Zomergriep / Keerweer nr. 16 / Palmyra

Jerôme Inen

ZOMERGRIEP
KEERWEER NR. 16
PALMYRA

2003
Uitgeverji Contact
Amsterdam / Anterpen

© 2003 Jerôme Inen

Omslagontwerp www.artgrafica.com

Foto auteur Ronald Hoeben

Typografie Arjen Oosterbaan

ISBN 9789025433093

D/2003/0108/707

NUR 301

www.boekenwereld.com

ZOMERGRIEP

Wees meester over je eigen lot

I

De twee mensen voor de spiegel, dat zijn ik en Esther. Als je goed kijkt zie je dat ik het fototoestel op haar heup laat rusten. Grappig dat we bijna even lang zijn, nietwaar? Dat we zo zonder moeite tegen elkaar aan kunnen staan, bekken tegen billen, heupen tegen heupen, mijn gezicht bijna gelijk met het hare. Had je gedacht dat ik zo donker was? Het is mooi voor de foto dat Esther ook zo is. Allebei donkere krullen, allebei donkere kleding. Dat geeft het felle licht achter ons nog meer effect. Het omvat ons niet, we staan er niet in, het stuwt ons voort. Esther en ik, we zijn het licht en de toekomst nog net even te snel af.

Het filmpje waarop ik deze opname heb gemaakt had ik twee maanden geleden al in mijn kleine Leica gestopt, mijn verwaarloosde trouwe strijder die ik met peut haar echte kleur, die van aluminium, heb teruggegeven. Ik schiet er nu weer een paar rolletjes mee vol. Ik druk de foto’s op de oude manier af, maar ik zal de negatieven voor jou scannen, zodat je ze nu al kunt bekijken.

In je laatste mailtje, al weer een maand geleden, vroeg je me hoe de dingen waren in Amsterdam. Ik stelde het uit je te antwoorden, omdat ik verwachtte dat allerlei dingen nog zouden veranderen. En dat klopte ook. De dingen veranderden, en ik dacht: Er gaat nog meer veranderen. En weer stelde ik uit je te schrijven. Ik wachtte op een moment van stilstand, een moment waarop ik kon afdrukken.

Ik kan je nu zeggen, dankzij het uitstellen, hoezeer ik je voorzichtigheid waardeer. Je geeft me zoveel ruimte om je te niet te beantwoorden. Je vraagt niet: ‘Is het erg?’ Of: ‘Het is zeker erg?’ Nee. Dertig schermregels met heerlijk gebabbel over je leven in New York, en daarna de vraag: ‘Hoe zijn de dingen, in Amsterdam?’ Ik denk dat je vraag betekent: ‘Hoe voel jij je, met de dingen die gebeuren in Amsterdam?’

Als ik de vraag zo opvat, moet ik vertellen over een droom die ik ooit had, misschien wel vijf jaar geleden. Ik zeg ‘één droom’, maar het was er zo een die een paar keer terugkwam. Ik weet niets van Traumdeutung, behalve dat een droom die terugkomt belangrijk is. En dat ik, met jouw vraag in gedachten, denk aan deze droom.

Een vliegveld, op een ochtend met een strakblauwe hemel. Ik zie voor mij de landingsbanen, ik hoor achter mij het geroezemoes van een menigte. Een spierwitte jumbo komt aanvliegen, zet de landing in, en het is vlak bij de landingsbaan als hij met een vuurbal zo weids als de lucht zelf explodeert. Omdat ik een schreeuw van afschuw uit duizenden kelen verwacht, omdat ik denk het orkaanachtige begin ervan al te horen, draai ik me om. Maar stilte. Niemand schreeuwt, omdat er geen menigte is. En zelf schreeuw ik ook niet.

Begrijp me goed. Ik maak geen aanspraak op voorspellende gaven. Ik ben niet een van die mensen die, geconfronteerd met een bijzondere situatie, zichzelf een bijzondere positie proberen te verschaffen. De herhalende droom vertelde mij niets over de toekomst, maar over het nabije verleden. Ze kwam een paar keer tot me kort na de Bijlmerramp, waar je vast wel eens van hebt gehoord, dat vliegtuigongeluk in een buitenwijk van Amsterdam, waarbij een Israëlisch vrachtvliegtuig neerstortte op een paar woontorens. Dromen zijn vaak plat. Je ziet een film met een paard, en je droomt van een paard. Je bent je sleutels kwijt, en je droomt dat je ze vindt.

Dat ik droomde over een ontploffend vliegtuig zegt dus niets. Maar dat ik droomde over het niet horen van een krijsende menigte, dat zegt wel wat. Ik begrijp nu, met de dingen in Amsterdam zoals ze zijn, waarom in mijn droom de menigte niet schreeuwde en ik niet schreeuwde. Mijn onderbewustzijn wilde mij iets laten zien wat ik zelf ook kon zien, maar niet wilde zien. Te weten: mijn onverstoorbaarheid in het aanzicht van een schokkende gebeurtenis. Natuurlijk vond ik het erg wat er was gebeurd. Ik had medelijden met de slachtoffers. Maar werkelijk geschokt, nee. Mijn werkelijkheid was niet veranderd, mijn bestaan was niet opgeschud. Zelfs dat ik niet geschokt was, schokte me niet.

Praat ik nu wartaal of begrijp je wat ik bedoel? Als je mensen vraagt naar ‘de gebeurtenis van het jaar’ of ‘de gebeurtenis van de eeuw’, lepelen ze altijd iets op wat erg en belangrijk is. De atoombom op Hiroshima. Auschwitz. De bomaanslag in Oklahoma. De watersnoodramp in Nederland, een halve eeuw of wat geleden. De Bijlmerramp. Allemaal erg, catastrofaal, maar als je niet bij deze gebeurtenissen aanwezig was, op de grond of in de lucht erboven, in het water of aan de kant, in het kamp van de doden of de overlevenden, zijn al die gebeurtenissen voor je eigen leven schokkend onbelangrijk. Niemand heeft ooit op de vraag ‘Wat was de belangrijkste gebeurtenis van het afgelopen jaar/de afgelopen eeuw’ durven antwoorden: ‘Nou, de geboorte van mijn kind.’ Of: ‘Mijn eerste wip.’

Om terug te komen op je vraag: eigenlijk is alles onwerkelijk normaal. In de blauwe lucht boven Amsterdam – en ik bedoel dat letterlijk, want de lucht boven Amsterdam is al weken strakblauw – schiet een enorme vuurbal voorbij. Iedereen in de stad ziet deze staart van vlammen. En omdat iedereen het ziet, heeft het geen zin te schreeuwen, of zelfs maar te wijzen. Je kijkt op, je ziet de tekens, en je blik glijdt eroverheen zoals vroeger je blik over een wolk gleed.

In die zin is alles wat nu in Amsterdam gebeurt ook voor mij onbelangrijk, niet-schokkend. Dingen gebeuren, maar zolang ze mij en Esther niet raken zijn ze onbelangrijk. Een wit vliegtuig dat explodeert in de lucht en waarvan niets overblijft.

Amsterdam is niet in verval, als je dat mocht denken. Er is elektriciteit, meestal telefonie, altijd tv, en elke dag wordt het stadsvuil opgehaald. De voorzieningen in de stad zijn verrassend accuraat, gezien de situatie. We controleren het ook niet, we proberen het. Je vloekt niet meer als op een dag de kranen bij het openen geen water maar alleen rommelend geluid spuien, of wanneer uit een telefoonhoorn alleen het ruisen van het bloed in je eigen oorschelp valt te horen. Je draait de kraan weer dicht, je hangt op. En je probeert het een uur later weer, of de volgende dag, wanneer je het denkt nodig te hebben.

Zo is het ook met het internet. Je weet dat ik net als jij een echte internetgek ben, zoals al mijn vrienden. In het begin, een paar weken terug, toen duidelijk was dat we feitelijk in Amsterdam zaten opgesloten, werd het even een obsessie, de continuering van het internet. We stuurden elkaar onafgebroken e-mails, alleen maar om te controleren of ze aankwamen of niet. Geen peil op te trekken. Soms kwamen ze aan, soms kwamen ze niet aan. Soms, in onze testjes waarin we expres een verkeerd e-mailadres intypten, werden berichtjes keurig teruggestuurd. Een andere keer verdwenen deze testberichtjes in het niets.

Zo is het nog steeds. Soms kunnen we hele speelfilms downloaden, soms niet eens een filmpje van dertig seconden. Soms hebben de kabelgebruikers wel verbinding, de telefoongebruikers niet, soms weer net andersom, dan weer de draadloze internetters wel en alle anderen niet. Soms bellen we elkaar schreeuwend van vreugde op: ‘Anderhalf uur, ononderbroken! Al mijn mailtjes ontvangen! Ik zeg je: Amsterdam is weer online!’ Soms bellen we elkaar fluisterend. ‘Niets dan de homepage van Stad Amsterdam. Godverdomme.’

