Van Romke van de Kaa verschenen eerder:

Buiten de perken (1994)

Tuinieren gaat niet over rozen (1996)

De getemde wildernis (2000)

Romke van de Kaa

Geluk is een grasveld

Uitgeverij Contact

Amsterdam / Antwerpen

© 2004 Romke van de Kaa

Omslagontwerp Via Vermeulen/ Rick Vermeulen

Foto auteur Ronald Hoeben

ISBN e-book 978 90 254 3312 3

NUR 424

www.boekenwereld.com

Voorwoord

Tuinieren wordt steeds minder iets om te doen, en steeds meer iets om naar te kijken. Onze tuinierkunst wordt afgemeten aan wat tijdschriften en televisieprogramma’s ons voorschotelen en aan wat we op tuinenreizen zien. Maar hoe aardig het ook mag zijn om naar andermans tuin te kijken – echt genieten kun je alleen in je eigen tuin. Dat hoeft geen mooie tuin te zijn, want het tuingeluk is niet afhankelijk van visueel spektakel. Het heeft eerder te maken met de geur van versgespitte aarde of pasgemaaid gras en met een vergiet vol bessen van eigen struik. Het gedeelte van mijn tuin waarvan ik het meest geniet is nauwelijks een tuin: het is een stuk ongemaaid grasland vol wilde bloemen. Als ik in het lange gras lig en kijk naar een mier die een grashalm beklimt of naar een kever die moeizaam, maar met eindeloze volharding, zijn weg tussen de grasstengels zoekt, dan raak ik vervuld van het gevoel dat alles is zoals het moet zijn. Dat heb ik met de titel van dit boek willen aangeven.

Iedereen streeft ernaar om zijn eigen omgeving zo goed mogelijk vorm te geven en om zijn tuin zo mooi mogelijk in te richten. Mijn advies daarbij kunt u aanvaarden, of in de wind slaan. Maar ik hoop dat u het hoe dan ook met plezier leest. Dit boek is grofweg in vieren gedeeld.

In het eerste deel heb ik het over de keuze van planten: waarom je de ene plant wel in de tuin zou moeten zetten en de andere niet. Staat uw tuin al vol, dan kunt u in ieder geval uw mening aan de mijne toetsen.

Deel twee gaat over technische zaken – over gereedschap,over mest, over het al dan niet verjagen van mollen en over de merites van tuin- en potgrond. Taaie kost, dat wel, maar ik heb mijn best gedaan om die toch zo smakelijk mogelijk te presenteren.

In het derde gedeelte ga ik op reis, naar tuinen in Frankrijk en Engeland en, dichter bij huis, naar Millingen, Kleef en Bronkhorst. Maar dit gedeelte is geen reisgids, want ik probeer ook te analyseren hoe een ander het doet en wat we daarvan kunnen leren.

In het laatste deel ga ik op de filosofische toer. Ik probeer na te denken over het hoe en waarom van tuinieren. Over vorm en kleur, over licht en tegenlicht. Hoe u een roos moet snoeien zult u hier niet leren, daarvoor bestaan trouwens al boeken genoeg, maar toch doe ik mijn best om niet louter kalenderwijsheden te debiteren en om wel degelijk praktische wenken en adviezen te geven. Enfin, oordeelt u zelf.

1

PLANTEN, HUN HEBBELIJK-HEDEN EN WAAROM JE BETER DE EEN KUNT KIEZEN DAN DE ANDER

Ontplanten

Er wordt al veel te veel over bloemen, planten, tuinen en tuinieren geschreven, maar er is één aspect van tuinieren dat in de tuinboeken en tijdschriften niet vaak wordt belicht: het maken van fouten en het herstellen daarvan. In boeken en artikelen gaat alles altijd meteen goed. En toch komt iedere tuin met vallen en opstaan tot stand. Met het maken van fouten bedoel ik niet het planten van roze zonneroosjes naast oranje afrikanen, of het combineren van paarse tulpen met gifgroene wolfsmelk. Het ervaren van kleurencombinaties is subjectief. Nee, ik bedoel veeleer het planten van de juiste plant op de verkeerde plaats – op een plaats die te klein, of juist te groot, te nat of te droog, te kalkrijk of te zuur, of anderszins ongeschikt is.

Soms is zo’n fout een stommiteit; wie een slangenden, apenboom, of hoe u het ding ook noemen wilt, plant in een klein voortuintje, die had slechts om zich heen hoeven te kijken om te kunnen zien hoe groot zo’n boom na verloop van tijd wordt. Als dan straks de postbode gaat klagen omdat de levensgevaarlijke takken van de apenboom met hun dolkscherpe schubben de bezorging belemmeren, dan heeft u dat aan uzelf te wijten. U had beter moeten weten. En als dat schattige kleine blauwsparretje na tien jaar met zijn takken tegen het raam van uw slaapkamer zwiept, dan had u dat kunnen voorzien. Maar hoe had u in hemelsnaam kunnen weten dat die decoratieve zwartstengelige bamboe, Phyllostachys nigra, zich als een woekeraar zou ontpoppen en met zijn scherpgepunte ondergrondse scheuten de folie van uw twee meter verderop liggende vijver zou doorboren? En dat die leuke vlinderplant Eupatorium maculatum zich door uw hele tuin zou zaaien? Of dat uw clematis nog geen drie maanden na het planten aan verwelkingsziekte zou bezwijken? Het pad van de tuinier zit vol valkuilen. Wie een beetje ervaring heeft, zal wel een mentale notitie hebben gemaakt van planten die woekeren. Meestal zijn dat planten die je cadeau krijgt. Gulheid duidt erop dat de gever van een bepaalde plant te veel heeft en moet dus met de grootste argwaan tegemoet worden getreden. Maar soms woekert een plant in de ene tuin wel, en in de andere helemaal niet. Zelf heb ik de vuurrode, knolvormende Tropaeolum speciosum wel vijf keer geplant, maar deze vaste verwant van de Oost-Indische kers is bij mij nooit aangeslagen. Bij een kennis heeft de plant een thuja-haag zodanig overwoekerd dat de hele haag is doodgegaan. Een andere veelbegeerde en zeldzame knolvormer uit dezelfde familie, Tropaeolum polyphyllum, met kanariegele bloemen en blauwgrijs blad, heb ik ooit een rotstuin volledig zien overwoekeren. De radeloze eigenaar nam ten slotte zijn toevlucht tot het spuiten van het bekende onkruidbestrijdingsmiddel Roundup, maar dit doodde alleen de bovengrondse delen van de plant en liet de knollen intact. Hij heeft zijn rotstuin weer moeten afbreken om van het onkruid af te komen. Gelukkig kon hij de kastanjebruine knollen voor een flink bedrag aan een handelaar in zeldzame bolgewassen verkopen. Plant ook nooit daslook, Allium ursinum, of die andere woekerende ui, Allium triquetrum, want onherroepelijk komt er een moment waarop u weer zult moeten ontplanten en pas dan dringt de waarheid tot u door: planten is leuk, maar ontplanten is dat niet, en soms is het schier onmogelijk.

Een blunder van eigen makelij is het planten van Rosa fedtschenkoana, een botanisch roosje met zeegroen blad en witte bloemen. Zoals wel meer wilde rozen maakt deze roos wortelopslag zodra je de wortels met een spa of met een spitvork raakt. Mijn roos stond midden in de border, dus aan spitten en vorken ontkwam ik niet. En dat heb ik geweten, want al na een paar jaar had ik niet meer één roos, maar een ondoordringbaar rozenbos. Ontplanten was de enige optie. En dat ontplanten gaf een aardige illustratie van wat het begrip ‘wortelstek’ inhoudt: uit ieder miniem stukje wortel dat in de grond achterbleef groeide na verloop van een paar maanden alweer een nieuwe roos – een goudmijn voor de rozenkweker en een ramp voor de tuinier.

Een tweede fout waarvan ik nog steeds de gevolgen ervaar is het planten van verkeerde narcissen in mijn bloemenweide. Cultivars als ‘February Gold’ en ‘March Sunshine’ verwilderen voorspoedig in ongemaaid gras, maar hun kleuren zijn te fel en hun blad is te grof. Bovendien sterft het op een aanstootgevende manier af. Al jaren ben ik nu bezig met het ontplanten van deze narcissen. Plezier heb ik er niet in. Het planten van bloembollen gaat gepaard met voorpret en optimisme, met dromen van wat komen gaat. Ontplanten geeft alleen maar spijt en schuldgevoel. Ter vervanging van de verwijderde narcissen heb ik een paar duizend bollen van Narcissus ‘Hawera’ besteld – een klein botanisch narcisje met citroengele bloemen en onopvallend sprietig blad dat een paar weken na de bloei vrijwel spoorloos verdwijnt. Ik hoop maar één ding: dat de leverancier niet per ongeluk de verkeerde soort stuurt.

Leve de knolbegonia

En – hoe staan uw kuipplanten er meestal bij tegen het einde van de winter? Laat me raden: het sinaasappelboompje heeft de meeste bladeren nu wel verloren, en het blad dat er nog aan zit plakt van de dopluis; de brugmansia bleek toch net iets te laat binnengehaald en rot nu langzaam weg in zijn pot, maar de oleander staat er nog behoorlijk bij; die zit zelfs al vol bloemknoppen – alleen jammer dat die er straks, als hij naar buiten gaat, weer allemaal zullen afvallen, in plaats van dat ze opengaan. Ik wil maar zeggen: het overhouden van kuipplanten is geen sinecure. De boeken doen er altijd zo gemakkelijk over: de bananenplant hoeft niet eens naar binnen; die omwikkel je gewoon met haverstro. En de gunnera dek je af met een berg beukenblad, een kruiwagentje ezelinnenmest en een oud persje. Palmen, citrusboompjes en oleanders breng je naar de koele slaapkamer, waarbij de experts er gemakshalve niet bij stilstaan dat de meeste slaapkamers niet koel meer zijn sinds de uitvinding van de centrale verwarming en dat – zelfs al heb je een logeerkamer speciaal voor je kuipplanten gereserveerd – je met een steekwagentje niet verder dan tot onder aan de trap komt. En dan ben je nog lang niet in die koele slaapkamer. Nee – ik weet niet hoe het u is vergaan, maar mij hebben kuipplanten alleen maar zorgen en ellende gebracht. Een paar maanden geleden nog woei mijn drie meter hoge mimosa om. Nu kan die wel een stootje hebben, maar de reusachtige, peperdure Toscaanse pot niet.

Als ik u een welgemeend advies mag geven: kies kuipplanten die ’s winters afsterven en die dan in een vorstvrij hoekje in het donker kunnen worden weggezet zonder dat je er verder naar om hoeft te kijken. Voorbeelden? De knolbegonia – door velen als burgerlijk en oubollig verguisd, maar o zo gemakkelijk in de omgang. Knolbegonia’s bloeien de hele zomer door, gedijen als een van de weinige kuipplanten uitstekend in de schaduw, en zijn immuun voor slakkenvraat, spint, rupsenschade, dopluis, witte vlieg, oorwurmenvraat, en alle andere kwalen en plagen waaraan kuipplanten ook maar ten prooi mogen vallen. En het hoeven niet van die protserige knolbegonia’s te zijn; de aloude boerenbegonia, Begonia bertinii, met enkelvoudige tomaatrode bloemen aan bossige planten van een halve meter hoogte en doorsnede is gemakkelijk te vinden, goedkoop, en toch spectaculair. Wie het ervoor over heeft om iets langer te zoeken zou kunnen uitkijken naar Begonia x sutherlandii, een bevallige plant, overdekt met honderden kleine warm oranje bloemen en een hangende groeiwijze. Begonia x sutherlandii maakt niet alleen ondergrondse knollen, maar ook tientallen kleine knolletjes in de bladoksels die binnen één seizoen al tot een bloeibare plant kunnen uitgroeien – een must voor wie van veel van hetzelfde houdt. Deze begonia is ideaal voor hanging baskets, die ondingen van kippengaas waaraan je zo lelijk je hoofdhuid kunt openhalen en die je alleen met behulp van een keukentrap kunt begieten. Een topper, vooral voor de trendgevoeligen onder u die dol zijn op donker blad, is Begonia multiflora ‘Zwitserland’, met grote, donkerrode bloemen die dramatisch afsteken tegen blad zo donker als geronnen bloed. Mooi voor op het grafje van de teckel.

Houdt u van pastelkleuren, ga dan eens op zoek naar Begonia ‘Bouton de Rose’. Deze cultivar heeft niet alleen een naam die je graag van de tong laat rollen in gezelschap, maar bovendien een firmament van tere roze bloempjes, als oorschelpjes van een pasgeboren kind. ‘Mme. Richard Galle’ is er ook een die tot de chic van de begonia’s gerekend kan worden, met beschaafde, o zo modieuze, abrikooskleurige bloempjes.

Natuurlijk is er geen enkele reden waarom er maar één begonia per pot zou mogen worden geplant. Een adembenemende combinatie in een grote kuip of pot is de oranje Begonia x sutherlandii, omgeven door een erehaagje van de lakrood bloeiende Begonia ‘Flamboyant’.

Feestend ten onder

Het zou mij niet verbazen als er tegenwoordig meer boeken over boerentuinen bestaan dan boerentuinen zelf. En vaak zijn de foto’s van die modieuze boerentuinen die je in boeken en in lifestyle tijdschriften tegenkomt niets anders dan plaatjes van een gewone tuin met de bekende borders-op-kleur. Het enige boerse aan die boerentuinen is de fotogenieke rietgedekte boerenhoeve op de achtergrond. Op die foto’s ontbreekt steevast de boer en dat is niet verbazend, omdat al die pseudoboerentuinen door goedbetaalde tuinontwerpers zijn aangelegd, en ontworpen in opdracht van urologen, paardenfokkers, antiekhandelaren en andere kapitaalkrachtigen. Paradijsjes zijn het, die boerentuinen, waarin buxushaagjes de perken vol Zeeuws knoopje omzomen en klimrozen en clematis de rozenboog begroeien. Maar de authentieke boerentuin bestaat niet meer. Te veel geld en goede smaak hebben de boerentuin doen uitsterven.

Toch zijn er uithoeken van Nederland waar we nog een glimp kunnen opvangen van wat de boerentuin ooit was. Het uiterlijk van die tuin werd bepaald door de kringloop der seizoenen en door de werkcyclus van de boer. Vroeg in het voorjaar was er op het land nog weinig te doen en dan werkte de boer in zijn eigen tuin. Hij zaaide spinazie en sla en genoot van de sneeuwklokjes in het gras. Soms, vooral in de kop van Noord-Holland, zie je ze nog: die solide stolpboerderijen waarvoor met koeienletters WELKOM of WELTEVREDEN met sneeuwklokjes in het gras geschreven staat. Veel groente werd er verbouwd in die authentieke boerentuin, want de boer gooide het geld niet graag over de balk. ’s Zomers, in de oogsttijd, had hij het veel te druk om nog tijd aan zijn tuin te kunnen besteden, maar een rij snijbloemen was er toch altijd wel tussen de sjalotten en de rode kool te vinden. De buxushaagjes die nu als hét kenmerk van de boerentuin worden gezien ontbraken, want de boer is niet gek en weet als geen ander dat een buxushaag een geweldige schuilplaats voor slakken vormt. Buxus past misschien bij de kapitaalkrachtige herenboer, maar niet bij de gewone boerenmoestuin. De boerenhortensia en de boerenjasmijn verschenen in de crisisjaren van de vorige eeuw, toen wanhopige boomkwekers uit Boskoop met bakfietsen vol struiken de boer op gingen. Veel eenjarigen zag je vanouds bij de boerderijen, misschien omdat je die ieder jaar zaait en omdat zaaien de boer nu eenmaal in het bloed zit. Zinnia’s en duizendschonen stonden zij aan zij met pronkbonen, in kleurige rijen. En in de nazomer, als de oogst binnen was, veranderde de boerentuin in een zee van bloeiende dahlia’s. En nog steeds zie je af en toe op het platteland zo’n kleurenfeest in de voortuin. Je zou verwachten dat ook de namaakboerentuinen dankbaar gebruik zouden maken van de dahlia met zijn exotische kleuren en zijn spectaculaire bloemen ter grootte van kinderhoofdjes, maar nee, in die tuinen schittert de dahlia nu juist door afwezigheid. Want – het hoge woord moet er maar uit – de dahlia wordt door de smaakmakende gemeente ordinair gevonden. Nergens zoveel snobisme als in de tuinwereld, zeg ik altijd maar. Zeeuwse knoopjes en buxushaagjes zijn het toppunt van chic, maar de dahlia moet opboksen tegen zijn proletarisch imago. Zoals de Volvo-rijder neerkijkt op de gewone man in zijn Opeltje, zo wemelt het van de tuiniers die zich op hun goede smaak laten voorstaan, die louter astrantia’s en Engelse rozen planten en die de volkse dahlia nooit binnen hun perken zouden dulden.

Maar het tij is aan het keren. Sinds een paar jaar worden de tuintoeristen naar Engeland – de toetssteen van alles wat er in de tuin correct is – in verwarring gebracht, omdat juist daar in trendy tuinen de dahlia steeds vaker wordt aangeplant. En onder invloed van toonaangevende Britse tuiniers als Rosemarie Verey, Penelope Hobhouse en Christopher Lloyd, valt ook in ons land het begin van een mentaliteitsverandering te bespeuren. De dahlia is bezig met een voorzichtige opmars; in sommige trendgevoelige tuinen lijkt hij begonnen aan een metamorfose van pauper tot paleisbewoner. De revival van de dahlia is begonnen met de variëteit ‘Bishop of Llandaff’, een dahlia met chocoladekleurig blad en ongekunstelde, enkelvoudige, aardbeirode bloemen. ‘Bishop of Llandaff’ is een dahlia die zo afwijkt van het gangbare model, dat hij nauwelijks als dahlia te herkennen is zodat de plant daardoor zelfs voor dahlia-haters acceptabel is. Er is zo veel vraag naar deze dahlia ontstaan dat de kwekers die vraag nauwelijks aankunnen. En in het kielzog van de Bishop worden andere donkerbladige dahlia’s meegezogen, zoals ‘Ellen Houston’, ‘David Howard’, ‘Swanlake’ en ‘Fascination’.

