KAPOTTE PLANTAGE

JOHN JANSEN VAN GALEN

Kapotte plantage

Een Hollander in Suriname

Olympus non-fictie maakt deel uit van Uitgeverij Contact

Kapotte plantage verscheen eerder bij Uitgeverij Contact

Derde druk

© 1995, 2008 John Jansen van Galen

Omslagontwerp: Studio Jan de Boer

Typografie: Arjen Oosterbaan

ISBN9789025433116

NUR 680

www.olympus-nonfictie.nl

www.uitgeverijcontact.nl

I. Een Hollandse erfenis
Suriname in het Koninkrijk der Nederlanden

‘Eldorado!’ Hij stond op de voorplecht van de aftandse veerboot, een man die de kracht van zijn leven voorbij was, met weerbarstige grijze krulletjes in zijn zwarte kroeshaar. Hij richtte de blik op een punt ver weg boven zee en declameerde met een gebarsten, maar sterke stem:

‘Have you read of the city of gold,
the mythical city of gold,
glittered with wealth untold?’

De deining was kalm, het water modderig bruin en bijna vlak. Voor ons lag, laag en onaanzienlijk, de wilde kust van Guyana: een groene streep van mangrovebos en struikgewas. Het was niet moeilijk je voor te stellen hoe de kapiteins van de Engelse vloot hier beraadslaagd hadden, drieënhalve eeuw geleden. Er waren twee riviermondingen te zien, de oostelijke smal en onoverzichtelijk, de westelijke breed als een binnenzee: was het de smalle of de brede weg die naar Eldorado leidde? De oostelijke is de Nickerie-rivier, de westelijke de Corantijn, die nu de grens vormt tussen twee republieken, Suriname en Guyana.

Het was een lang gedicht dat de oude man voordroeg. Eldorado was een droom: een stad waar de straten geplaveid waren met goud! Die droom had de blanken hierheen gelokt, steeds dieper de jungle in, belaagd door indianen. Velen waren bezweken aan scheurbuik en moeraskoortsen, maar de mythische stad bleef onvindbaar. Langs de rivieren hadden zich kolonisten gevestigd, avonturiers, gelukszoekers, ondernemers. Engelsen, Hollanders, Fransen, hugenoten en joden, op de vlucht uit een vijandig Europa. In de zware grond van de kustvlakte plantten ze suiker, het surrogaat voor het goud dat ze niet vonden.

De huid van de oude man was diepzwart. Hij was een afstammeling van de slaven, die uit Afrika hierheen waren gevoerd om te werken op de plantages en afgeranseld te worden door opzichters, die ook zwart waren. De veerboot onderhield de dienst tussen het stadje Nickerie, de hoofdplaats van een rijstdistrict in Suriname, en Springlands in Guyana. Ik vroeg hem waar ik geld kon wisselen: ‘Oh, at the stelling in Springlands.’ Stelling: een Hollands leenwoord in het Engels van een vroegere Britse kolonie. Van Springlands liep de weg naar New Amsterdam, langs plantages die Vreed-en-Hoop heetten, Kijkoveral en Naarstigheid. De hele wilde kust van Guyana was Hollands bezit geweest totdat ze, bij een vrede na een van die talrijke oorlogen waarin Europese mogendheden elkaar de suprematie over de wereld betwistten, verdeeld was. Het land oostelijk van de Corantijn behoorde daarna toe aan de Hollanders, het gebied ten westen ervan aan de Engelsen. Dat de rivier zich diep in het oerwoud, honderden kilometers stroomopwaarts, splitste en dat daar ongewis werd hoe de grens liep, besefte toen niemand. Het is nu nog steeds een bron van twist tussen de twee republieken.

De laatste strofe van het gedicht klonk en de oude man vertelde hoe de geschiedenis verder was verlopen. Er had zich een groepje om hem heen verzameld en hij genoot van de aandacht. In zijn verhaal klonken namen: Sir Walter Raleigh, Queen Victoria, Churchill, John F. Kennedy. En termen die ouderwets klonken: neokolonialisme, militair-industrieel complex, imperialisme. Ik realiseerde me dat hij er ouder uitzag dan hij was, hij bediende zich van het vocabulaire van de jaren zestig, het tijdperk van de dekolonisatie, die de zwarten naar een modern Eldorado zou brengen: de gouden stad van de vrijheid.

De kajuit was vol mensen, ze zaten op houten banken met hun hele hebben en houden om zich heen, in tassen, manden en teilen. Al toen de eerste hanen kraaiden en een eerste roze schijnsel oplichtte in de nachthemel boven Suriname, hadden ze in de rij gestaan voor de loods van de douane in Nickerie. Ze hadden lang moeten wachten en zich de onbeschofte bejegeningen van norse beambten moeten laten welgevallen. Surinamers hadden een lage dunk van Guyanezen, die ze voor dieven en moordenaars hielden. Guyanezen op hun beurt vonden Surinamers lui en arrogant. De grens, lang geleden getrokken aan een vergadertafel, hield nu volkeren verdeeld die van dezelfde afkomst waren: uit Afrika en Azië aangevoerd als goedkope arbeidskrachten voor de plantages van de blanken.

Het was 1994. De Guyanezen op de boot keerden terug naar hun land. Jaren geleden waren ze naar Suriname getrokken, het schrikbewind en de armoede van Guyana ontvluchtend. De droom van onafhankelijkheid en revolutie, waarover de oude man sprak in woorden die aan Che Guevara herinnerden, was in een nachtmerrie verkeerd. In de ‘coöperatieve socialistische republiek’ Guyana heersten toen honger en rassenwaan, Afrikanen en Aziaten waren tegen elkaar opgezet. Suriname was rijk, bijna het rijkste land van Latijns-Amerika, het leefde van bauxiet en ontwikkelingshulp en er was veel werk voorhanden waar Surinamers hun neus voor ophaalden. De Guyanezen gingen er werken als rietkappers, bouwvakkers, rijstbouwers, maar nu voeren ze terug. ‘Daar is tenminste hoop,’ zei een vrouw, terwijl ze met haar ogen de kust afzocht naar de stelling in Springlands.

Want in Suriname was de droom van onafhankelijkheid en revolutie een nachtmerrie geworden. Het was, later dan Guyana, ook een republiek geworden en, nog weer later, ook een proeftuin van een inheemse versie van het socialisme dat gepredikt werd in de metropolen van de wereld. Nu heersten er honger en raciale naijver. De vrouw die haar hoop gesteld had op Guyana, zei: ‘Surinam is living hell.’

Nieuw-Amsterdam

Dit was geen onafhankelijk land, dat voelde je meteen. De eerste keer dat ik in Suriname was, vlak na Kerstmis 1970, ging ik naar de apotheek. De griep waarmee ik uit Holland vertrok, was er in het vliegtuig alleen maar erger op geworden en toen ik ’s ochtends de klamboe opensloeg, duizelde ik van de koorts. Buiten viel de hitte klam op mijn hoofd. Ik liep de Watermolenstraat af die omlaaghelt naar de Waterkant. Aan het eind bevond zich links de apotheek Jamaluddin, had de pensionhoudster gezegd.

Het was druk in de zaak, maar toen ik binnenkwam week de menigte voor de toonbank uiteen. Sommige mensen negen licht. Ik voelde hoe het schaamrood mij naar de kaken steeg. ‘Mijnheer, gaat u voor,’ zei een oudere dame, met een rollende r. ‘Nee, nee, ik wacht op mijn beurt.’ Ze glimlachte uitnodigend en maakte met haar hand een gebaar in de richting van de winkelbediende, die mij al vragend aankeek. ‘Helpt u eerst maar andere mensen,’ zei ik zwakjes. Hij keek onzeker en vroeg een bejaarde zwarte man wat hij beliefde. Om mij heen voelde ik ongemakkelijkheid over de Hollandse meneer die achter in de zaak zijn beurt stond af te wachten. En toen de bediende, na met de zwarte man afgerekend te hebben, zich opnieuw tot mij wendde, zwichtte ik en vroeg beschaamd om poeders tegen griep.

Toen ik weer buiten liep, kwamen vlugge voetstappen achter me aan. ‘Meneer!’ De bediende, nog in zijn stofjas. ‘Meneer, neemt u mij niet kwalijk. Ik wil binnenkort naar Nederland gaan, voor studie, om apotheker te worden. Maar nu is de moeilijkheid: hoe vind ik woonruimte? Neemt u mij niet kwalijk, maar kunt u mij niet helpen?’ Vol vertrouwen knikte hij mij toe. Ik aarzelde, bang valse hoop te wekken. ‘Hebt u een stukje papier,’ vroeg ik. Uit de zak van zijn stofjas diepte hij een receptenbriefje op en ik schreef mijn adres op. Hij vouwde het op en stak het in zijn borstzakje. ‘Dank u heel erg. Ik hoop spoedig naar Nederland te vertrekken.’

Twee avonden later was ik genoeg opgeknapt om naar een feestavond van de vakbeweging te gaan, in het gebouw van de Algemene Bond van Overheidspersoneel aan de Kernkampweg, genoemd naar een Nederlandse minister van Overzeese Gebiedsdelen. De zaal deed denken aan een sporthal, hoog en hol. De deuren stonden open en vele belangstellenden volgden de meeting in de buitenlucht. De spreker doorspekte zijn rede met zegswijzen in het Surinaams die op veel gelach onthaald werden, maar ook met Nederlandse termen voor abstracte begrippen als ‘arbeidsovereenkomst’, ‘bescherming van de werknemer’, ‘loonconflict’.

Ik was graag buiten blijven staan, in de frisse zoelte van de tropenavond, maar spoedig kwam een kleine gezette man op mij af. ‘Komt u toch mee, hoor.’ ‘Nee, dank u, ik sta hier goed.’ ‘Maar het geeft geen pas, meneer, u bent onze gast!’ ‘Ik wilde alleen maar even luisteren, ik kwam toevallig langs,’ jokte ik. Maar hij was al begonnen mij met onmiskenbare aandrang, een vinger priemend in de rug, de zaal binnen te loodsen, in de richting van de voorste rij. ‘Ziet u, daar is een zitplaats voor u, meneer.’ De aanwezigen begonnen om te kijken en hij sloeg vertrouwelijk zijn arm om mijn schouder. ‘U bent mijn vriend, meneer,’ fluisterde hij in mijn oor. ‘Let u goed op uw portemonnee. Veel van mijn landgenoten, ziet u, zij zijn niet te vertrouwen. Zij zijn dieven en zakkenrollers.’

De volgende zondag maakte ik een wandeling buiten de stad. Aan de steiger bij de voormalige plantage Leonsberg lag een bootje, dat de brede modderbruine Suriname-rivier overstak en afmeerde bij het withouten kerkje van Nieuw-Amsterdam. Er was daar een openluchtmuseumpje dat het verleden van het land summier in beeld bracht – een indianenhut, een bosnegerhut, de handboeien van de slaaf. De grond was er drassig en met natte voeten bereikte ik het punt waar de Suriname- en de Commewijne-rivier samenvloeien en waar je uitziet over de Atlantische Oceaan. Ruim drie eeuwen geleden waren Zeeuwse schepen hier binnengevaren, op zoek naar de schatten van Eldorado.

Er stond een wagon van een afgedankt gouddelverstreintje te roesten en vlakbij was een zwarte man aan het vissen, rijzig en recht van lijf en leden. ‘Reeds in mijn tachtigste levensjaar,’ zei hij met onmiskenbare trots. ‘Ik ben de neef van Johan Adolf Pengel, helaas wijlen.’ De politieke leidsman van de Creolen was in het voorbije jaar gestorven; in zijn toespraken had hij vaak de onafhankelijkheid van Suriname in het vooruitzicht gesteld, maar ook steevast verzekerd: ‘Wees gerust, alles komt terecht.’

‘Ik hou veel van de Hollanders,’ verklaarde de neef van Pengel. ‘Men noemt hen bakra’s, het is een scheldwoord, meneer. Er zijn jongelui in de stad die hen weg willen jagen. Maar de bakra’s moeten ons helpen ons land op te bouwen. Zij moeten altijd hier bij ons blijven.’ Hij keek me haast smekend aan. Moest ik iets beloven? In Nederland was ik opgegroeid in het enthousiasme van de dekolonisatie. Dat Suriname nog van ons was, vond ik een anachronisme.

Toen ik terugliep naar het veer, sprak een oude heer, onmiskenbaar van Javaanse afkomst, me aan. ‘Hoofdonderwijzer op de suikeronderneming Mariënburg,’ stelde hij zich voor. Hij was op zijn zondagsbest, in een versleten driedelig kostuum. ‘U bezoekt ons land, meneer,’ zei hij. ‘Wij zijn u dankbaar.’ Hij wachtte op een reactie. ‘Ik ben hier voor mijn werk,’ antwoordde ik.

