondertussen heeft María de blik afgewend en staart naar de grond. Je zwijgt en neemt je voor de leveranciers van het geroemde microkrediet dezelfde vraag te stellen.

De verkeerde volgorde van – zeg – paard en wagen is niet het enige probleem van dit in theorie fraaie project. Er is ook nog zoiets als concurrentie, vakmanschap en ondernemersmentaliteit. Van het een heeft María te veel, van het ander te weinig. Beneden in de stad hangen overal borden waarop dezelfde dienst wordt aangeboden – en dat tientallen zo niet honderd maal. De mijnwerkers zullen vermoedelijk geneigd zijn hun lampen in de omgeving van het woonhuis te laden, temeer als de aanbieder kennis van zaken heeft en ook nog in staat is zichzelf en zijn dienst te verkopen. Aan een en ander ontbreekt het María ten enenmale. Al kan het laden van een lamp niet moeilijk zijn, er zijn verschillende technieken. Zo behoeft een oude lamp een andere behandeling dan een nieuwe. María heeft daarvan geen weet. Bovendien doet ze behalve een bord aan de gevel niets om klanten te trekken – misschien omdat ze daarvoor met zeven kinderen geen tijd heeft, maar dat doet aan het feit niets af. Ze zit, zorgt en wacht, ze wacht, zorgt en zit. Eén, twee keer per dag komt inderdaad een mijnwerker een lamp brengen die vervolgens braaf aan de lader wordt gelegd. Dat is alles. Een kind begrijpt de uitkomst: op deze wijze zal María de strijd niet winnen en zal de hoop op verbetering blijven wat ze altijd is geweest: hoop – om niet te zeggen illusie.

Ondertussen leven María en de haren zoals zij en het overgrote deel van hun voorouders altijd hebben gedaan. Moeizaam. Het is een van de meest kenmerkende aspecten van het leven op deze rijke berg van Potosí: dat niets vanzelf gaat. Maar het is nog ernstiger. Achter zoveel moeizaamheid schuilt een voortdurende dreiging. Er hoeft maar iets te gebeuren en de toch al wankele balans slaat negatief uit. En dan zijn de rampen helemaal niet meer te overzien. Pero qué vamos hacer, wat moeten we eraan doen? zeggen María en de haren. Je kunt, zo lijkt het, immers niets doen, niets anders dan op je tanden bijten en doorgaan, het ene gat stoppen met het andere, de ene tegenslag verdragen omdat de volgende vermoedelijk nog ernstiger is. Nu haar man weggevallen is, wordt het leven van María zo mogelijk nog zwaarder dan het al was, om niet te zeggen ondraaglijk. Daarbij gaat het nog niet eens om geld – María’s man was al een tijd ziek en zorgde voor niet meer dan 30 procent van het gezinsinkomen –, het gaat om de eenzaamheid, de desillusie, de onmogelijkheid in het vervolg nog iets samen op te lossen en het ondraaglijke gevoel dat dit korte, zware leven gevolgd door een snelle dood alles was wat het bestaan te bieden had. María zou haar probleem nooit op deze wijze formuleren. Ze formuleert het überhaupt nauwelijks. Bovenstaande woorden zijn een typisch westerse kijk op haar situatie, een kijk vol woorden, van een afstand en van een emotionaliteit waarvoor María nauwelijks ruimte heeft. Dat is een boude suggestie, ik weet het. Ik beweer dan ook niet dat het María aan gevoelens ontbreekt. Allerminst. Wat ik beweer is dat je voor de ervaring en verwerking van dergelijke gevoelens ruimte of (het komt op hetzelfde neer) enige rijkdom nodig hebt. En daar ontbreekt het María wel aan: ruimte, tijd. Elk moment van de dag is er een en elk moment van de dag is vol. Er moet gezorgd worden, gewerkt, verdiend, gekookt, gewassen (met de hand natuurlijk), afgewassen (idem), water gehaald, een kind gevoed, naar voedsel gezocht, gesappeld – en, niet te vergeten, gepraat. Want praten is troost. Zonder praten zou het leven niet vol te houden zijn. Voorop in het gesprek staat de dood, van kinderen, ouders, familieleden, echtgenoten. En ze komt elke dag, die dood.