Misschien een jaar of vijf geleden, toen veel tuiniers eindelijk op de tot dan toe obligate pastelkeuren waren uitgekeken, waren de voorwaarden voor een brede herwaardering van de volkse dahlia geschapen. En dahlia’s passen perfect in de nieuwe eeuw, met zijn snelle geld, zijn bonkende muziek en zijn exotische vakantiebestemmingen. Dahlia’s doen denken aan vrolijke Caraïbische muziek, aan feesten en aan levensvreugde, aan pluk de dag en wie er na ons komt zoekt het maar uit. De bloem als brutaal statement, in plaats van als bescheiden achtergrondmuziek. De dahlia deelt een welgemikte schop uit aan al die verantwoorde tuinen met hun burgerlijke beplantingsschema’s die ons jarenlang tot voorbeeld zijn gesteld. Terwijl veel tuinen na de zomervakantie op hun retour zijn, komt een tuin vol dahlia’s juist dan goed op gang; het is één groot carnaval van kleuren totdat, meestal in de laatste week van oktober, door de eerste nachtvorst van het jaar, de dahlia’s in één nacht in zwarte staketsels veranderen. De dahlia gaat feestend ten onder. En zo is de boer onbedoeld alsnog in een trendsetter veranderd.

Dahlia’s hebben van alle bloemen de felste kleuren; hun kleurenspectrum grenst aan het ongelofelijke, van koraalrood tot neonviolet en van cadmiumgeel tot pauselijk purper. Wie de catalogus van een dahliakweker openslaat, ziet hoe er met de taal geworsteld moet worden om de onwaarschijnlijke kleuren van de dahliabloemen ook maar enigszins te benaderen. Dahliataal heeft een eigen vocabulaire. Rood is nooit gewoon rood, maar purperrood, Turks rood, rozerood, levendig oosters rood, meekrappurperrood, bloedrood, kardinaalrood, karmozijnrood, signaalrood, aardbeirood, ceriserood, adrianopelrood, fuchsiarood, neyronrood, karmijn-lakrood, Hollands vermiljoen, en nog tientallen andere schakeringen van rood. Zoals een eskimo vijftig verschillende woorden kent voor sneeuw, zo beschrijft de dahliakweker vijftig kleuren rood. De dahlia is veel meer dan alleen een plant met kleurige bloemen; de dahlia is een subcultuur met een eigen woordenschat en een specifieke vormen- en kleurentaal. Het is niet moeilijk om je in die dahliawereld te verliezen en om daarin rond te waren als een diepzeeduiker in een wereld van koraalriffen, felgekleurde vissen en zeeanemonen. En het is zeker geen toeval dat er naast zeeanemonen ook werkelijk zeeasters en zeedahlia’s bestaan.

Naast de sprookjesachtige kleuren en een ongekende vormenrijkdom, van cactusbloemig tot anemoonbloemig en pioenbloemig, kent de dahlia – zoals alle planten – natuurlijk ook wel een paar minpunten. Om te beginnen het blad. Dat is niet bepaald elegant te noemen. Ze zijn er wel – de dahlia’s met mooi blad, maar ze zijn op de vingers van drie handen te tellen. Dahlia’s worden in mei geplant, na IJsheiligen, en ze bloeien dan vanaf juli. Dat houdt in dat we meer dan zes weken tegen een grote berg blad aan moeten kijken. Vandaar natuurlijk de populariteit van ‘Bishop of Llandaff’, met zijn sierlijke, varenachtig ingesneden blad. Een tweede minpunt, volgens sommigen, is dat vooral de dahlia’s met buisvormige bloemblaadjes een goede schuilplaats voor oorwurmen vormen. Zoals er propere zielen zijn die geen floxen of riddersporen in een boeket in huis willen hebben omdat die planten hun uitgebloeide bloemen laten vallen – ‘ruien’ noemt de bloemist dat – zo zijn er ook klachten over de tientallen oorwurmen die je soms met een bos dahlia’s naar binnen haalt. En ten slotte het grootste ongemak, in deze jachtige tijden: je moet onthouden om de dahlia’s ieder jaar na de eerste nachtvorst op te rooien om ze ’s winters vorstvrij te bewaren. Dat is werk, en werk is in de moderne tuin niet populair. Toch – en dat moet vooral de aandelenbezitters in rietgedekte boerenbehuizingen onder ons aanspreken – is er geen plant te bedenken waarbij je met zo’n kleine investering zo’n geweldige return haalt.

Glimmen

Ik zal wel in sterke mate lijden aan beroepsdeformatie, want waarom zou ik anders de gewoonte hebben om mijn medemensen steevast met planten te vergelijken? Ik zit in de trein en tegenover mij zit een treurwilg naast een leeuwenbek; ik moet wachten bij de bakker en voor mij in de rij staan een madeliefje, een fleskalebas en een boomwurger. Niet alleen het mensenrijk, maar ook de wereld van de planten laat zich indelen in leuners en steuners, in staanders en kruipers. In plakkers, draaiers en wurgers. En bij bomen en struiken zie je in één oogopslag of je te maken hebt met een optimist of met een habituele zwartkijker. Dat zie je aan de stand van het blad, dat vaak wilskrachtig omhoog kan staan, maar bij sommige gewassen ook wel eens treurig afhangt.

In de winter, als de bladeren vallen of verschrompelen en de tuin in verval dreigt te raken, manifesteert zich de behoefte aan groenblijvers – planten en struiken die ervoor zorgen dat in ieder geval de vorm van de tuin ook ’s winters voor een deel behouden blijft. Bij het kiezen van groenblijvende planten is het goed om te beseffen dat je ook onder deze evergreens vrolijke en minder jolige naturen hebt; sommige mogen dan wel zomer en winter groen blijven, maar dat houdt niet in dat je er automatisch vrolijk gestemd door raakt. Let bijvoorbeeld eens op de bladstand van de rododendron nadat het een nacht gevroren heeft; als je al geen winterdepressie had, dan krijg je die wel bij het aanschouwen van een rododendron in de winter. Het blad is zo donkergroen dat het wel zwart lijkt en het hangt treurig bij de takken af. En als het nu maar zou glimmen, dan kon het daardoor nog een zekere levensvreugde uitstralen, maar het blad van de rododendron is dof, vol roet en algen. Rododendrons zien er altijd uit alsof ze nodig aan een poetsbeurt toe zijn. Zelfs als ze bloeien, in het voorjaar, zijn het niet meer dan modderschuiten die hoogstens tijdelijk bedolven zijn onder vlaggen. Het afhangen van het blad is een familietrekje van alle rododendrons en de enige soorten die hieraan ontsnappen zijn die soorten die ’s winters hun blad laten vallen. Want die zijn er ook.

Nog zo’n aartspessimist is Viburnum rhytidophyllum, een groenblijvende heester die zelfs in de zomer zijn blad laat hangen. Op zich is dat blad helemaal niet lelijk; aan de bovenkant is het karaktervol geplooid en gerimpeld, met honderden diepe groeven, en aan de onderkant is het bekleed met kaneelkleurig vilt. Viburnum rhitidophyllum heeft alles, en maakt er niets van, zoals ook de mooiste mensen soms lelijk kunnen zijn omdat ze hun schouders laten hangen.

Gelukkig zijn er ook groenblijvende heesters bij het zien waarvan je op slag in een goed humeur raakt. En dikwijls zijn dat struiken met vrolijk glimmend blad, zoals hulst en laurierkers. En Fatsia japonica, met groot, handvormig, glimmend lichtgroen blad. De Fatsia begon haar carrière als kamerplant en heette toen ‘vingerplant’, maar zo langzamerhand is men erachter gekomen dat Fatsia japonica ook als tuinheester te gebruiken is. De struik wordt ongeveer twee meter hoog en breed en gedijt zowel in de zon als in de schaduw, maar vooral in schaduwtuinen ontwikkelt het blad zich in volle subtropische glorie.

Een andere hartverwarmend groene heester is Magnolia grandiflora, een groenblijvende magnolia die in Zuid-Europa tot een woudreus uitgroeit, maar die in ons klimaat meestal niet hoger reikt dan een meter of zes. Het gebeeldhouwde blad van deze magnolia voelt hard aan en glimt dat het een aard heeft: zij tovert een sullig tuintje in één klap om in een tuin met allure. Magnolia grandiflora en Fatsia japonica houden hun blad hoog, bij dooi en bij vorst. Het zijn de ware aristocraten van de wintertuin.

Tuin op zes hoog

Is er een wezenlijk verschil tussen een stadstuin en een plattelandstuin? Ik denk het niet; nergens doen de boerenhortensia’s het beter dan juist in een stadstuin en of je nu in de stad of op het platteland naar tuinen kijkt – overal zie je dezelfde fantasieloze buxushaagjes en de obligate bolcatalpa’s en dakplatanen. Misschien dat je in een stadstuin vaker schaduw hebt dan in een landelijke tuin, maar dat is alles. Toch zijn er vormen van tuinieren die specifiek zijn voor de bebouwde kom: de daktuin zul je op het platteland of in een villawijk zelden aantreffen, en ook de balkontuin is een tuinvorm die in de stad tot ontwikkeling is gekomen. Maar de daktuin is nauwelijks een specifieke tuinvorm, want meestal is het een patiotuin met planten in potten en bakken, die een paar verdiepingen boven het maaiveld is verheven. Het klimaat in een daktuin is hetzelfde als gelijkvloers en wat er in de daktuin groeit en bloeit wordt niet bepaald door zon, schaduw, vocht en droogte, maar door de draagkracht van de constructie waarop de tuin rust. Bij een stevige constructie kun je tuinieren met bananen, boomvarens en palmen, maar boven op een gammel optrekje zul je je moeten beperken tot plastic bloembakken met petunia’s en geraniums.

De enige stadstuin die radicaal verschilt van alle andere tuinen is de balkontuin, vooral als dat balkon is opgehangen aan een hoog gebouw. Op de zesde etage is het klimaat merkbaar anders dan op de begane grond, zeker als het balkon ook nog eens niet op het zuiden ligt. Op het balkon wordt de vindingrijkheid van de tuinier op de proef gesteld, want daar giert de wind om het kale beton en kan het klimaat net zo onbarmhartig zijn als dat op de noordwanden van de Jungfrau en de Eiger. Het balkonklimaat is te vergelijken met het hooggebergteklimaat en daarom vraagt het balkon ook om een specifieke beplanting.

Wie ooit in het hooggebergte planten heeft bestudeerd, zal één ding zeker opgevallen zijn: echte rotsplanten zijn afgerond en compact, zonder uitstekende delen. Ze hebben de vorm van een kussen, een halve bol of van een eierkoek, en door hun aërodynamische vorm zijn ze volledig stormbestendig. Precies wat we nodig hebben op ons balkon. En alpenplanten hebben nog een tweede kenmerk: ze zijn klein – sommige zo klein als een speldenkussen; andere als een vloerkadetje of een Italiaanse bol, maar zelden is een rotsplant groter dan een halve voetbal. Gentianen, alpenviooltjes en edelweiss – zonder uitzondering zijn het de dwergen van het plantenrijk. En dat maakt ze nu juist ook zo geschikt voor de beperkte ruimte op een balkon; doordat rotsplanten zo klein zijn, kun je toch een flinke collectie op een paar vierkante meter kwijt. U kunt uw bloeiende speldenkussens natuurlijk in aardewerken potten en schalen planten, maar aardiger is het om op een balkon een minirotstuin aan te leggen. Er bestaat een gesteente – tufsteen, of tufa – dat lijkt op gestold schuim. Omdat het grotendeels uit lucht bestaat, weegt een flink brok tufa evenveel als, laten we zeggen, een zak aardappelen. En in één zo’n steenbrok kun je minstens tien rotsplantjes kwijt. Steenbreekvarentjes, saxifraga’s, muurleeuwenbekjes – alle kleine planten zijn geschikt, zolang ze maar van kalk houden want tufa is kalkhoudend. En met drie brokken tufa kun je al een heel berglandschapje bouwen zonder dat je het balkon te veel belast. Planten is gemakkelijk in tufsteen, want de steen is zacht en met een mes of een schroevendraaier maak je er een gat in. Tufsteen houdt vocht lang vast, maar toch kun je zo’n rotstuintje niet drie weken zonder water te geven alleen laten, zeker niet op een balkon op het zuiden. Boor gaten boven in uw steenbrokken en vraag een oppas om eenmaal per week de tuinslang een paar minuten in ieder gat te stoppen. Maak nooit de planten zelf nat; rotsplanten kunnen veel verdragen, maar van water dat in hun tere rozetjes blijft staan houden ze niet. Daarom groeien ze ook zo graag aan een verticale wand.

Meidoorns

De drie planten in mijn tuin die ik het meest koester zijn drie zaailingen van Crataegus laciniata, nu ongeveer dertig centimeter hoog. Crataegus laciniata is een meidoorn uit China met grijsgroen, zachtbehaard blad, witte bloemen in mei en grote oranjebruine knikkervormige vruchten in de herfst. Het is de mooiste boom die ik ken. Er staat een prachtig exemplaar in de tuin van Christopher Lloyd, in Engeland, en in de jaren dat ik in die tuin werkte heb ik die meidoorn intiem leren kennen. Intussen is dat vijfentwintig jaar geleden. Toen heette de boom nog Crataegus orientalis, een naam die aangeeft dat deze meidoorn uit het Oosten komt. Hoewel de oosterse meidoorn een kleine boom is – een volwassen exemplaar is maar een meter of vijf hoog – had ik lange tijd nooit de ruimte om er zelf een te planten. Maar toen ik een jaar of tien geleden dan eindelijk een plaats voor de boom had, bleek die nergens te krijgen. Stad en land heb ik afgezocht maar Crataegus laciniata was bij geen boomkweker te koop en er zat niets anders op dan de zeldzame meidoorn zelf te zaaien. Vanwege mijn Engelse connecties was het verkrijgen van zaad gelukkig geen probleem en ieder najaar reisde ik af naar de tuin van Christopher Lloyd. Soms kwam ik te laat in het seizoen; dan hadden de merels en lijsters de vruchten al op. Een enkele keer, als in een koud voorjaar de bloesem bevroren was, waren er helemaal geen vruchten. Maar meestal kwam ik thuis met een pond oranje appeltjes. Tien jaar lang heb ik de zaden uit die appeltjes gepeuterd en tien jaar lang heb ik vol verwachting gezaaid, maar kiemen – ho maar. Ik heb alles geprobeerd: de zaden eerst een warmteperiode geven en daarna buiten zaaien; eerst bevriezen en dan binnen zaaien; drie maanden buiten en drie maanden binnen; drie weken in de diepvries; behandelen met verdund zwavelzuur; tieren, vloeken en vriendelijk toespreken – je kunt het zo gek niet bedenken of ik heb het gedaan om het zaad tot ontkiemen te verleiden, maar alles zonder resultaat. Duizenden zaden moet ik hebben gezaaid. Totdat er een paar jaar geleden drie zaailingen verschenen. Nu ben ik de trotse vader van drie kleine meidoorns. Het zal zeker nog tien jaar duren voordat mijn bomen zullen bloeien, maar dat maakt mij niet uit. Voorpret is ook pret.

Nu besef ik terdege dat ik de lof zing van een boom die niet of nauwelijks verkrijgbaar is. Als mijn Crataegus laciniata eenmaal vrucht draagt, kan iedere lezer van dit boek bij mij het zaad gratis komen halen, dat beloof ik, maar tot die tijd zal het aanbod schaars blijven. Maar er zijn honderden soorten meidoorns wel verkrijgbaar, de een nog mooier en sprekender dan de ander, want lelijke meidoorns zijn er niet. De meest bekende meidoorn is de inheemse, Crataegus monogyna, bekend van bijgeloof, volksgebruiken en heggen. Eigenlijk zijn er twee meidoorns inheems: Crataegus monogyna, de eenstijlige – en Crataegus laevigata, de tweestijlige meidoorn. Voor degenen wier botanische kennis wat is weggezonken: de stamper – het vrouwelijke orgaan van een bloem – bestaat uit een vruchtbeginsel en een of meer stempels en stijlen. Wie de twee meidoorns uit elkaar wil leren houden, moet de bloemen ontleden en de stijlen tellen. Maar ook als de bomen niet bloeien, zijn ze van elkaar te onderscheiden; de tweestijlige meidoorn blijft kleiner dan de eenstijlige, heeft minder doornen en minder diep ingesneden blad. Wie twijfelt kan ook de vruchten fijnwrijven: in het appeltje van de eenstijlige meidoorn vindt hij één pitje en in dat van de tweestijlige meidoorn twee.

De eenstijlige meidoorn is de soort die voor meidoornheggen wordt gebruikt. In dat geval is het meer een struik dan een boom. Meidoornheggen hebben eeuwenlang het aanzien van ons cultuurlandschap bepaald en daardoor is de meidoorn niet zomaar een struik, maar maakt hij deel uit van onze cultuur. Vóór de uitvinding van het prikkeldraad werden akkers en weilanden door tienduizenden kilometers meidoornhaag van elkaar gescheiden. De grote kaalslag van de jaren vijftig heeft daar weinig van overgelaten. In die tijd brak er voor het eerst perenvuur – of bacterievuur – uit in Europa, een verwoestende ziekte die de appel- en perenboomgaarden bedreigde en waartegen geen remedie bestond. De theorie was dat bacterievuur door bijen van bloeiende meidoorns naar boomgaarden werd overgebracht, en in opdracht van regeringen werden duizenden kilometers meidoornhaag gerooid. Zo langzamerhand is men erachter dat je de zaak ook kunt omdraaien: dat het bacterievuur vanuit de boomgaard de meidoorn zou kunnen besmetten, maar in grote delen van Nederland leeft de meidoornhaag nog slechts in de herinnering. Tegenwoordig worden hier en daar – met overheidssubsidie – weer nieuwe hagen aangeplant. Maar prikkeldraad is goedkoper en hoeft niet te worden gesnoeid.