Daarom zou het ook zinloos zijn je te vragen me alsjeblieft een bevestiging te sturen van ontvangst. Het kan heel goed zijn dat je mijn berichten niet ontvangt. Of ze wel ontvangt, maar dat ik jouw antwoorden niet kan ontvangen. Ik vraag je het dus niet. Ik stuur je deze e-mails en dan moet je zelf maar zien wat je ermee doet. Wellicht ontvang je ze wel, en vind je ze zo ongepast dat je verkiest net te doen alsof je ze niet hebt ontvangen. Dat geeft niet. Het geeft niet.

II

De afdruk die ik je nu stuur is een van de recentste. Het zicht is vanuit het grootste raam in de woonkamer (zie ook het felle licht op de eerste scan die ik stuurde). Rechts die voor Amsterdamse begrippen brede winkelstraat met bomen, dat is de Beethovenstraat. Die viervoudige lichtstreep is de zon die weerkaatst op de trambaan. De sporen buigen buiten het kader naar links, de Stadionweg op, waar Esther en ik wonen. Op die sporen had het onderwerp van de foto moeten staan. Het liep anders.

Vier dagen geleden. Het was een uur of elf, en Esther en ik zaten aan een laat ontbijt. Nu ja, laat. Zo vlak voor het middaguur is een hele gewone ontbijttijd tegenwoordig. Dat sluipt erin als je niet hoeft te werken. En als er elke drie dagen een doos vol met boodschappen voor de deur wordt gezet, maar daarover later.

We zaten aan de ontbijttafel. Zij in haar witte en ik in mijn bruine kamerjas. Ik met al mijn kleren eronder, zij alleen met een T-shirt en slipje. We aten warme croissants gevuld met geitenkaas. Dat is niet mijn favoriete ontbijt, maar Esther houdt er zo van en de laatste tijd heeft ze moeite met eten, daarom had ik ze klaargemaakt. We knibbelden voorzichtig aan het broze bladerdeeg, beducht voor de stroperige hete kaas die er elk moment uit kon lopen. De kamer vulde zich met de weeë lucht van een bakkerij. Niet een wereldklasse bakkerij, maar toch, een bakkerij. We glimlachten naar elkaar, om die geur. We wisten wat er gezegd moest worden, wat we altijd zeggen als we croissants uit blik afbakken in de oven. Het was alleen een kwestie van wie de snelste was. Ik liet haar de eer. Ze zei: ‘Gezelligheid uit een blikje.’

We glimlachten nog een keer. En toen hoorden we het geluid. We keken elkaar aan. Ik bedoel: we keken elkaar nog steeds aan, maar de blik van verstandhouding kreeg een heel andere inhoud. We herkenden het geluid. We dachten allebei dat het niet kon. En we kregen tegelijk het idee om het te controleren, omdat we beiden op exact hetzelfde moment opstonden en naar het raam liepen. Halverwege keerde ik op mijn schreden terug om mijn Leica te pakken in de slaapkamer. Esther liep door. Toen ik mijn camera van de grond bij het bed griste, hoorde ik Esther zeggen: ‘Ja!’ Niet hard, wel heel hoog en helder, met een toon die meisjesachtig daalde aan het eind.

Ik kwam bij het raam en ging naast Esther staan. Ze legde haar hand op mijn arm zonder haar blik van een punt in de verte te nemen. Want daar, aan het begin van de Beethovenstraat, dus precies in het verlengde van ons huiskamerraam, reed een tram. De eerste tram die wij in drie weken hadden gezien, en die wij in die tijd hadden gehoord. Het enige nadeel van ons huis is dat vanaf zeven uur ’s ochtends de trams door de Beethovenstraat beginnen te rijden, hun komst van ver aankondigend met gekreun dat verandert in oorverdovend gekrijs als de tram de Stadionweg op draait, de bocht in. De bocht, onder ons raam.

We hebben wat gevloekt op die trams, tenminste, tot we ons verzoeningsritueel verzonnen. We laten de tram namelijk voor straf verdwijnen. Als we aan onze ontbijttafel zitten en we zakken een beetje onderuit, verdwijnt de straat achter de vensterbank. En als de tram dan de Stadionweg op draait ademen we diep in, zodat de trekkende tocht van een onpeilbare grot klinkt. En in deze grot – precies onder onze vensterbank – verdwijnt de tram die het lef heeft gehad onze ochtend te verpesten.

Hebben we de trams en hun herrie gemist, de afgelopen weken? Nee. Denk ik. Ik heb nooit aan ze gedacht. Er is geen dag geweest dat ik de krant neerlegde en wachtte tot ik er een kon horen aankomen. Dat kan ik niet voor Esther zeggen, maar ze heeft het er in ieder geval nooit over gehad. Desondanks trok het geluid van een aanrijdende tram ons moeiteloos naar het raam toe, en vroor ons daar vast. Doodstil stonden we. Ik realiseerde me hoe vreemd een tram er eigenlijk uitziet. Een insect, een metalen sprinkhaan zonder poten, die zich voorttrekt met zijn voelsprieten langs twee metalen lijnen, met een ronde, metalen bek van glas.

Achter en voor de tram holde een wolk van geel stof mee. Ik tilde de camera op. Door de beweging streek mijn elleboog langs die van Esther. Ze keek me aan. Boodschap. Ontvangst. Geen van ons beiden zou aan de ontbijttafel ineenzakken om deze tram te laten verdwijnen.

De tram reed hard in onze richting. Vijftig, misschien zestig kilometer per uur. En dat is hard voor een tram. Veertig per uur rijden de trams als ze passagiers aan boord hebben, niet harder. Een tramchauffeur vertelde mij ooit eens waarom: harder dan dat, en bij een noodstop vliegen de passagiers door de ruiten naar buiten.

De bestuurder van de tram was nu te zien, al was het slechts als silhouet. Het insect was direct verdwenen, en het was weer een voertuig, een levenloos ding. Honderd meter voor de hoek van de Beethovenstraat en de Stadionweg verhoogde de bestuurder nog de snelheid. Hij reed zo hard, flitste een wilde gedachte door mij heen, kon het geen dief zijn die deze tram bestuurde? Ik wilde de foto pas nemen als de tram de bocht zou nemen, maar ik stelde toch maar vast scherp op het tramspoor, voor me op straat. De tijd zette ik op een kwart seconde. Ik was van plan om met de tram mee te bewegen, zodat de achtergrond onscherp en beweeglijk zou worden.

Zeventig meter, zestig, vijftig. Op veertig meter van de bocht begon hij dan toch te remmen. Een golf van stof verscheen aan de onderkant van de neus. Een streep van licht trof de voorruit en de bestuurder erachter. Een man in een blauw uniform van het gemeentevervoer. Dus geen dief. De tram sloeg rechtsaf, voor ons naar links, met nog steeds een flinke snelheid. Ik bewoog mee, ik wilde wachten met afdrukken tot de tram half de bocht door was. Maar de foto van de tram die ik wilde maken, maakte ik niet. Mijn allereerste fotografiedocent leerde mij als allereerste het oog dat niet door de camera kijkt, open te houden. Ik ben altijd een trouwe leerling geweest. Daarom zag ik uit mijn linkerooghoek, in het gebouw aan de overkant, net iets wat mijn hoofd, handen en daardoor camera naar boven deed buigen. Ik drukte af. En daarom kijk je nu naar vijftig à zestig mensen die voor een raam staan en naar beneden kijken naar hetgeen dat ik niet heb gefotografeerd: de tram.

Ik richtte mijn camera weer op de straat, maar het enige dat ik nog had kunnen fotograferen was de achterkant van de tram. Ik keek de tram na, plotseling suffig. Toen ik weer naar de overkant keek waren alle ramen weer leeg. Esther zei iets, ik kon het niet verstaan. Ze herhaalde wat ze zei: dat de tram vol dozen zat. En dat er ook nog een stuk of veertien gemeentewerkers in zaten. Slim, vind ik, dat de gemeente de trams gebruikt om de voedselpakketten in de buurten rond te brengen. De gemeente heeft minder gebrek aan elektriciteit dan aan benzine.

Esther kuste me op mijn wang en zei dat ze weer naar bed ging. Ze had plots weer kringen onder haar ogen gekregen. Ik reageerde daar niet op, omdat ik nog steeds wat afwezig was. De foto die ik net had gemaakt zat in mijn hoofd. Er was iets op de opname die ik nu had belicht wat ik wel had opgemerkt maar niet had gezien. Jij zag het natuurlijk direct. Alle mensen achter de ramen dragen badjassen, net als Esther en ik. Ik vraag mij af hoeveel van hen net zoals ik volledig gekleed waren onder hun badjassen, en dus niet ziek waren, en alleen maar de smoking van de griep droegen uit solidariteit met hun zieke huisgenoot.