Zo is het aantal baby’s dat in deze contreien bezwijkt veel groter dan bij ons. Van de negen bevallingen van María liepen er twee verkeerd af. Dat is boven het gemiddelde (129 van de 1000, in Zweden is het 5 van de 1000). Ook ligt de gemiddelde leeftijd in Potosí, op bijna alle gebieden de slechtste stad van Bolivia, veel lager dan bij ons. Martín, María’s echtgenoot, stierf op z’n achtendertigste. Ook dat is onder het gemiddelde (53 jaar, bij ons is het 77 jaar). Geen wonder daarom dat zijn dood deze en wellicht ook nog de volgende week in dit hoekje van Potosí het onderwerp van gesprek is. Zo jong en dan ook nog een gezin nalaten van zeven kinderen plus een vrouw en een schoonmoeder. Dat is veel, te veel. Martín’s moeder, overgekomen uit een bergdorp op een afstand van vier uur hobbelbus, kan een en ander niet verwerken. De vrouw met voeten zo vol kloven dat ik er niet op uitgekeken raak, huilt en blijft huilen, een wanhopige reeks opwellingen waartegen geen troost bestand lijkt. De vrouwen rond María – elke dagen zijn het andere, al zien ze er bijna allemaal hetzelfde uit – doen na verloop van tijd dan ook geen moeite meer. Ze laten de verdrietige met rust en praten over andere zaken, andere tegenslagen, andere doden.

Daarnaast en bovenal doen ze. Koken, wassen, afwassen, water halen en dan weer opnieuw hetzelfde, een, zo lijkt het, onophoudelijke terugkeer van het onveranderlijke. Maar doen is troost. Meer troost hebben ze niet. Meer troost is er wellicht ook niet. Het leven gaat door. Vandaar dat ook de kinderen, op de enkelen na die te klein zijn om zich de ernst van de situatie te realiseren, doorgaan, met spelen welteverstaan. Dat gebeurt in het stof vóór het huis, temidden van de loslopende varkens en hun ontelbaar aantal biggen, temidden van de honden en een in de loop van de ochtend aanzwellende stoet kinderen. God weet waar ze allemaal vandaan komen. Vooral tegen het middaguur is de hoeveelheid grut rond María’s huis niet te tellen. Het hangt, zit, knikkert, rent, giechelt en wacht tot het moment dat de in de naastgelegen barak van Kindernothilfe bereide maaltijd uitgedeeld wordt. Die maaltijd wordt bij toerbeurt door de moeders klaargemaakt – althans in theorie. In de praktijk gebeurt het nogal eens dat de moeders verstek laten gaan en dat de buurvrouwen voor het werk moeten opdraaien. Onder hen María. Geduldig ondergaat ze de gebrekkige organisatie. Elk van ons zou in opstand komen, zeggen dat dit tegen de afspraak is en dat het niet zijn of haar beurt is om voor tweehonderd kinderen aardappels te schillen. Zo niet María en de andere buurvrouwen. Ze zuchten weliswaar maar zetten zich vervolgens geduldig op de stoep en beginnen te schillen, net zo lang tot de pan ter grootte van een badkuip gevuld is met gele aardappelen en de grond vol schillen ligt.