Niet alleen in het landschap, maar ook rondom de tuin kan de meidoornhaag mooi en nuttig zijn. Een haag van meidoorn is dicht en ondoordringbaar, houdt ongewenste katten en honden buiten de tuin en biedt ruimte aan een ongekende hoeveelheid vogelnesten. Vooral de kleine insecteneters als tuinfluiters, fitissen en tjiftjafs, die graag in meidoorn broeden, kunnen insectenplagen in de tuin onder de duim houden. En ook aan slakkeneters als egels biedt de meidoornhaag dekking. Een meidoornhaag neemt meer ruimte in dan een haag van beuk, haagbeuk of taxus, maar past, vooral in landelijke gebieden, beter in het landschap. Aan hagen van leylandcipressen en andere uitheemse coniferen zal ik geen woorden vuilmaken; die zouden in het buitengebied bij gemeenteverordening verboden moeten worden.

Meidoornhagen hoeven niet uitsluitend uit meidoorn te bestaan; de haag kan worden doorvlochten met kamperfoelie, klimop en egelantier en ter afwisseling kan een enkele sleedoorn of kornoelje worden geplant. Ook de ongekunstelde kleinbloemige clematissoorten kunnen worden gebruikt, waardoor de haag een tuin op zich wordt.

Ook wie geen haag om zijn tuin wenst, of wie zijn bestaande haag niet wil vervangen, kan meidoorns planten. Meidoorns die als boompje worden opgekweekt zijn door hun bescheiden formaat bij uitstek geschikt voor de kleinere tuin. Ze worden zelden hoger dan een meter of vijf en vormen sierlijke bomen met takken die aan de uiteinden meestal bevallig overhangen. De bekendste tuincultivar is waarschijnlijk ‘Paul’s Scarlet’, een variëteit van de tweestijlige meidoorn die in Engeland is ontstaan en die veel in tuinen, maar ook langs straten en lanen, is aangeplant. In volle bloei is het een spectaculaire boom, maar scarlet – scharlaken – is overdreven voor de bloemkleur die in werkelijkheid donkerroze is. ‘Paul’s Scarlet’ draagt geen vruchten – een eigenschap die de boom bij uitstek voor straatbeplanting geschikt maakt, want in de openbare ruimte houdt men niet van bomen die hun vruchten op wegen en trottoirs laten vallen en waarover voetgangers dan kunnen uitglijden. Maar in de tuin is onvruchtbaarheid een nadeel, want de vruchtdragende meidoorn kent drie hoogtepunten per seizoen: eerst in mei als de boom bloeit, daarna in oktober als de boom overladen is met vruchten, en ten slotte in het late najaar als het blad kleurt en de meidoorns nog een laatste maal vlammen.

Wie een meidoorn vooral om zijn vruchten wil planten, is niet slecht af met Crataegus x lavallei, een boompje met een brede kruin, dat in het najaar vol hangt met grote oranje knikkers van wel twee centimeter doorsnede. Een feestelijk gezicht, vooral met Kerstmis, wanneer de boom speciaal voor de feestdagen lijkt opgetuigd. Het blad van deze boom is donker glanzend groen en niet ingesneden, en de boom heeft weinig doornen. Geen typische meidoorn, maar wel een mooie. De vruchten blijven tot in januari aan de boom hangen. Ook de vruchten van Crataegus crus-gallii, de hanenspoordoorn blijven ’s winters aan de boom hangen; in dit geval zijn de appeltjes karmijnrood. De Nederlandse naam van deze boom verwijst naar de venijnige doornen die je met een hanengevecht zou kunnen associëren. Ik heb het met opzet over appeltjes, want de meidoorn is niet alleen verwant aan de appelboom, maar de vruchtjes lijken ook sprekend op miniatuurappeltjes – alleen hangen ze in tuilen, in tegenstelling tot appels aan een boom. Sommige meidoornvruchten hebben zelfs een uitgesproken appelsmaak. Dat is het geval bij Crataegus azarolus, een meidoorn die in Zuid-Europa dan ook om zijn geurige vruchten wordt gekweekt. De vruchtjes worden tot jam verwerkt en er wordt een enkele keer ook likeur van gestookt. De vruchten, die in september rijpen, zijn meestal oranjegeel, maar er zijn ook cultivars met rode of witte appeltjes. Het blad van Crataegus azarolus is diep ingesneden, en zacht donzig aan de onderkant. Alle meidoornvruchten zijn eetbaar, maar de meeste zijn nogal melig. Een andere culinaire soort, ditmaal met peervormige vruchtjes, komt uit China: Crataegus pinnatifida ‘Major’. Dit is een boom met een dicht bebladerde afgeplatte kroon van leerachtig donkergroen blad dat in het najaar naar vlammend purperrood verkleurt. In China worden de peertjes gegeten.

De meidoorn is niet alleen verwant aan de appel, maar ook aan de mispel. Mispels worden vaak op meidoorns geënt en het is zelfs gelukt om de mispel en de meidoorn met elkaar te kruisen. De naam van deze botanische muilezel is X Crataemespilus grandiflora die net als de kruising tussen ezel en paard onvruchtbaar is, en dus geen nakomelingen kan krijgen. Meimispel zou je deze boom kunnen noemen, of mispeldoorn. De X Crataemespilus is niet slechts een botanische rariteit, maar heeft grote sierwaarde. De meimispel bloeit uitbundig tegen het einde van mei met grote sneeuwwitte bloemen en het valt niet mee om een elegantere kleine boom te bedenken.

Veel meidoorns geuren als ze bloeien en zoals alle geuren is die van de meidoorn moeilijk in woorden te vangen. Als ik het toch zou moeten proberen, dan zou ik de geur van de meidoorn omschrijven als zwaar en zoet, met een lichte ondertoon van mest. Niet echt geschikt voor de huiskamer, maar buiten, gemengd met de geur van fluitenkruid, de essentie van het voorjaar. Loop eens nachts na een regenbui naar buiten als de meidoorns bloeien en haal diep adem. Als dan ook nog de nachtegaal zingt, dan weet u het zeker: de hemel is hier en nu, op aarde.

Kiwi

De tuinwereld verandert maar langzaam; dat kun je aflezen aan de toptien van tuinklachten waarin jaar in, jaar uit, dezelfde problemen en ergernissen de toon zetten. Mos vormt nog steeds een probleem in het gazon, mollen worden nog altijd fanatiek bestreden, algen vertroebelen het vijverwater als vanouds en bladluizen bevuilen – door het afscheiden van hun kleverige honingdauw – nog altijd het rustieke teakhouten zitje onder de parasollinde. Vergelijk je de klachtencatalogus van nu met die van tien of twintig jaar geleden, dan verschuift er maar weinig. Nieuw zijn klachten over de dakplataan, waarvoor je al na een paar jaar een hoogwerker moet huren om het onding weer in model te snoeien. En over de kiwi, die wel in een mum van tijd van alles bedekt, maar waarvan nooit een kiwi valt te oogsten. Twintig jaar geleden was je een avonturier als je zoiets exotisch als een kiwi plantte; nu is de klimplant gemeengoed. Kiwi’s groeien als kool en daarom zijn ze populair; het is verleidelijk om een naakte pergola of een kale, pas geplaatste schutting door een kiwi te laten begroeien.

Waarom draagt de kiwi zo vaak geen vruchten? Bij het beantwoorden van die vraag is het zaak om methodisch te werk te gaan. Wat voor kiwi heeft u geplant? Want er bestaan verscheidene soorten. Hoe lang geleden? Ongeduldig zijn we allemaal, maar de instantkiwi moet nog worden uitgevonden. Hoeveel exemplaren heeft u destijds aangeschaft? Want de kiwi is tweehuizig, wat betekent dat je een mannelijke en een vrouwelijke plant nodig hebt om vruchten te krijgen. En staan uw planten in de zon of in de schaduw? Aan de hand van de antwoorden op deze vragen kunnen we de diagnose stellen.

De meest aangeplante kiwi is Actinidia chinensis, een plant die Chinese kruisbes heette totdat een slimme Nieuw-Zeelandse marketingman de naam kiwi bedacht om Nieuw-Zeeland naast wol en schapenvlees nog een derde exportproduct te geven. Op tuincentra wordt Actinidia meestal als echtpaar aan de man gebracht: een mannelijke en een vrouwelijke plant, zodat nageslacht in de vorm van vruchten verzekerd is. Aan de planten hangt een etiket; daarop staat wél het geslacht van de plant, wanneer je de kiwi moet snoeien en dat je hem in de zon moet planten, maar niet dat het wel een jaar of vijf kan duren voordat een kiwi vrucht draagt. Wat er ook niet op staat is dat katten om onverklaarbare redenen altijd per se hun nagels aan de stam van een kiwiplant willen scherpen, zodat het geen gek idee is om de voet van uw plant met een stukje kippengaas te beschermen. Maar goed, als de plant de aanval van de kat ontloopt en in vijf jaar tijd tot een onontwarbare, meterslange kluwen van lianen is uitgegroeid, dan nog kunnen vruchten uitblijven. Dat kan te maken hebben met verkeerde etikettering. Het eenvoudige werk op een kwekerij wordt vaak verricht door goedwillende gastarbeiders of scholieren die in weer en wind hun beste beentje voorzetten, maar van wie je geen verstand van zaken kunt verwachten. En een etiket is snel verwisseld. Het is dan ook geen gek idee om na een paar jaar, als de kiwi’s beginnen te bloeien, eens te controleren of u werkelijk de twee verschillende seksen heeft aangeplant. Daarvoor hoef je geen botanicus te zijn, want het verschil tussen een mannelijke en een vrouwelijke bloem is met het blote oog gemakkelijk te zien: vrouwelijke bloemen hebben een duidelijk ontwikkelde stamper in het hart van de bloem, met daaromheen een paar armetierige meeldraden; mannelijke bloemen hebben een geprononceerde toef meeldraden, met in hun midden een nauwelijks ontwikkelde stamper. Zelfs al weet u het verschil tussen stampers en meeldraden niet, dan nog is er geen man overboord, want hebben uw twee planten duidelijk verschillende bloemen dan heeft u in ieder geval twee seksen onder uw hoede; bloeien de planten met bloemen waartussen geen verschil bestaat, dan is er iets mis. Dan heeft u twee vrouwen of twee mannen. Pluk in dat geval een bloem, en vergelijk die met de kiwibloemen van vrienden of kennissen waarvan de sekse vaststaat. En plant daarna het ontbrekende geslacht bij. Dan heeft u maar liefst drie kiwiplanten, maar zolang uw schutting daaronder niet bezwijkt, heeft u ook gegarandeerd vruchten.

Onbeholpen klimmers

Ooit had ik een Soedanese vriend die zijn land ontvlucht was, maar die over de reden van zijn vlucht liever niet wilde praten. Als mensen toch doorvroegen, dan beweerde hij steevast dat hij Soedan verlaten had omdat hij niet tegen de hitte kon. Moeilijk te geloven, maar evenmin te weerleggen; in ieder geval liep Izzi – want zo heette mijn vriend – zomer en winter zonder jas buiten. Het leek erop dat hij werkelijk liever kou dan hitte had.

En zoals in Afrika pechvogels leven die niet tegen de hitte kunnen, zo zijn er ook klimplanten die niet kunnen klimmen. Wie op een tuincentrum naar een clematis zoekt, moet bij de afdeling klimplanten zijn. Daar staan ze, rij aan rij, iedere plant met zijn eigen bamboestok. Maar wie goed kijkt, zal zien dat de clematis zich niet zelf aan dat bamboestokje vasthoudt, maar dat de plant daaraan met plastic band is vastgeniet. De clematis mag dan een klimplant worden genoemd – er blijkt een nietmachine voor nodig te zijn om de plant omhoog te krijgen. Plant daarom nooit een clematis tegen de paal van een pergola in de verwachting dat hij in die paal omhoog zal klimmen; hij zal zijn goede wil tonen – dat wel – maar na met moeite een meter omhoog gekropen te zijn, zal hij weer naar beneden glijden om daarna als een afgezakte kous om de voet van de paal te blijven liggen. Kies voor een pergolapaal altijd een windende klimplant, een kamperfoelie of een blauweregen – planten die de paal resoluut omklemmen en in een ommezien naar boven klimmen. En gebruik die klimplanten dan desnoods als een kapstok voor uw clematis, als u die per se wilt. Wie beseft dat de clematis hoogstens een onbeholpen klimmer is, zal de plant in de tuin beter weten te plaatsen en hem niet langs palen en draden omhoog willen dwingen.

Naast de onhandige klimmers die met enige moeite door een andere struik nog wel omhoog weten te komen, bestaat er een groep van clematissen die werkelijk niet kunnen klimmen; bij hen ontbreekt het windende bladsteeltje waarmee de andere soorten zich met wat geluk kunnen ophijsen. Deze niet-klimmende clematissen zijn vaste planten die soms niet eens als clematis worden herkend omdat hun bloemen helemaal niet aan de geijkte clematisbloemen doen denken. Zo’n vaste-plant-clematis is Clematis integrifolia, met kleine maar sierlijke klokjes in vuilwit, bestoft roze, of in prachtig diep indigoblauw – een kleur die je bij klimmende clematissen nooit tegenkomt. Tenminste – niet in het echt; er zijn wel veel hybriden met suggestieve namen als ‘Perle d’Azur’ of ‘Multiblue’, maar die berusten op wishful thinking; blauw zonder een zweem van paars komt bij de rankende clematis niet voor.

Een tweede niet-klimmend buitenbeentje in de grote clematisfamilie is Clematis heracleifolia, waarvan meestal de variëteit ‘Wyevale’ wordt aangeboden. Het is geen verfijnde plant, met een bossige groeiwijze, en met grof blad aan stengels van ongeveer een meter lang. De kleine, grijsblauwe, hyacintvormige bloemen staan in kransen om de stengels; merkwaardig is dat de bloemen niet alleen sprekend op hyacintenbloemen lijken, maar daar ook naar ruiken. Het zou een goede plant zijn als hij wat minder blad had en wat meer bloemen.

Een clematis die alleen door botanici als zodanig herkend wordt is Clematis recta. Recta betekent rechtopgroeiend, maar een misleidender naam zou je voor deze plant niet kunnen bedenken; als mikadostokjes vallen de stengels naar alle kanten uiteen. Dat is niet erg, omdat ze zich aan de uiteinden weer oprichten en daar bloeien met wolken van kleine witte bloempjes. Ieder bloempje is een piepklein vijfpuntig sterretje en samen vormen die sterretjes een compleet firmament. Er bestaat een gezochte roodbladige vorm van deze plant: Clematis recta ‘Purpurea’ – een opvallende plant als hij in het voorjaar met rode koolrode stengels de grond uit schiet. Later in het seizoen, ten tijde van de bloei, verkleurt het blad naar een onbestemde tint tussen rood en groen, maar dan is het inmiddels zomer, en dan mag dat.

Ode aan de daglelie

Alles wordt groter, lijkt het wel. Kinderen lijken wel vijf centimeter per generatie langer te worden. Een gemiddeld schoolklasje lijkt tegenwoordig wel op een basketballploeg. Jumboflessen frisdrank zijn nauwelijks te torsen. Alle fleecejacks zijn xxxl. Hoezo recessie? Automobilisten die vroeger in een normale auto reden, besturen nu een buitenmodel jeep of een soort klussenbus met panorama-ramen. Nieuwbouwhuizen van twintig jaar geleden lijken op de behuizing van een keuterboer in vergelijking met de kolossale landhuizen die nu verrijzen. Er is maar één ding dat niet groter geworden is, de laatste jaren, en dat is de bouwkavel. Die landhuizen passen er ternauwernood op en in het tuintje is nog net genoeg ruimte voor een terrasje, een waterbol, en – met een beetje geluk – een dakplataan.

Wie een antiquarisch boek over tuinieren openslaat zal zien dat de schrijver de tuin verdeelt in moestuin en siertuin. In de moestuin plant je savooiekool en sjalotten, en in de siertuin gladiolen en dahlia’s. Maar die tijden zijn voorbij. Geen tuin is meer groot genoeg om in tweeën gedeeld te kunnen worden. Maar gelukkig zijn er planten die zowel mooi als eetbaar zijn. De artisjok is even decoratief als smakelijk en ook de asperge zal in geen border misstaan. Dit zijn klassieke groenten, maar het assortiment aan planten waarmee u van twee walletjes kunt eten is veel groter. Met bloemblaadjes van dahlia’s en goudsbloemen kun je een saaie salade opvrolijken en met de bloemen van fuchsia’s en begonia’s maak je een ordinair bord soep tot een exclusieve maaltijd. Lavendel en seringen kunnen worden gebruikt om ijs te parfumeren en viooltjes en bloemen van het vlijtig liesje kunnen in ijsblokjes worden ingevroren voor een tuinfeest. Maar de plant met de meeste toepassingsmogelijkheden is de daglelie, de Hemerocallis om hem bij zijn Latijnse naam te noemen. Knoppen van de daglelie kun je roerbakken of – zoals de Chinezen doen – inleggen in zout. De bloemen kun je frituren in een beslagje, of vullen met roomkaas. En ten slotte kun je hem gewoon beschouwen als een onverwoestbare tuinplant. Daglelies zijn misschien wel de sterkste van alle vaste planten; ze doen het overal en altijd, en hoe weinig groen de vingers van de tuinier ook mogen zijn – de Hemerocallis is met geen onbenul of onkunde dood te krijgen. Ik heb een kennis wiens tuin in de uiterwaarden van een rivier ligt; die tuin staat in sommige winters wekenlang onder water. Floxen, rozen en asters sneven, maar als in het voorjaar het water zakt, dan staan de daglelies als eerste met hun goudgele sprieten boven het slijk. En hiermee zijn nog lang niet alle goede eigenschappen van de plant genoemd, want naast een sterke constitutie bezit de daglelie een aangeboren tolerantie ten opzichte van de grondsoort waarin hij wordt geplant. Klei of zand, veen of bosgrond, moeras of zandbak – het maakt de Hemerocallis weinig uit. De plant staat het liefst in de zon, maar ook een zekere mate van schaduw wordt verdragen. Veel daglelies verspreiden een sterke geur; al vijfentwintig eeuwen geleden werd Hemerocallis lilioasphodelus in Chinese gedichten geroemd als de ‘bloem die je alle zorgen doet vergeten’. Of je die zorgen vergat na het eten van de dagleliebloem, of na het ruiken ervan is onduidelijk.