Om de drie dagen wordt voor elke deur in Amsterdam een voedselpakket gelegd. Je kan de gemeente bellen of e-mailen als je doos niet is afgeleverd, of als iemand je doos zou hebben ontvreemd. Dat is echter nog niet gebeurd – bij ons op de trap. Boven op het pakket zit altijd een spierwit kaartje waar met felrode letters op staat geschreven: ‘Haal dit kaartje van de doos!’ Dit kaartje moet de bewoner weer op de plek leggen waar het voedselpakket is afgeleverd. Zo weten de leveranciers of het voedselpakket wordt gebruikt. In de doos zitten doorgaans een fles rode en witte wijn van een redelijke kwaliteit, bier, cola, wit en bruin brood, zoet beleg, hartig beleg, wat basisbenodigdheden voor een warme maaltijd, dus pasta of rijst, gehakt of kip, altijd een paar pakketjes goede soep, en natuurlijk niet te vergeten croissants in blik. Als extraatje zit er altijd iets geks bij – escargots, of goedkope Beluga, een dure Franse stinkkaas. Wederom een slimme gedachte van onze gemeente: zelfs wie heel weinig eetlust heeft kan door zo’n luxigheidje toch weer de moeite nemen een paar hapjes te nuttigen.

Ik las op de homepage van de gemeente dat ze voor de voedselpakketten een deal hebben gesloten met de grote supermarkten. Het personeel dat nog kan werken is naar de distributiecentra verplaatst, waar ze nu in plaats van vakken vullen pakketten inpakken. En dat doen ze met verstand, vind ik. Net zoals de gemeente Amsterdam verstandig doet, trouwens. De buitenlandse hulp accepteren ze in dankbaarheid, maar ik heb het idee dat ze het prima zonder zouden kunnen stellen. Ik merk tot mijn verbazing dat ik voor het eerst trots ben op een politiek bestuurder van mijn land – al weet ik niet wie het is, die alles zo goed regelt.

Natuurlijk, er is geen oorlog hier, er wordt geen infrastructuur door bommen vernietigd zoals in Bosnië-Herzegovina. Maar toch hebben de autoriteiten adequaat op een situatie gereageerd waarvoor ze – ik kan me dat althans echt niet voorstellen – geen enkel rampenplan hadden klaarliggen. Wat er uiteindelijk gebeurde, had niemand kunnen verzinnen.

Ik weet van een vriend die op het ministerie van Buitenlandse Zaken werkt, dat de staat wel heeft nagedacht over mogelijk negatieve gevolgen in Nederland van de oorlog op de Balkan. Hij vertelde me dat toen Srebrenica (de VN-enclave onder bescherming van een Nederlands bataljon) onder de voet werd gelopen door de Serviërs, de staat even rekening heeft gehouden met aanslagen door hier wonende moslims. Bleek niets van waar te zijn, natuurlijk, maar het geeft blijk van anticiperen. Een klassieke gedachte. Oorlog. Onderdrukking. Een partij onder druk. Verplaatsing van de oorlog naar de plaats waar geen oorlog is. Terrorisme. Zoals jullie Amerikanen zouden zeggen: now that’s the least of our worries.

Merk je iets van de oorlog, mailde je me alweer een tijd terug. Nee, zei ik. Voorbarig, inderdaad, maar toen ook al onjuist. Nu ik erover nagedacht heb: voor een Amerikaan is dat helemaal niet zo’n gekke vraag om te stellen. Wat is dat nu, 2500 kilometer, drie uur vliegen van Amsterdam naar Sarajevo? Zo lang was het front al in de Amerikaanse burgeroorlog, toen men alleen veel paarden had en een paar treinen. Het is ook geen gekke vraag omdat we er natuurlijk wel wat van merkten. Het is in West-Europa wel een schok geweest dat al het gruwelijke dat wij dachten te hebben achtergelaten naar boven kwam in een Europees land, een land waar velen van ons vakantie hebben gevierd (ik niet, overigens). Die schok is zo sterk geweest, zo verbijsterend voor ons denken, dat de politieke en militaire leiders van West-Europa dronken leken, dronken van de schok. Dat leidde of tot verlamming, en dus tot nietsdoen, of tot overdaad. Waarvan akte bij de Nederlandse inbreng in Srebrenica.

Deze schok leidde natuurlijk ook tot cultuurpessimisme. Vooral bij wat ik de intelligentsia noem, de opinieleiders die zich verzetshelden na de oorlog wanen (maar geloof me maar, als ze in het juiste tijdperk hadden geleefd waren ze heus Hemingway niet naar de Spaanse burgeroorlog gevolgd). Pagina’s vol met meestal stompzinnige beschouwingen, waarin met zwarte vreugde de Bosnische oorlog werd aangegrepen, geëxploiteerd werkelijk, om elke vooruitgang van West-Europa te ontkennen. Ik herinner mij een opiniestuk in een groot dagblad, van een of andere ethicus. Wat hij schreef kwam op het volgende neer: onze verontwaardiging over de gruweldaden in de Bosnische oorlog past ons niet. Wij moeten ons vooral niet beschaafder achten. Wij zijn geen haar beter, wij hebben alleen geluk dat we toevallig in welvarende democratieën wonen.

Als iemand dat nú in mijn gezicht dorst te zeggen, en zeker op die toon, zou ik hem laten merken hoe onbeschaafd ik in ieder geval ben. In zijn gezicht spugen is nog het minste verlangen dat in mij opkomt. Wil hij soms zeggen dat onze geschoktheid, ons medelijden, allemaal nep en hypocriet zijn? Wil hij soms zeggen dat het ook stom toeval is dat hele maatschappijen, miljoenen mensen in West-Europa, zich tot het uiterste inspannen om hun woongebied democratisch en welvarend te maken? De klootzak! Ik wens niet graag iemand ziek, maar ik hoop dat deze man een van de eerste slachtoffers in Amsterdam was.

III

Je ziet nu wat ik zie als ik mijn benedendeur uit stap. Links, het eerste kwart van de foto, het appartementenblok aan de overkant. Het gebouw is identiek aan hetgeen waar ik in woon: houd de opname voor een spiegel, en dan weet je hoe mijn huis eruitziet. De brede straat recht voor de camera is de Beethovenstraat, waar gisteren die onverwachte tram vandaan kwam stormen. De brede vlekkerige schaduw op de grond is van de zon die door een eik schijnt die links achter me staat. De takken van dezelfde boom strijken net langs ons huiskamerraam.

Als je loomheid denkt te zien heb je gelijk. Denk niet dat dit door de huidige situatie komt. Amsterdam-Zuid is altijd loom. Niet alleen rijden er minder auto’s en lopen er minder mensen dan bijvoorbeeld in het centrum van de stad, maar de rust is ook deel van de straten zelf. Dit gedeelte van Amsterdam is een van de weinige stadsdelen waar architecten zowel letterlijk als figuurlijk de ruimte hebben gekregen. Om te kunnen luisteren naar de eigen stem van de schoonheid, in plaats van naar een kakelende menigte van meepraters.

Buitenlandse toeristen steken altijd de loftrompet over hoe mooi de zeventiende-eeuwse grachtenpanden zijn. Ik snap dat nooit zo. Ze zijn klein en warrig, met van die kijk-mijeens-tierelantijnen. Kakofonie in architectuur. In Amsterdam-Zuid is tenminste één ontwerper tegelijk bezig geweest, daardoor heeft elke straat een echt ritme, een aftelbare regelmaat. Kijk maar hoe de bomen zijn geplant langs de brede straten, de manier waarop platte daken wisselen met schuine die met rode dakpannen zijn belegd, en de erkers als rustige puntzettingen op de rechte wanden zijn geplaatst.

Ik maakte deze foto vanochtend tijdens een wandeling. We komen nog maar weinig buiten. Niet omdat het risico echt hoog is. De tijd dat alleen al buiten zijn echt gevaarlijk was, ligt al enkele weken achter ons. Het is echter een gewoonte geworden, een stilzwijgende afspraak. Tot het voorbij is zitten we allemaal zo stil mogelijk. Alsof activiteit, vrolijkheid, beweging op zich, nog meer onheil over ons afroept.