‘Dat is goed, meneer. Maakt u Nederland bekend met ons land. Want Nederland is al geworden, Suriname moet nog worden.’ Hij zweeg even en herhaalde toen: ‘Nederland is al geworden, Suriname moet nog worden. U moet ons helpen te worden, meneer.’

Een neger uit Zuremane

Wat wisten wij van Suriname? Wat wisten wij van de tropen? Er was nog geen televisie toen wij op school gingen. Vlak bij school woonde een meneer die er iets anders uitzag dan andere meneren, met een huid als van gelooid leer en stug grijs krulletjeshaar. Hij was kantoorbediende, die met zijn aktetas op de bagagedrager naar kantoor fietste en ’s zondags op het voetbalveld langs de lijn stond. Het kwam niet bij ons op te denken dat hij een neger was. Pas toen ik, allang volwassen, in Suriname kwam en ontdekte dat zijn achternaam daar veel voorkwam, realiseerde ik me dat er een Surinamer in ons dorp had gewoond.

Op straat zag je jonge mannen lopen die naar Indië waren gestuurd en heelhuids waren teruggekomen, gebruind en met een losheid waardoor je naar de tropen ging verlangen. Het land was onafhankelijk geworden, Nederland had er ‘afstand van gedaan’, maar voor nieuwe atlassen was in de tijd van wederopbouw na de oorlog geen geld. ‘Wil over het papier niet klagen, het wordt weer goed in beter dagen,’ stond op onze schoolschriften. Je kroontjespen bleef erin haken. In de atlas heette Djakarta nog Batavia, we moesten leren waar Buitenzorg, Soekaboemi, Balikpapan lagen en welke producten Nederlands-Indië voortbracht.

Mijn ouders betreurden het verlies van Nederlands-Indië niet, dat was iets voor de lui die in grote huizen in het villapark woonden en couponnetjes knipten. Mijn vader was afgekeurd voor uitzending naar Indië, hij was ‘de dans ontsprongen’. Voor mij was het voornaamste gevolg van de ‘politionele acties’ dat we onze keeper kwijtraakten. Hij was een knappe man, met zwart achterovergekamd haar, die lenig naar de moeilijkste ballen dook, afgevuurd op de hoeken van zijn doel. Als de tegenpartij onze club in het nauw leek te drijven, gaf het me een groot vertrouwen dat hij tussen de palen stond. Hij moest als soldaat naar Indië en toen hij na een jaar terugkeerde, vroeg hij overschrijving aan naar de voetbalclub in de naburige grote stad. Mijn vader wist zeker dat hij daar in de tropen ‘geronseld’ was met cadeautjes en beloften van een betrekking; op een andere manier was het verraad niet te bevatten. Daarna bleef het met zijn opvolgers behelpen: stuntels en stoethaspels. Keeper verloren, rampspoed geboren.

In sommige villa’s kwamen mensen te wonen die naar het vaderland ‘repatrieerden’, zoals het heette: uit Indië naar het vaderland terugkeerden. Met een grimmig soort voldoening zei mijn moeder dat die lui het vast niet gemakkelijk zouden hebben nu ze de ‘stoet van bedienden’ kwijt waren, die ze er op de plantage natuurlijk op na gehouden hadden. Een van de eerste meisjes op wie ik verliefd werd, was Carla. In de vierde klas kwam ze voor mij in de bank te zitten, een paardenstaart van dik zwart haar, de kleine weerbarstige haartjes springerig tegen de zachtbruine huid van haar nek. Ze bewoog traag, alsof het ook in Holland erg heet was, maar sierlijk. Later zou ik leren dat dit ‘indolent’ genoemd werd; het had iets bedachtzaams en sensueels tegelijk. Haar vader was beroepsmilitair, na de soevereiniteitsoverdracht met zijn gezin gerepatrieerd naar een vaderland dat hij niet kende. Werd ik verliefd op haar of op de geur van tropen om haar heen?

‘En wat doen we met Soekarno als-tie komt?’ zongen we op het schoolplein en het antwoord kwam prompt: ‘En we maken er kachelhoutjes van!’ Door de radio vingen we de namen op van Schmidt en Jungschlaeger. Zij waren landgenoten, door Soekarno en consorten onderworpen aan een zogenaamd ‘showproces’: een moderne vorm van schandpaal. Na alles wat wij daar hadden gedaan, werden onze mensen door die schreeuwlelijk zo behandeld! Hun advocate heette Mieke Bouman, ze werd onze heldin.

Spoedig kwamen andere mensen uit Indië in ons dorp aan, minder gefortuneerd dan de eerste lichting. Ze liepen huiverend rond in winterkleren die hun liefdadig verstrekt waren. Ze werden in grote groepen bij elkaar ondergebracht in oude villa’s die ‘contractpensions’ genoemd werden en waaruit tegen etenstijd vreemde, prikkelende luchtjes de stille straten in dreven. Mijn vader zei dat die panden op deze manier lelijk ‘uitgewoond’ raakten, maar dat de pensionhouders er slapend rijk van werden.

Suriname zei ons niks, totdat er een bosneger op school verscheen. De meester zei dat na de middagpauze ‘een inwoner van Suriname’ over zijn land kwam vertellen en lichtbeelden zou vertonen. Het was, zei hij, een ‘bosneger’; later, toen we ons waren gaan inbeelden dat je de werkelijkheid kon veranderen door de woorden te veranderen waarmee ze benoemd werd, moest je zulke mensen ‘boslandcreool’ noemen en weer later ‘boslandbewoner’, maar toen school er nog geen kwaad in het woord ‘neger’. ‘D’r komt een neger uit Zuremane!’ jubelde Ernst van Barneveld, zijn handen juichend in de lucht, terwijl hij van het schoolplein zonder om te kijken de Rosendaalselaan op sjeesde; autoverkeer was er in 1950 haast niet.

Die middag stommelden we opgewonden en een beetje nerveus naar het handenarbeidlokaal op de zolder van de school. Ik weet niet meer of we van huis een kwartje mee hadden moeten nemen. Toen we allemaal zaten, kwam een man binnen met een erg zwart gezicht, die gekleed was in een donker driedelig kostuum. Hij begon ons te vertellen welke taal ze daar in Suriname spraken. Het heette ‘neger-Engels’ of takki-takki en zo klonk het ook. Daarna vertoonde hij plaatjes: een wit kerkje aan een brede rivier, lange boten (‘korjalen’) die door woeste watervallen gemanoeuvreerd werden, statige houten huizen in een stille stad. Het mooiste kwam toen hij ging voordoen hoe ze daar zware lasten droegen. Hij zette een emmer op zijn hoofd en zonder die vast te houden paradeerde hij in zijn deftige kostuum heen en weer door het handwerklokaal: een neger uit Suriname.

Die avond pakte ik thuis de atlas en spelde de namen van plaatsen en rivieren in dat verre, warme land dat van ons was: Paramaribo, Nickerie, Totness, Albina; Marowijne, Coppename, Corantijn.

De kankantrie van Republiek

Er heerste een kakkerlakkenplaag toen ik op een late avond in december 1970 voor het eerst op de luchthaven Zanderij arriveerde. Vanachter een hekwerk van kippengaas staarde een menigte zwarte gezichten naar de passagiers die de vliegtuigtrap afkwamen. Behalve het KLM-toestel stonden er alleen een paar Twin Ottertjes en het wrak van een gevechtsvliegtuigje uit de Tweede Wereldoorlog. De tegelvloer in de aankomsthal was overdekt met een tapijt van glimmende bruine schildjes, die knerpten onder mijn schoenzolen toen ik naar de paspoortcontrole liep.

Het was verstikkend heet in de hal en meteen brak het zweet me uit. Langzaam wiekten de fans aan het plafond. Ik stond lang in de rij. De beambten waren beleefd en voorkomend, maar de mevrouw die voor mij aan de beurt was, werd aan een kruisverhoor onderworpen: zij was een Hollandse onderwijzeres die bij haar broer ging logeren. De beambte sprak haar streng toe: of zij ervan op de hoogte was dat het ‘volstrekt niet toegestaan’ was om in Suriname te gaan werken, er waren namelijk al voldoende Surinaamse leerkrachten in het land. Haar verblijf zou ‘strikt beperkt’ moeten blijven tot een maand, al kon ze desgewenst bij de vreemdelingendienst een verlenging aanvragen.

Het kwam me vreemd voor. Hadden de ingezetenen van het Koninkrijk der Nederlanden geen vrije toegang tot de verschillende rijksdelen? Eigenlijk was het al vreemd dat wij onze paspoorten moesten laten zien. Van de wand zag het koninklijk paar toe op de formaliteiten, door de grensbewakers met lome nauwgezetheid verricht.

De transportband voerde hortend en stotend de bagage aan. Sjouwers verdrongen zich om je vrachtje te dragen en je naar een taxi of een busje te loodsen. Ik koos het busje. ‘De Paarl’ stond op de zijkant. Het draaide de weg naar de hoofdstad op, langs roestige reclameborden waarop handelsfirma’s de reizigers welkom heetten. Er gloeiden lichtjes in hutten met bladerdaken. Tegen de zwarte hemel stak, hoog boven het omringend geboomte, de machtige kruin af van een enorme katoenboom: de kankantrie van Republiek.

Een mens heeft merktekens nodig in het landschap. Altijd sinds die eerste keer zou de kankantrie mijn aankomst in en vertrek uit Suriname markeren: een boom waaraan men magische eigenschappen toeschrijft, bij de afslag van de lange rechte asfaltweg naar Republiek, een nietig dorp. Vroeger woonden er gouddelvers, nu brachten mensen uit Paramaribo die het zich veroorloven konden, er hun weekends door, om te eten, te drinken en te zwemmen in het colabruine water van de Kolakreek. Het was een halteplaats aan de enige spoorlijn van Suriname die niet alleen aangelegd maar ook in gebruik genomen was, een kunststukje uit 1912 van ingenieur Lely, die de trein met een hijsmechanisme over de rivier liet tillen op zijn weg naar Berlijn, diep in het oerwoud: Hollands vernuft in de jungle. Maar sedert de aanleg van een stuwmeer in 1960 liepen de rails dood in het water en bij het afgedankte stationnetje van Onverwacht stonden de treinstellen te roesten.

We reden Paramaribo binnen door een lange straat waarlangs palmen stonden, hun kruinen op hoge kale stammen zwaaiend in de passaatwind. Een schim verdween in een steegje tussen twee verveloze houten huizen. De stad was leeg, onbekend en uitgestorven. Het busje stopte op de hoek van twee stille straten voor de withouten gevel van een pension waar nog schaars licht brandde. ‘Pension Lashley,’ zei de chauffeur. Een oudere dame ging me voor naar een kamer. Het rook er tegelijk muf en een beetje zoetig, de weeë geur van beginnende verrotting.

Een paar weken eerder was ik opgebeld: ‘Heb je zin om naar Suriname te gaan?’ Er was een tarievenoorlog uitgebroken op de luchtlijn tussen Amsterdam en Paramaribo. De Surinamers hadden tabak van de hoge prijzen die de KLM voor de overtocht berekende en beschuldigden Nederland ervan het traject uit te buiten in een vorm van koloniale exploitatie. Helemaal ongelijk hadden ze niet: de KLM bedong er per kilometer anderhalf keer zoveel voor als in het internationale vliegverkeer gebruikelijk was en de toestellen zaten altijd vol, zodat het een profijtelijke verbinding was. De Surinaamse Luchtvaart Maatschappij wilde de KLM concurrentie aandoen met een van Transavia gehuurd toestel, maar kreeg van de Rijksluchtvaartdienst geen toestemming om op Schiphol te landen; de verdenking dat de dienst het monopolie van de KLM beschermde, lag voor de hand. Inmiddels had deze maatschappij zelf alvast, om de Surinamers de wind uit de zeilen te nemen, de tarieven tijdelijk drastisch verlaagd, wat het mijn opdrachtgevers plotseling mogelijk maakte om iemand naar Suriname te sturen, mits hij daar niet te veel geld uitgaf. Ja, natuurlijk wilde ik naar Suriname.

Zwarte lakens

Op zomerse dagen liep Hanneke Meijer op blote voeten door het dorp. Ze kwam van Curaçao en bracht de passaatwind, de branding en de felle zon van de Antillen mee naar de Veluwezoom. Ik werd meteen verliefd. We zaten op dezelfde jeugdclub en als wij gingen kamperen op de heide, vocht ik met haar in het bos. Zij won.