In de Verenigde Staten zijn daglelies mateloos populair. Per jaar worden daar meer dan vijfhonderd nieuwe cultivars geregistreerd, met typisch Amerikaanse namen als ‘Moment by Moment’, ‘Everblooming Doll’, ‘Serene Madonna’ en ‘Goldarama’. En dat ook daar het eten van dagleliebloemen populair is valt af te leiden uit de naam van één van de nieuwste hybriden: ‘Daily Bread’. Als ik in zo’n nieuw landhuis woonde en ik had naast mijn deckchair en mijn schommelbank maar ruimte voor één plant in mijn tuin, dan was mijn keuze snel gemaakt.

Wilde aardbeien

Het lijkt wel een complot: tien jaar geleden genoten we nog van geurige aardbeien, vol smaak, en nu, plotseling, smaken alle aardbeien alleen nog maar naar water. Waar is de smaak van onze zomerkoninkjes gebleven? Natuurlijk – een supermarkt verkoopt het liefst aardbeien die van graniet gemaakt lijken; je kunt er je tanden op stukbijten. Maar dat is verklaarbaar. Het grootwinkelbedrijf beoordeelt fruit niet op smaak, maar op wat je met een lelijk woord ‘vervoerbaarheid’ zou kunnen noemen; vruchten moeten vooral het vervoer goed doorstaan, want gebutst en gekneusd fruit is slecht houdbaar, zo niet onverkoopbaar. De smaak van een vrucht komt op de tweede plaats. En daardoor zijn we nu zover gekomen dat je met een aardbei iemand een gat in het hoofd kunt gooien.

Maar wie geïnteresseerd is in de smaak van groenten en fruit weet dat allang en koopt die producten dan ook niet in de supermarkt. Bij kruideniers koop je spliterwten, waspoeder, lucifers en groene zeep. Voor rijpe aardbeien ga je naar de markt, of naar de groentelier, de fruitexpert, het groentetheater, of hoe de ludieke groenteboer zich verder tegenwoordig dan ook moge noemen. Maar zelfs bij de vakman kunnen we niet altijd een gedegen productkennis verwachten. ‘Wat voor aardbeien zijn dat?’ vroeg ik in de aardbeientijd aan de puistige puber die de groentezaak bleek te runnen. ‘Hollandse,’ antwoordde hij, met grote stelligheid. ‘Ja, maar wat voor Hollandse,’ hield ik aan, ‘hoe heten ze?’ ‘Hollandse aardbeien,’ was het behulpzame antwoord. Ik zag het nutteloze van mijn verhoor in. En ach gut, hoe kun je ook van een onderbetaalde schoolverlater verwachten dat hij het verschil weet tussen ‘Ostara’, ‘Mazurka’, en ‘Roem van Breda’? Bij kersen gaat het al net zo: verdwenen zijn ‘Inspecteur Löhnis’, ‘Bigarreau Napoléon’ en ‘Varikse Zwarte’. Je kunt kiezen tussen ‘Griekse’, ‘Spaanse’ en ‘Hollandse’. Dat heet globalisering.

Tot zover mijn jammerklacht; nu de remedie. Want we kunnen de globalisering van groenten en fruit tegengaan door ze in onze eigen tuin te kweken. Niets let ons om het aardbeienbed van oma weer in ere te herstellen. Hoewel – de tijd dat mensen hun eigen aardbeien kweekten lijkt voorgoed voorbij omdat het tweeverdienerschap, dat tegenwoordig de norm is, ons weinig tijd voor tuinieren overlaat. Als man en vrouw een volledige werkweek hebben en – als ze kleine kinderen hebben – na werktijd ook nog bij de crèche of peuterspeelzaal langs moeten, of – indien de kinderen groter zijn – het hele weekend in de weer zijn met het vervoer van en naar vioolles, of van en naar het hockeyveld of de manege, of van en naar alle drie, dan blijft er maar bar weinig tijd over voor het ontspannen wieden van het aardbeienbed. Daar staat tegenover dat de aardbeienteelt zich uitstekend leent voor de moderne, arbeidsloze, met steenslag volgestorte tweeverdienerstuin, want de grote vijand van de aardbei – de slak – voelt zich in zo’n steenwoestijn niet thuis.

Maar ook in de ouderwetse tuin waarin planten nog in echte aarde staan is het mogelijk om met weinig arbeid aardbeien te telen. Er bestaan namelijk nog altijd rassen van veredelde bosaardbeien, met namen als ‘Alexandria’ en ‘Baron Solemacher’ – klein van vrucht, maar exquis van smaak. Gewone, grootvruchtige aardbeien plant je als jonge planten op rijen in de volle zon, maar die bosaardbeien kweek je met de Franse slag: je strooit het zaad uit tussen bomen en struiken en dan is het verder een kwestie van laisser faire, laisser aller. Dit zal de drukbezette moderne mens toch als muziek in de oren moeten klinken. De vroegrijpe ‘Baron Solemacher’ draagt – mits vroeg in het voorjaar gezaaid – al een overvloed aan aardbeitjes in zijn eerste seizoen. De enige arbeid bestaat – afgezien van het zaaien – uit het plukken van de vruchten. Wilde aardbeien zijn zo exclusief dat zelfs de best gesorteerde légumiste ze niet verkoopt. En stelt u zich de gezichten van de meest verwende dinergasten eens voor als u een maaltijd kunt bekronen met wilde aardbeien uit eigen tuin.

Leunstoeltuinier

Het is wel even schrikken als je in de nieuwe vinexwijken gaat kijken hoe de moderne tweeverdiener tuiniert. Voornamelijk niet, is de indruk die je krijgt, want meer dan 70% van al die pas aangelegde tuinen bestaat uit verharding, met hier en daar een uitsparing voor de dakplataan. Geen vogel fluit; geen bij zoemt en geen bloem geurt. Zo’n tweeverdienerswijk is op een doordeweekse dag een spookstad. Mannen en vrouwen zijn naar hun werk, kinderen zijn naar de crèche of naar de peuterspeelzaal. De enige levende wezens die je ziet zijn de honden die, met de voorpoten op de vensterbank, verlangend kijken of het busje van de uitlaatservice nog niet de hoek om komt. In boeken en tijdschriften over tuinen is er nog weinig aan de hand; daarin zie je nog steeds foto’s van bewerkelijke eenjarigenperken en vaste-plantenborders. In theorie wordt er nog altijd getuinierd als dertig jaar geleden, maar de werkelijkheid is anders en op de televisie, die altijd op de geschreven media vooruitloopt, zie je hoe een tuin tegenwoordig in een paar dagen in elkaar gezet kan worden: tuinstylisten sjouwen met palmen en boomvarens alsof ze op een toneel lopen waar tussen twee bedrijven even van decor moet worden gewisseld. En het is merkwaardig: terwijl de aandacht voor tuinieren almaar toeneemt en de vloedgolf van tuinboeken blijft aanzwellen, neemt de tijd die daadwerkelijk aan tuinieren wordt besteed voortdurend af. Wij zijn een generatie van leunstoeltuiniers aan het worden. Vergelijk tuinieren met koken: terwijl televisiekoks er op ons scherm vrolijk op los roeren en kookboeken voor uitgevers een goudmijn zijn, wordt er in het gemiddelde Nederlandse huishouden nog 13 minuten per dag aan het bereiden van de maaltijd besteed. Twintig jaar geleden was dat nog een uur.

Zo kan ik nog wel een paar pagina’s doorzaniken, maar daarmee komen we niet verder. Het is mijn taak om constructief na te denken over hoe we in steeds minder minuten toch een aantrekkelijke tuin kunnen onderhouden.

De wilde-bloemenweide is een uitkomst voor de gehaaste tuinier – comfortabel rondrijdend op een zitmaaier kun je de zaak bijhouden – maar op de paar vierkante meters die de moderne tuin beslaat is een bloemenweide lichtelijk potsierlijk. Wat wél tot de mogelijkheden behoort op een geringe oppervlakte is de akkertuin. Het mooie van tuinieren met akkerbloemen is dat je ieder jaar weer andere bloemen kunt inzaaien, want de essentie van de akker is dat hij ieder jaar wordt omgespit – zwaar werk, dat omspitten, maar de tweeverdiener doet dat niet zelf; hij besteedt het zware werk uit aan een illegale Pool, een asielzoeker of aan een ‘mannetje’, zoals de zwarte klusser in tweeverdienerskringen heet. Mengsels van akkerbloemenzaad zijn kant-en-klaar te koop, in allerlei samenstellingen. Klaprozen en korenbloemen zijn heel effectief, maar ook de bolderik is zeer de moeite waard. Je kunt de akker ook een nostalgisch tintje geven door gerst, haver en kamille aan het mengsel toe te voegen. Of spelt, oot en dreps, als je geïnteresseerd bent in historische granen. Jammer dat gerst en haver uitsluitend als voedingsgewassen geteeld worden, want anders zouden het prachtige eenjarige siergrassen zijn. Tuinieren met akkerbloemenmengsels vraagt weinig kennis, en al evenmin veel arbeid, maar een voorwaarde is wel dat u bij het maken van uw akkertje uitgaat van grond die vrij is van wortelonkruiden als zevenblad, winde en akkerpest. Eenjarige onkruiden vormen geen probleem; die geven de akker juist een authentiek tintje. Voor wie zaait op schone grond is wieden dan ook overbodig. Spit en zaai ieder jaar, want wie verwacht dat zijn akker vanzelf het volgende jaar wel weer even mooi zal zijn, komt bedrogen uit.

Natuurlijk is het niet verplicht om een klassiek mengsel van akkerbloemen te zaaien. Je zou je stukje gespitte grond ook kunnen inzaaien met slaapmutsjes en juffertje-in-’t-groen, of met een mengsel van lichtlila, bloedrode, of bijna zwarte slaapbollen, Papaver somniferum. Voor minder dan één euro heeft u al een zakje zaad van Papaver somniferum ‘Pioenbloemig Gemengd’ – gevuldbloemig, en in fraaie kleurschakeringen, van bijna wit tot geronnen-bloed-rood. Koop een paar zakjes en zaai vanaf het vroege voorjaar met tussenpozen van twee weken, opdat niet al uw slaapbollen tegelijk in bloei komen. Ook het klaprozenzaad dat verkocht wordt onder de naam ‘Mother of Pearl’ is het proberen waard. Zaai in de herfst – jonge klaprozen bevriezen ’s winters niet – en geniet in de zomer van een mengsel van allerlei tere kleuren – van parelmoergrijs tot bestoft lilaroze. ‘Fairy Wings’ is een andere naam voor hetzelfde zaadmengsel. Enfin, u ziet maar. Waar het om gaat is dit: er zijn nog duizenden andere mogelijkheden voor de arbeidsluwe tuin dan alleen maar saaie verharding.

Hortensia met eikenblad

Schaduwtuinen, waarmee ik geen perkje in de schaduw van een schuurtje of een schutting bedoel, maar een tuin onder bomen en struiken, hebben de hebbelijkheid om al vroeg in het seizoen in te storten. In het voorjaar kan een bostuin schitterend zijn; dan bloeien de bosanemonen, de trilliums, de hondstand, de sleutelbloemen en tientallen andere schaduwminnaars. Maar eind mei, als het bladerdak zich boven al dit moois gesloten heeft, wordt het donker en stoffig in de schaduwtuin en het is dan ook begrijpelijk dat schaduwplanten per definitie vroege bloeiers zijn: vroeg in het jaar is er nog lucht en licht voorhanden en hommels zoemen van bloem naar bloem. Later in het jaar valt er niet veel meer te beleven in het donker en laten insecten het afweten. En daarom is het ook zo moeilijk om de schaduwtuin tot laat in het seizoen presentabel te houden. Vooral de nazomer en de herfst zijn problematisch. Vaste planten die in het najaar bloeien zijn met enige moeite nog wel te vinden – ook al zijn ze op de vingers van twee handen te tellen – maar laatbloeiende heesters die ook nog van schaduw houden zijn er niet. Op de hydrangea na. Hydrangea’s zijn ten prooi aan naamsverwarring; door sommigen worden zij geen hydrangea’s maar hortensia’s genoemd, maar er zijn ook tuiniers die het woord hortensia reserveren voor soorten die bloeien met van die grote roze of blauwe moppen ter grootte van een kinderhoofd. Om verwarring te voorkomen kies ik daarom voor de correcte Latijnse naam hydrangea, hoewel hortensia een stuk makkelijker van de tong rolt.

Hydrangea’s zijn gemakkelijk en gewillig in de tuin; ze doen het overal, zolang er maar vocht in de grond aanwezig is. Schaduw is niet voor alle soorten essentieel – er zijn er nogal wat die het goed doen in de zon – maar wordt wel door alle soorten verdragen. De snoei van de struik levert soms problemen op. Ik verzorg al jarenlang een radioprogramma over planten en tuinen voor de regionale omroep en in dat kader beantwoord ik vragen van luisteraars. Veel vragen zijn evergreens, waarmee ik vragen bedoel die jaar in, jaar uit, steeds weer worden gesteld. Zo’n evergreen is de vraag: hoe snoei ik mijn hydrangea? Ik kan mij dat probleem wel indenken; je hoeft maar een willekeurig boek over het snoeien van heesters op te slaan om het spoor volledig bijster te raken. De schematische tekeningen, vol stippellijntjes en schuine streepjes, zijn ongetwijfeld bedoeld om de zaak te verduidelijken, maar ze vertonen meestal geen enkele overeenkomst met de struik in kwestie. Die laat een wirwar van takken zien en vertoont helemaal geen schematische groei. Moedeloos staat de aspirant-snoeier naast zijn struik, met hangende hand en ijdele snoeischaar, zich afvragend waar in hemelsnaam te beginnen. Nu wordt de zaak nog gecompliceerd door het feit dat verschillende hydrangea’s op verschillende manieren gesnoeid dienen te worden. Daarom zal het u misschien opluchten om te horen dat er ook soorten zijn die helemaal niet gesnoeid hoeven te worden. Een voorbeeld is Hydrangea quercifolia, de eikbladige hortensia, die van alle soorten het mooiste blad heeft. Over het algemeen is het blad van de hydrangea niet om over naar huis te schrijven; het is groot, het is groen en daarmee is alles wel gezegd. Maar het blad van Hydrangea quercifolia is boeiend van textuur en vorm. Het voelt ruw aan en heeft geprononceerde nerven en het lijkt op het blad van de eik, maar dan vijf keer zo groot. Hydrangea quercifolia vormt een brede struik van anderhalve meter hoog en bloeit in de zomer met kegelvormige, roomkleurige pluimen – niet onaardig, maar het sterkste punt van deze struik is toch het blad dat in november verkleurt naar allerlei tinten tussen oranje en wijnrood. In de meeste jaren blijft het blad tot januari aan de struik zitten – een feest van kleuren in een verder bruine tuin. Hydrangea quercifolia is niet goedkoop, maar als u dan toch geld gaat uitgeven, kies dan de beste variëteit: ‘Snow Queen’.

Opium in de tuin

Papaver somniferum is in onze taal bekend en berucht. Bekend als slaapbol of maanzaad, en berucht als opiumpapaver. Maanzaad is een decoratief akkergewas; de bloemen van de planten die voor commerciële doeleinden worden gekweekt zijn meestal lila, maar in tuinen zie je ook opiumpapavers in rood, roze en wit. Opiumpapavers verschijnen vaak spontaan in tuinen – zonder dat ze daar ooit zijn gezaaid. Deze verrassende gebeurtenis is het gevolg van het feit dat zaad van papavers eeuwenlang in de grond kan sluimeren; zodra het aan het licht komt, doordat de grond wordt omgeploegd, of om andere redenen verstoord, ontkiemt het zaad, waarna de plant binnen een paar maanden bloeit, soms op plaatsen waar de papaver sinds mensenheugenis niet heeft gestaan.

Ik woon op historische grond en een paar jaar geleden werden niet ver van mijn huis opgravingen gedaan naar de resten van een jachtslot van koning-stadhouder Willem III. Een jaar later – het gat was inmiddels weer gedicht – verscheen in de door archeologen omgewoelde grond een knalrode gevuldbloemige vorm van Papaver somniferum – een variëteit die ik in de verre omtrek nooit eerder gezien had. De opiumpapaver van Willem III was weer uit zijn eeuwenoude slaap ontwaakt.

Ook de gewone klaproos, Papaver rhoeas, heeft dat vermogen om vanuit het niets te verschijnen, bijvoorbeeld langs geploegde akkers, of in de berm van een pas aangelegde weg. En een droevig voorbeeld zijn de slagvelden van Vlaanderen uit de Eerste Wereldoorlog, waar hele landstreken door granaten werden omgeploegd en waar het land nog jaren later rood zag van de klaprozen. En nog steeds lijkt het of in Vlaanderen meer klaprozen in de akkers groeien dan ergens anders, als je ’s zomers langs de voormalige slagvelden rijdt, maar misschien is dat verbeelding.

Niet alleen de geschiedenis van de gewone klaproos, maar ook die van de opiumpapaver is met oorlog verweven. Al in de achttiende eeuw vervoerden de Engelsen opium vanuit Brits-Indië naar China, waar het tegen goud en zilver werd geruild. Hiermee werden dan weer thee en zijde gekocht om met klippers naar Europa te worden verscheept. De opium werd China binnengesmokkeld door country traders, die hun winst afdroegen aan de Britse Oost-Indische Compagnie. Veel van de beroemde Engelse kasteeltuinen die nu door busladingen vol toeristen bezocht worden, zijn aangelegd met het geld dat door Chinese verslaafden werd opgebracht. Ook toen al vormde China met zijn miljoenenbevolking een lucratieve markt en het streven van de Engelsen was om het hele Chinese volk aan de opiumpijp te krijgen. Halverwege de vorige eeuw besloten de Chinezen om deze uitbuiting niet langer meer te tolereren. Zij verboden de invoer en het gebruik van opium. De Engelsen, die het leven van hun kip met de gouden eieren bedreigd zagen, besloten om hun verslavingspolitiek gewapenderhand te verdedigen. Zij stuurden het leger. In 1839 brak de eerste opiumoorlog uit. Na een serie oorlogen werd China er in 1860 uiteindelijk toe gedwongen om in te stemmen met de invoer van opium door de Britten. Nu konden de verdovende middelen pas echt efficiënt aan de man worden gebracht. De moegestreden Chinezen maakten van de nood een deugd en besloten om voortaan een accijns op opium te heffen. De Engelsen zijn tot 1917 als huisdealer van de Chinezen blijven optreden.