Vanochtend werd ik vroeger wakker dan normaal. Ik hing nog tussen slaap en wakker zijn, en een zacht roffelend geluid zweefde langs de grens van mijn bewustzijn. Regen, dacht ik, en ik hield mijn ogen losjes dicht. Onze slaapkamer heeft een balkon met openslaande deuren. Omdat het appartementenblok waar we wonen in een aansluitend carré is gebouwd, is er aan de achterkant een gesloten binnenterrein. Wat grote en kleine bomen, wat schuurtjes, heggen, bloemperken, nette tuinen, verwilderde tuinen, betonnen tuinen; alles door elkaar. ‘De lusthof’, doopte een van mijn vroegere vriendinnen het ooit spottend, en die naam is blijven hangen.

Ik luisterde dus met gesloten ogen naar de geluiden uit de lusthof. Ik probeerde de regen weg te filteren, en het lukte. Er ruiste wind door de populieren die je van ons balkon bijna kunt aanraken, twintig meter verder klokte een ijzeren geluid dat ik al jaren hoor en waarvan ik de herkomst niet kan ontdekken. Het klinkt als een metalige strook die door de wind tegen de muur botst en weer terugveert. Eigenlijk dus twee geluiden: eerst een hoge tik met een lange nagalm, en dan een lage met een korte echo. Ik concentreerde mij voor een tijdje op deze vreemde gong en toen ik het losliet verdween al het geluid van de lusthof, en bleef alleen het geruis van de regen over.

Ik opende mijn ogen. Esther lag op haar rug en keek schuin naar het plafond. Ik kon aan haar blik zien dat zij ook aan het luisteren was. Haar zwarte haar stak onwerkelijk fel af tegen het wit van het kussen en het zachte blauwe licht in de slaapkamer. Regen, zei ze, zonder me aan te kijken. Ja, zei ik. Ik legde mijn hoofd tegen de zijkant van haar gezicht, en mijn buik tegen de zijkant van haar heup. We streelden elkaar loom. De ochtend is altijd het beste moment van de dag. Het meest tedere, het meest erotische en tegelijk het minst seksuele. Niet dat er geen seks uit kan voortkomen, dat is vaak wel het geval. Maar zo’n ochtendlijke omhelzing biedt de vrijheid om het heel natuurlijk erop uit te laten lopen – of juist niet. Waarschijnlijk omdat we net na het ontwaken wel ons lichaam terug hebben gevonden, maar nog niet de ijzeren dwang waarmee we het in het dagelijks leven bedwingen.

Ik vroeg haar of ze goed had geslapen. Ja, zei ze, geen dromen. Rustig. Dat is goed nieuws, omdat ze de laatste tijd erg onrustige nachten doormaakt. Ze heeft korte, bijna flitsende dromen, die haar steeds wakker maken. Goed weer voor een wandeling, zei ik. Esther knikte, en zei dat als ik daar zin in had, ik dat moest doen. Ze was te moe. Zeker? Zeker. Misschien later op de dag nog? Misschien.

Een kwartier later liep ik op straat. Ergens was ik blij dat ik alleen kon wandelen. Ik gunde het Esther enorm om buiten te zijn, ze had het waarschijnlijk harder nodig dan ik, maar met haar erbij zou het lopen veel langzamer en onregelmatiger gaan. Nu kon ik mijn eigen tempo en vooral mijn eigen gedachten volgen. Ik nam de Leica mee, nam vijf minuten de tijd om de foto voor de deur te maken en sloeg toen linksaf, de Stadionweg op. Niemand op straat, zoals ik had verwacht. Wederom werd ik getroffen door de gesloten winkels. Niet dichtgetimmerd, zelfs niet verstoft of verwaarloosd. Het lijkt of ze slechts een dag hoeven te wachten om weer open te gaan.

Uiteraard is de stad meer veranderd dan alleen maar veel stiller geworden. De schaarse wandelaars houden afstand. Niet op een onvriendelijke, angstige manier overigens. Zoals vanochtend: na een halfuur lopen zag ik aan de overkant van de Apollolaan – dat is zo’n veertig meter – een man lopen. Hij was een jaar of vijftig, denk ik. We staken tegelijk een hand in de lucht, niet ver, misschien tot schouderhoogte. Aarzelend, maar niet onvriendelijk. Hij liep door, ik bleef staan. Ik wachtte omdat ik nog naar de overkant moest. Zijn kant.

Iets anders. Er zijn geen vogels meer. Bijna geen vogels meer, tenminste. De gemeente heeft de vogels bijna allemaal gevangen met automatische netten, op de grond, in de bomen en op daken. Louter uit voorzorg. In het begin zag je constant gemeentewerkers in witte pakken gigantische, wriemelende netten in autobusjes laden. Nu zit er in die netten meestal slechts een zielig hoopje vogels.

De autoriteiten weten niet zeker of de vogels er iets mee te maken hebben, maar men neemt liever geen risico’s. Ik denk dat het iedereen verdriet doet; toch was er geen oprisping van volkswoede. Het zal wel nodig zijn, was zo’n beetje de reactie. Niet alle vogels zijn gedood, heeft de gemeente bekendgemaakt, een gedeelte zit in enorme kooien ergens buiten de stad. Als het over is – wanneer dat dan ook zal zijn – gaan die kooien open en dan zou in theorie binnen vier jaar de vogel-populatie weer op peil zijn. Behalve dan de duiven. Die zullen waarschijnlijk wel allemaal worden vergast. Maar duiven, dat zijn dan ook de voornaamste verdachten.

Een afwezigheid van alle vogels zou normaal gesproken goed zijn voor een enorme insectenplaag, maar de instanties denken goed na. Elke drie dagen besproeit een groep kleine vliegtuigen Amsterdam massaal met een speciale insecticide. Absoluut dodelijk voor insecten maar, zo is ons verteld, volstrekt onschadelijk voor de mens. Dat geloven we wel, maar als we in de verte het geluid van die kleine toestellen horen – als een groep langzame maar enorm luide muggen – sluit iedereen de ramen. Dan is het een kwestie van wachten en luisteren. Het toerental klinkt hoger en hoger, tot het een breed gefluit is, en twee, drie seconden later daalt er een witte wolk in de straat neer. Die is zo dik, dat we door het dikste gedeelte de overkant niet meer kunnen zien. Dagen daarna is de lucht op straat nog scherp, met de smaak van aceton.

Maar niet deze ochtend. De regen had alles schoongespoeld, en ik rook alleen de prettige geur van natte stenen. Halverwege mijn wandeling stond ik even stil, en luisterde, proefde. Er was geen wind, en de regen was gestopt. Ik keek omhoog. In de lucht hingen een paar losse wolken, volledig bewegingloos. Stilte gonsde in mijn oren. Ik dacht: De stad is een dier dat de adem inhoudt, en ik loop over haar buik.

Ik zou kunnen vertellen over de oorlog in Bosnië, het beleg van Belgrado, dat zes maanden duurde, de terugkeer van oorlogvoering die militaire deskundigen dachten achter zich te hebben gelaten in de Eerste Wereldoorlog. Een steeds grotere verzameling van troepen, het ingraven in kilometers lange loopgraven, weken van ijdel stilzitten, onderbroken door golven van soldaten van de ene of de andere kant die blindelings over de rand heen springen, en een stormloop doen op de stellingen van de anderen. Overwinningen van veertig meter terreinwinst tegen de prijs van honderd doden.

Daar, in het stilstaande, vervuilde water dat rond de enkels van ingegraven Serviërs en Kroaten klotste, broeide iets; het vloog naar de neuzen en monden van verkleumde soldaten, naar de longen, waar het groeide, groeide, diep in het bloed drong, zich verwarmde, voortplantte, gesprekken hield met zenuwcellen, en gevechten met de witte verdedigers van het lichaam. En het leerde, en leerde, leerde, zonder dat zijn gastheer het in de gaten had. En toen dat eindelijk het geval was, en de gastheer koortsig begon te vechten tegen de indringers, met verschrikkelijke hoest- en niesbuien, vlogen de ongewenste gasten naar buiten, weg, de lucht in boven Europa.

Ik kijk dus terug op iets wat ik nooit zag. En dat gedeelte – het verantwoorde, historische deel – kun je wel op het internet vinden, daar heb je mijn e-mails niet voor nodig. Wat ik gezien heb van het begin, al wist ik destijds niet dat ik een begin zag, was meer wat ik hoorde. Het was een zin, of een benadering van een zin. Geen werkwoord, geen onderwerp, geen persoonsvorm. Twee woorden slechts: ‘Zo moe.’

Zo moe. Het zijn woorden die al heel lang klinken, woorden die worden gesproken door mensen die echt moe zijn, door mensen die denken dat ze moe zijn, door mensen die helemaal niet moe zijn, maar met ‘zo moe’ de drukke bijzonderheid van hun bestaan nog meer nadruk willen geven, en door mensen voor wie moeheid een vlucht is. ‘Zo moe’ was altijd een virulente epidemie op zich, eens in de zoveel tijd kwam het terug, zoals bij kinderen de jojo en knikkeren altijd weer mode worden.