In datzelfde jaar overleed mijn vader. Op zijn sterfbed zei hij dat hij het goedvond dat ik in Amsterdam ging studeren, als ik maar niet bij ‘de rooien’ ging. Al in het eerste studiejaar troonden nieuwe vrienden me mee naar een bijeenkomst van de democratisch-socialistische studentenvereniging Politeia. Het clubje in 1958 had maar enkele tientallen leden, maar zij waren zich bewust van hun voorhoederol; ze waren niet zomaar links, maar erg links. Ik werd er lid van. We waren voor permanente revolutie. Alle bevrijdingsbewegingen in warme landen werden, als ze zich socialistisch noemden, door ons gesteund; in moties eisten we ‘namens de socialistische studenten van Nederland’ de onmiddellijke onafhankelijkheid van koloniën, of het onverwijld op vrije voeten stellen van een rebel in een ver land. We waren voor Cuba, dat ons de perfecte harmonie van revolutie, ritme, rum en zon voorspiegelde. ’s Zomers reisden we naar Joegoslavië om in werkkampen te vrijen, te drinken en te helpen bij de opbouw van het socialisme in het paradijs van ‘arbeiderszelfbestuur’.

Het was de tijd van het Nieuw-Guinea-conflict, waarover we een satirische ansichtkaart verspreidden. Een van ons had met grafisch vernuft de koppen van premier De Quay en minister Luns gemonteerd op de blote lijven van Papoea’s met geduchte peniskokers voor. Zo bespotten we de vrome Haagse betogen over het ‘zelfbeschikkingsrecht’ van de Papoea’s. Natuurlijk moest Indonesië ook Nieuw-Guinea krijgen, als laatste restant van het Nederlands kolonialisme in de Oost. En natuurlijk diende ook in de West het Nederlandse kolonialisme te worden uitgeroeid. Suriname en de Nederlandse Antillen moesten liever vandaag dan morgen onafhankelijk worden. Ik sloeg de atlas weer open: zou ik geen volkscommissaris kunnen worden op het eiland Saba, de passaat in mijn haren, en Hanneke op blote voeten bij de hand?

We nodigden sprekers uit die ons standpunt deelden. Iemand zou een pleidooi komen houden voor de onafhankelijkheid van Suriname. Hij heette Frits Moll en was van een vereniging met de knusse naam Ons Suriname. Er klonk geen strijd in zijn stem. Aan zijn verhaal ontbrak elke romantiek, elk revolutionair vuur of pathos. Het ging over het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden, wat in artikel zoveel stond en waarom dat wijziging behoefde. De onafhankelijkheidsstrijd van de Surinamer leek een worsteling met papieren bepalingen.

Onder de vijfenvijftig studenten die tegelijk met mij in 1958 aan de Universiteit van Amsterdam hun studie in politieke en sociale wetenschappen begonnen, waren twee zwarten, een Antilliaan en een Surinamer. De Antilliaan was vlot, goedlachs, joyeus; de Surinamer bedeesd, ernstig en gereserveerd; hij was Hindoestaan, maar dat onderscheid kenden we nog niet. Ze hadden elk hun eigen vriendenkring, die plannen smeedde voor de toekomst van hun land waar ze ons niet bij nodig hadden.

Moll zag ik later terug op een foto, genomen op Schiphol, onder spandoeken met nationalistische leuzen. Met een klein groepje geestverwanten wachtte hij de Surinaamse minister-president Pengel op, die men in Nederland als een hansworst en een kwibus beschouwde. Het verhaal deed de ronde dat Pengel bij zijn aankomst in het Hilton-hotel om zwarte lakens gevraagd had; want hij wilde het, na al die zwarte vrouwen tussen witte lakens, nu weleens andersom meemaken.

Een kweekje

Na een nacht al had ik het pension Lashley verlaten. Het ging mijn budget te boven, de prijs bedroeg veertig Surinaamse guldens per nacht en de Surinaamse gulden was toen nog vijf kwartjes waard.

Een paar huizen verderop, hoger aan de Watermolenstraat, vond ik een goedkoper onderkomen. De mevrouw die het dreef, had een hang naar romantische geschiedenissen; ze had het pension vernoemd naar de mysterieus verdwenen dochter van de laatste Russische tsaar: Anastasia. Het was een oud, koloniaal huis; van hout, zoals toen nog bijna alle huizen in het centrum van Paramaribo van hout waren. Het had over de volle breedte een royaal balkon, overbloesemend van de potplanten. Aan de sierlijk bewerkte dakrand hing in een kooitje een vogel te fluiten. Na het middagmaal doezelde ik er in een schommelstoel en keek uit over de straat, uitgestorven in de lome stilte van de siësta.

Het middagmaal was Surinaams en telkens anders. Mevrouw Brook stelde er een eer in mij alle gerechten van haar land te laten proeven en nadat ze deze door haar dienstbode had laten opdienen, bleef ze in de eetkamer staan om te zien of het smaakte en een toelichting te geven: hoe de groente heette en wat het verschil was tussen amsoi en paksoi; waar de vis gevangen werd en dat de kwie-kwie in de zwampen leefde. Ook wilde ze graag weten wie ik die ochtend bezocht had en altijd wist ze nadere bijzonderheden over de personen die ik geïnterviewd had.

Meester Bruma? Die zou tegen deze tijd wel in het Palace Hotel zitten, om met jonge meisjes te gokken, daar was hij niet vies van. Meneer Arron? Een slimme katholieke jongen, was gewoon kassier bij de Volkskredietbank geweest, maar had zich ingelikt bij Pengel en was nu statenlid. Minister Essed? Knappe kop, Frankieboy! Een jongen van het achtererf, wist niet eens wie zijn vader was, maar toch doctor ingenieur geworden!

Iedere ochtend stopte een Amerikaanse auto voor het pension, waaruit haar drie kleinkinderen buitelden. Haar schoonzoon en dochter wuifden en reden door naar hun kantoor. Oma paste op de kinderen, al hing ze ondertussen veel uit het venster om met iedereen die passeerde het dagelijks leven van Paramaribo door te nemen. De melkman kwam langs met zijn karretje waarop te lezen stond: ‘Centrale Melk houdt je fit en sterk.’ Een limousine met een vlaggetje in een standaard op de motorkap parkeerde voor het lage huisje aan de overkant: de gouverneur van het land bracht zijn dagelijkse visite aan zijn moeder.

Mevrouw Brook liet de zorg voor haar kleinkinderen voornamelijk over aan een dertienjarig meisje, Linda, met een crèmekleurige teint en grote voeten, een indiaans kind, tijdelijk door de ouders aan haar afgestaan opdat het in de stad naar school kon gaan. Een ‘kweekje’ werd zo’n meisje genoemd, het werd onder de hoede van een gegoede familie opgekweekt met als tegenprestatie het verrichten van hand- en spandiensten. De drie kleinkinderen speelden de baas over Linda. Ze was vaak stilletjes en ik vond haar een beetje zielig zo ver van huis, zo alleen. Maar mevrouw Brook zei dat het voor indianen heel gewoon was. De ouders konden die kinderen nu eenmaal niet opvoeden. En als ze van school kwamen, gingen ze bijna altijd weer terug naar hun dorp. Een indiaan bleef niet in de stad.

Op een ochtend liep ik de stad door en kwam bij de witte watertoren, die als een baken boven de volksbuurten in het zuiden van Paramaribo staat. Het heet er Poelepantje; vroeger trokken de zwarten van het platteland daar hun broek uit om door de Domineeskreek naar de stad te waden. Er werd markt gehouden. Het nieuwe marktgebouw, een betonnen loods aan de rivier, pal in het stadscentrum, was in gebruik genomen, maar de oude markt, overdekt met gegolfd plaatijzer en met kippengaas van de straat afgescheiden, deed nog dienst. Op schragen werd vlees gehakt, met vliegen overdekt, en dorpsvrouwen zaten op de grond met wat cassaveknollen voor zich. Een indiaanse stond op toen ze mij zag naderen. Ze droeg een kind in een doek voor haar buik. Ze maakte het los en hield het mij voor, de armen uitgestrekt. Ik bleef staan, verbijsterd. Ze wenkte vanachter het gaas en knikte zwijgend, het kind nog steeds voor zich uit houdend: neemt u het toch mee! ‘Ziet u nu wel,’ zei mevrouw Brook ’s middags, ‘Indianen. Ze kunnen hun kinderen niet opvoeden. Als ze er meer dan twee hebben, geven ze die weg.’

Dansen tot bam

Op het middaguur van nieuwjaarsdag heerste diepe rust tussen de lage, vrijstaande huisjes op de voormalige plantage Beekhuizen. Op de erven vol bloemen en planten in oude margarineblikken leken zelfs de vogels te slapen. Carlos had beschreven waar zijn moeder woonde en hoe er te komen. De deur stond open, maar op mijn kloppen kwam geen antwoord. Voorzichtig ging ik naar binnen en gluurde een kamer in: onder een klamboe lag iemand. Even later kwam ze te voorschijn, zich uitrekkend en gapend. ‘Tot bam hebben we gedanst! Hebt u niet gedanst?’

Carlos was een slanke jongeman, kwikzilverachtig in zijn bewegingen, zijn gezicht nooit in de plooi. Toen ik voor het eerst zijn achternaam hoorde, moest ik grijnzen: de plantagehouders hadden hun slaven maar rare namen gegeven. Nooitmeer, Druiventak, Rozenblad, Graanoogst, Purperhart, Niemel. Het laatste moest een omkering zijn van ‘le mien’: zo had een Fransman zijn slaaf genoemd. Carlos heette Seinpaal, maar hij was te vol van verwachting over het leven om zich eraan te ergeren.

In Paramaribo had hij het hoogste bereikt wat daar op het gebied van onderwijs te bereiken viel: het einddiploma van de kweekschool. Hij ging lesgeven in een transmigratiedorp bij het stuwmeer waar bosnegers gehuisvest werden die door het water verdreven waren. Later kreeg hij een beurs om in Nederland naar de sociale academie te gaan. Studiebeurzen speelden een belangrijke rol in de emancipatie van Surinamers, die als ‘bursaal’ naar Nederland togen. Toen ik hem leerde kennen, liep hij stage bij een stichting voor ‘opbouwwerk’ in de Bijlmermeer, die nog in aanbouw was.

De Bijlmermeer was een stad van de toekomst, vol groen en licht en lucht tussen hoog oprijzende woontorens. Maar omdat de meeste Hollanders liever een huisje met een tuintje hadden, was er al meteen leegstand opgetreden en het werd vooral de stad waar Surinamers hun toekomst zochten. Het had de autoriteiten een goed idee geleken voor de ‘samenlevingsopbouw’ in de Bijlmer ook een Surinamer aan te trekken. Hij zei het niet, maar ik merkte dat het werk Carlos tegenviel: te veel nota’s en vergaderingen; te weinig warmte en solidariteit.

In zijn vrije uren bezocht hij, nu met een beurs van de Stichting voor Culturele Samenwerking binnen het Koninkrijk der Nederlanden, een academie voor kunstzinnige vorming. Hij bekwaamde zich in ‘expressie van impressie’. ‘Loop door Amsterdam en zet al de prettige dingen die je ziet in expressie om,’ zei de docent bijvoorbeeld. Het ging Carlos goed af, er was zoveel prettigs te zien in Amsterdam. Toen ik hem vertelde dat ik naar Suriname ging, begon hij te stralen. ‘Fantastisch, Johnny.’ Dan moest ik sapotilles eten, zuurzaksap drinken, zijn moeder opzoeken en dansen tot bam. Op oudejaarsavond zou de stad deinen van de dansfeesten.

Op die 31ste december dwaalde ik door doodstille donkere straten. Ik keek naar de gesloten luiken van de partijgebouwen waar volgens Carlos feest gevierd zou worden. Om twaalf uur barstte rondom mij knetterend het vuurwerk los en ik zocht een goed heenkomen in mijn pension. Carlos’ moeder lachte toen ik het haar vertelde: die dansfeesten begonnen immers pas na twaalven en dan duurden ze tot – bam! – zonsopgang! Ik voelde me als het boertje van buten, dat de optocht miste omdat hij als enige in de stad niet wist hoe laat die begon. Ze schonk een glas soft in en zei dat Carlos een lieve jongen was die het nog ver zou brengen. Wilde ik wel zo goed zijn haar groeten over te brengen en hem te vragen eens te schrijven?

Sapotilles en purperhart

Ik dronk koffie op het terras van Orlando, aan het Kerkplein. Het was toen het enige in Paramaribo. In tropische landen is het terras pas met de cola, de televisie en het toerisme gekomen. De mensen die er wonen zijn al vaak genoeg in de openlucht, de zon is hun meer vijand dan vriend. Buiten is noodzaak, binnen is luxe. De uitbater van Orlando was een kleine dikke man, haast even breed als lang. Men zei dat hij een Libanees was, van de bevolkingsgroep die men elders in het Caraïbisch gebied Syriërs noemt of Arabieren: Levantijnen. Het was in Suriname een kleine groep van overwegend katholieke handelaren; men zei ook dat er veel inteelt was onder de Libanezen.