Deze feitenkennis maakt van de opiumpapaver geen minder aantrekkelijke plant – integendeel; kennis plaatst de plant in perspectief en doet hem uitstijgen boven de rol van domme eenjarige. Terwijl wij onze blik over de borders vol eenjarigen laten dwalen, kunnen wij mijmeren over de schurkenrol van de Britse kapitalisten. Opiumpapavers zijn ideaal voor luie tuiniers, want je hoeft ze maar eenmaal in je leven te zaaien en daarna is het een kwestie van de planten uittrekken op die plaatsen waar je ze niet hebben wilt. Alle saaie plaatsen in de border kunnen met de verleidelijke opiumpapaver worden versierd. Je zaait in het voorjaar, met brede armgebaren, zoals je de Zaaier dat op oude gravures ziet doen. In mei en juni verschijnen de blauwgrijze kiemplantjes die in een paar maanden uitgroeien tot rijzige slaapbollenplanten van een meter hoog. Niet alleen de bloemen, maar ook de zaadbollen zijn decoratief. Over de opiumoogst moet u zich in ons klimaat geen illusies maken, maar met het zaad van één plant valt een broodje toch ruimschoots te bestrooien.

Louter goud

Als het blad van een boom of een struik in de zomer geel ziet, dan zijn er twee mogelijkheden: of de plant is ziek – meestal door gebrek aan mineralen – of we hebben te maken met een geelbladige variëteit. ‘Goudbladig’, zeggen we in zo’n geval, want dat klinkt duurder dan ‘geel’. Goudbladigheid is eigenlijk ook een ziekte, een gebreksziekte, een gebrek aan bladgroen. Maar deze ziekte wordt in de tuinwereld niet bestreden, maar gevierd. Wanneer er, door een spontane mutatie, een goudbladige variëteit van een boom ontstaat, dan wordt deze onder luid bazuingeschal op de markt gebracht. Meestal wordt gulden blad aangeduid door het woord ‘Aurea’ , ‘Aureum’, of ‘Aureus’ aan de Latijnse naam toe te voegen: Sambucus nigra ‘Aurea’ is de goudbladige vlier. Maar soms heeft een kweker meer fantasie, en noemt zijn vondeling ‘Sundancer’ of ‘Goldfinch’. En een enkele keer krijgen regionale sentimenten bij het bedenken van een naam de overhand, getuige de goudbladige acacia: Robinia pseudoacacia ‘Frisia’. Er bestond overigens al een Robinia pseudoacacia ‘Aurea’, toen ‘Frisia’ in 1935 werd gevonden, dus die naam was al bezet. Robinia pseudoacacia ‘Aurea’ heeft geelgroen blad en oogt daardoor wat minder ziekelijk dan de knalgele ‘Frisia’. Robinia ‘Frisia’ is veruit de meest toegepaste goudbladige boom in Nederland, en wordt vaak geplant in combinatie met een roodbladige Japanse esdoorn, eventueel nog aangevuld met een blauwbladige spar of ceder. Geel naast rood naast blauw. ‘Keukenhofje spelen’, zou een aardige naam zijn voor deze contrastrijke vorm van tuinieren.

Een goede tweede in de toptien van goudbladigen is Catalpa bignonioides ‘Aurea’. Bij goudbladige planten verloopt de stofwisseling – bij gebrek aan bladgroen – minder snel dan bij de gewone, groenbladige vormen. Goudbladige bomen blijven daardoor vaak wat kleiner dan hun groenbladige soortgenoten en dat maakt ze geschikt voor de kleinere tuin. Een gewone catalpa is een indrukwekkende boom, vooral als solitair op een onafzienbaar gazon, hoewel de boom de laatste paar jaar het slachtoffer begint te worden van de merkwaardige gewoonte om iedere boom in bol- of parapluvorm te snoeien. Een goudbladige catalpa blijft kleiner dan een groene en is daardoor wat gemakkelijker te huisvesten. Catalpa’s hebben de kenmerkende eigenschap dat hun takken nooit een eindknop produceren, zodat de boom zich eindeloos blijft vertakken, als op een tekening van een kind dat een boom tekent. Dat vertakken begint al vlak boven de grond, waardoor een veelstammige boom ontstaat. Wie liever een boom met één stam heeft, moet veel inzicht hebben in de kunst van het snoeien, maar niets is onmogelijk.

Er zijn puristen die goudbladige planten met een vies gezicht uit hun tuinen weren, als hadden zij een besmettelijke ziekte. Soms wordt dan als argument aangevoerd dat dergelijke gekunstelde kweekproducten in de natuur niet voorkomen. Dat is waar, maar tuinen komen in de natuur ook niet voor. Een enkele goudbladige boom of struik kan een speels accent vormen in een overwegend groene beplanting. Zo kun je met een goudbladige liguster die per ongeluk in een groene haag verzeild is geraakt, de grote donkergroene bladmassa op ludieke wijze onderbreken. In de tuinkunst vertegenwoordigt het bewust gestuurde toeval het toppunt van raffinement. Gebruik goudbladigen spaarzaam, zodat het gulden blad een speling van de natuur lijkt, en maak van uw tuin geen juwelierswinkel. Veel goudbladige bomen en struiken hebben liever vochthoudende grond en wat schaduw, dan droge grond en volle zon. Op droge grond wordt het blad vaak ziekelijk bleekgeel, terwijl het op vochtiger grond meestal aangenaam groengeel van kleur is. In de volle zon heeft het blad van sommige guldenbladigen de neiging om in te drogen, waardoor het een bruine rand krijgt. Vooral de goudbladige vormen van de vlier, de jasmijn en de esdoorn kunnen bruin worden op een te droge en zonnige standplaats. Maar wanneer goudbladige bomen en struiken op de juiste plek staan, en met mate worden toegepast, dan hebben ze in ieder geval één dierbare eigenschap: ze bezitten de mogelijkheid om zonlicht te suggereren, zelfs op een druilerige dag, als de rest van de tuin van de motregen druipt.

Avontuur

Langs de rand van de afgrond is het uitzicht het mooist. Dit spreekwoord laat zich uitstekend toepassen op tuinieren. Tuiniers kun je in twee groepen verdelen: zij die groots en meeslepend willen tuinieren en de daarbij behorende risico’s voor lief nemen, en aan de andere kant diegenen die geen struik in de tuin zullen planten zonder zich er terdege van vergewist te hebben dat de struik in kwestie de strengste winters kan doorstaan. De waaghalzen en de verkrampten zou je ze kunnen noemen, deze twee categorieën van tuiniers, of, iets vriendelijker, de avonturiers en de bedachtzamen.

Het is natuurlijk een geweldig probleem – de opwarming van de aarde door het broeikaseffect, maar de avontuurlijke tuinier zal toch heimelijk wel eens denken aan de kansen en mogelijkheden die de voorspelde klimaatsverandering hem kan bieden. Tot een jaar of vijfentwintig geleden leefden wij nog in zalige onnozelheid, maar daarna stapelden de rampberichten zich op en stonden de kranten vol met berichten over het smelten van de gletsjers en het gat in de ozonlaag. De mens is een opportunistisch wezen, want in plaats van mijn auto in te ruilen voor een fiets, reageerde ik op het verontrustende nieuws met het planten van een mimosastruik tegen mijn tuinmuur. En, geloof het of niet, na drie jaar was die mimosa al een flinke struik die boven de drie meter hoge muur uitstak. Daarna volgde een strenge winter en was het afgelopen met mijn mimosa, nog voordat de struik ooit had gebloeid. Maar ik woon op het platteland, waar het altijd strenger vriest dan in de grote stad waar honderdduizenden hoogrendementsketels niet alleen de huizen, maar ook de stadstuinen verwarmen. Ik heb een kennis die in een Amsterdamse stadstuin al langer dan tien jaar een mimosastruik heeft staan.

Maar zelfs zonder gebruik te maken van een eventuele klimaatsverandering wordt de avontuurlijke tuinier beloond. Sommige planten blijken veel beter tegen vorst bestand te zijn dan de boeken ons willen doen geloven. Ik heb al jarenlang vijgenstruiken in mijn tuin – niet dat ik ieder jaar een kruiwagen vol vijgen oogst, maar er komen van tijd tot tijd toch vruchten aan. Eén op de drie zomers blijkt een vijgenzomer te zijn. In de handboeken lees je dat je een vijg iedere winter in stro of rietmatten moet inpakken, maar ik heb die moeite nooit genomen en de bomen floreren nog steeds. Een andere struik die een reputatie van niet-winterhard-zijn met zich mee torst is de groenblijvende magnolia, Magnolia grandiflora. Ik heb er ooit één geplant, op een warm plaatsje op het zuiden, en zelfs in de strengste winters is er nog niet zoiets als een bruin randje aan het grote glimmende blad verschenen. Iedere zomer verschijnen de onwaarschijnlijk grote, vlezige, crèmewitte bloemen. In zuidelijke landen als Spanje en Italië bereikt deze nobele boom reusachtige afmetingen, maar in ons klimaat wordt Magnolia grandiflora nooit hoger dan een meter of zes. Een boom waarvan men vroeger dacht dat hij het in ons land nooit zou doen en die nu een aardige populariteit geniet, is de camellia. Camellia’s zijn grote struiken met glimmend, grachtengroen blad dat ook ’s winters stevig aan de takken blijft vastzitten. Tegen het einde van de winter verschijnen de grote, meestal gevulde bloemen in roze, wit of rood. Maar doordat de camellia ’s winters bloeit zijn die bloemen meestal bruin, want tegen een stevige nachtvorst zijn ze niet bestand. Dat neemt niet weg dat de struik ongeschonden door de winter komt; het zijn uitsluitend de bloemen die sneven. Of u het de moeite waard vindt om een heester te huisvesten waarvan de bloemen in vier van de vijf winters bevriezen, laat ik aan u over.

Soms loont het om luiheid als experimenteerzucht te vermommen: een jaar of tien geleden kreeg ik er genoeg van om mijn reusachtige Kaapse lelie – Agapanthus – ieder najaar weer naar binnen te slepen. De plant stond in een houten kuip en groeide zo hard dat ik een steekwagen had moeten aanschaffen om het monster te verplaatsen. Uit luiheid heb ik mijn kuipplant toen in de tuin in de volle grond uitgeplant, zogenaamd omdat ik wilde uitvinden hoeveel vorst mijn Kaapse lelie kon verdragen. Sinds die tijd hebben we één winter gehad waarin het zo hard vroor dat de waterleiding sprong, maar mijn Kaapse lelie floreert als nooit tevoren en bloeit iedere zomer uitbundiger.

Proletarisch rood

Waar is de Oost-Indische kers toch gebleven? Vroeger zag je de rode en oranje bloemen in iedere tuin, maar tegenwoordig lijkt de tuinier bang voor warme kleuren als rood en oranje. Op een kunst- en antiekveiling kom je ze nog regelmatig tegen: de olieverfschilderijtjes van een groene gemberpot vol Oost-Indische kers, van Jan Voerman of Floris Verster. Van Van Looy werd onlangs een schilderij uit het einde van de negentiende eeuw van een zinderende tuin vol vuurrode Oost-Indische kers tentoongesteld. Niet alleen Nederlandse schilders hielden van felgekleurde bloemen; ook Monet zaaide in zijn tuin in Giverny naar hartelust Oost-Indische kers. Rood is de kleur van de hartstocht, maar in de tuinen van de eenentwintigste eeuw is hartstocht ver te zoeken. Laffe pastelkleurtjes en saaie leverkleurige siergrassen voeren de boventoon. De felle contrasten van de Keukenhof worden als ordinair ervaren. Rood en oranje zijn proletarisch. Toch is het de natuur zelf die vaak van goede smaak een aanfluiting maakt. Op de rotsen van Cap Fréhel, in Bretagne, bloeit knalgele stekelbrem naast felpaarse hei; sommige bottelrozen maken het nog bonter: Rosa rugosa draagt bloemen en bottels tegelijk. Die bloemen zijn magenta of roze met gele meeldraden en de bottels zijn tomaatrood. Wie zijn inspiratie in de natuur zoekt, in plaats van in de smaakvolle tuinen van tuinontwerpers of in de verantwoorde plantencombinaties van collega-tuiniers, kan zijn tuin laten gloeien als een vulkaan en zinderen als de zomerzon.

Voor de moderne tweeverdienende tuinier, met meer geld dan vrije tijd, is de Oost-Indische kers een ideale plant: maximaal effect, met een minimale investering in tijd en moeite. De plant kan in de volle grond gezaaid worden en alles wat nodig is is een zakje zaad. En voor wie zelfs zaaien te veel moeite is, zijn er voorgezaaide planten in potjes op de markt te koop. Met Oost-Indische kers – die overigens helemaal niet uit Oost-Indië komt, maar uit Zuid-Amerika – kunt u alle kanten op; u kunt er hekken, schuttingen en pergola’s door laten beklimmen, maar ook op het platte vlak is de plant toepasbaar. Met twee of drie planten kunt u al snel een paar vierkante meter saaie tuin opvrolijken. Daarnaast weet de plant zich als geen ander bevallig over struiken en hagen te draperen. Tropaeolum majus, zoals Oost-Indische kers in het Latijn heet, is een vaste plant die niet tegen vorst bestand is. In ons klimaat wordt deze klimplant daarom als eenjarig beschouwd. Het is verbazend, hoe zo’n plant die ieder jaar opnieuw uit zaad moet beginnen, in één seizoen meterslange ranken kan maken. De groeikracht is vergelijkbaar met die van een kalebas of een pompoen. Voor de eigenaar van een flinke tuin is die ongebreidelde groei een uitkomst, maar op een klein kaveltje of op een balkon kan diezelfde groeidrift als een probleem worden ervaren. Speciaal voor de kleine tuin zijn er zaadrassen ontwikkeld die niet ranken of klimmen en die ordentelijke bolvormige planten vormen. Zo wordt de wilde Latijns-Amerikaanse charme in het keurslijf van ons vaderlandse poldermodel geperst. Een voorbeeld van zo’n getemd zaadras is ‘Alaska’, een variëteit die een ingetogen groeiwijze paart aan vrolijk gespikkeld blad. De bloemen van ‘Alaska’ tonen allerlei hete schakeringen van rood en oranje, maar ook beschaafde pastelkleuren als perzik of abrikoos. Mijn favoriete niet-rankende Oost-Indische kers is ‘Empress of India’, een variëteit met zeegrijs blad en bloemen van bestoft donkerrood.

Naast sierwaarde heeft Oost-Indische kers ook culinaire toepassingsmogelijkheden. Het pittig-smakende blad kan gebruikt worden om een waterige supermarktsalade op te peppen. De smaak doet denken aan die van waterkers. En ook de bloemen van Oost-Indische kers zijn eetbaar. Een zomerse salade ziet er extra feestelijk uit als u hem versiert met de rode en oranje bloemen van Oost-Indische kers. Strooi die kwetsbare bloemen pas over de sla nadat u die heeft aangemaakt, anders is het effect een stuk minder feestelijk.

Zonnebloemen

Geef een kind potlood en papier en vraag het om een plant naar keuze te tekenen; tien tegen één dat er iets op papier komt dat lijkt op een zonnebloem: een stevige lange bloemstengel met aan weerszijden een blad, en een bloem met een groot rond hart, omgeven door een krans van bloemblaadjes. Soms zal het kind iets inleveren dat meer op een margriet of op een anemoon lijkt, maar planten met een ingewikkelde bloemvorm, zoals irissen of narcissen, zullen kinderen nooit spontaan tekenen. Volwassenen tekenen wel degelijk ‘moeilijke’ bloemvormen; Van Gogh heeft verscheidene prachtige schilderijen van een vaas vol irissen gemaakt, maar het zegt veel dat van al zijn bloemstillevens alleen zijn ‘Zonnebloemen’ het tot wereldroem hebben gebracht. Kennelijk heeft de zonnebloem iets dat direct aanspreekt en dat aan onze diepste gevoelens appelleert. De zonnebloem is de oerbloem – ‘de moeder van alle bloemen’, zal men waarschijnlijk in het Arabisch zeggen. De zonnebloem heeft het ook in zich om al duizenden jaren geleden de heilige bloem van de oude Kelten geweest te zijn, zozeer is ons bestaan met de zonnebloem verweven. Niet alleen als tuinplant, maar ook als voedselgewas, olieleverancier, bijenplant en verfplant wordt de zonnebloem al eeuwen geteeld. Bij deze heilige-bloem-der-Kelten-theorie is er maar één feit dat dwarsligt: de oude Kelten hebben nooit zonnebloemen gekend; de zonnebloem, Helianthus annuus is afkomstig uit de Nieuwe Wereld en pas in de zestiende eeuw in Europa ingevoerd, tegelijk met de heilige planten van de Nederlanders, de Italianen en de Hongaren: respectievelijk de aardappel, de tomaat en de paprika. Het is schier onvoorstelbaar hoe die planten in een half millennium de Europese eetcultuur grondig hebben veranderd.