Qué vamos hacer, wat moeten we anders doen, de kinderen moeten toch eten en als de moeders niet komen opdagen, moet iemand hun taak toch overnemen? Inderdaad. Maar de reactie is ook kenmerkend en vermoedelijk belangrijker voor het, als je het zo mag noemen, ‘armoedeprobleem’ dan men beseft. Natuurlijk is dat probleem complex en spelen internationale verhoudingen, politieke macht, corruptie, traditie en andere ingewikkelde zaken een rol. Maar dat doet ook de cultuur of beter wellicht de mentaliteit – hoezeer die op zijn beurt weer het resultaat van genoemde grote en ingewikkelde zaken mag zijn. Kenmerkend voor die mentaliteit is de berusting, de passiviteit, de aanvaarding van de dingen zoals ze zijn of komen. Met zo’n houding is het moeilijk, zo niet onmogelijk veranderingen tot stand te brengen. Verandering begint immers met de overtuiging dat het bestaande niet langer aanvaardbaar is, met een beslissing dus, met Wil met een hoofdletter. Maar een dergelijke wil bezitten María en de haren niet, in ieder geval niet in de praktijk. Zo schijnt María nauwelijks te beseffen wat de nieuwe situatie voor haar en haar gezin betekent. Geduldig legt ze me uit wat de kosten van de medicijnen, opbaring, begrafenis en bloemen zijn. De reden van deze uitleg is evident – met plezier neem ik de rol van helper op me. Het is maar een paar honderd dollar. Voor María betekent dat bedrag echter het verschil tussen rand en afgrond. Maar structureel lost de bijdrage natuurlijk niets op – volgens sommigen is zelfs het tegendeel het geval. Hulp, in welke vorm en welke situatie ook, zeggen de sceptici, maakt maar afhankelijk en doet niets anders dan het geweten van de gever sussen en de ontvanger afhankelijk maken. Ik zou met die paar honderd dollar dus niet María, maar mezelf een plezier doen.

Daarin zit een grond van waarheid, onvoldoende grond om niets te doen, maar toch. Onmiskenbaar is echter dat de situatie van María ondanks deze kleine bijdrage dezelfde blijft, door de dood van haar man vandaag nog slechter is dan gisteren, en morgen of overmorgen wellicht onhoudbaar wordt. María beseft het zoals gezegd maar ten dele en doet daarom met iets minder geduld verslag van haar dagelijkse financiële beslommeringen.

De rekensom is eenvoudig. Als bewaakster van een kleine mijn verdient zij zo’n tweehonderd bolivianos per maand, ongeveer vijfentwintig dollar. Met haar kinderen bewaakt ze ook nog eens de centrale antenne die boven op de Cerro Rico staat – elke nacht moet iemand er slapen, anderhalf uur lopen heen, anderhalf uur terug. Vanaf een jaar of acht worden de kinderen bij toerbeurt ingezet. Verdiensten: driehonderd bolivianos, iets minder dan veertig dollar per maand. Vervolgens zijn er wat inkomsten uit de verkoop van mineralen aan toeristen, zeg tien dollar, plus wat er verdiend wordt met de lampenlader, zeg nog eens een dollar of tien per maand. Totaal, maximaal, vijfentachtig dollar per maand en dat voor het onderhoud van María, haar moeder en zeven kinderen in de leeftijd van zestien tot één, negen mensen dus, per persoon nog geen tien dollar per maand, twee dollar en tachtig cent per dag voor heel het gezin ofwel en om precies te zijn eenendertig dollarcent per persoon per dag. En dan is er geen moestuin, geen boomgaard, niet meer dan een flink stel zeer magere en opvallend kleine varkens.

Als de statistieken betrouwbaar zijn (dat betwijfel ik overigens, het komt nog ter sprake) is dat ver onder het gemiddelde. Eén dollar per dag is volgens de Wereldbank de ondergrens van de armoede. Bijna 30 procent van de wereldbevolking, zo’n twee miljard mensen, zou op deze grens leven. Anderhalf keer zoveel mensen (bijna drie miljard) moet van twee dollar per dag zien rond te komen. Blijft de – grofweg – resterende 20 procent waaronder wij. Bij elkaar bezitten wij bijna 90 procent van alle aardse rijkdommen en besteden gemiddeld zo’n zeventig dollar per dag, 70 keer zoveel als de armsten dus, 35 keer zoveel als de armen en 215 keer zoveel als de leden van het gezin van María Cabana. Ook al is het leven in Potosí en omgeving oneindig veel goedkoper dan in de westerse wereld (in een behoorlijk restaurant kan je voor drie, vier dollar eten), van nog geen dollar per dag kan ook hier geen mens rondkomen. Vandaar dat water met een smaakje ’s morgens, water met een smaakje ‘s avonds en daartussen niet meer dan wat rijst of aardappelen met een flintertje groente. Vandaar ook de kapotte kleren, verroeste bedden, pannen en potten die thuishoren op de schroot.