‘Neemt u mij niet kwalijk, ik hoor u spreken, u bent uit Nederland?’ De stem kwam als uit een diepe klankkast. Twee tafeltjes verderop zat een meneer met een grote buikpartij, lichtbruin van huid, bespikkeld met levervlekken. ‘Het doet mij veel genoegen dat u ons land de eer aandoet het te bezoeken,’ zei hij. Hij stelde zich voor: ‘Juda is de naam. Mag ik uw gids zijn?’ Hij bleek ambtenaar te zijn op het ministerie van Sociale Zaken, bij de afdeling Arbeidsbemiddeling. Er viel niet veel te bemiddelen. Er waren wel veel werklozen, maar geen banen, behalve bij de overheid en die kreeg je niet via Sociale Zaken, maar via voorspraak van invloedrijke kennissen. De volgende morgen om negen uur zou meneer Juda mij, als het schikte, bij het pension afhalen.

Op het afgesproken tijdstip stopte een zwarte auto voor het pension. Nieuwsgierig zag mevrouw Brook meneer Juda uitstappen; tot haar eigen verbazing kende ze hem niet. Achter het stuur zat een dame, die hij voorstelde als mevrouw Caïro. ‘Ik heb namelijk helaas geen rijbewijs,’ zei hij. ‘Zij is mijn secretaresse op het ministerie. Zij is van harte bereid ons te rijden.’ Mevrouw Caïro lachte een innemende lach. Ik vroeg me af of zij een verhouding hadden.

Die week verschenen meneer Juda en mevrouw Caïro iedere ochtend voor het pension Anastasia. Zij claxonneerde en ik liep naar de auto, gereed voor de excursie. Om één uur werd ik, op tijd voor het middagmaal, weer afgezet. Soms vroeg ik schuchter of ik niet te veel beslag legde op hun tijd, maar ik bedoelde: moesten ze niet werken, werden ze op het ministerie niet gemist? Meneer Juda wuifde mijn tegenwerpingen weg: ‘Het is belangrijk voor Suriname dat u een goede indruk krijgt van ons land.’

Dus reden we naar de brouwerij, waar hij een rondleiding gaf. Het Parbo-bier werd, in licentie van de Amstelbrouwerij te Amsterdam, gebrouwen op basis van rijst. Of we reden naar een kippenslachterij, waar blote dode kippen aan een lange lijn rondgetakeld werden in de hete zon. Of naar een tante van meneer Juda, die in haar tuin sapotilles had, papaja en mango, waar ik van moest proeven. Dan keek hij me stralend en verwachtingsvol aan: ‘Is het niet heerlijk, het fruit van Suriname!?’

Ook bezochten we twee voetbalstadions, eerst het grote stadion dat later vernoemd zou worden naar Ampie Kamperveen, die in Overveen de opleiding voor sportleraar had gevolgd en bij Haarlem de eerste Surinaamse profvoetballer was geweest. Terug in Suriname had hij een radiostation gehad, was minister van Sport geworden en ten slotte op 8 december 1982 door de militairen doodgeschoten; maar dat was later, veel later. Vervolgens bracht meneer Juda me naar het George Streepey-stadion, een weidse benaming voor een schraal veld met een lage houten tribune. Het was zijn domein, hij was bestuurslid van de jeugdafdeling van de Surinaamse Voetbalbond. Er was veel talent en als dat goed werd opgeleid, ging Suriname in sportief opzicht een grote toekomst tegemoet. Dat het jonge talent doorbrak en de wereld versteld deed staan, was ook later, en elders.

Als voetbalofficial had hij diverse reizen naar Nederland gemaakt en hij sprak de namen van de dignitarissen van de Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond met ontzag uit. Hij had hun de hand gedrukt en leek pijnlijk getroffen als ik hen niet bleek te kennen. Dan liepen we weer naar de auto waarin mevrouw Caïro was blijven zitten en kondigde hij aan dat we naar Dijkveld gingen. Daar had je een houtzagerij, waar het prachtige Surinaamse hout verzaagd werd. Kende ik purperhart? Hij zou het mij laten zien.

Wat mij innam voor meneer Juda was de oprechte, haast kinderlijke trots op zijn geboorteland. Je maakte hem blij door nog eens te zeggen dat het een prachtig land was, zo weelderig, zo vruchtbaar. ‘Als je een wandelstok in de grond stopt, gaat die bloeien,’ zei hij dan. Het was een cliché, maar uit zijn mond klonk het als poëzie. Ik wees bloemen aan, vroeg naar de namen en alsof hij zelf de kweker was benoemde hij ze nadrukkelijk: faja lobi, flamboyant, franchipane. Ik heb in Suriname nooit iemand ontmoet die zo onvoorwaardelijk de lof zong van het land, er zo weinig over klaagde. De vuile was hing je niet buiten, aan gasten liet je alleen de mooie kamer zien.

Op de laatste dag stopten we voor een kindertehuis. Er werden gehandicapte kinderen verzorgd. Aan de wand hingen vrome teksten, geborduurd en ingelijst: ‘... dan geeft Hij kracht naar kruis.’ Aan het fornuis stonden zwarte vrouwen het middagmaal te koken. In het kantoortje stelde meneer Juda me voor aan een magere blanke vrouw, het grijze haar in een knotje: ‘Dit werk gaat uit van de Pinkstergemeenten in Nederland. Misschien kunt u een geldelijke bijdrage geven.’

Ik wist me geen houding te geven. Het was 1971, onze generatie had afscheid genomen van het christelijke geloof en er met de ijver van recente afvalligen een vijandige houding tegenover ontwikkeld. Moest ik een vroom, handen klappend halleluja-genootschap gaan subsidiëren? Of zou ik iets geven als vergoeding voor alle moeite die meneer Juda had gedaan? Moest ik het misschien zien als een begin van herstelbetaling voor drie eeuwen Hollandse onderdrukking en verwaarlozing? Maar ik gaf niks en toen ik enigszins gegeneerd afscheid had genomen, voelde ik me in de rug nagekeken: de gierige Hollander. Mevrouw Caïro had de motor al aangezet. Op de terugweg werd weinig gesproken. Ik stapte uit en heb meneer Juda niet meer gezien.

De zegevierende leeuw

Aan de Gravenstraat stond de kathedraal, een wonderlijk bouwsel van een rode houtsoort, met spitse torens. Om de hoek belde ik aan bij het patershuis. Een gezette dienstbode met een gesteven schort voor deed open. Ze kwam me onnatuurlijk blank voor, haar huid haast doorzichtig. Luid weerklonken onze voetstappen op de granitovloer van de brede gangen. Er hing een geur waarin boenwas en bleekwater om de voorrang streden. Ze ging me voor in een ruim vertrek, waar stoelen in het gelid langs de wand stonden en een viertal fauteuils met over de hoofdsteun gehaakte kleedjes tegen zweetplekken, de houten vloer glimmend geboend; een Jezus aan het kruis, een portret van de paus en Volkskranten in de krantenstandaard, sommige nog in het adresbandje. Hier leek de weelderigheid van Suriname volkomen buitengesloten.

Een grote man kwam binnen, de handen ter begroeting uitgestoken. Neef Piet was iemand uit mijn West-Friese schoonfamilie. In de roomse dorpen van West-Friesland, eilanden in een protestantse wereld, had het katholicisme de strengheid en verbetenheid van een bolwerk; de streek had altijd veel zouaven en missionarissen geleverd, soldaten en herauten voor de paus. Piet was toegetreden tot de orde van het Heilig Hart, de paters en fraters van Tilburg zoals ze genoemd werden, en leraar geworden aan de Paulusschool in Paramaribo. Ik moest vertellen ‘hoe het in Nederland was’. Slechts eenmaal in de zes jaar ging hij met verlof, hij probeerde de gang van zaken via de Volkskrant te volgen, maar kon het zich niet meer allemaal goed voorstellen: Dolle Mina, bezettingen, beatmissen, de Katholieke Volks Partij in verval en verwarring, priesters die wilden trouwen.

Hier in Suriname stond de rooms-katholieke zuil nog als een huis. Monseigneur Wulfingh – hij wees op een portret dat boven de krantenstandaard hing: een groot, kalend hoofd met een glimlach die wijsheid en overwicht suggereerde – had de kerk op poten gezet, pater Weidmann – een ander portret, ook kalend – had de Progressieve Surinaamse Volkspartij opgericht en de Progressieve Werknemers Organisatie. Progressief stond hier voor rooms. Piet had veel van de bestuursleden in de klas gehad en ook veel bestuursleden van andere partijen en vakbonden. De Paulusschool voor uitgebreid lager onderwijs stond bekend als een gedegen opleiding, de beste van Paramaribo. Hij ging er prat op dat zovele leerlingen daarna hun studie voortzetten in Nederland, waar ze vaak slaagden: hij noemde namen van journalisten, toneelspelers, advocaten, lectoren aan de universiteit.

Andere paters voegden zich bij ons, het was het uur van ontspanning na het avondmaal. De dienstbode bracht koffie binnen, koppen en schotels op een kleedje op het dienblad, melk in een kannetje. Piet opende een kastje waarin een lamp brandde en haalde een doos gematteerde sigaren te voorschijn van het merk Karel I. De kunst hier was niet sigaren vochtig te houden, maar juist om ze te behoeden voor aantasting door de klamme atmosfeer van Paramaribo. Ik wist het, ik had een paar doosjes wilde havanna’s bij me, maar al na een paar dagen bleken ze zo nat geworden dat ik ze kon buigen zonder dat ze braken. Mijn colbert, meegenomen voor het geval ik een minister zou bezoeken, had ik in het pension in de kast gehangen. Toen ik het aan wilde trekken, stond er schimmel op de schouders.

Neef Piet had het druk, maar in de weekeinden wilde hij me graag het land laten zien; hij kon een auto lenen. Eerst maakten we een rondgang door de school. Lange gangen, kale lokalen met rechte rijen banken, vensters zonder glas met luiken van schuine latjes die beschermden tegen zon en regenval. Buiten was het koor van de krekels oorverdovend en een weemoedige geur van bloesem dreef het gebouw in. Er lagen boekjes opengeslagen bij de Tachtigjarige Oorlog. In de laatste jaren, zei Piet, was er sprake van dat het onderwijs ‘gesurinamiseerd’ moest worden: eigen geschiedenis, eigen aardrijkskunde. De paters deden hun best, ze vertelden soms in de les over bosnegers en indianen, maar schoolboekjes daarover waren er niet. De helft van de leerlingen ging in Nederland verder leren; hun kennis moest voldoen aan Nederlandse maatstaven.

Hij was gefascineerd door de verschillen tussen de leerlingen uit de diverse bevolkingsgroepen. De Creoolse kinderen waren volgens hem het vlotst in de omgang en het gemakkelijkst, ook voor zichzelf. Libanezen waren zo dom als het achtereind van een varken. Javanen waren er niet, die maakten meestal niet eens hun lagere school af voordat ze op het land gingen werken. Wel waren er veel Hindoestanen, ontoegankelijk maar gezeglijk en ijverig. Hun ouders lieten hun kinderen dopen om ze naar de Paulusschool te kunnen sturen, maar Piet verheelde niet dat de bekering vaak tijdelijk was, een middel om vooruit te komen in de wereld.

Die zondag reden we de stad uit. Er heerste een grote drukte bij het veer over de Suriname-rivier. De passagiers sjouwden grote vrachten de steiger op: groenten, dozen vol huisraad, korven waarin kippen en hanen zaten opeengepakt. Luid prezen jongens hun schaafijs aan achter vrolijk geverfde karretjes met opschriften: ‘Juliana-IJs’, ‘The Cats Forever’, ‘Jesus loves you’. De aftandse boot splinterde het hout van de beschoeiing toen ze zich krakend in beweging zette. Uit het water, dat troebel was van het zand, door de vloed opgewoeld in de mangrovebossen langs de lage riviermonding, stak een roestbruin wrak omhoog. ‘De Goslar,’ zei Piet, ‘een Duits schip, in 1940 gezonken en nooit gelicht, hoe vaak daar ook toe besloten is.’ Er was geen brug, al was ook daar vaak over gesproken. Het westen en het oosten van Suriname bleven door brede stromen van elkaar gescheiden.

Aan de overkant van de rivier stonden bussen uit Frans-Guyana, roodbestoven door het stof van de wegen die verhard waren met grond uit de bauxietmijnen. In een open loods speelde een orkestje kawinamuziek. Toen de pont was afgemeerd, stapte een Surinamer kwiek op me af en schudde me nadrukkelijk de hand. ‘Ik ben woonachtig in Rotterdam,’ begon hij. ‘Personeelsfunctionaris van R.S. Stokvis en tijdelijk hier gedetacheerd in verband met de reorganisatie van onze plaatselijke vestiging. Maar ik keer zo spoedig mogelijk naar Nederland terug.’ Kennelijk moest ik niet denken dat hij hier thuishoorde. Mismoedig keek hij naar de rivier: ‘Ik ben in twaalf jaar niet in Suriname geweest, meneer, maar er is niks veranderd. Nog steeds geen brug.’