Tegen de tijd dat déze ‘zo moe’-cyclus arriveerde, aan het begin van de zomer, was vermoeidheid voor iedereen een diffuus onderwerp geworden. Door de eerdere vermoeidheidsgolven bestond er al een uitgebreide serie theorieën. Zelf had ik nog geen theorie gekozen. Ik wist het niet. Alles klonk plausibel. Wanneer iemand tegen mij zei: ‘Ik ben zo moe, de laatste tijd,’ mompelde ik beleefd: ‘Wat vervelend, je hoort het meer.’ Eerlijk zijn en zeggen dat het iets mentaals zou kunnen zijn, zou alleen maar goed zijn voor een ruzie. Toch heb ik één keer, met vrienden, openlijk kunnen discussiëren over ‘zo moe’. Grappig genoeg was dat ook de avond dat de uitgerekte flirt tussen mij en Esther zich omzette in het begin van een echte verbintenis.

Ik wist dat ik nog een foto had van die avond, ik moest hem alleen nog even zoeken. Voilà. Niet zo’n beste opname, maar als je bedenkt dat degene die afdrukte een diafragma niet van een trombone kan onderscheiden, valt het nog honderd procent mee. En die mistige kwaliteit, dat is de rook van de barbecue, het geeft de foto wel iets aparts.

Het was een tuinfeest bij Peter, de blonde atleet in de deuropening. Hij is dood. Met de klok mee, verder: zittend Patricia, Maarten, Frans, Masja, Gerard en Anja (toen een kersvers stel, zoals je goed kunt zien aan hun gelukzalige glimlach, en ze zijn nog steeds erg happy met elkaar). Patricia en Maarten leven ook niet meer. Dan vier mensen die staan, dat zijn kennissen van Peter, die ik niet ken. Dan de rechterkant van de kring. Die rug die je ziet is Frank, die zit altijd zo voorovergebogen shagjes te roken. De vrouw met de enorme bos krullen – rood haar overigens – is Carolina.

De man die zijn hand bemoeierig richting de camera uitsteekt zul je al hebben herkend. Evenals Esther, neem ik aan, die naar mij kijkt met die typische ironische glimlach die je bewaart voor iemand met wie je net iets bent begonnen; is het niet in het echt, dan is het wel in je hoofd, een uitdrukking van ik-ben-net-voorbij-het-punt-dat-ik-neutraal-ben.

Kijk eens naar Maarten en Patricia, de nummer twee en drie van rechts. Is het mijn verbeelding of kun je het zien aan hun gezicht? Vooral bij Pat, zoals we haar altijd noemden. Haar gezicht lijkt te moe om zelfs nog maar de zwaartekracht te weerstaan. Bij Maarten is die verzakking naar beneden minder goed te zien, je moet maar van me aannemen dat de buitenkant van zijn ogen normaal een halve centimeter hoger zat.

Een bijzonder geval, Pat. Lief, intelligent, spiritueel, daarom gewaardeerd, maar ze was geen vechter, dat wisten wij allemaal. Altijd ziek, altijd een klacht. De schaarse keren dat ze kerngezond was, had ze liefdesperikelen. De schaarse keren dat ze geen liefdesperikelen had… nou, je begrijpt. Vandaar dat er ook een ongemakkelijke stilte viel toen, een paar minuten nadat deze foto genomen was, iemand aan haar vroeg hoe het met haar ging en zij zei dat ze moe was, zo moe.

Pat voelde zelf al aan dat we niets wisten te zeggen, en snel, heel snel, wist ze haar klacht onschuldig te maken. Je hoort het zo vaak, zei ze, het lijkt net een epidemie. Zou het iets viraals zijn, of ben ik, net als al die andere mensen, slachtoffer van een massapsychose? Dokters hebben nooit iets kunnen vinden, vandaar ook die hele discussie of mensen met een vermoeidheidsziekte wel of niet recht hebben op een uitkering.

De spanning brak. Pat had haar vermoeidheid, haar klacht, omgezet in een algemeen gespreksonderwerp, voer voor een vrijblijvende discussie. Nou, zei Peter, robuust als altijd, ik denk dat in die hele discussie wat te makkelijk wordt gedacht over wel of niet ziek. Wat maakt het nu uit of iemand wel of niet wat aantoonbaars heeft in zijn bloed – dokters moeten toch altijd afgaan op de anamnese? Jij voelt je ziek van moeheid, zoals zoveel mensen. Al is het iets mentaals, dat verandert toch maar weinig aan je toestand.

Dat weet ik wel, zei Pat, maar dat wil niet zeggen dat ik mijn toestand wil accepteren. Als de dokter zegt: Mevrouw De Veen, u heeft te weinig dingesen in uw bloed, daarom voelt u zich zo, en daar is niets aan te doen, dan ben ik nóg ongelukkig, uiteraard. Maar nu ben ik zo aan het gissen. Ben ik me, samen met die andere mensen met die vermoeidheidsverschijnselen, soms ziek aan het denken?

Dat is onzin, zei Esther. Als je je ziek voelt, dan ben je ziek.

Wellicht, zei ik, maar als een dokter zegt dat je lichamelijk niets mankeert…

Gelul man, zei Peter, de stelling dat iemand lichamelijk in orde is, is normatief. Met Pat vergeleken ben jij topfit, maar vergeleken met een topzwemmer, ben je maar een zwak, ziek en misselijk wormpje.

Daar moesten we allemaal om lachen. Maarten, juist Maarten, zei dat Peter in zoverre gelijk had dat elk menselijk lichaam uniek was. En dat was juist het probleem met de vermoeidheidsziekte. Twee mensen kunnen bijvoorbeeld hetzelfde aantal witte bloedlichaampjes hebben. En toch kan de een zich doodmoe voelen, terwijl de ander rondhuppelt. Het menselijk lichaam is zo complex, het is gewoon niet zo dat als alle cijfertjes kloppen, daaruit volgt dat iemand zich kerngezond voelt, of zelfs maar kerngezond is.

Maar er is natuurlijk wel een gemiddeld menselijk lichaam, zei ik. Met zoveel witte bloedlichaampjes, leuko-dingesen, weet ik veel…

… zoveel spermatozoïden, sneerde Gerard, met Anja op schoot. Iedereen moest weer lachen.

Juist, zei ik, dat is een goed voorbeeld, als een man en vrouw geen kinderen kunnen krijgen, gaat de dokter wel even de spermatozoïden tellen.

Niet met de hand, neem ik aan, zei Gerard weer.

Natuurlijk kan hij dat soort dingen controleren, zei Peter, en daar kan hij veel uit afleiden. Maar niet alles. Je moet de illusie laten varen dat artsen het hele menselijk lichaam kennen. Neem het brein: dat is nog zo onbekend. Hoe kunnen we denken dat we een gezond lichaam kunnen definiëren als de werking van de hersens, de grote stuurder, nog zo’n mysterie is?

Zou het overigens niet iets van de hersens kunnen zijn, zei toen iemand, ik las laatst in de krant over serotonine, een neurotransmitter. Een stof die zorgt voor de communicatie tussen zenuwcellen. Het blijkt dat duuratleten, marathonlopers en zo, heel ongevoelig voor die stof zijn. Dus mensen die zo oververmoeid zijn, zoals Pat, zijn die niet juist overgevoelig voor de stof?

Leuke theorie, zei Peter, maar dat soort onderzoekjes… dat die marathonlopers ongevoelig zijn voor serotonine, wil niet zeggen dat ze daarom zo goed tegen vermoeidheid kunnen. Integendeel: al die hardlopers zoeken de vermoeidheid juist op, tot het pijn doet en het menselijk lichaam eigen verdovingsmiddelen gaat aanmaken. En daar krijg je zo’n hardlopersroes van.

Stel dat het op een andere manier uit de hersens komt, zei Pat. Dus toch een soort massapsychose? Er zijn diepgelovige mensen die zo in God geloven dat ze er stigmata van krijgen, bloedende wonden aan voeten en handen… puur de kracht van de suggestie.

Ik zei heel zacht tegen Esther: Wie zegt dat stigmata niet van God komen? We hebben God wel dood verklaard, maar de wetenschappers hebben nog niet het bewijs geleverd. Esther vroeg licht spottend: Waardoor zou jij overtuigd zijn? Ik antwoordde: Als ik de grafsteen kan fotograferen.