Kinderen zijn van nature geen tuiniers. Ik geef ze geen ongelijk, want wat is er vervelender dan een plant te zien groeien? Kinderen zijn geïnteresseerd in dieren – in luipaarden, gifspinnen en walvissen. Daar kunnen de saaie sterrenkers en de slome radijs het nooit van winnen. Maar wie toch een poging wil doen om een kind in het kweken van planten te interesseren, die moet ze zonnebloemen laten zaaien. Laat ze meedoen aan een wedstrijd voor de grootste en hoogste zonnebloem. Twee rassen komen voor een recordpoging in aanmerking: ‘Uniflorus Giganteus’ en ‘Russian Giant’. Met veel mest kunnen beide cultivars met gemak tot aan de dakgoot worden opgejaagd. Lelijker blad dan dat van een zonnebloem is nauwelijks voorstelbaar, maar wie daarop let is een kniesoor; de reusachtige bloemen maken alles goed. Bedenk dat hoge zonnebloemen veel wind vangen, en steun de stengels bijtijds en afdoende. U wilt toch niet verantwoordelijk zijn voor een kindertrauma als de plant omwaait en een recordpoging door uw nalatigheid voortijdig sneuvelt?

Zijn uw kinderen de deur uit en – wie weet – aan een botaniestudie begonnen, dan kunt u eens kijken wat er nog meer aan zonnebloemen op de markt is. Want er zijn legio rassen van handzamer formaat dan ‘Russian Giant’. Een goede, relatief laagblijvende snijbloem is ‘Colour Fashion’, met bloemen in gemengde tinten als sinaasappel, kastanje, mahonie, bessenjenever en citroen. Ook kunt u van ‘Colour Fashion’ een mooie tijdelijke haag zaaien van zo’n anderhalve meter hoog, bijvoorbeeld als afscheiding tussen de siertuin en de moestuin, of om een konijnenhok of een vuilcontainer te maskeren. Geel is onder tuiniers geen populaire kleur, maar niet alle zonnebloemen zijn geel; namen als ‘Velvet Queen’, ‘Prado Red’ en ‘Italian White’ spreken voor zich, en geen van deze cultivars wordt hoger dan anderhalve meter. En wanneer u zonnebloemen moet zaaien? Als het toevallig april is wanneer u dit leest, dan kan het nog net. Bewaar de rest van dit boek dan maar voor later en trek de kaplaarzen en de waxjas aan. Vooruit, naar buiten. En geen smoesjes; niets is zo karaktervormend als een uurtje met de vingers in de koude grond. Als straks de zonnebloemen bloeien zult u mij voor deze strenge woorden dankbaar zijn.

Nostalgische rozen

Ik ben opgegroeid in Bennebroek, een dorpje in de Bollenstreek, tussen Heemstede en Hillegom. Laatst ben ik er nog eens teruggeweest, uit nostalgie. Dat had ik beter niet kunnen doen. De Bollenstreek uit mijn jeugd bestaat niet meer en de vriendelijke klinkerwegen waarlangs de kleine Romke met zijn rode autoped naar school stepte, zijn allang veranderd in geasfalteerde vierbaans autoracebanen. Waar vroeger bloembollen bloeiden, lopen nu straten met namen als Irislaan, Krokusplein en Tulpenallee. En ook het oude clubveld van voetbalvereniging BSM, Blijft Steeds Moedig, door de rivaliserende Hillegommers altijd smalend Bennebroekse Stront Molens genoemd, is sinds jaar en dag met doorzonwoningen volgebouwd. Begrijp mij goed; ik wil niet beweren dat bloembollenvelden niet voor woningbouw mogen worden opgeofferd, of dat werknemers niet per auto, maar te paard naar hun werk zouden moeten gaan. De wereld is sinds mijn kindertijd grondig veranderd en dat had ik moeten beseffen. Ik wil alleen maar zeggen, dat handelen uit nostalgie zelden tot bevredigende resultaten leidt. Bitterzoete nostalgie smaakt niet onprettig, maar heimwee naar het verleden zou nooit een drijfveer voor menselijk gedrag moeten zijn. En tot menselijk gedrag hoort ook tuinieren. En juist de tuinindustrie lijkt op nostalgie te draaien. Je zou denken dat een nieuwe eeuw, met een snel veranderende maatschappij, tot nieuwe vormen van tuinieren zou leiden. Het omgekeerde blijkt waar te zijn. Het predikaat ‘nieuw’ mag dan een voordeel zijn in de muziek, de kunst, of in de mode – in de tuin is nostalgie troef. Vooral Engeland, waar alles al een eeuw lang stilstaat, of erger nog: achteruitgaat, is nog altijd het grote voorbeeld voor de Nederlandse tuinier. De tuinen van de halfgare, ingeteelde Engelse adel, met hun romantische klimrozen en hun tot groteske vormen verminkte taxusboompjes worden in Nederland nog altijd aanbeden en dat vuur wordt voortdurend aangeblazen door een paar dozijn tuinbladen die de Engelse border verheven hebben tot het hoogste wat er op tuingebied te bereiken valt. Zonder ooit te vermelden dat er voor het onderhoud van zo’n tuinwalhalla een staf nodig is van twintig onderbetaalde stumpers per hectare. Tuinlieden in Engeland worden vaak nog steeds grotendeels in natura betaald: ze krijgen van hun werkgever een karig loon, maar wél een gratis huis – een tied cottage – zodat ze, als ze ooit van baan willen veranderen, automatisch het dak boven hun hoofd kwijt zijn. De beroemde Engelse tuinen zijn op horigheid en lijfeigenschap gebouwd. Bespeurt u bitterheid in mijn verhaal? Dat klopt: ik heb zelf als onderbetaalde lijfeigene in Engeland het tuinvak geleerd.

Maar het is niet uit rancune dat ik een waarschuwende vinger ophef tegen het planten van nostalgische rozen, ook wel David Austinrozen, of Engelse rozen genaamd.

Deze rozen zijn op de markt gebracht door de Engelse kweker David Austin, die ouderwetse geuren en bloemvormen weer in de moderne roos wilde terugbrengen. Daarin is hij geslaagd en het resultaat is een nieuwe roos met een oude uitstraling. Voortsurfend op een golf van nostalgisch tuinieren, heeft David Austin fortuinen aan zijn rozen verdiend. En ik moet toegeven: op een plaatje zien die Engelse rozen er begeerlijk uit; alleen – in de tuin vallen ze tegen. Ze zijn niet aangepast aan slecht weer en na één regenbuitje gaan de knoppen schimmelen. De dichtregel ‘Ik ween om bloemen, in de knop gebroken’ krijgt hier een nieuwe, actuele lading. De bloemen zitten aan topzware lange twijgen, die gesteund moeten worden om niet naar de grond te nijgen. De David Austinrozen zijn ziektegevoelig – als ze niet wit zien van de meeldauw, dan zien ze wel zwart van de bladvlekkenziekte, of groen van de luis, en halverwege de zomer valt het blad meestal af. Alsof het voortijdig herfst is.

Nu heb ik niets tegen de Engelsen, de Engelse tuin, of de Engelse roos, als u dat soms zou denken. Ik heb alleen willen illustreren dat in tuinieren, net als in alle andere bezigheden, nostalgie een slechte drijfveer kan zijn. Ook het imiteren van tuinen uit andere landen leidt niet automatisch tot een mooi resultaat. De Engelse tuin hoort in Engeland. Het is als met die vakantiewijn die aan verre kusten bij op het strand gegrilde visjes zo verrukkelijk kan smaken. Maar als je een fles van die wijn mee naar huis neemt en hem op het eigen terras ontkurkt, dan smaakt hij als azijn.

Pioen uit China

Uit de tijd waarin ik nog planten verkocht, kan ik mij herinneren dat er één vraag is die iedere plantenverkoper vreest: ‘Is het een doorbloeier?’ Want hiermee worden de normen en waarden van de verkopende partij danig op de proef gesteld. Antwoord je ontkennend, dan weet je zeker dat de koop niet doorgaat; geef je een bevestigend antwoord, dan lieg je hoogstwaarschijnlijk, want het aantal doorbloeiers is in het plantenrijk gering. Het doel van bloeien is bevrucht te worden en is die taak eenmaal volbracht, dan heeft bloeien weinig zin meer. Er bestaan wel doorbloeiers, maar meestal zijn dat planten waarvan de voortplantingsorganen op de een of andere manier misvormd zijn, bijvoorbeeld doordat stampers of meeldraden in bloemblaadjes zijn veranderd. ‘Gevuldbloemig’ noemen wij die steriele stakkers, met een botanisch eufemisme.

Maar overigens – wat is er toch zo wenselijk aan doorbloeien? Is een uren durende symfonie per definitie beter dan een pakkende sonate van een paar minuten? Is kort en hevig niet te verkiezen boven lang uitgesponnen en saai? Er bestaan inderdaad planten die maandenlang bloeien – sommige tuingeraniums bijvoorbeeld, of kattenkruid. Ik weet niet hoe u erover denkt, maar mij doet die slaapverwekkend lange bloei steevast denken aan zo’n muziekstuk waaraan maar geen einde komt – net als je opgelucht wilt gaan klappen zetten de violen opnieuw in omdat de componist er nog een flink stuk aan heeft gebreid. Van geen ophouden weten is niet per definitie een deugd.

Laat ik mijn betoog illustreren met een plant die wel degelijk van ophouden weet en die, ondanks zijn korte bloeitijd, een verpletterende indruk achterlaat: de Chinese boompioen, Paeonia suffruticosa. Voor het geval u niet weet wat een boompioen is, zal ik dat in telegramstijl uitleggen. Pioenrozen zijn vaste planten die vroeg in het voorjaar uitlopen, in de lente bloeien, en die in de herfst weer onder de grond verdwijnen. Maar er bestaan ook andere pioenrozen; die maken houtige stengels en eigenlijk zijn het dan ook struikvormige pioenrozen. Het blad valt wel af in de herfst, maar het skelet van de plant blijft als een kaal struikje overeind staan. Dergelijke pioenrozen heten boompioenen, hoewel struikpioenen een beter woord zou zijn. Er bestaan meerdere soorten boompioenen; sommige houden van een zonnige standplaats, maar andere hebben liever wat schaduw. De Chinese boompioen houdt van zon. De struik wordt zelden hoger dan anderhalve meter en bloeit met wat je nog het beste zou kunnen omschrijven als barokke bloemen ter grootte van een bruidstaart. Je zou er ook een omgekeerde baljurk met talloze petticoats in kunnen zien. Gewoonlijk valt de bloeitijd in de laatste week van april of in de eerste week van mei en tijdens die ene week levert de boompioen in één week meer flowerpower dan andere planten in een heel seizoen. De herinnering aan de bloem blijft minstens een jaar hangen. Ook in het Verre Oosten heeft Paeonia suffruticosa al eeuwenlang indruk gemaakt; het is geen toeval dat de bloemen die u op Japanse prenten en – in gestileerde vorm – op Chinees porselein tegenkomt dikwijls herkenbaar zijn als de bloemen van de Chinese boompioen. Boompioenen lopen al tegen het einde van de winter uit, maar zolang de bloemen nog in knop staan hebben ze weinig van vorst te duchten. Mocht er eind april nog een late nachtvorst komen, als de bloemknoppen op springen staan, dan kunt u het struikje eenvoudigweg met een deken, een rietmat of een oude jas afdekken.

Hoewel Nederland beroemd is om zijn boom- en heesterkwekers, worden alle boompioenen per koelschip uit Japan ingevoerd. Door de Japanners is ieder struikje van een groot geplastificeerd etiket met een kleurenfoto voorzien. Op de achterkant van het etiket staat de gebruiksaanwijzing. In het Japans. Ik spreek of lees geen Japans, maar ik durf wel te gokken wat er staat: normale tuingrond en volle zon.

Aanwaaiers

Het gedrag van planten is onvoorspelbaar. Al na een jaar lijkt een border niet meer op het beplantingsplan dat de hovenier of de tuinarchitect zo mooi en overzichtelijk tekende; sommige planten nemen drie keer zoveel plaats in als op de tekening, en andere zijn na een paar maanden helemaal verdwenen. Weer andere rekken hun bestaan, maar zullen na een paar jaar ook vertrokken zijn. Dit alles is niet dramatisch, want de aantallen tegenvallers en meevallers houden elkaar min of meer in evenwicht. En een voorspelbare tuin zou alleen maar saai zijn. Een onverwachte bonus in de tuin is de aanwaaier. ‘Aanwaaier’ staat niet in de Van Dale, maar het is een bruikbaar woord. Je kunt het gebruiken voor onverwacht bezoek, of voor verrassende financiële meevallers. En voor planten. In botanische zin is een aanwaaier een plant die als verrassing in de tuin verschijnt, zonder dat je hem ooit gezaaid of geplant hebt. De bekendste aanwaaiers zijn onkruiden: zaad van distels en paardenbloemen komt aanzeilen op de wind en de gevleugelde zaden van esdoorns en essen komen schommelend naar beneden, als wentelwieken die een noodlanding maken. Springbalsemienen schieten hun zaad vanuit buurtuinen over hagen en schuttingen. En sommige onkruiden komen als verstekeling mee van tuincentra en kwekerijen. Levermos is zo’n illegale immigrant, en ook dat gehate kleine veldkersje dat al in maart bloeit en dat bij de minste aanraking zijn zaden meters ver lanceert – Jumping Jesus is de toepasselijke Engelse naam voor deze door kwekers verspreide plaag. Een groot deel van tuinieren gaat op aan de strijd tegen dergelijke aanwaaiers.

Maar plantaardige aanwaaiers kunnen ook welkom zijn; sporen van varens zijn zo klein dat ze kilometers ver door de lucht kunnen zweven om dan in een regenbui naar beneden te komen en in een willekeurige tuin te ontkiemen. Plotseling bent u de eigenaar van een prachtexemplaar van een struisvaren, of groeit er een decoratieve stekelvaren uit uw stapelmuurtje. En ook het zaad van orchideeën is fijn als stofgoud en u zult de eerste niet zijn in wiens tuin spontaan een wespenorchis ontkiemt.

Niet alle aanwaaiers komen aanwaaien. Het woord kan worden gebruikt voor alle planten die de tuin drijvend, rollend, via de uitwerpselen van mussen en merels, klevend aan schoenzolen en broekspijpen, of hangend aan de vacht van de golden retriever bereiken. Dit zijn de planten die voor de grootste verrassing zorgen en die de tuineigenaar voor raadsels plaatsen. Plotseling staat daar een volkomen onbekende plant – een botanische surprise. Doornappels komen als vanuit het niets op tussen de sperzieboontjes en geestverruimende hennepplanten staan plotseling in de volière voor zebravinken en grasparkieten. Muurleeuwenbek ontspruit spontaan aan verweerd metselwerk en opiumpapavers staan plotseling provocerend in de tuin van een ouderling. Waar komen die planten vandaan, als niemand ze ooit heeft gezaaid? Vaak zijn het dieren, die plantenzaden verspreiden; vogels eten bessen van vlier, meidoorn en lijsterbes, maar ook van vaste planten als de karmozijnbes, en poepen de zaden kilometers verder weer uit. Sommige zaden zijn voorzien van een ‘mierenbroodje’, een zoet aanhangsel waar mieren verzot op zijn. Begerige mieren worden op grote schaal door de plant als verspreiders ingeschakeld en slepen zich een ongeluk met zaden van muurleeuwenbek, kerstroos en sneeuwroem. En – zoals we gezien hebben bij de opiumpapaver – sommige zaden rusten honderden jaren in de grond voordat ze door onze tuinactiviteiten tot leven worden gewekt.

Verwilderen

Verwilderen – het woord alleen al roept romantische visioenen op van velden van kievitsbloemen die wiegen in de wind, of van oude bomen waaronder het blauw ziet van de boshyacinten. En dat is wat je wilt als je bloembollen plant, dat ze zich naar hartelust uitzaaien en dat ze het voorjaar extra feestelijk maken met een gevoel van rijkdom en overdaad. Maar de praktijk is soms weerbarstig, want niet ieder bolgewas verwildert. Om te beginnen zijn er bloembollen die helemaal niet verwilderen en waarvan je ieder jaar nieuwe moet kopen omdat de overjarige bollen alleen nog wat groene sprieten geven. Beruchte bloembollen zijn in dit kader tulpen, sommige sieruien, en hyacinten. Maar het is moeilijk om te generaliseren, want veel hangt af van de grondsoort waarop u tuiniert. Op zware, kalkrijke klei kunnen hyacinten het jarenlang volhouden, hoewel hun bloemen nooit meer zo groot worden als toen u ze plantte. Gelukkig maar, zou ik zeggen, want door hun slankere bloemtrossen worden ze er alleen maar sierlijker op. Ook tulpen kunnen jarenlang bloeien op klei en ik ken zelfs tuinen waarin tulpen zich uitzaaien. Stinkend jaloers ben ik op die tuin waarin de bloedrode Tulipa sprengeri zich uitzaait tussen het fluitenkruid onder een oude appelboom. Ik heb er één bolletje van, al meer dan tien jaar lang, en in sommige jaren bloeit mijn tulpje. In andere niet. Meer geluk heb ik met Tulipa whittallii, een tulpje met kaneelkleurige bloemen met een veegje groen, dat ik in het grind tegen de zuidmuur van mijn huis heb geplant. Daar bloeit het ieder jaar, maar zich handhaven is natuurlijk nog lang geen verwilderen. Grind lijkt overigens wel een geschikt medium voor bloembollen. In hetzelfde grind rond het huis zaaien zich blauwe druifjes als een razende uit en ook tuincyclamen waarvan ik in vruchtbare bladaarde nooit een zaailing tegenkom, zaaien zich in mijn grindpad naar hartelust uit.

Bloembollen zijn wispelturig; waarom heeft de buurman een tapijt van winterakonieten, terwijl diezelfde planten bij mij wegkwijnen? Waarom hebben kennissen een bloemenweide vol met kievitsbloemen, terwijl ik er alleen maar honderden krijg als ik ze persoonlijk één voor één plant? Waarom wil de knikkende vogelmelk, die zich bij anderen als onkruid gedraagt, bij mij niet groeien? Het zijn hoogst interessante vragen voor de tuinliefhebber, maar het feit dat het hier om mijn eigen mislukkingen gaat maakt de zaak voor mij toch wat wrang. Na jaren van proberen heb ik op sommige vragen nog altijd geen antwoord en de enige conclusie die ik kan trekken is dat bloembollen zich niet laten dwingen. Het beste advies dat ik u kan geven als bepaalde bloembollen het in uw tuin niet willen doen is: blijf niet tobben, maar probeer wat anders. Er is keus genoeg.