Een tweebaansweg liep pal oostwaarts door de kustvlakte: langs een kleine moskee met een smalle minaret en olijfgroene wanden, langs mannen die in de schaduw van een tamarindeboom zaten te dammen, en onooglijke winkeltjes. Op verveloze bordjes stonden de namen van oude plantages: Peperpot, Slootwijk, Alkmaar. De meeste plantages lagen braak, zwarte vogels wiekten boven de grond waarop het oerwoud zijn rechten hernomen had. De kust van Suriname bestond uit een half miljoen hectare vette klei, maar nog geen tiende deel daarvan was in gebruik.

We reden door Tamanredjo. Hier woonden de Javanen, in lage huisjes achter schoongebezemde tuintjes vol bloeiende planten. We moesten nog twee keer voor een veer wachten eer we Moengo bereikten. De naam klonk exotisch, Afrikaans, maar het stadje had een geometrisch stratenpatroon waaraan voor het personeel van de Amerikaanse bauxietonderneming lage bungalows gebouwd waren. Je hoorde het gegrom van de graafmachines en over Moengo lag een laagje rood stof.

Even buiten de plaats lag het doel van onze excursie, een groot stenen gebouw dat er ongenaakbaar uitzag. Op de wijde grasvlakte ervoor stond, wit en koel, een Mariabeeld. Dit was het rooms-katholieke meisjesinternaat, opnieuw een oase van Hollandse properheid. Een zuster liet de slaapzalen zien, met aan weerszijden de rijen bedjes. Hier werden meisjes onderwezen uit bosneger- en indianendorpen tot diep in het binnenland, soms enige dagreizen ver. We zagen hen in de recreatiezaal met boekjes op schoot, schuchter tegenover de vreemde bezoekers.

Ik merkte bij Piet eenzelfde trots als bij meneer Juda. Hier werd met de zegen van Onze Lieve Heer aan de vooruitgang gewerkt. Kinderen van wie de ouders ‘nog in hun blote kont liepen en met speren op bosvarkens joegen’, leerden lezen en schrijven en rekenen; de meesten brachten het er goed van af. Ze gingen als dienstmeisje bij gegoede families in de stad werken en de besten werden zelf onderwijzeres. Als Suriname goed onderwijs had, een begin van beschaving, was dat niet in de laatste plaats te danken aan de fraters en zusters uit Nederland.

Na Moengo hield de bestrating op. Het had hevig geregend en de aangestampte rode aarde was spekglad. De auto slipte dwars over de weg. Er was geen ander verkeer. Op verkeersborden stond in het Frans dat men links moest houden, een waarschuwing voor automobilisten die van Saint-Laurent du Maroni, aan de grens met Frans-Guyana, naar Paramaribo reden; net als in de Oost had het Nederlandse koloniale bestuur in de West links verkeer ingevoerd. Piet had naar Albina willen rijden, waar je over de Marowijne-rivier kon uitkijken naar ‘de Franse kant’, maar boven aan een steile helling besloot hij dat het ‘geen doen’ was. We stapten uit en gingen een glibberig pad af dat naar de rivier voerde. Vrouwen met blote bovenlijven deden er de was. Op de hoge oever stonden ronde hutten met daken van palmbladeren. ‘Een bosnegerdorp,’ zei Piet, ‘Adjoemakondre.’ Zwarte mannen in lendedoeken zaten in een kring te praten en keken nieuwsgierig op toen wij naderden; ze waren zwarter dan de mensen in de stad.

Als bezoekers moesten we allereerst kennismaken met de kapitein. Hij woonde in een hoger gelegen hut. De toegang werd nagenoeg versperd door een gloednieuwe, helrode bromfiets. We wrongen ons erlangs. Binnen zat de kapitein, een kleine oude man met een krans van grijs haar. Hij reikte ons een slappe hand. Naast hem tokkelde een jongen in een spijkerbroek op een elektrische gitaar; maar er was geen elektriciteit. ‘Als deze mensen geld hebben, kopen ze mooie glimmende dingen,’ zei Piet, ‘voor iets nuttigs hebben ze geen belangstelling.’ Hij maakte een praatje, dat ik niet verstond. In de traditie van missionarissen die zich overal ter wereld, om hun boodschap te verkondigen, de inheemse taal eigen maakten en honderden talen voor het eerst op schrift stelden, had Piet Sranan tongo geleerd. Hij noemde het takki-takki.

Een paar dagen daarna reden we rond in de omgeving van Paramaribo: ik zag meer katholieke scholen, het standbeeld van de Hollandse pater voor het katholieke vakbondsgebouw, een internaat voor Hindoestaanse katholieke kinderen. De stad leek vol roomse enclaves, ordelijk en vreedzaam. Piet deed een deur open en een doordringende tabaksgeur kwam ons tegemoet. Voor jongens die niet konden doorleren, hadden de paters werkgelegenheid geschapen door een sigarenfabriek op te richten. De sigaren waren vezelig en donker van kleur, bijna zwart. Piet gaf mij er een en ik stak op. Om hem brandend te houden moest ik mijn kaakspieren tot het uiterste spannen. Leo Victor, stond op het bandje. ‘We hebben ook een voetbalclub die zo heet,’ verklaarde Piet.

Leo Victor: de zegevierende leeuw? Pas later snapte ik de naam. Toen omstreeks de eeuwwisseling de missie zich uitbreidde, schreef paus Leo XIII zijn beroemde encycliek Rerum Novarum, ‘van nieuwe dingen’, van sociale vooruitgang en vrome arbeid ten dienste van de armen: een sigarenfabriekje, een katholieke voetbalclub. Leo de overwinnaar: de paus als triomfator.

Een kist grapefruits

‘Je schaamt je rot; hoe langer je er bent, des te meer,’ schreef ik. Ik schaamde me rot, maar het was nog geen mode in de journalistiek om ‘ik’ te schrijven: ‘Wat hebben wij van dat land gemaakt? We hebben die mensen erheen gehaald, uit Afrika, uit India later, daarna uit Java, ze daar neergeplant, van elkaar gescheiden gehouden (verdeel en heers) en opgevoed tot surrogaat-Nederlanders. We hebben het wingewest Suriname leeggeplunderd en berooid achtergelaten.’ Op het omslag van het weekblad waarin mijn artikel verscheen waren twee hoge houten huizen te zien, scheefgezakt en verveloos, aan weerszijden van een steegje dat naar een achtererf leidde; er woekerde weelderig gewas, maar de voornaamste impressie was: verval en achterlijkheid. ‘De Achterhoek in de tropen,’ zette de redactie erboven.

Op de straathoeken – bij soda-fountain Spanhoek, voor het theater Bellevue in de Domineestraat, bij de stoplichten aan het begin van de Dokter Sophie Redmondstraat – stonden ’s morgens vroeg al groepen jongens, ze lachten veel, floten naar meisjes, rookten soms een sigaret, die ze samen deelden. Ik sprak hen aan. Roy was drieëntwintig jaar, hij had een mulo-diploma. ‘Ik ga de stad in, op de hoeken staan met vrinden, meisjes pesten.’ Hoe kwam hij aan eten? ‘Ik ga bij mijn tante toch, zij geeft mij een bordje eten.’ En aan geld voor kleren? ‘Zakkenrollen toch. Marihuana verkopen.’ Gerald was negentien, geschoold elektricien. ‘Weet u wat met dit land gebeuren moet? Dit land moet verbrand worden, man!’

Hoeveel werklozen waren er in Suriname? Ik vroeg het aan meneer Juda, die bij de arbeidsbemiddeling werkte. ‘Duizend,’ zei hij zonder nadenken. Ik vroeg het aan deskundigen uit Nederland, die het land op de been moesten helpen. ‘Vijftienduizend,’ zeiden ze, ‘en misschien nog eens zoveel verborgen werklozen: in de landbouw, in het binnenland.’ Ik vroeg het aan een plaatselijke fotograaf, die de aandacht had getrokken door een Comité van Werklozen op te richten. ‘Tachtigduizend,’ zei hij prompt. Hij telde iedereen mee die maar zou kunnen werken. Op het aantal mensen dat een werkloosheidsuitkering ontving, kon je niet afgaan, want er bestond geen ww in Suriname.

Ik wandelde naar het gebouw van de Moederbond, aan de Rust- en Vredestraat. Door het open venster van een huisje er vlakbij vroeg een oude vrouw: ‘Petjil?’ In een bananenblad legde ze een Javaans gerecht, daarna vouwde ze het toe en stak er een houten prikker doorheen. ‘Tien cent, meneer.’ De secretaris van de Moederbond zat onder een groot portret van Johan Adolf Pengel, die haar had gesticht en er voorzitter van was gebleven, ook toen hij minister-president werd. ‘Cyrill Daal,’ introduceerde de secretaris zich. Hij had een vol gezicht, een goedmoedige lach, en sprak bedeesd. Naast hem aan tafel nam een kale, blanke man plaats: ‘Nelemans, aangenaam.’ ‘Meneer Nelemans is onze adviseur,’ zei Daal, ‘hij is ons door onze zusterorganisatie, het Nederlands Verbond van Vakverenigingen, ter beschikking gesteld.’ Nelemans knikte goedkeurend.

De secretaris begon aan een uitvoerige uiteenzetting over het ‘wensenpakket’ van de Moederbond op sociaal gebied: aow, ziektekostenverzekering, kinderbijslag. Met enige schroom merkte ik op dat dit alles erg kostbaar leek voor een land dat nog maar aan het begin stond van economische ontwikkeling. Dat ontkende Daal niet: ‘Het land is er nog niet aan toe, maar door het contact met Nederland eist de Surinamer de sociale voorzieningen van een welvaartsstaat op.’ ‘De heer Daal doelt op een program voor de langere termijn,’ lichtte de adviseur toe. ‘Geld dat door investeringen productief gemaakt had kunnen worden, verdwijnt in de sociale, consumptieve sfeer,’ vervolgde Daal. ‘De heer Daal staat een gelijk opgaande ontwikkeling op economisch en sociaal gebied voor,’ vulde de adviseur aan.

De vakbeweging had ook een scholingsinstituut. Het was gevestigd aan de Gravenstraat, vlak bij de kathedraal, op de eerste etage van een voormalig herenhuis. Aan de zijkant stond een deurtje naar een smalle stoffige trap open. De toegang werd vrijwel versperd door gestalde fietsen. Op een tafel lagen brochures uitgespreid in de Engelse taal. Een kleine gedrongen man, erg zwart, zat achter een bureau.

Thomas van Genderen was de directeur van het instituut dat werd gefinancierd door de internationale en vooral door de Nederlandse vakbeweging. Er was veel behoefte aan scholing, want er was veel vakbeweging in Suriname: vier vakcentrales en een paar honderd vakbonden. Ieder bedrijf en bedrijfje had zijn eigen vakbond. De suppoosten en badmeesters van het zwembad, zeven in getal, hadden zich verenigd in de Bond van Personeel van het Zwembad Parima. Iedere bond placht een bestuurslid van de vakcentrale of een politicus (functies die vaak in één persoon verenigd waren) uit te nodigen om voorzitter te worden; sommigen, Daal bijvoorbeeld, waren van wel twintig bonden voorzitter. Het intellectueel niveau van de meeste bestuursleden was bedroevend. Vandaar de scholingscursussen van Thomas’ instituut: in staatsinrichting, sociale verhoudingen en economie voor beginners.

Hij overhandigde mij een brochure. Suriname! Economische aanpak is ouderwets en belachelijk luidde de titel. De auteur was Th. van Genderen. Zijn toelichting was soms onverstaanbaar omdat hij zo binnensmonds sprak, maar al pratend wond hij zich steeds meer op. Het gezegde ‘als je een wandelstok in de grond steekt, komen er vruchten aan’ had ik zeker al gehoord? Had ik ook naar de schappen in de winkel op de hoek gekeken? Een en al fruit en groenten in blik, uit Amerika, Holland, Latijns-Amerika. Al eens de rijpe zuurzak in overvloed aan de bomen zien hangen? De Chinees op de hoek verkoopt blikken zuurzaksap uit Venezuela! 90 procent van wat in Suriname werd verkocht, was ingevoerd. Het land dreef op import. Thomas pleitte voor ‘importvervanging’. Bijna alles wat van overzee werd aangevoerd, kon in het land zelf worden geproduceerd, of vervangen door gelijkwaardige producten.

Waarom dat niet gebeurde? Hij grijnsde smadelijk. ‘Omdat te veel mensen te veel belang hebben bij import.’ Er waren in het land, met zijn 400000 inwoners, niet minder dan 572 importeurs, allen monopolist voor het artikel dat ze invoerden. Wie zich een auto of bromfiets aanschafte (voor prijzen die doorgaans driemaal zo hoog waren als in Nederland) was voortaan voor zijn onderdelen van de importeur afhankelijk. De kleinste winstmarge op auto-onderdelen bedroeg 160 procent, de grootste 400 procent. Hun vergunningen ontvingen de importeurs als politieke gunst van de minister. Als tegenprestatie steunden zij zijn partij met giften. ‘Zo grijpt het economische en politieke systeem in elkaar,’ zei Thomas, ‘en zo worden Suriname en de Surinamers steeds armer.’