Na de barbecue stelde ik Esther voor om nog wat te gaan drinken in de stad. Ze ging akkoord. Het was een warme zomeravond, rond middernacht liepen we langzaam langs de Amstel. Ik met mijn handen in mijn zakken, Esther met haar armen over elkaar. We flirtten wat, zwegen wat. We hebben nog over Pat gepraat, maar niet uitgebreid. Ik hield me wat op de vlakte, omdat ik Esther graag wilde versieren, en Pat een vriendin van haar was. Ik denk dat ik toen nog geloofde dat ‘zo moe’ een combinatie was van iets psychisch en iets lichamelijks. Dat sommigen leven met hun interne antennes te ver uitgestrekt, zodat ze bij een virusje dat bij iemand anders slechts even de slapen doet trillen, alle lichamelijke alarmbellen laten afgaan. Echt zeker wist ik het niet. Naar mijn gevoel zat de jury nog achter gesloten deuren te beraadslagen. Tot ik twee weken later zelf door de moeheid werd getroffen.

IV

Een foto is een bevroren moment. En soms is dat moment weer een echo van een eerdere gebeurtenis die de fotograaf heeft meegemaakt. Zoals deze van Esther, slapend op de bank in onze voorkamer. Een van mijn eerste fotoseries, helemaal terug in mijn academietijd, was van slapende mensen. Ik maakte een afspraak met vrienden, kennissen of familie en kwam dan rond bedtijd langs. Lichten uit, in mijn camera een super-lichtgevoelige film, en dan maar wachten. Op een gegeven moment was de vermoeidheid altijd groter dan mijn storende aanwezigheid. Ik wachtte tot ik de pupillen achter de ogen zag rollen, dan sliepen zij zonder twijfel, en dan drukte ik een paar keer af.

Ik was destijds nog geen goede fotograaf, maar het is een van de beste series die ik tot nu toe heb gemaakt. Kortgeleden heb ik de contactafdrukken nog eens bekeken. Ondanks dat ik, zeven jaar verder, heel goed de technische beperkingen zie die ik als student nog had, blijven de foto’s indruk op mij maken. De mens is als hij slaapt niet op zijn mooist, integendeel. De mond staat vaak open, de wenkbrauwen zijn gefronst, de neus hangt scheef door de zwaartekracht. Het mooie aan een slapend gezicht zit hem in de afwezigheid van het verzet. Het dagelijks leven trekt aan een gezicht, wil het een bepaalde kant uit duwen. De mens achter het gezicht verzet zich daar weer tegen, omdat hij in zijn hoofd een andere gezichtsvorm heeft dan in werkelijkheid aan zijn schedel hangt. In de slaap krijgt het gezicht eindelijk de kans zijn eigen kracht te tonen.

Vanochtend kwam ik uit de keuken met thee voor Esther toen zij, warm geworden door de zon die door het raam op haar gezicht viel, op de bank in slaap was gevallen. Ik pakte de Leica, wachtte even, liep zo zacht als een tijger om haar heen en maakte toen deze foto. Al lijkt dat het geval, Esther poseert hier niet. Dat haar lichaam zo bevallig ligt, met haar benen over elkaar heen geslagen naar voren, haar rug in tegengestelde richting gedraaid, komt door de vorm van de bank. Niervormig is hij, een soort dubbele chaise longue. Als je erop gaat liggen neem je bijna automatisch de houding in van iemand die voor een romantisch portret poseert. Het liefst liggen we er met z’n tweeën op, ieder aan een kant, mijn onderbenen achter haar rug, de hare in de kom van mijn buik.

Esthers aparte gezicht komt zo goed uit. Haar schedel is klein en rond, en toch zit er iets ruigs in haar uiterlijk. Het is haar mond, denk ik. Kijk naar de brede rij boventanden, daaraan kan je zien dat ze een overbeet heeft, haar bovenkaak steekt verder naar voren dan haar onderkaak. In haar slaap kun je goed zien dat haar mondhoeken zich van nature naar buiten willen trekken, om ruimte te maken voor de hoektanden. De mond van iemand die kan bijten. Denk de badstoffen badjas weg. Met haar zwarte slordige krullen zou Esther een geitenhoedster in het ruige achterland van Albanië kunnen zijn. Of een steppevrouw uit Turkmenistan.

Esther is wat ik een stoere vrouw zou noemen. Ik heb altijd vriendinnen gehad die meer krachtig dan lieflijk waren. Het is niet zo dat ik daar in eerste instantie op val. Mijn fantasieën gaan eerder vaak de andere kant op, naar blonde meisjes die een jaar of acht jonger zijn dan ik, met gezichten die dat onaangeroerde roze hebben, met hele kleine blonde haartjes die het licht vangen. Zeepmeisjes. Nogal banaal, wellicht, en simpelweg alleen omdat ik er zelf uitzie zoals mijn vader: een Hongaar met zigeunerbloed.

Ik heb wel een paar dates gehad met zeepmeisjes, maar uiteindelijk zijn bijna al mijn relaties met vrouwen geweest die op een bepaalde manier ascetisch waren. Meisjes die fanatiek tennissen, van zeilen, kletteren en kamperen houden. Niet zo verrassend dat zij uiteindelijk in mijn bed terechtkomen, omdat ik mij ook niet verberg voor alles wat mijn gezicht kan tekenen, of dat nu wind, zon, of het leven zelf is.

Waarschijnlijk is dat ook de reden dat ik in zoveel relaties ben terechtgekomen. Veel mensen hoeden zich voor veranderingen. Ik niet. Elke ervaring, zelfs als het uiteindelijk een slechte blijkt te zijn, is mij welkom. Ik heb hasj gerookt, cocaïne gesnoven. Het was niet voor herhaling vatbaar – van hasj word ik melancholiek, en van coke manisch – maar dat wil niet zeggen dat het een vergissing was. Ik moest het kennen om te beslissen dat het niets voor mij was. Zo is het ook met vrouwen. Als ik met iemand wat heb, rotzooi ik niet met anderen. Maar als de boot in ruw vaarwater terechtkomt, aarzel ik zelden om op de oever te stappen. En als ik daar een tijdje heb gestaan, en er komt een vrouw langs, zelfs al ligt zij moeilijk, en al kan ik van tevoren zien waar de relatie eventueel zou kunnen stranden, ga ik toch weer scheep. Wat heb ik te verliezen bij een mislukking?

Ik heb nog nooit een relatie gehad waarvoor ik dacht te moeten vechten. Ik weet niet of die ik ooit zal krijgen, en ik weet ook niet of de relatie met Esther daarop uit kan draaien. We waren elkaar nog aan het verkennen, toen de griep kwam. Wellicht was het anders alweer uit geweest. Iedereen wacht in Amsterdam, met alles. Ik ook. Ik weet het niet zeker, maar ik denk dat Esther ook wacht. We zijn nu bij elkaar, en dat blijven we in ieder geval tot het normale leven terugkeert.

Dat ik op de academie die fotoserie over slapen maakte, was toepasselijk. Destijds – en tot een jaar of vijf daarna – was ik verslaafd aan slapen. Er waren dagen dat ik dan wel elf uur per dag werkte, maar ook dertien uur wegsliep. Moeiteloos, in een diepe poel van vergetelheid. En elk uur dat ik wakker was, of ik nu aan de ontbijttafel zat, of achter de camera stond, of in de doka, telde ik de uren af tot ik weer kon gaan slapen. ‘Slapen, ik wil slapen’, was een mantra die continu door mijn hoofd maalde.

Tot een paar jaar terug weet ik deze slaaptic aan mijn zwakke lichamelijke gesteldheid. Ik sport weinig, sta elke dag te ademen tussen de chemicaliën – niet een echt gezond leven. Dit was niet waar, zo ontdekte ik. Of beter gezegd: zo werd mij onthuld door een ander, zoals mij altijd lijkt te moeten gebeuren. Een geliefde, in dit geval. Ze heette Maries, ze was journaliste, en ik heb maar een maand wat met haar gehad. Het was meer een uit de hand gelopen betovering dan een echte verhouding. Twee mensen die op het eerste gezicht ontzettend op elkaar lijken, het bijna over alles met elkaar eens zijn, en toch ontdekken dat de wereld waar de een op leeft niet dezelfde is als die van de ander. Je spreekt dezelfde taal, en toch voel je jezelf onzeker rondtasten naar betekenissen, synoniemen, vergelijkingen om te vertellen wat er verteld moet worden. We begrepen elkaar niet, en we begrepen elkaar wel.

Ze liet me de ontdekking doen op de laatste avond dat we samen in één bed sliepen. Het was haar verjaardag, en we gingen dat vieren. Ik had mijn mooiste pak aangetrokken, een leuk klein restaurant uitgekozen, een roos voor haar gekocht. Desalniettemin mislukte de avond. We draaiden om elkaar heen als twee magneten van dezelfde lading, wanneer we te dicht bij elkaar dreigden te komen, stootten we elkaar af. Ik probeerde te praten, zij wilde zwijgen. Maries probeerde te flirten, ik wendde mijn blik af. We zeiden het niet, we dachten het niet, maar we wisten het wel: dit was het einde.