Om te beginnen zijn er bloembollen voor verwildering in de schaduw, hoewel schaduw een vaag begrip is. Je hebt schaduw die wordt veroorzaakt door huizen en andere gebouwen; vooral in de stad zijn veel tuinen waar geen straaltje zonlicht komt. Daarnaast heb je de diepe schaduw onder groenblijvers als hulst, rododendrons en coniferen; daar groeit weinig, hoewel er toch verschillen zijn, want onder een ceder groeit meer dan onder een thuja. Een ideale plaats voor verwilderingsbollen is de schaduwrijke bladaarde onder bladverliezende bomen en struiken. Op het eerste gezicht lijkt het vreemd dat er bollen zijn die het liefst onder bomen groeien. De bol is immers geëvolueerd als reserveorgaan, om de hete en droge zomers in de woestijn te overleven. Maar ook onder loofbomen is er een droge periode te overbruggen. De meeste bloembollen voor schaduw komen uit streken met een gematigd klimaat; ze maken hun nieuwe wortels in de herfst en in de winter en daarna volgen blad en bloemen in het voorjaar. Loofbomen laten hun blad in het najaar vallen en zijn min of meer in rust gedurende de winter. Juist in de tijd waarin de bolgewassen groeien, is er onder bomen vocht beschikbaar omdat de bomen dan geen water verbruiken. Ook is er licht onder bomen in de periode dat die bladerloos zijn en daarvan profiteren de sneeuwklokjes, de aronskelken, het speenkruid en de leverbloempjes, en alle andere bosplanten die vroeg in het voorjaar bloeien. Schaduwbollen bloeien bijna zonder uitzondering vroeg, voordat het blad van de bomen uitloopt. Daarna zullen de bomen al het beschikbare regenwater voor zichzelf opeisen en ’s zomers gaat het bolgewas dan ook in zomerrust. Het verschil tussen bolgewassen uit de woestijn, zoals tulpen en hyacinten, en bollen uit het bos, zoals sneeuwklokjes, winterakonieten en sneeuwroem, is dat de eerste hitte nodig hebben om bloemknoppen aan te leggen voor het volgende jaar. Hierin ligt bijvoorbeeld de verklaring van de veelgehoorde klacht over de niet-bloeiende keizerskroon. Schaduwbollen blijven ’s zomers juist liever koel. Niet alle bloembollen voor schaduw komen uit het bos; zo groeien lelies in het wild in de bergen, waar ze de winter onder de sneeuw doorbrengen. Pas als de sneeuw smelt gaan ze aan de groei. Sneeuw kunnen we lelies niet bieden in ons klimaat; wél koele grond en daarom gedijen lelies toch het beste in de schaduw.

Tuinieren kent geen wetten zonder uitzonderingen en bloembollen die over het algemeen liever in de schaduw groeien, gedijen op natte en zware grond ook in de zon. Sneeuwklokjes en hondstand – echte bosplanten – doen het uitstekend in een vochtig weiland op klei. En ook het omgekeerde komt voor: zomerklokjes en kievitsbloemen, die in het wild in de volle zon in uiterwaarden van rivieren groeien, en die soms ’s winters zelfs wekenlang onder water staan, doen het in de drogere grond van de meeste tuinen dikwijls beter in de schaduw dan in de volle zon. Het loont altijd de moeite om na te gaan van welke groeiplaats, en uit wat voor klimaat een bloembol oorspronkelijk afkomstig is; met die kennis gewapend is het gemakkelijker om in de tuin de juiste standplaats te vinden.

Geschikt voor schaduw zijn – naast de al genoemde hondstand, sneeuwklokjes en winerakonieten – Anemone apennina en Anemone blanda. Wie zich ergert aan een tapijt van speenkruid in de voorjaarstuin, zou het goudgeel van het speenkruid met het blauw van deze vroege bolletjes kunnen afwisselen. Chionodoxa – sneeuwroem – is een van de beste verwilderingsbollen voor de schaduw. Plant er een paar honderd, want de bolletjes zijn goedkoop, en al na een paar jaar heeft u een lichtblauw tapijt; zelfs het harde geel van de forsythia wordt dragelijk als het struikje uit een zee van lichtblauwe sneeuwroem verrijst. (Er is overigens ook een lichtgele forsythia verkrijgbaar).

Hondstand, Erythronium, is een gemakkelijke bosplant en vooral Erythronium ‘White Beauty’ is zijn geld meer dan waard; de crèmegele, pagodevormige bloemen zijn onovertroffen en adembenemend in combinatie met zachtblauwe bosanemonen, zoals Anemone nemorosa ‘Lismore Blue’.

Boshyacinten, Hyacintoides hispanica en Hyacintoides non-scripta, zijn het archetype van de verwilderaar. Ze bloeien tegelijk met judaspenning en kleuren daar mooi bij. De Spaanse boshyacint, Hyacintoides hispanica is forser dan de echte ‘bluebell’, Hyacintoides non-scripta uit de Engelse bossen. Wie boshyacinten koopt, krijgt altijd de Spaanse variant. Snobs doen een moord voor de echte Engelse ‘bluebell’, maar ik vind het open klokje van de Spanjool heel wat eleganter dan de geknepen Britse buisjes. Een flinke vlakte van boshyacinten oogt eentonig, maar een paar pollen van de lichtgele stengelloze sleutelbloem, Primula vulgaris, ertussen doen wonderen. Ook de scilla’s zijn echte verwilderingsbollen; Scilla siberica bloeit met gentiaanblauwe klokjes die merkwaardigerwijs ook blauw stuifmeel bezitten; het is een komisch gezicht om vroege bijen en hommels met knalblauwe stuifmeelklompjes aan hun poten te zien rondvliegen. De lichtblauwe Scilla bifolia verwildert nog iets sneller dan Scilla siberica.

Krokussen staan niet bekend als schaduwplanten, maar onder loofbomen en struiken zaait de boerenkrokus, Crocus tommasinianus, zich naar hartelust uit. Wij zijn niet de enigen die van krokussen houden; ook muizen zijn er dol op. In een tuin met een gezonde fauna van bos-, veld- en woelmuizen is het niet ongewoon om te ontdekken dat honderd geplante krokussen de volgende ochtend al tot op de laatste bol zijn opgegeten (Botanisch gezien heeft een krokus geen bol maar een knol, maar dat is muggenziften). Crocus tommasinianus is de enige krokus die zich sneller zaait dan een leger van muizen kan eten. De boerenkrokus ontsnapt zelfs uit tuinen en verwildert in de tuin van de buren of in de berm van de weg. De bloemen van de boerenkrokus zijn lila, een kleurschakering die in grote hoeveelheden wat saai kan aandoen, zeker als de bloemen op een zonloze dag gesloten blijven. Meng de gewone boerenkrokus daarom met de cultivars ‘Albus’ (wit) en ‘Whitewell Purple’ (paarsrood).

Een bolgewasje dat in de schaduw overal en altijd gemakkelijk verwildert is de helmbloem, Corydalis. Zowel de voorjaarshelmbloem, Corydalis solida, met uitgewassen lila bloemen, als de holwortel, Corydalis cava, met paarse of witte bloemen, kunnen zich over vele vierkante meters, of zelfs over hectaren verspreiden.

Voor zonnige plaatsen is een groot aantal bolgewassen geschikt; sommige verwilderen zo sterk dat u misschien ooit spijt krijgt van het feit dat u ze heeft aangeplant. Zo ken ik tuiniers die vogelmelk en blauwe druifjes met bestrijdingsmiddelen te lijf gaan, vooral als deze bollen in een keurig aangeharkt grindpad verwilderen. Wilde tulpen, zoals de bestoft gele Tulipa urumiensis en de helderrode Tulipa linifolia zijn het proberen waard, vooral aan de warme voet van een zuidmuur, of langs de rand van een terras waar de stenen de warmte ’s nachts lang vasthouden.

Goede drainage is het geheim van het succes met veel bloembollen die van warmte houden en op zware kleigrond kan het geen kwaad om voor het planten een paar kruiwagens fijn grind door de grond te mengen. Op natte grond is het te overwegen om verhoogde bedden aan te leggen door keermuurtjes te metselen of te stapelen. Zelfs sommige bolgewassen uit Afrika en Zuid-Amerika kunnen onze winters doorstaan in zo’n verhoogd bed. Krokussen houden van zon – zozeer zelfs dat hun bloemen alleen bij zonneschijn opengaan, maar er bestaan zoveel krokussoorten dat deze plant misschien een artikel op zich waard is.

Ik heb al gewezen op de liefde van muizen voor de krokus en een methode om muizenvraat te minimaliseren is het planten van de krokusbollen in gras. In een taaie grasmat heeft de muis meer moeite met het graven van tunnels dan in losse tuinaarde. Een andere muizenfavoriet is de gladiool, niet de lompe gekweekte gladiool met een bloemsteel als een bezemsteel zoals u die in de bloemenwinkel tegenkomt, maar verfijnde kleinbloemige soorten, zoals Gladiolus byzantinus en Gladiolus italicus. Ook gladiolen komen daarom in aanmerking voor de bloemenwei. Wat u koopt als Gladiolus byzantinus, of Gladiolus communis ssp. byzantinus is bijna nooit de echte soort; u krijgt steevast Gladiolus italicus in de maag gesplitst; jammer, omdat de eerste diep paarsrood bloeit en de ander flets lilaroze. Maar beide soorten zijn in ieder geval opgewassen tegen gras. Want dat is natuurlijk de eerste voorwaarde waaraan bloembollen in gras moeten voldoen: ze moeten de concurrentie met het gras aankunnen. En sommige soorten slagen daar wonderwel in. Narcissus pseudonarcissus, de wilde narcis, is bij uitstek geschikt voor de bloemenweide; ook andere – gekweekte – variëteiten zijn dat, maar in een wei vol wilde bloemen zijn reuzen als ‘King Alfred’ en ‘Golden Harvest’ niet op hun plaats. De sierlijke kleine ‘Hawera’ is weer wel geschikt. Verwilderen vraagt om wilde soorten; het woord zegt het al. Voor drassige grasvelden is Narcissus cyclamineus een goede keus, een elegant narcisje met achterovergevouwen bloemblaadjes; mij doet de bloem altijd denken aan een ezel die zijn oren in de nek legt. Op drogere plaatsen is de hoepelroknarcis meer geschikt; dit is een piepklein narcisje waarvan de bloem grotendeels uit een rokvormige trompet bestaat en waarvan de bloemblaadjes sterk gereduceerd zijn. Al deze narcisjes kunt u ook zaaien, als u tenminste aan zaad kunt komen; strooi het met handenvol tegelijk uit en na vijf jaar is uw wei een bloemenzee.

Ook de aan narcissen verwante lenteklokjes en zomerklokjes handhaven zich in grasland, vooral als dit niet te droog is. Het lenteklokje, Leucojum vernum, bloeit vroeg – een paar weken na de sneeuwklokjes. Het zomerklokje, Leucojum aestivum, bloeit later, in april, met meerdere klokjes aan één bloemstengel. Het blad van het zomerklokje komt al in het begin van de winter boven de grond, zodat je je hart vasthoudt als het begint te vriezen. Maar het zomerklokje is een inheemse plant, en daarom winterhard.

Uitheems, maar ook winterhard is de camassia, een bolgewas uit Noord-Amerika, waar het volgens de overlevering als voedsel diende voor de indianen. Die hadden hun buik dan snel vol, denk ik, want de bollen van de camassia zijn minstens zo groot als een flinke ui.

Camassia’s zijn daardoor niet gemakkelijk te planten in gras, want voor iedere bol moet je een fiks gat graven; de gaten die je met de o zo handige bollenplanter maakt zijn veel te klein. Maar het resultaat van uw inspanningen is spectaculair: camassia’s bloeien in mei met stengels van meer dan een halve meter hoog, die dichtbezet zijn met staalblauwe, stervormige bloemen – tenminste, als u Camassia quamash, of Camassia leichtlinii ‘Caerulea’ heeft geplant. Als u maar één soort wilt, dan zou ik de laatste – en de mooiste – kiezen.

Kersen eten

De minst aantrekkelijke Japanse kers is ongetwijfeld Prunus ‘Kanzan’, een boom met het model van een takkenbezem en bloesem met de kleur van vuil ondergoed. Zelfs in het onwaarschijnlijke geval dat u Prunus ‘Kanzan’ wel mooi vindt, is er nog geen enkele reden om de boom in uw tuin te planten; u hebt immers ruimschoots de gelegenheid om elders van deze sierkers te genieten: bij buren, in parken, of langs straten, dreven en pleinen. Een ‘verticaal accent’, noemen tuin- en landschapsarchitecten zo’n boom met de vorm van een uitroepteken. Nu is het unfair van mij om dit artikel met een sneer aan het adres van de lelijkste Japanse kers te beginnen. Want er zijn wel degelijk adembenemend mooie Japanse sierkersen. Prunus ‘Taihaku’ bijvoorbeeld, met enkelvoudige witte bloemen tegelijk met het rood uitlopende blad, is een boom van grote schoonheid. En zo zijn er meer, onder de sierkersen. Maar ik zou ze stuk voor stuk willen ruilen voor de gewone kers, Prunus cerasus, want voor Japanners is de bloesem van een kers misschien belangrijker dan de vrucht, maar voor mij breekt het moment van het grootste genot pas aan op het moment dat ik in juni een sappige kers in mijn mond kan stoppen. Ook een wedstrijd in het vér-spugen van kersenpitten, samen met andere kerseneters, is een memorabele mijlpaal in het jaar, die het begin van de zomer markeert. Wat een verbetering zou het niet zijn als alle sierkersen werden gerooid en in de voortuintjes en langs wegen werden vervangen door meikersen, spekkersen, wijnkersen en krieken. Eerst in het voorjaar de bloesem, en dan twee maanden later ook nog een overvloedige oogst als smakelijke climax.

Maar voordat u naar de bijl of de motorzaag grijpt om uw Japanse kers om te hakken of te zagen om hem door een echte kers te vervangen, eerst nog even uw aandacht voor de nadelen van de kerselaar als tuinboom. Want nadelen zijn er, hoewel die soms ook voor de sierkers gelden. Om te beginnen wordt een kers nogal groot. Niet iedere tuin is groot genoeg om een volwassen kersenboom te huisvesten. Daarnaast zijn bijna alle kersen voor een goede vruchtzetting afhankelijk van kruisbestuiving. Dat houdt in dat u er met één boom niet bent; u moet er minstens twee planten om van een goede oogst verzekerd te zijn. Er bestaan overigens uitzonderingen op deze regel: als u een meikers plant, hebt u aan één boom genoeg en ook het Canadese ras ‘Stella’ heeft geen partner nodig om vrucht te dragen. En natuurlijk is het altijd mogelijk om een pact met uw buren te sluiten waarbij u ieder een kersenboom voor uw rekening neemt. Verre buren zijn ook buren, in dit geval, want de bijen die voor de bevruchting zorgen kunnen een afstand van vijfhonderd meter met gemak overbruggen.

Maar zelfs als u van vruchtzetting bent verzekerd, dan nog is het niet gegarandeerd dat u één kers zult proeven. U bent namelijk niet de enige die graag kersen eet; u deelt uw liefde met de spreeuwen. Als een bijbelse plaag kunnen spreeuwen in een kersenboom neerstrijken, met honderden tegelijk, en in een oogwenk zijn alle kersen verdwenen en rest nog slechts een tapijt van pitten onder de boom. Iedereen die ooit een kersenboom heeft bezeten kent die afschuwelijke dag, zo omstreeks half juni, waarop je machteloos handenwringend moet toezien hoe een krijsende zwarte horde de kersenboom in een uur tijds onttakelt, steevast bij het krieken van de dag, om half vijf in de ochtend, zodat je slechts machteloos in pyjama vanuit het slaapkamerraam kunt toekijken. Vergeleken met de aanvallende spreeuwen zijn de meeuwen uit de griezelfilm The Birds van Hitchcock lachwekkend. Er zijn allerlei manieren om de spreeuwen uit een kersenboom te houden. U hoeft maar in een kersenbongerd te gaan kijken om ideeën op te doen. Rammelende conservenblikken die via een ingenieus spinnenweb van touwen vanuit het midden van de boomgaard bediend worden; oude mannen en kinderen die met grote houten ratels rondlopen; zwarte vaandels die geknipt zijn uit landbouwfolie en met veel lawaai in de wind wapperen.En grote gaskanonnen die iedere minuut een knal geven en mensen in de wijde omtrek uit de slaap houden. Particulieren bedenken weer andere afschrikkingstactieken; zo ken ik iemand die zakken vol rotte vis in zijn kersenboom hing – de stank zou de spreeuwen afschrikken, zo bezwoer hij mij. Een boer in mijn kennissenkring nam zijn kat, stopte die in een oude papegaaienkooi, en hees het dier naar boven, zonder veel succes overigens. Toen zijn experiment met de kat mislukt was, sliep hij met zijn jachtgeweer onder de kersenboom. Totdat een zware onweersbui hem weer naar binnen dreef. Zelf heb ik geëxperimenteerd met een vlieger in de vorm van een roofvogel. Als u spreeuwen wilt horen schateren van het lachen, dan moet u zo’n vlieger kopen.

In theorie is het mogelijk om een net over de kersenboom te spannen, maar omdat een kers zo groot wordt is dat in de praktijk geen optie. Maar er is hoop: in België: op het Station des cultures fruitières et maraichères te Gembloux zijn zwakgroeiende onderstammen voor de kers ontwikkeld. Bomen die op deze onderstammen zijn geënt blijven laag, waardoor het mogelijk wordt om kersen onder netten of in fruitkooien te telen. Daar heeft de spreeuw geen antwoord op.