Geen wonder dat de importeurs initiatieven om binnenslands iets te produceren met argwaan gadesloegen, en waar mogelijk dwarsboomden. Neem Gelebek, neem Tropica, de eerste een margarine-, de tweede een jamfabriek: kapot geconcurreerd. De handelaren verlaagden tijdelijk de prijzen van geïmporteerde margarine en jam, en hoefden maar te wachten tot de bedrijfjes over de kop gingen. Kende ik Rainville? Ik was er geweest: een vroegere plantage in het noorden van de stad, met het skelet van een fabriek, zwart uitgeslagen van het vocht, overwoekerd door onkruid. ‘Onze nationale sappenindustrie,’ zei Thomas sarcastisch. Corrupte importeurs hadden derdehands machines geleverd. Het bedrijf had nooit een druppel sap geproduceerd.

‘Daar komt nog iets bij,’ zei hij. ‘De Surinamer haalt zijn neus op voor alles wat uit Suriname komt.’ Op de terugweg uit Rainville was ik langs een plantage gekomen die nog niet verlaten was. Het huis werd bewoond, maar de ramen hingen scheef in de sponningen. Van de voorgalerij zag je uit over de rivier.

Struiken hingen vol citrusvruchten: citroenen, sinaasappels, grapefruit. Een bord vermeldde dat je bij aanschaf van een kist sinaasappels gratis een kist grapefruits kreeg. Ik had er twee besteld, franco thuis in Nederland. ‘Meestal worden de vruchten in de rivier gegooid,’ wist Thomas. ‘Surinamers lusten geen Surinaams fruit. Ze zien op de televisie dat Amerikanen fruit uit blik eten. Ze vinden het deftig om aardappels te kopen in een potje uit Holland. Amsoi, paksoi, tajerblad zijn voor de arme mensen. Er is geen nationale trots.’

O, er werden in Suriname wel dingen geproduceerd die aftrek vonden. Parbo-bier bijvoorbeeld had een afzet van 8 miljoen liter en iedereen at diepvrieskip. Maar ze kwamen uit bedrijven die eigendom waren van Hollanders of Amerikanen en de eigenaren maakten de winst belastingvrij over naar het buitenland; zonder belastingvrijdom, zei de regering, wilde helemaal niemand investeren in Suriname. Ik dacht aan meneer Juda en zijn trots op de brouwerij en de kippenslachterij.

‘Waarom zou je je schamen?’ vroeg Hans Gruijters, toen ik terug was. Hij was journalist en politicoloog, net als ik, maar een stuk ouder en een stuk rationeler. ‘Mijn vader heeft part noch deel gehad aan de uitbuiting van Suriname. En de jouwe ook niet, denk ik.’ Het was waar, maar ik dacht aan de voorsprong die Nederland in de loop der eeuwen had verworven op en ten koste van Suriname. Ik dacht aan collectieve schuld en collectieve schaamte. Een paar dagen later werden de kisten sinaasappels en grapefruit bezorgd, voor een habbekrats. Ik sloeg ze op in het ruim van mijn woonboot en moest flink dooreten om de verrotting voor te blijven.

De pet vol pruimen

Voor in het plakboek zit een knipsel, gedateerd dinsdag 1 juni 1968. ‘Suriname: lonen en prijzen in beweging.’ Het lijkt nu net zo’n kop als ‘Boeren klagen steen en been’, een bericht dat je, bij gebrek aan beter, elke dag wel in de krant kunt zetten. ‘In Suriname dreigt het gevaar van een inwerkingtreden van een loon- en prijzenspiraal,’ is de aanhef. Die dag was ik in dienst getreden bij het Algemeen Handelsblad. Ik leerde de buizenpost bedienen, de weer- en waterstanden redigeren en de kopij van de correspondent in Paramaribo bewerken.

Mijn moeder had gehoopt dat ik me een paar jaar in dienst zou stellen van arme mensen in warme landen. Het ideaalbeeld in onze vrijzinnig protestantse kring was Albert Schweitzer, die diep in donker Afrika de zwarten genas van hun ziekten en Bach speelde op een harmonium. Wij kenden geen god in de hemel, god woonde in je eigen hart en schreef je voor goed te doen aan je naaste. Het was niet bij me opgekomen Schweitzer na te volgen. John Kennedy, met zijn vredeskorps en zijn kruistocht tegen de armoede in de wereld, sprak mij wel aan, maar wat had ik er met mijn diploma in de politicologie aan bij te dragen? En dan, ik wilde journalist worden, al sinds de lagere school. Ik solliciteerde bij het Algemeen Handelsblad, een krant die liberaal was in de ouderwetse zin van het woord, wat wilde zeggen dat je er je gang kon gaan, al noemde je je socialist. Henk Hofland werkte er ook, en Hans Gruijters, dwarse liberalen.

In de prullenbak van het redactielokaal vond ik een rapport van prof. A.J.F. Köbben: Surinaamse arbeiders in Nederland en ik bood de redacteur van de opiniepagina aan er een stuk over te schrijven. Hans van Mierlo, een man met een nonchalant uiterlijk die altijd in intellectuele disputen verwikkeld leek, ook met zichzelf, ging op de rand van mijn bureau zitten en begon te redeneren over het Hollandse kolonialisme en de dekolonisatie in Frans West-Afrika. Boven mijn bijdrage zette hij: ‘Vooroordelen over Surinamers’. Deze vonden volgens de rapporteur ‘geen grond in de werkelijkheid’.

‘De figuren onder hen die werkloos worden omdat ze traag, dromerig, onhandig of weinig accuraat zijn, zullen zich ook in de onderwereld niet kunnen handhaven,’ vatte ik samen. ‘En zij die dit niet zijn, verwerven zich meestal op eigen kracht wel een gewaardeerde plaats in de maatschappij.’ De hoogleraar bestreed dat ‘moeilijkheden met Surinamers op seksueel gebied’ terug te voeren waren op raciale kenmerken. ‘Hun wordt een grote potentie toegeschreven en een hoge graad van immoraliteit als uit een verhouding een kind wordt geboren. Belangrijker dan het ras is echter dat we hier veelal te maken hebben met ongehuwde jonge mannen die in een vreemde omgeving terecht zijn gekomen en weinig sociale bindingen hebben en die bovendien uit een milieu komen, waar heel andere opvattingen gelden omtrent de consequenties van een verhouding. Ter vergelijking diene dat ook Nederlandse militairen in Suriname niet zo’n goede naam hebben als het om hun gedrag ten aanzien van meisjes en vrouwen gaat.’ Wanneer Surinaamse immigranten soms ‘fantastische voorstellingen’ van Nederland hadden, was daaraan ‘niet zelden het genoten onderwijs debet’. ‘In de lessen over ons land speelt naast de gebruikelijke verering van het moederland bij uit ons land afkomstige missionarissen, zendelingen en onderwijzers ook heimwee een rol. Daardoor wordt ons land op de lagere school in Suriname vaak te rooskleurig voorgesteld, zodat er Surinamers zijn die in Amsterdam gaan uitkijken naar die “pet vol pruimen voor twee centen waar de frater van verteld heeft”.’

Omdat ik pas was afgestudeerd, leek ik geknipt om de redacteur op te volgen die in het zaterdagse supplement een rubriek over het studentenleven schreef. Ik gaf de studentenvakbeweging alle ruimte. De redacteur van het supplement was zelden aanwezig, hij liet het werk over aan een assistent, die het nauwgezet deed, een kalende man, met een mager en scherp gesneden gezicht, een brandende oogopslag, een stem die uit een ruimere klankkast dan zijn magere gestalte leek te komen en een bruine huidkleur. Het duurde een tijd eer ik vernam dat hij uit Suriname kwam, en nog later hoorde ik dat hij in de experimentele film Megalopolis I van zijn vriend Pim de la Parra had gespeeld, gedichten schreef en een actief nationalist was. Hij heette Rudi Kross.

Doorgaans werkte ik op de verslaggeverij. Door een glazen wand had je uitzicht op de opmaakredactie. De derde opmaker was een man die zich lui maar gracieus bewoog en traag sprak, altijd met een glimlach om de mond: Frank Wijngaarde, eveneens afkomstig uit Paramaribo, naar men vertelde uit een hoger sociaal milieu dan Kross. Zijn vader dreef er een hotel en was minister, een oom gaf een krant uit en was ambassadeur. Wat mij aan hem intrigeerde, was zijn levenspatroon. Als om drie uur ’s middags het werk erop zat, trok hij zijn jas aan en wandelde steevast met zijn indolente tred over de Nieuwezijds Voorburgwal door de Leidsestraat naar café Reynders waar hij bleef biljarten tot het tijd was om te gaan slapen.

Een spectrum van trots

Het was nog veel te vroeg voor mijn afspraak op het departement van Volksopvoeding, dus streek ik neer op het terras van Orlando. Twee Surinamers zaten koffie te drinken en praatten met stemverheffing. ‘Wij in Rotterdam werken tenminste,’ zei de een. ‘Maar die Surinamers in Amsterdam? Tuig! Hangen de hele dag in de Para-bar. Of op de Zeedijk.’‘Het is een rotzooi,’ viel de ander hem bij. ‘Ze hokken bij elkaar in de Bijlmermeer en houden hun hand op bij de steun, waar wij hard voor moeten werken.’ ‘Voor mij mag de regering ingrijpen en ze allemaal op de boot zetten,’ zei de eerste. ‘Opgeruimd staat netjes.’

Een jonge vrouw vroeg of de stoel naast hen vrij was. Ze was verpleegster, in Nederland opgeleid, maar teruggekeerd om haar kennis in dienst te stellen van Suriname. ‘Hygiëne: wat weten ze er hier van? Bedroevend weinig. Maar ik ben gediplomeerd.’ Ze was een jaar terug. In het begin werd ze in het ziekenhuis met de nek aangekeken. ‘Ik ben erg donker van huid, toch. Dus het was: wat verbeeldt die zwarte meid zich wel? Maar nu luisteren ze naar mij. Want ze willen leren hoe het in Holland hoort. Dan kunnen ze weg.’

Het departement was gevestigd aan de Steenbakkerijstraat. Er zijn nu al 30000 Surinamers in Nederland, zei de ambtenaar met wie ik had afgesproken. ‘En niet de slechtsten. Veel geschoolde vakmensen, veel studenten die niet meer terugkomen. De energieken trekken weg.’ Hij had zelf in Nederland sociologie gestudeerd, maar hij was teruggekomen, een buitengewoon rijzige man met een lichtbruine teint en een overdadige spreektrant vol academisch jargon. De trek naar Holland verklaarde hij als een natuurlijke emigratiebeweging: zoals jongemannen uit de Achterhoek eerst naar Arnhem trekken en vandaar naar Amsterdam, de grote stad, zo ging men van het Surinaamse platteland naar Paramaribo en vandaar naar Nederland, de metropool.

‘Nederland,’ zei hij, ‘is voor Surinamers een enorm spectrum van terechte trots. Een superkapitalistische mogendheid op een heel klein lapje grond, met Philips, Shell, Unilever en de klm, met machtige scheepvaart, met Ajax en Feyenoord, op veel punten voorlijk in Europa. Dat wordt door Surinamers overgewaardeerd, het vervult ons met trots. Dat veel arbeiders in Nederland behoeftig zijn, weet men hier langzamerhand ook wel, maar het valt in het niet bij de Nederlandse prestaties. En bij het feit dat je er zeker bent van je dagelijks voedsel.’

Hij reikte een rapport aan, met het beeldmerk van Unesco op het omslag. De auteur heette Jacques Torfs. Hij concludeerde dat het Surinaamse onderwijs ‘excellent’ was, als men er tenminste van uitging dat Suriname ‘een provincie van Holland, geen onafhankelijke eenheid’ was. ‘Het onderwijssysteem van Suriname kan alleen begrepen worden als we aannemen dat de bedoeling is een goede, theoretisch hooggeschoolde Nederlandse burger te vormen en hem geschikt te maken voor de sociale en culturele omgeving van Nederland.’

De deur ging open en er kwam een man binnen. Onze gastheer stelde hem voor als een collega, eveneens socioloog. Hij bladerde wat in het rapport en zei met een glimlach: ‘Alleen wie zich gedraagt als een Nederlander heeft hier status. In feite zijn wij gewoon gekleurde Hollanders.’

Een soort hersenspoeling

Maandelijks kosmoschrift, ’69 nr 5: Suriname – kolonie als rijksdeel. Voorin ligt nog de brief van een der beide auteurs aan de ‘geachte heer Brugsma’. Toen deze hoofdredacteur werd van de Haagse Post had ik er prompt gesolliciteerd. Vol ontzag had ik als twaalfjarige in de Arnhemsche Courant zijn reportages gelezen uit warme, onrustige landen als Kongo en Algerije. ‘Van onze reizende redacteur.’ Reizende redacteur! Het sprak mij meer aan dan Albert Schweitzer. Misschien kon ik, eenmaal bij de Haagse Post, zelf op reis.