We gingen naar haar huis, we gingen naar bed. We lagen naast elkaar, en toch ver van elkaar af. Ze vroeg hoe ik me voelde, en ik zei dat ik moe was. En toen zei Maries, die het drie dagen later zou uitmaken, dat ik niet boos moest worden dat ze dit zei, maar dat volgens haar moeheid voor mij een drug was, zoals alcohol dat voor anderen is. Ze zei dat zij altijd aan mij kon zien wanneer ik echt moe was, of wanneer ik de vermoeidheid opriep omdat ik een situatie naar of vervelend vond.

Zo zette zij iets scherp wat in mijn hoofd al enige tijd aan het wroeten was, meer een gevoel dan een concrete gedachte. Namelijk het vage gewaarworden dat ik op een of andere manier essentiële zaken miste omdat ik ze ontweek. Het duurde nog maanden tot ik Maries’ woorden kon gebruiken, kon omvormen tot een les. En die was: een ervaring die niets weegt in je hoofd, heeft ook geen waarde voor je geest. Die les was zo effectief dat ik niet eens meer tegen de moeheid hoefde te vechten, zoals zo vaak wordt geadviseerd. Ik ben erg analytisch, altijd al geweest. Ik bereid me op elke situatie voor, hoe onbelangrijk dan ook. Ik repeteer bewegingen, gesprekken, gebaren. Het kostte geen enkele moeite om daar één facet aan toe te voegen: is het moeilijk wat ik straks moet doen, zie ik ertegen op? Als ik die vraag met ‘ja’ beantwoord, betekent dat dat ik niet sta voor een vermoeienis, maar voor een uitdaging. En uitdagingen, of anderen die denken dat ik iets niet kan, of als ik denk dat andere mensen denken dat ik iets niet kan, daar word ik brutaal van, uitdagend. En dan is er geen ruimte meer voor moeheid.

Wat betreft slaap en vermoeidheid had ik dus al een eigen ontwikkeling doorgemaakt. Vermoeidheid is een dierbaar familielid dat ik niet kan missen maar waarvoor ik me tegelijk moet wapenen, opdat ze bij mij de deur niet platloopt. Ik dacht alle soorten moeheid wel te kennen – de fysieke, de mentale, de vluchtige. Dat dacht ik.

De nieuwe moeheid kondigde zich aan als met een trompetstoot. Niezen. Iedereen niesde in Amsterdam. Overal – op straat, in winkels, in de tram – zag je mensen zich plotseling vooroverbuigen, als ze netjes waren haastig een zakdoek pakken, en niezen. Op het moment dat het me opviel, begon ik zelf ook, op een manier die ik nog nooit had meegemaakt. Ik niesde, twee, drie keer, niks spectaculairs, maar dan had ik wel direct het gevoel in mijn hoofd en benen alsof ik een zware griep had. Na een paar minuten ging dat weer weg. Na een drietal dagen stopte het niezen en dacht ik dat ik een smerige maar snelle verkoudheid had ondergaan.

Vanaf dat moment zijn er de gaten. Het ene moment was ik nog fit. Het volgende moment was ik moe. Ik kan me herinneren dat ik op een dag negatieven naar een opdrachtgever heb gebracht, dat ik fluitend door de stad loop, een bosje bloemen voor Esther in mijn rechterhand. Het volgende moment zit ik op de bank in de huiskamer, in mijn badjas. Esther brengt me thee. Ze duwt het warme kopje in mijn hand, ik heb dorst, en ik ben te moe om het naar mijn mond te tillen.

Ik zeg ‘te moe’, en dan bedoel ik letterlijk te moe. Ik ken vermoeidheid, zoals gezegd. Ik heb het hier niet over ‘niet willen’, maar over absolute onmacht. Als ik bijvoorbeeld op de wc zat, en ik wilde terug naar bed, dan kon ik dat niet, al liet ik de deur open en kon ik het bed zien, op drie, vier meter. Dat ik die afstand met mijn eigen lichaam zou overbruggen was net zo onmogelijk als dat ik over een gebouw zou springen. Onvoorstelbaar dat ik het zou kunnen, onvoorstelbaar dat ik het ooit had gekund. En toch kon ik me voor de geest halen dat ik ooit zulke handelingen als een halve kamer doorlopen bijna onbewust had uitgevoerd. Die gedachte was absurd, komisch zelfs. Ik zou er om gegrinnikt hebben als ik er niet te moe voor was geweest.

Alles bij elkaar heeft het bijna vier weken geduurd, waarvan de eerste twee de ergste waren. Mijn bewustzijn was een flakkerende kaars. Ik herinner mij eigenlijk alleen de momenten dat ik wakker was en dat plotseling alle krachten uit me vloeiden. Alhoewel, ‘vloeien’ is een te zacht woord. De kracht viel uit mijn lichaam, zo hard dat je verwachtte een bons te horen als zij de vloer zou raken. Esther zag het ook aan mijn gezicht. Alsof het licht uitgaat, zei ze. Het enige wat ik dan kon doen was gaan liggen waar ik was, een deken over me heen trekken en in een diepe, droomloze slaap vallen. Uit voorzorg lag ik meestal al klaar op de bank, maar ik heb ook verscheidene keren op de grond geslapen. Eén keer zelfs in de gang.

Na bijna een maand ging het iets beter met me – althans wat betreft de aanvallen. Ik kon ze tenminste een paar minuten van tevoren zien aankomen. Dagen kregen weer een kop en een staart. Comfortabeler was het niet. Ik was nog net zo moe, maar had nu moeite om in slaap te vallen. Als ik wakker lag begonnen mijn tanden te tintelen en mijn kiezen te kloppen. Mijn gebit was een ademend dier dat in mijn mond leefde. Maar dat was relatief een kleine stoornis, een ongemak. Echt vervelend waren de aanvallen van, zoals ik ze doopte, reuzegroeikrimp. Mijn lichaam was dan plotsklaps enorm gegroeid, terwijl al het andere was gekrompen. Als ik op bed lag, zo voelde het, kon ik het plafond aanraken door alleen maar mijn arm op te tillen. Als ik mijn teen zou uitsteken, kon ik er de deur mee openmaken. Als ik mijn hoofd draaide, zou het tegen een van de muren stoten.

Hoe naar deze momenten ook waren, ze waren de opmaat tot beterschap. Een week later voelde ik mij net zo fit als ik voor de ziekte was geweest. Ik voelde mij alleen nog onzeker door de herinnering aan de moeheid. In mijn hoofd, mijn spieren, mijn botten, mijn pezen, was er een diep besef van wat er geweest was. Ik moest denken aan de teleporter in de sciencefictionserie Star Trek, het wonderapparaat waarmee iemand zich van de ene plek naar de andere plek kan ‘stralen’ als een lichtbundel. De bemanning van de Enterprise gebruikt de teleporter even gemakkelijk als wij een koffiezetapparaat. Onzin, wist ik nu. Als je een lichaam zou kunnen dematerialiseren en even later materialiseert, dan wéét het lichaam dat het even letterlijk niets was. Het zou realistischer zijn als de mannen en vrouwen van Jean-Luc Picard of captain Janeway iedere keer huilend en kotsend uit de teleporter te voorschijn kwamen.

De dokter kwam langs. Hij vroeg me hoe ik me had gevoeld, ik vertelde het, en hij legde ons uit dat het een epidemie was. De uitingen van de ziekte waren heel divers, van mijn groeikrimp-ervaringen had hij nog nooit gehoord, dat vond hij heel interessant. Hoe dan ook: bij iedereen was de griep begonnen met zware niesaanvallen, een paar weken daarna koorts en zware vermoeidheid. Een nieuwe griepvariant, zo dacht men. Tienduizend gevallen in Amsterdam alleen al. En er gingen per maand vijf procent meer bejaarden dood dan gemiddeld – maar dat hoefde er niets mee te maken te hebben, voegde de dokter er haastig aan toe. Of hij even bloed bij me mocht prikken? De Amsterdamse bloedbank verzamelde monsters van patiënten om ze te laten analyseren. Alles voor de wetenschap, zei ik. Het was mijn eerste poging tot humor sinds anderhalve maand.