En dan heb ik het alleen nog maar over eten en andere materiële zaken. Want armoede is zoveel meer dan gebrek aan… voedsel, kleding, water, hygiëne, gezondheid, scholing, een huis, een bed, een douche, vrije tijd. Armoede is wellicht eerst en vooral gebrek aan zekerheid, armoede is een toestand waarin ieder moment iets kan gebeuren waardoor er van het weinige waarover je beschikt, helemaal niets meer overblijft. Voor de inwoners van Potosí kan zo’n gebeurtenis een vrije val van de grondstoffenprijzen zijn. Zijzelf kunnen daarop geen enkele invloed uitoefenen. Zilver wordt in Potosí zelden of nooit meer gevonden. Wel zink, tin en koper. Maar Bolivia is niet het enige land dat deze metalen delft. Bovendien is de markt grillig. De Cerro Rico is met de dag minder rijk. En producenten maken steeds vaker gebruik van andere, niet-natuurlijke materialen. Daarmee is de economie van Potosí gebouwd op een tijdbom – het is maar goed dat María dit nauwelijks of wellicht zelfs in het geheel niet beseft. Haar onveiligheid realiseert zij zich daarentegen wel. Met wereld, markt, productie of concurrentie heeft dat besef echter niet zoveel te maken. Het is eenvoudiger, kleiner, alledaagser. Het is ingegeven door de dood.

Op de laatste dag van mijn verblijf bezoeken we het kerkhof. Het is dag negen na Martíns dood en volgens gebruik wordt dan een mis opgedragen, gevolgd door een gezamenlijke maaltijd. Ik ben uitgenodigd, het spreekt voor zich – en dat niet alleen vanwege de geleverde en eventueel nog te leveren financiële bijdragen. Ik hoor er ondertussen een beetje bij. Tevoren wil ik echter graag het graf zien. Heel mijn bezoek heeft in het teken van Martíns dood gestaan en ik vind het vreemd die te gedenken zonder de man gekend of zijn graf bezocht te hebben.

Onder het huis van María stappen we in een van de kleine busjes die onophoudelijk af en aan rijden tussen de mijnen en het centrum van Potosí, een afstand van drie, vier kilometer die door het grote hoogteverschil nauwelijks per voet af te leggen is. De meeste van die busjes zijn van Japanse makelij en voorzien van Japanse opschriften – wat betekent dat het de afdankertjes zijn van de overkant van de oceaan. María en ik gaan achter elkaar zitten, beiden op een eenspersoonsstoel. We zwijgen en staren naar buiten. Het kerkhof ligt aan de andere kant van de stad en dus – het is in Potosí altijd druk – minstens een halfuur rijden, beter gezegd: twintig minuten stilstaan en tien minuten rijden. Overal lopen mensen. Overal wordt verkocht – en soms gekocht. Iedereen toetert. Het beweegt en het hobbelt, het doet en het gaat, het is in Potosí zoals in alle steden van wat tot voor kort de Derde Wereld werd genoemd: een heen en weer dat soms meer wegheeft van een doel op zich dan van een middel tot een doel. Ook dat is weer zo’n aspect van de ‘armoedeproblematiek’ dat in de boeken over het onderwerp zelden of nooit genoemd wordt. Men heeft het in die boeken, zoals gezegd, over grote zaken, langdurige ontwikkelingen en dieptestructuren, maar lijkt te vergeten dat schijnbare kleinigheden, zoals dit doelloos voortbewegen, van minstens zo grote betekenis zijn. Waarmee overigens en opnieuw niet gezegd is dat dit doelloos bewegen geen complexe, structurele achtergrond heeft. Maar daarover later.