Kersen vallen in drie groepen uiteen: de krieken (Prunus avium), de walen (Prunus cerasus) en de rojalen (kruisingen van de twee voorgaande soorten). De rojalen zijn altijd licht- tot donkerrood, zacht van vruchtvlees en aangenaam zoetzuur van smaak. Er bestaan bijna tweeduizend verschillende cultivars van kersen. En omdat met één boom de gemiddelde tuin al vol is, is het zaak om niet lukraak de eerste de beste kers te planten die in het tuincentrum te krijgen is. Probeer eerst uit te vinden welke kers u het beste bevalt en ga daarna naar een gespecialiseerde fruitkweker. Is uw favoriet niet voorhanden, laat u dan geen ander ras aanpraten, maar zoek verder bij andere kwekers. De keuze van de juiste kers is minstens zo belangrijk als de keuze van de juiste partner. Of van de juiste wijn, en het is een goed idee om, alvorens een kersenboom te planten, eerst eens wat proefnotities te maken. Net als bij wijn is de balans tussen zuur en zoet bij de kers van groot belang. Kersen die alleen maar zoet zijn gaan, net als te zoete wijn, snel vervelen. De structuur van het vruchtvlees is een kwestie van smaak; de een houdt van zacht en sappig, de ander van droog en knapperig. Kenners zijn het erover eens dat de rojalen, met hun perfecte balans tussen zoet en zuur, de lekkerste kersen zijn. Proefnotities zouden er als volgt uit kunnen zien:

‘Abesse de Mouland’: Kriek. Rijptijd laat, eind juli. Vrucht middelmatig groot en hartvormig. Steel lang. Kleur glimmend donkerrood, bijna zwart. Steen groot. Vruchtvlees hard, zoet en zeer donker van kleur.

‘Boskoopse Meikers’: Rojaal. Rijptijd begin juli. Vrucht glanzend, klein en rond. Steel matig lang. Kleur donkerrood. Vruchtvlees zacht, rood en sappig en aangenaam zuur van smaak. Iets zuurder dan de Meikers. Steen matig groot.

‘Bruine Waalse’: Waal. Rijptijd laat, eind juli. Vrucht matig groot en onregelmatig van vorm. Steel kort. Kleur rood tot roodbruin. Vruchtvlees rood van kleur, wrang en zuur van smaak. Steen matig groot.

Ga proeven in de boomgaard en niet in de supermarkt; daar wordt vaak ‘Burlat’ aangevoerd, een keiharde kers waarmee je een spreeuw kunt doodgooien, maar die wat smaak betreft te wensen over laat. Mijn eigen favoriete kersen zijn ‘Meikers’, ‘Early Rivers’ en ‘Inspecteur Löhnis’, maar ik verwacht absoluut niet dat u mijn voorkeur deelt. Ik verwacht maar één ding: dat u bij de aanschaf van uw kersenboom een weloverwogen keuze maakt. Want het planten van een vruchtboom raakt de essentie van ons bestaan. En welk kersenras u ook kiest – niets smaakt beter dan kersen van eigen boom.

De viburnum van de missionaris

Lijsterbessen zijn prachtige bomen als de takken doorbuigen onder het gewicht van grote trossen rode of oranje bessen. Maar de vreugde duurt kort. Ze heten niet voor niets lijsterbessen; zodra de bessen goed en wel beginnen te kleuren, beginnen de lijsters te eten. Al lang voor de herfst is de lijsterbes van zijn bessen ontdaan. Hulstbessen blijven langer aan de struik, vooral in verstedelijkte gebieden van het land, waar katten in de tuinen patrouilleren en bessenetende vogels op hun hoede zijn. Op het platteland wordt een hulstboom steevast een paar weken voor Kerstmis van zijn bessen ontdaan, net als je op het idee komt om eens wat hulsttakken te gaan snijden om er het huis met de feestdagen mee op te sieren. De takken zijn er nog wel, maar de bessen zijn in één nacht verdwenen.

Eén van de weinige heesters die zijn bessen tot ver in het nieuwe jaar draagt is de Gelderse roos, Viburnum opulus, en als je met je neus bij die bessen in de buurt komt dan weet je waarom: ze stinken. De geur houdt het midden tussen zweetsokken en ranzige boter en kennelijk worden zelfs hongerige vogels door dit aroma afgeschrikt. Behalve dan de pestvogel; als in een strenge winter de exotisch uitziende pestvogels uit Siberië arriveren, dan zijn de stinkbessen snel op. Een Gelderse roos die je veel in tuinen ziet aangeplant is de Sneeuwballenstruik, Viburnum opulus ‘Roseum’. Een bevreemdende naam voor deze struik, want ‘Roseum’ suggereert roze bloemen terwijl de kogelronde bloemen toch echt hagelwit zijn. Deze Viburnum is steriel en draagt daardoor geen bessen. Al op bloemschilderijen uit de zeventiende eeuw komt de sneeuwballenstruik voor, maar tegenwoordig wordt hij door velen wat oubollig gevonden. Sinds de zeventiende eeuw is het assortiment van verkrijgbare Viburnums misschien wel verhonderdvoudigd; keuze te over dus, en in meer dan driekwart van alle tuinen staat dan ook wel ergens een Viburnum. Dikwijls zijn dit spectaculair bloeiende heesters, maar veel soorten dragen saaie, zwarte bessen. Als ik zou moeten kiezen, dan zou ik een soort kiezen met decoratief, groenblijvend blad, aardige bloemen en opvallende bessen. Hoe ruimer de keuze, hoe meer noten je op je zang kunt hebben.

Zo’n struik die het hele jaar een glansrol in de tuin speelt is Viburnum davidii, een kleine heester uit China die in de breedte groeit in plaats van in de hoogte, en zelden meer dan een meter boven het maaiveld uitsteekt. Door zijn geringe hoogte kan deze Viburnum als randplant worden toegepast. Viburnum davidii heeft donkergroen blad met diepliggende nerven, dat je de hele winter lang feestelijk tegemoet glimt. De struik bloeit in het voorjaar met witte bloemschermen – niet onaardig, maar zeker niet spectaculair. Het hoogtepunt breekt in het najaar aan, als de bessen beginnen te kleuren. Die zitten aan knalrode steeltjes en zijn staalblauw – een zo ongebruikelijke kleur dat geen vogel op het idee komt om ervan te snoepen, waardoor de bessen tot ver in het volgende voorjaar aan de struik blijven. Viburnum davidii draagt alleen bessen aan vrouwelijke struiken, maar één man is voldoende om een heel harem te bevruchten.

In het wild groeit Viburnum davidii in het grensgebied van China en Tibet. De struik is genoemd naar Père Armand David, een beroemde Franse missionaris die weinig Chinezen heeft bekeerd, maar des te meer nieuwe planten- en dierensoorten heeft ontdekt. Het seminarie waar hij in 1869 woonde, en van waaruit hij het evangelie predikte en de natuur doorvorste, bestaat nog steeds. Het staat in Baoxing, in de provincie Sichuan, en reizigers worden er gastvrij onthaald. Misschien een aardig doel voor de avontuurlijke reizen die tegenwoordig zo in de mode zijn? De natuur in de omgeving is schitterend en er worden in het gebied nog altijd nieuwe plantensoorten ontdekt. Zorg voor een comfortabel zadel, want het voormalige seminarie is alleen per muilezel bereikbaar.

Alternatieve kuipplant

De nadelen van kuipplanten zijn bekend: niet iedereen beschikt over een oranjerie en velen stallen hun planten ’s winters dan ook noodgedwongen in de huiskamer, de gang, de badkamer of de keuken. Nu is dat best gezellig, een oleander in de keuken, maar van oktober tot half mei is een hele tijd. Vooral als de ovendeur niet meer open kan. En oleanders worden groot. Wie er wel eens één opgekweekt heeft van een klein stekje tot een volwassen plant, die weet dat je al na twee jaar een steekwagen nodig hebt om het ding te verplaatsen. Heb je een oranjerie, dan is er geen vuiltje aan de lucht, maar in alle andere gevallen is een kuipplant ’s winters een blok aan het been.

Wat mij betreft: na jaren van slepen en sjouwen ben ik tot de conclusie gekomen dat er twee oplossingen voor het kuipplantenprobleem bestaan. Ten eerste kun je bakken en potten vullen met eenjarigen; die kun je aan het einde van het jaar met een rein geweten laten bevriezen om ze vervolgens met een sierlijke boog in de biobak te gooien. Als tweede mogelijkheid kun je kiezen voor planten die zo winterhard zijn dat ze zelfs de strengste winter buiten in een pot kunnen doorstaan. Een voorbeeld van zo’n plant die niet stuk te krijgen is en die het bovendien goed doet in een pot, is de hosta. De hosta, een bladplant met een mooie symmetrische vorm, doet het goed in een pot – mits hij voldoende mest en water krijgt, maar dat is een levensvoorwaarde voor alle potplanten. Zelfs zonder mest en water houdt de hosta het verrassend lang vol – de vlezige wortels bevatten nogal wat reservevoedsel – maar bij ernstige verwaarlozing wordt het blad bruin en de sierwaarde nihil. Nu wil ook de meest toegewijde kuipplantenverzorger wel eens een weekend van huis en daartoe kan hij een schotel met water onder de pot met hosta plaatsen – met zo’n voorraadje kan de plant gemakkelijk een paar dagen toe. Er bestaan nogal wat variëteiten van de hosta met blauw blad. In dat geval heeft een schotel nog een bijkomend voordeel, want over het algemeen houden blauwbladige planten er niet van om regelmatig begoten of besproeid te worden. Door vaak water boven op een blauwbladige hosta te gieten of te spuiten, beschadig je de waslaag die als een blauw waas over het blad ligt, zodat je een groenbladige hosta overhoudt. Watergeven op de schotel houdt het blad blauw. Bijna alle hosta’s zijn geschikt voor potcultuur, maar ik kan ze in dit kader niet allemaal bespreken. Mijn favoriet is Hosta lancifolia, een soort met smal, glimmend, donkergroen blad en – zeldzaam bij hosta’s – mooie donkerpaarse bloemen. Veel soorten hosta’s hebben bloemen met een kleur van vuile sokken, of afwaswater, maar Hosta lancifolia is een uitzondering. Kies een ruime pot, want hoewel Hosta lancifolia tot de kleinere soorten hoort, is het geen dwerg. Een pot ter grootte van een emmer is een mooie maat. Kies ook geen al te dure pot, want hoewel de hosta een strenge winter met gemak zal overleven, geldt dat niet voor een aardewerken pot.

Maretak

Schrijven over tuinen is leuk in het jaargetijde dat alles groeit en bloeit, maar in het holst van de winter zijn voor de groenschrijver de onderwerpen dun gezaaid. Want over kerstrozen, kerststerren en kerstbomen kun je één keer schrijven, maar niet ieder jaar. Ook de mistletoe komt in de media altijd tegen de kerstdagen ter sprake, maar erg oppervlakkig; en toch valt er wel iets meer over te zeggen dan dat een boven de voordeur gehangen tak van deze plant vieze oude mannen het recht geeft om mooie jonge vrouwen vol op de mond te kussen.

Om te beginnen is het mij een doorn in het oog dat we in grote meerderheid de naam mistletoe gebruiken, terwijl de plant maar liefst drie sprekende Nederlandse namen heeft: mistel, maretak en vogellijm. Ik ben geen taalpurist, maar ik vind maretak wel een prachtig woord, dat bovendien met betekenis beladen is: een mare is een tijding, en meestal geen goede; zo is het woord nachtmerrie afgeleid van nachtmare – een tijding die ons ’s nachts door boze geesten wordt ingeblazen. En daarom werd de maretak vroeger ook boven de voordeur gehangen – niet om elkaar in halfbeschonken toestand om de hals te vallen zoals de Engelsen lijken te denken, maar om de boze geesten met hun slechte nieuws buiten te sluiten. Volgens de overlevering werd de maretak door de Kelten, en ook door de Germanen, met een gouden sikkel uit een eik gesneden, maar het merkwaardige feit doet zich voor dat de maretak dikwijls op vruchtbomen, populieren en acacia’s groeit, en slechts zelden op eiken. Tenminste – dat geldt voor onze inheemse maretak, want in Zuid-Europa komt een bladverliezende maretak voor die op eiken groeit. En ten tijde van de Kelten – grofweg de laatste vijftig eeuwen voor Christus – was het klimaat warmer dan nu. Het kan best dat die bladverliezende maretak toen in heel Europa voorkwam.

Ook de naam vogellijm is gemakkelijk te verklaren: uit de witte bessen van de plant werd de lijm gemaakt waarmee de sijsjeslijmers vroeger hun beroep uitoefenden. Maar ook bij de verspreiding van de vogellijm spelen die bessen een rol; midden in de winter, in januari en februari, zijn de bessen van de vogellijm rijp. Dan worden ze gegeten door vogels, altijd door de grote lijster, maar in strenge winters ook door kramsvogels en koperwieken die dan in enorme aantallen vanuit Scandinavië en Siberië naar het relatief warme zuiden trekken. Het eten van de kleverige bessen gaat vlot, maar het kwijtraken van de zaden, die het maagdarmkanaal van de vogel ongeschonden passeren, levert problemen op. De zaden blijven plakken aan het bevederde achterwerk van de vogels en het kost hun de grootste moeite om hun gat weer af te vegen. Tijdens dat karwei smeren ze de zaden aan een boomtak. De grote lijster kiest een hoge boom, zoals de populier; de koperwiek en de kramsvogel verkiezen de lagere appel- of perenboom. In vroegere, preutse tijden vertelde de schoolmeester dat de zaden aan de snavel van de vogel bleven plakken, maar die theorie is nu verlaten.

Nadat de vogel de zaden van de vogellijm aan een tak is kwijtgeraakt ontwikkelt zich na een paar maanden een minuscuul kiemplantje dat zich met zijn wortel in de bast van de gastboom boort. Pas na een jaar is die wortel in het spinthout gearriveerd, en nu kan de maretak de sapstroom van zijn gastheer aftappen. De maretak is dus een parasiet, maar omdat hij groen blad heeft waarmee hij voor zijn eigen fotosynthese zorgt, wordt hij vergoelijkend ‘halfparasiet’ genoemd. Omdat de maretak meestal op vruchtbomen en populieren parasiteert, heeft men lang gedacht dat de plant die bomen verkiest boven andere. Maar de plant kiest niets; het zijn de lijsterachtigen die het liefst in die bomen zitten.

Het is zonde om zo’n interessante plant na de feestdagen weg te gooien. Haal de bessen van de plant en speel voor vogel. Plak ze aan de takken van lijsterbessen, sierkersen, sierappels, en allerlei andere tuinbomen. Kies een groef of een holte, zodat ze in een stortbui niet wegspoelen. Met een beetje geluk heeft u na een paar jaar uw eigen mistletoe, of liever: maretak, mistel of vogellijm.

Onder de kerstboom

Vroeger had je weinig keus; je kocht een kerstboom met een houten kruis eronder, liet die tot oudejaarsavond in de kamer staan en stak hem dan om twaalf uur ’s nachts op de stoep voor het huis in brand. Roomsen wachtten tot na Driekoningen. En je zoog tot in maart naalden uit het tapijt. Vervolgens kregen we de kerstboom-met-kluit. Die viel minder snel uit, en bovendien kon je hem na gebruik in de tuin planten, waar hij dan tot in lengte van dagen lelijk stond te zijn. Want als er één wanstaltige conifeer is voor in de tuin, dan is het wel de kerstboom, alias fijnspar, alias Picea abies. Ik zie nog liever een droogmolen. De laatste paar jaar hebben we getuige kunnen zijn van de opmars van de buitenboom – buitengewoon praktisch, want je hoeft nooit meer kaarsvet uit de vloerbedekking te verwijderen, maar een tikkeltje ordinair en beter passend bij een horecagelegenheid dan bij een gezellig woonhuis. Een kerstboom hoort in de kamer, want ‘De herdertjes lagen bij nachte’ zing je niet in de tuin. De allerlaatste trend is differentiatie in boomkeuze: naast de vertrouwde fijnspar kunnen we nu kiezen uit Picea omorika (de Servische spar), Picea orientalis (de Kaukasische spar), Picea pungens, Abies grandis, Abies nordmanniana en Abies arnoldiana. Maar dit is geen botanisch traktaat, dus terug naar de praktijk. Wie gewoon een wegwerpkerstboom wil, om slingers en ballen in te hangen, kieze de goedkoopste. Dat is de klassieke kerstboom, met houten kruis. ‘Met kluit’ valt minder snel uit dan zonder, maar controleer bij aankoop wel of die kluit zijn naam eer aandoet en niet bestaat uit een jute zak met losse aarde die om anderhalve beschadigde wortel is gebonden. Een goede kluit is stevig en veerkrachtig. Vergeet ook niet om de kluit vochtig te houden, als de boom eenmaal is geïnstalleerd. Wie zijn boom-met-kluit niet maandenlang laat staan, kan hem na de feestdagen in de tuin planten. Maar bedenk dat alle kerstbomen koekoeksjongen zijn, potentiële woudreuzen waaronder na verloop van tijd niets meer wil groeien en die de pui van uw doorzonwoning verduisteren. Het eerste jaar na het planten valt het nog mee, maar daarna is de groei niet te stuiten. Plant de gebruikte kerstboom in ieder geval niet naast de voordeur, maar zover mogelijk achter in de tuin. De mooiste kerstbomen voor de tuin zijn Picea omorika, met dramatisch afhangende takken, als in een tekenfilm van Walt Disney, en Abies grandis, met glimmend donkergroene naalden en een mooie gelaagde opbouw, als bij een bruidstaart. Houd een boom die naderhand de tuin in moet niet langer dan twee weken in huis. Mocht de grond bevroren zijn op het moment van planten, bewaar de kerstboom dan buiten tot het gaat dooien en bescherm de kluit tegen vorst. Kiest u voor een jaarlijks op te tuigen, permanente buitenboom, koop dan helemaal geen kerstboom, maar haal een langzaam groeiende conifeer bij een kweker of tuincentrum. Picea glauca ‘Conica’ is een vertederend conifeertje met de vorm van een kaboutermuts, dat pas na jaren een hoogte van twee meter bereikt. Zelfs geschikt voor een ruim balkon. Plant nooit de gewone kerstboom in uw tuin, die heeft na verloop van tijd meer bruine dan groene takken. Het kan geen toeval zijn dat de klassieke kerstboom van alle soorten het beste brandt.