Uit de tests op mijn bloed en dat van vele anderen is verder weinig gekomen. Ze vonden wel antilichamen tegen de griep, maar niet van een nieuwe variant. Een zomergriep die kwam en daarna snel weer ging, schreven de kranten. De Nieuwe Griep verdween uit de kolommen en haar plaats werd weer ingenomen door de oorlog in Joegoslavië, en dan in het bijzonder het beleg bij Belgrado. Passend, achteraf. Niemand had nog het verband gezien tussen het nieuws dat verdween, en het nieuws dat terugkwam. Zoals ook niemand wist dat wij pas de eerste golf van de griep hadden gevoeld, en zeker niet de grootste.

V

De Amstel, de rivier die mijn geboortestad haar naam heeft gegeven, komt in het zuiden recht en breed de stad binnen, en blijft zo een kilometer of drie doorstromen. Pas als het water bij het stadscentrum komt wordt zij smaller en grilliger. De plek waar zij de eerste bocht in de stad maakt, is mijn favoriete plek in Amsterdam. In het diepst van deze stad lopen gebouwen, mensen en lucht te vaak in elkaar over; hier zorgt het brede water voor een scheiding en daardoor voor een balans.

Deze foto heb ik gemaakt terwijl ik op de Blauwbrug stond, waaronder de rivier als het ware afbuigt. Rechts, dat cirkelachtige gebouw met al dat glas, is het stadhuis annex opera, de Stopera in de volksmond. Links het vervolg van de rivier, de achterkant van een aantal sjieke hotels, een universiteitsgebouw. In het diepst van de foto loopt het Rokin, een brede straat die leidt naar de Dam, de navel van deze stad, met het fallische monument dat je vast weleens op een ansichtkaart hebt gezien. Ik heb het altijd passend gevonden dat op de exacte kern van onze stad een lul van steen staat.

Ik houd niet zo van het centrum van de stad, aan sommige delen heb ik zelfs een grondige hekel, zoals het Rembrandtsplein, dat net achter het blok huizen ligt aan het water dat ik net beschreef. Niet door de drukte, zo hoort een stad te zijn, maar door de aard van de drukte. Ik heb het niet over te veel auto’s of te veel commercie, ik ben niet een van die mensen die klagen dat verkeersopstoppingen, en reclamezuilen van McDonald’s en Sony het klassieke stadsbeeld bederven. Daar heb ik helemaal geen last van, maar wel van de mensen. De mensen. De meesten die in Amsterdam wonen of komen, lijken haar te zien als een lege witte muur waarop zij hun wensen en verlangens kunnen kalken. Op drukke dagen heeft de stad totaal geen eigen ritme meer, het is een honderdkoppig orkest met alleen maar dirigenten.

De dag waarop ik deze foto maakte, was een goede dag om in de stad te zijn. Het was een week nadat de dokter bij mij thuis was langsgekomen en mij ‘beter’ had verklaard, we hadden ergens in de stad gegeten en liepen arm in arm langs de eerste bocht van de Amstel in de stad. De onuitgesproken spanningen tussen ons die waren ontstaan, waren verdwenen. Ik voelde me al zeer goed, en door de stemming in de stad helemaal. Het was warm, maar niet te warm. Het was druk, maar niet te druk. Wandelaars droegen kleren die bij de dag pasten: los en toch bedekt. Je zag ontspannen gezichten, hier en daar een glimlach, maar nergens de glimmende, debiele ‘ojoho’-uitdrukking. Zij waren niet in de stad, de stad was in hen.

Het viel Esther ook op. Net een mooie oktoberdag, zei zij. Ik knikte en dacht: Zou het zo zijn door de griepgolf die net is geweest? Dan was het een zegen bij een ongeluk, peinsde ik, misschien heeft elke gemeenschap af en toe een flinke epidemie nodig. Ik schudde het van me af. Het was afschuwelijk om zo te denken, en helemaal omdat Esther een vijftal seconden later een kneepje in mijn arm gaf en zei: Ik moest gisteren zo vreselijk niezen.

Dat hoeft niets te betekenen, zei ik.

Zo begon het toch bij jou ook?

Ja, maar dan hoeft het nog niets te betekenen.

Maar ik voel me als ik heb geniest plotseling zo moe, het slaat direct in mijn benen.

Ik zweeg. Dat had ik Esther nog niet eens verteld, zoals ik zoveel dingen over mijn griep niet had verteld. Wat zou dat voor zin hebben? Ik liet het niet merken, probeerde haar gerust te stellen, maar ik was wel bezorgd. We woonden niet samen, ze bleef meestal twee en heel soms drie dagen bij me slapen, en ging dan weer even naar haar eigen studentenkamer. Als ze ziek zou worden was daar geen sprake van, natuurlijk. Zij had immers ook mij verzorgd. Een probleem was het wel. Ik rekende door, op grond van mijn eigen ziektebeeld: twee weken na het niezen de koorts en de vermoeidheid, drie weken verder… dan zat ik midden in voorbereidingen voor een grote en belangrijke solotentoonstelling. Wanneer ik foto’s afdruk sluit ik me echt op in de doka, het is niet een kwestie van in en uit lopen. Ik zou niet naast Esther klaar kunnen staan met een kop thee en een nat washandje.

We liepen zwijgend verder de stad in. Het was nog steeds niet te druk op straat. Halverwege het Rokin en de Dam zei Esther dat ze bij Pat langs was geweest. Ik wist er nog net uit te persen: Hoe gaat het met haar?

Nog net zo moe, zei Esther, maar Pat scheen bijna opgelucht dat jij ook had gehad wat zij nu heeft. Dat het inderdaad een epidemie was, en niet alleen iets van haar.

Ik voelde me driftig worden. Dat iemand er troost uit kan putten dat zij haar lot met iemand deelt, dat kon ik wel begrijpen. Maar dat Patricia er zomaar van uitging dat wij precies hetzelfde hadden gehad… Had ik haar al gesproken? Nee. Zij kon alleen maar weten wat Esther haar kon vertellen, en dat was niet zoveel. Het voelde alsof Pat mijn lichamelijke ellende claimde om zichzelf te rechtvaardigen. Als wraak wilde ik haar nu pijn doen, al was het maar op afstand. Door te zeggen tegen Esther dat ze Pat maar moest vertellen dat een symptoom pijn aan de tanden was geweest, of groei- en krimphallucinaties. Dan zou ze wellicht een arts echt overtuigen, zich eindelijk eens honderd procent kunnen laten afkeuren. Dan was ze definitief ziek, en hoefde ze nooit meer van ziekte tot ziekte te springen om zielig gevonden te worden.

Al die dingen zei ik niet. Ik beperkte me tot: Nogal een schrale troost, als je het mij vraagt. Dat ik hetzelfde heb gehad als zij. Als dat al het geval is.

Ja, zei Esther, als dat al het geval is. Mijn woede verdween, omdat ik me herinnerde dat het Pat was geweest die Esther en mij min of meer had gekoppeld. Dat had ik in ieder geval aan haar te danken. Was pronken met mijn ziekteveren nu zo’n hoge prijs voor een relatie die ook nu weliswaar nog niet is gestegen tot euforische hoogten, maar die op diverse vlakken zeer bevredigend is? Esther is intelligent, onafhankelijk genoeg om mij mijn vrijheid te laten, en bovendien hartstochtelijk in bed. Ik weet niet zeker of wij tweeën voor altijd samen zijn, maar de gedachte dat het zo zou kunnen zijn, boezemt mij geen angst in. Dat is meer dan ik van mijn meeste verkeringen kan zeggen.

Die avond deed ik mijn best voor Esther. Ik kookte lekker, masseerde haar voeten, gaf haar veel meer aandacht dan normaal. Toen we die avond vreeën, gaf ik haar de hoofdrol, en stelde mijn eigen verlangens en orgasme zo lang mogelijk uit. Toen we na de seks in het blauwe donker van de slaapkamer bezweet tegen elkaar lagen, streek Esther door mijn haar en vroeg me ernstig: Waarom ben je zo lief voor me? Ik zei niet dat ik vond dat ik wat goed te maken had, en antwoordde met een tegenvraag. Waarom zou ik niet lief voor je zijn?

Als je het het nieuws over de griepepidemie goed hebt gevolgd, dan weet je dat de dag van deze wandeling viel in de kritieke periode van de Amsterdamse Zomergriep. Grappig dat zo’n tijdstip alleen achteraf is vast te stellen. Zoals je een foto neemt. Hoeveel voorbereidingen je ook treft, hoeveel pose er ook in zit, zelfs als je polaroids maakt van tevoren, pas op het moment dat het fotopapier in de ontwikkelaar komt te liggen, het beeld begint te schemeren, zwarter wordt, duidelijk wordt, en uiteindelijk materialiseert, zie ik wat voor foto ik heb gemaakt. Altijd ben ik verrast. Altijd is het beeld op papier totaal anders dan het beeld dat ik in mijn hoofd heb bewaard.