‘De uitbarsting op Curaçao kwam voor velen z.g. onverwacht; men was niet op de hoogte v/d situatie,’ meende de schrijver van de brief. Daar was dat voorjaar een arbeidersoproer uitgebroken. ‘Ook Suriname zal z’n explosie krijgen als het gevoerde beleid niet verandert. Het is gewenst de HP-lezers vast hierop voor te bereiden.’ Hij had een knipsel bijgevoegd waarin de Surinaamse ex-premier Pengel de toestand in het land ‘explosief’ noemde. Brugsma stelde mij de brochure ter hand met de suggestie de briefschrijver op te zoeken: misschien zat er een artikel in.

Hij heette Ernst Megens, droeg een volle baard en werkte op de documentatie-afdeling van het concern dat de Haagse Post uitgaf. Hij sprak ernstig en zonder ophouden, gedreven door het lot van Suriname. Hij had er gewoond, op Mariënburg, de laatste suikeronderneming in een land waar suiker ooit de monocultuur was. Megens was er chef van de administratie geweest en de ervaring had hem geschokt: de ellendige krotten in de kampong van de Javaanse arbeiders die niet veel meer dan lijfeigenen waren; hun schandalige lonen van zes gulden in de week; het schamele hospitaaltje, verstoken van alles wat naar moderne gezondheidszorg zweemde; het luxe leventje dat de blanke staf in zijn aparte woonwijk leidde. Dat zoiets binnen de grenzen van ons koninkrijk kon bestaan! En te bedenken dat Mariënburg eigendom was van een gerespecteerde Nederlandse firma, de Rubber Cultuur Maatschappij Amsterdam.

Suriname had hem niet losgelaten en terug in Nederland zocht hij iemand die hem kon helpen de Nederlanders wakker te schudden. Hij vond Rudi Kross. Samen schreven ze de tekst die werd uitgegeven door Studio Kosmopolitiek Sjaloom-Odijk. Het was een beknopte, grimmige verhandeling over het ‘vermomde kolonialisme’ dat Nederland over het rijksdeel uitoefende, ‘ten gunste van buitenlandse ondernemers’. Wel was het nationaal inkomen in de voorgaande jaren met soms 10 procent per jaar gestegen tot 340 dollar per hoofd. ‘Suriname is daarmee het gemiddelde van Zuidoost-Azië ver vooruit en wordt in Zuid-Amerika slechts overtroffen door Argentinië, Venezuela, Chili, Uruguay en Panama,’ meldden de schrijvers. Over tien jaar zou het met 600 dollar per hoofd vermoedelijk het welvarendste land van het subcontinent zijn! Maar ‘het volk verarmt’ en ‘het kapitaal rendeert in weerwil van de verslechterende omstandigheden van de bevolking’.

De paradox werd niet helemaal verklaard. Suriname had 2 miljard ton bauxiet in reserve. ‘Telt men hierbij de mogelijkheden van volledige of gedeeltelijke industriële verwerking, plus de mogelijkheden van de bosexploitatie (85 procent van het land is bedekt met tropisch loofhout) en van de geïrrigeerde landbouw, dan ligt de conclusie voor de hand dat Suriname met zijn kleine bevolking (nog geen half miljoen) binnen zeer korte tijd doodgewoon welvarend zou kunnen zijn.’

De schrijvers maakten een uitstapje in de geschiedenis. Nadat de plantage-economie in de tweede helft van de achttiende eeuw was ingestort, faalden alle pogingen van Nederland het ‘koloniaal wingewest’ economisch op te kalefateren. Sindsdien had de regering een ‘makelaarspolitiek’ gevoerd: ze verpachtte de Surinaamse rijkdommen aan Nederlandse en vooral Amerikaanse exploitanten en richtte de samenleving zo in dat deze het doel van ‘onverminderde winstkansen’ diende. Zo moesten we het Statuut voor het Koninkrijk lezen: als de voortzetting van de ‘volledige overheersing’ door Nederland.

In een nawoord behandelde Megens bij wijze van voorbeeld de suikeronderneming Mariënburg. Er sprak woede uit de kleine lettertjes. ‘Op Mariënburg bestaat een volkomen discriminatie van de plantagebevolking hetgeen vaak leidt tot apartheidstoestanden. De woonwijken van staf en bevolking zijn gescheiden door een zandweg. De oppervlakte voor de eerste groep van 75 personen is even groot als voor de andere groep van 3000 personen. De woonblokken voor arbeiders bestaan uit vier tot zes kamers per blok en werden in 1919 al afgekeurd; echter nog steeds in gebruik. De kamers zijn overbevolkt, hebben geen watervoorziening, geen toiletten enz. Het stafgedeelte is bijzonder fleurig en goed onderhouden; de bevolking wordt hier geweerd. Ieder staflid heeft twee bedienden, die het verboden is om de woningen door de voordeur te betreden. Zij hebben ook eigen toiletten op het erf. De sociëteit en de tennisbaan zijn alleen toegankelijk voor stafleden.’

Het nawoord was in de derde persoon geschreven, maar het was duidelijk dat het over Megens’ ervaringen ging. ‘Nieuw aangekomen stafleden krijgen, na nederig verzoek aan de Manager van de plantage een zg. kennismakingsavond toegewezen. Hier krijgt men, onder het genot van een whisky, een soort hersenspoeling over hetgeen men wel en niet mag doen in deze gemeenschap. Men wordt hier geconfronteerd met een vorm van chantage, die blijkt uit een subtiele opsomming van repercussies bij niet naleving van de geldende gedragsregels. Hiervoor gebruikt men het volgende arsenaal van opmerkingen: “Vriendelijk zijn tegen de bevolking is verkeerd, dan weten ze niet waar ze aan toe zijn”,“Je mag ze niet in je huis ontvangen, als je ze menselijk behandelt worden ze brutaal en laat ze zo maar door leven want ze weten niet beter en zijn gelukkig met hun bestaan”, “Als je ze sanitair zou geven weten ze toch niet hoe het te gebruiken, ze zijn gewend om hun behoefte boven een gat in de grond te doen”, “Ze hebben geen beschaving, geen initiatief, geen organisatievermogen, geen opvoeding en moeten altijd leiding hebben”.’

Aardrijkskundeles

Aan het eind van de middag wandelde ik in de warme gloed van de ondergaande zon langs de rivier waar jongens zakjes huisgebakken chips van bananen en cassave verkochten en het dagblad De West werd uitgevent. Sommige artikelen waren integraal overgenomen uit de Provinciale Zwolsche en Overijsselsche Courant en Elseviers Weekblad. Achterop stond een vervolgverhaal voor de kinderen: hoe Wipstaart door het ijs zakte. ’s Avonds keek ik in het pension naar de Surinaamse televisie. De uitzending begon met oude afleveringen van De Fabeltjeskrant, daarna werden advertenties van plaatselijke handelaren geprojecteerd, waarin geen zwart mens voorkwam, soms een lichtbruin mens. Nieuwsberichten werden op gedragen toon in het Nederlands voorgelezen en vervolgens was er een discussieprogramma dat van de avro was overgenomen; functionarissen van Nederlandse sportorganisaties spraken over de voorbereidingen voor de Olympische spelen van 1972. Ten slotte kwam Peyton Place, zonder ondertitels.

Er kwam een jongeman de trap op, die ik op straat ontmoet had. Hij wilde graag met me praten. Hij zag dat de televisie aanstond en zei: ‘Het fundamentele probleem hier is dat de mensen worden geprogrammeerd op Nederlands denken en voelen. Ze zijn ingesteld op een Europees verwachtingspatroon.’ Hij vertelde van Surinaamse vakbonden die voor hun leden eens in de drie jaar ‘Europees verlof’ bedongen: ‘De gekoloniseerden eisen de vroegere voorrechten van de koloniale kaste voor zich op: vakantie, niet in Zuid-Amerika, niet in het Caraïbisch gebied, maar in Nederland.’ Hij was net terug uit Mexico, de enige aspirant-medicus in Suriname die zijn preklinische opleiding niet in Nederland had gevolgd. De toestand van het onderwijs ging hem zeer ter harte. Er was maar één technische school in Suriname, op elke vijf aspirant-leerlingen moesten er vier worden afgewezen. De landbouwschool was gesloten. Er waren te veel ulo-scholen, van elke vier die er het einddiploma haalden, ging er één naar Holland en werd er één werkloos. ‘Het onderwijs leidt whitecollar workers op. We scholen kinderen in afkeer van het werk van hun voorouders, de landbouw. Er is geen planning naar de behoeften van de Surinaamse samenleving, geen oriëntatie op onze Zuid-Amerikaanse omgeving.’

Hij vertelde dat de kinderen na de aardrijkskundeles graag een grapje met volwassenen uithaalden door hun te vragen of ze weleens in Zuid-Amerika geweest waren. Zuid-Amerika? De meesten zeiden van niet. Hij moest er zelf om lachen, een beetje bitter.

Een hevig onweer

Er stonden leuzen op de overheidsgebouwen en partijkantoren in Paramaribo. Weg met het Statuut. Nat. Zelfst. 1973, Fri 1973. Dingen van deze Dag. Het laatste zonder nadere toevoeging, het was voor de passanten blijkbaar zo wel duidelijk. Ik vroeg wat het betekende. Het was een programma van de Surinaamse Radio Stichting, die onder staatstoezicht stond. De regering had Dingen van deze Dag ‘uit de ether gehaald’. Er was een actiecomité opgericht om het programma te behouden. Ik werd uitgenodigd om een vergadering van het comité bij te wonen.

In een bungalow in het zuiden van de stad kwam een overwegend blank gezelschap bijeen: een paar Nederlandse leraren, een paar boeroes (afstammelingen van Hollandse boeren), een Chinees, twee Creolen. De Chinees was een econoom, getrouwd met een Limburgse, die hij tijdens zijn studie in Tilburg had leren kennen. Ze nodigden me uit voor een uitstapje, het binnenland in. Het comité zon op plannen voor actie. Het algemene oordeel was dat de Creoolse premier, die had bevolen de uitzendingen te staken, zich liet gebruiken door de Hindoestaanse ministers in zijn kabinet. Het programma had als doel de bevolking politiek bewust te maken, vooral van de macht die de handelsbourgeoisie op de Surinaamse samenleving uitoefende. Daar moest de Hindoestaanse partij niks van hebben, want die steunde op de handelsbourgeoisie.

Er werd een bandopname van de laatste uitzending afgespeeld. De tekst klonk belerend en ik herkende de warme, diep resonerende stem van Rudi Kross. Ik wist niet dat hij geremigreerd was. Men gaf mij zijn adres. Hij bleek te wonen aan de weg naar Oud-Charlesburg, in een kleine bungalow, te klein voor de vier honden die blaffend en grommend naar mijn kuiten hapten. Hij was dol op die honden. Er zat een Hollandse vrouw in de kamer die ik nog kende als secretaresse van het Algemeen Handelsblad; hij was met haar getrouwd. Zij was zichtbaar niet bestand tegen de hitte, die zwaar in het vertrek hing. Kross scheen het niet te deren. Hij sprak aan één stuk door, alsof hij zichzelf oplaadde. Soms was het of hij het niet tegen mij had, maar tegen een onzichtbaar gehoor op een massa-meeting.

Dingen van deze Dag was een succes geweest, zo’n groot succes dat het programma een gevaar werd voor de regering; al had Kross nooit rechtstreeks over politiek gesproken. Hij had gesproken over de prijzen in de winkels, die opgedreven werden door de winstmarges van de tussenhandelaren; over de importgoederen, duur gehouden door het monopolie van de importeur; over de deplorabele volkswijken en de verwaarloosde landbouw. Denk je eens in: een boertje dat niet eens kan lezen, maar wel op de stille zondagmiddag afstemt op de radio om te horen hoe zijn land in elkaar steekt!

Het moment van een ommekeer in Suriname naderde, maar eerst was bewustwording nodig en een basis voor progressieve politiek. Kross had zich aangesloten bij de NPS, de Nationale Partij Suriname van wijlen Pengel. Je moest actief zijn in de massa van het volk. De NPS vertegenwoordigde volkskracht, de energie van de volksbuurten in Paramaribo, het Creoolse proletariaat. Een partij die alle rassen bundelde, was er nu eenmaal niet. Samen met zijn vriend Jozef Slagveer wilde Kross de NPS, geduldig maar gestaag, omvormen tot een socialistische beweging.

Je kon van wijlen Pengel zeggen wat je wilde, en Kross zou het allemaal beamen: een potentaat, een machiavellist, een usurpator zelfs die met gulle hand gunsten uitdeelde en in ruil loyaliteit afdwong, maar hij was ook een volksleider, geliefd en aanbeden door de man en de vrouw in de straat. Onlangs was, zoals in Suriname de gewoonte is met de sterfdagen van dierbaren, de sterfdag van Jopie Pengel voor het eerst herdacht. Een menigte mensen, allemaal in wit en zwart gestoken, verdrong zich op de begraafplaats rond zijn graf, zingend, huilend. En plotseling, zei Kross, barstte de wolkenlucht boven Paramaribo open en ontlaadde zich een hevig onweer. De massa stoof uiteen, doorweekt, vol ontzag voor het teken van boven. Het volk wachtte op een nieuwe leider.

Gegolfd plaatijzer

Buiten de stad was het land leeg. Aan de overzijde van het kanaal, waarvan de kaden tot los- en laadplaats dienden van bedrijven – een firma die auto’s importeerde, een bouwmaterialenhandel, een meelfabriek, de houten loodsen met het opschrift Bruynzeel – lagen eerst oude plantages die verkaveld waren voor woningbouw: lage houten huizen met een tuintje rondom. Daarna was er aan weerszijden van de weg alleen nog bos; je had het oerwoud kunnen noemen, maar dat zou meer beloven dan wat je zag: de woeker van struikgewas, waarboven zich hier en daar een hoge boom verhief.

De Chinees heette Evert, zijn vrouw Rietje. Het beviel haar opperbest in Suriname, al miste ze de wisseling der seizoenen en nog het meest: groene appels. Hij was marxist, al sprak hij weinig over politiek; hij was in het algemeen nogal zwijgzaam. Hij was opgegroeid in Albina, op de oever van de Marowijne, waar zijn ouders een winkel dreven. In Paramaribo had hij doorgeleerd bij de paters en hij had in Nederland economie gestudeerd. Hij was teruggekomen om zijn land te helpen opbouwen en had een aanstelling gekregen op het ministerie van Onderwijs. Wat men van hem verwachtte, was niet duidelijk. ‘Het eerste halfjaar krijg je als ambtenaar niks te doen wanneer je net uit Holland komt,’ zei hij met een zekere berusting. ‘Dat is gewoon. Ze willen weten wat voor vlees ze met je in de kuip hebben. Ze denken dat je wel praatjes zult hebben. Je moet je aanpassen.’

Hij parkeerde de auto in Berg en Dal en we gingen op een bankje aan de rivier zitten. Hier leek het land een idylle. Het dorp hoog op de oever, boven het water dat breed en traag zeewaarts stroomde, zondagsrust, mensen die langs de rivier kuierden, kinderen die krijgertje speelden, een kerkje van wit hout met donkergroene vensters en deuren waarboven geschreven stond: Kom go na ini gado oso, kom binnen in het huis van God.

Maar toen we doorreden, werd het landschap open en gehavend. In de kaalslag rees als een enorme betonnen wand de dam voor ons op, die het water in de bovenloop van de rivier verzamelde in een stuwmeer. Hij heette naar de Hollander die hem had ontworpen: ingenieur W.J. van Blommestein. De energie die werd opgewekt door de kracht van het water, was bestemd voor de verwerking van bauxiet tot aluinaarde. Niet langer werd de rode ruwe grondstof uit Suriname afgevoerd om pas in Amerika verwerkt te worden. In Paramaribo zag je de arbeiders van Suralco trots rondstappen; ze hielden hun zilverkleurige helmen na werktijd op, als teken van hun waardigheid. Ze vormden de elite van de arbeidersklasse, met hoge lonen en puike voorzieningen.

Het bauxiet maakte 90 procent van de Surinaamse export uit, zei Evert, en een derde van de staatsinkomsten. Het land had weer, net als in de bloeitijd van de suikerplantages, een monocultuur. Met dit verschil dat het planten en oogsten van suiker veel en zware arbeid vroeg, waarvoor de arbeidskrachten bij scheepsladingen vol van overzee waren aangevoerd – zwarte slaven uit Afrika, zogenaamde contractarbeiders uit India en Java –, terwijl aan de winning van bauxiet veel minder handen te pas kwamen en met de voortgang van de techniek allengs minder. Van de werkende Surinamers was maar 7 procent in dienst van de bauxietmaatschappijen.

Everts verhaal werd een klein college. De winning van bauxiet was een voortzetting van de plantage-economie: de winst verdween naar het buitenland. De koloniale overheid legde de maatschappijen een minimale belasting op, zo minimaal dat hun winst soms de investeringen van acht jaar kon overtreffen. Toen in de jaren twintig gouverneur Van Heemstra de uitvoerrechten wilde verhogen teneinde de Surinaamse inkomsten te vergroten, verbood Den Haag hem dat; men wilde het investeringsklimaat niet bederven. In 1929 kreeg de Amerikaanse firma Alcoa tegen een geringe vergoeding nagenoeg alle bauxietvoorraden voor zestig jaar onder controle.

We liepen de dam op. De zon brandde ongenadig. Er sijpelden waterstraaltjes langs het beton en we stelden ons voor hoe we, als de dam brak, in een vloedgolf meegesleurd zouden worden naar zee. Aan de andere kant van de dam strekte een steppe van water zich uit, blikkerend in het zonlicht. Er voeren korjalen over, gepagaaid door bosnegers en bij de oevers staken stammen kaal en spookachtig uit boven het meer, dat bezit genomen had van het bos.

Alcoa had de bouw van de stuwdam betaald, in ruil voor gratis gebruik van 90 procent van de energie die hij opleverde, een concessie voor driekwart eeuw, een lage winstbelasting en vrijstelling van importbelasting; de bouwkosten bedroegen volgens Evert 300 miljoen, de voordelen die ertegenover stonden 600 miljoen gulden. Met de resterende 10 procent van de energie uit het stuwmeer werd Paramaribo van elektriciteit voorzien.

Een paar kilometer verderop lag het dorp waar Carlos Seinpaal onderwijzer was geweest. In zijn strakke geometrie deed Brownsweg aan de Bijlmermeer denken: rechte rijen huisjes met daken van gloednieuw gegolfd plaatijzer langs haaks op elkaar staande straten: een ‘transmigratiedorp’. De tienduizenden bosnegers die hun dorpen hadden moeten verlaten toen het water in het stuwmeer wies, waren opnieuw gehuisvest in moderne woonoorden. Verdreven van de grond van hun voorouders, en gewoon te leven in hutten die naar elkaar toe gewend stonden, konden ze er maar moeilijk aarden.

Een dof geroffel van trommels klonk op. We gingen op het geluid af. Net buiten het transmigratiedorp hadden de bosnegers een stel hutten gebouwd volgens hun oude patroon. Een drom mensen stond er te kijken naar een groep dansers die zich op lieten zwepen door het felle ritme van de trommelaars. Vandaag werd feestelijk het feit herdacht dat tweehonderd jaar geleden de eerste bosneger tot christen gedoopt was. De korjalen van bewoners van dorpen aan de overkant van het meer lagen afgemeerd aan de steiger.

‘This compound is built like a traditional bushnegro village.’ Een luide, warme stem. Een tiental blanken, camera’s in de aanslag, volgde een gids met een breed gezicht en een grijzende baard. Dat was Dobru, wist Evert, een dichter en nationalist. ‘De bosnegers hebben zich vrijgevochten van de slavernij en de Hollandse heerschappij,’ hoorde ik hem aan het gezelschap vertellen. ‘Zij zijn onze voorlopers.’ De toeristen filmden.

Een droom, een visioen

‘Maar... is er ruimte voor een eigen Surinaams socialisme?’ Het is een vraag die me achteraf met gêne en schaamte vervult, door de aanmatigende houding van de zendeling die eruit spreekt, al kon ik geen weet hebben van de chaos die zou worden aangericht toen na 1980 inderdaad een eigen Surinaams socialisme in het leven werd geroepen.

De man tegenover mij liet zich niet uit het veld slaan. Hij had een droom, een visioen en hij sprak erover op een manier die ook en vooral hemzelf meesleepte. Ik had dr. ir. Frank Essed al ontmoet voordat ik ooit in Suriname kwam. In het voorjaar van 1970 zocht ik hem op in zijn Amsterdamse hotel: een grote man die lachte met kuiltjes in de wangen en met zijn stem en brede gebaren het hele vertrek vulde; dat trouwens veel kleiner was dan ik mij van het Hilton had voorgesteld. Op de foto zie ik dat ik een colbert en een stropdas draag, gekleed voor een interview met een minister. Brugsma, die met de dichter Eddy Hoornik in een Duits concentratiekamp had gezeten en Essed kende uit de cercle die Hoornik in Amsterdam om zich heen vormde, had mij op hem afgestuurd.

Hij had na zijn schooltijd in Suriname bij de Geologisch-Mijnbouwkundige Dienst gewerkt, waar hij als veelbelovend was opgevallen en een beurs had gekregen om in Wageningen te studeren. Een antropologe die zich met Suriname bezighield, bracht hem in de jaren vijftig in contact met de kring rondom Hoornik. Hij kwam er in een warm bad, een zoete inval van schrijvers, journalisten, wetenschapsmensen, een wereld van spitse conversatie en drank, broedplaats van intellectuele oppositie. Hij had het, vaderloos opgegroeid in de achterbuurten van Paramaribo, indrukwekkend en stimulerend gevonden; een schat voor het leven.

Essed promoveerde aan de Landbouwhogeschool in Wageningen; hij kon er professor worden, maar keerde terug naar zijn geboorteland. Hij gebruikte veel woorden die zijn wetenschappelijke scholing onderstreepten: fase, strategie, planmatig, multifunctioneel. ‘Er zou sprake kunnen zijn van instabiliteit als bepaalde stabilisatoren wegvallen,’ zei hij, als hij over de onafhankelijkheid van zijn land sprak. Dat was het hoofdthema van het gesprek, mijn hoofdthema; hijzelf sprak liever over zijn visioen. ‘Men verwijt mij dat ik, toen ik met Pengel samenwerkte, op demagogische wijze de onafhankelijkheid gepredikt heb,’ zei hij. ‘En dat is wel juist.’

Terug in Suriname had hij zich, als zwarte Creool uit de volksklasse, als vanzelfsprekend aangesloten bij de Nationale Partij Suriname, die in het begin van de jaren zestig ‘Onafhankelijkheid nu’ verlangde. Veel mensen dachten dat Pengel, sluwe vos als hij was, deze leuze aanhief om de jonge Creoolse intellectuelen, die zich groepeerden in een Partij Nationalistische Republiek, de wind uit de zeilen te nemen. ‘Mijn benadering van toen betekende niet een afwijzing van een planmatige aanpak,’ verklaarde Essed. ‘Ik wilde een uitspraak, daarom riep ik om onafhankelijkheid. Die is nu algemeen aanvaard en nu specificeer ik het. Maar de NPS is stil blijven staan bij die ongenuanceerde kreet.’

Hij was geen lid meer van de partij van wijlen Pengel. In de loop der jaren had Jopie alle mensen die hem weleens tegenspraken, van zich vervreemd. Ze waren gedeserteerd, hadden de Progressieve Nationale Partij opgericht en waren nu – Sedney, Essed, Rens – allemaal minister in een coalitie met de grote Hindoestaanse partij van Jagernath Lachmon, door Hollandse journalisten meesmuilend ‘Lachmon van Oranje’ genoemd. De kleur van diens partij was oranje en de Hindoestanen stonden bekend om hun wens de band met het Koninklijk Huis te behouden.

Essed pleitte voor een Nationaal Zelfstandigheidsplan. ‘Wij willen een volksuitspraak over dat plan,’ zei hij. ‘Een kleine groep kan in Suriname niet de nationale zelfstandigheid aan een grote groep opdringen. Een situatie als in Rhodesië willen wij niet hebben.’ Het was een veelzeggende vergelijking. Rhodesië, het latere Zimbabwe, was enige jaren eerder onafhankelijk verklaard door een blanke minderheid, die zo haar suprematie over de zwarte meerderheid wilde handhaven. Essed leek te suggereren dat in Suriname een Creoolse minderheid de staat wilde veroveren om de Hindoestaanse meerderheid onder de duim te houden.

Zijn eigen partij was volgens Essed ‘de enige met een volledig uitgewerkte conceptie’. Deze kwam neer op ‘een echt modern Gemenebest’, op een ‘sociaal-economische gemeenschap’ van Nederland, Suriname en de Antillen als drie ‘volkenrechtelijk volkomen zelfstandige landen’ met als ‘gemeenschappelijke taal’ het Nederlands. ‘Ze zouden gebonden worden, nou, misschien door het Koninklijk Huis. Wij zoeken dat Gemenebest vanuit de historische verbondenheid. Nationale zelfstandigheid hoeft niet bepaald een scheuring in te houden, een losrukken van de oude koloniale mogendheid. Je kunt ook een andere fase binnentreden. Ik geloof in een evolutie.’