Van Romke van de Ka zijn verschenen:

Tuinieren gaat niet over rozen (1996)

De getemde windernis (2000)

Geluk is een grasveld (2004)

Romke van de Kaa

Buiten de perken

Uitgeverij Contact

Amsterdam / Antwerpen

Eerste druk 1994

© 1994, 2008 Romke van de Kaa

Omslagontwerp Femke Tomberg

Foto auteur Ronald Hoeben

ISBN e-book 978 90 254 3313 0

NUR 424

www.uitgeverijcontact.nl

Voorwoord

‘Alweer een boek over planten,’ hoor ik u al roepen, ‘zijn er daar nog niet genoeg van?’ Die vraag heb ik mijzelf ook gesteld, want de afgelopen jaren zijn er zoveel boeken over planten en tuinen verschenen dat menige koffietafel er al onder bezweken is. Grofweg kun je die tuinboeken in twee groepen verdelen. Om te beginnen is er de veredelde catalogus, meestal bestaande uit grote foto’s en kleine onderschriften en – afhankelijk van de dikte – Twee-, Drie- of Vierduizend Tuinplanten In Kleur genaamd. Deze boeken geven veel informatie, maar scheppen een scheef beeld, omdat alleen de positieve kanten van een plant worden belicht. Riddersporen staan fier overeind, alsof de gedachte aan omwaaien zelfs nooit bij ze is opgekomen en in de rozen valt geen luis te bekennen. ‘Koop deze planten,’ had het onderschrift net zo goed kunnen luiden, ‘en plant er liefst dertig per vierkante meter.’ Daarnaast is er het genre waarin een bepaalde categorie van tuinen met plaatjes wordt verlucht. De titel luidt meestal Artsentuinen in Nederland, Pastorietuinen in Zuid-Limburg, of iets dergelijks. Ook hier wordt, door middel van schitterende foto’s, een rooskleurig beeld geschapen. Want nergens tussen de struiken loert winde of zevenblad om het pastorale beeld te verstoren. Zo’n border zou ik ook wel willen, denkt de lezer en hij verzinkt in zoete dromen, intussen vergetend dat in zijn eigen tuin de brandnetels zo hoog staan dat de schoffel er met gemak tegenaan blijft leunen.

Dit boek is anders. Geen droomtuinen en sprookjesplanten, want ik weet uit ervaring dat tuinieren een zaak is van vallen en opstaan, van gebroken nagels en vuile handen en van tegenslagen, waarna de triomf des te zoeter smaakt. Van slakken en luis, die van ons droomparadijs een nachtmerrie kunnen maken. Maar ook van momenten waarop je vermoeid maar innig tevreden in je tuinstoel achteroverleunt, terwijl hoog in de lucht de leeuweriken kwinkeleren en je vol verbazing denkt: Al dat moois heb ik gemaakt. Die ervaringen wil ik graag met u delen.

Het eerste hoofdstuk behandelt in kort bestek de aanleg van de tuin en de factoren die daarbij een rol spelen, zoals zon en schaduw, en droge of vochtige grond. Het belangrijkste is de factor tijd, en daarmee bedoel ik de tijd die u bereid bent aan de tuin te besteden. De tuin moet geen dwangbuis zijn, dus wie een drukke baan heeft en maar een uurtje per week aan tuinonderhoud kan besteden, moet zijn tuin daarop afstemmen. Als werken in de tuin een voortdurende race tegen achterstallig onderhoud wordt, dan is de lol er snel af.

In het tweede hoofdstuk komen de verschillende categorieën planten aan de orde waaruit een tuin is opgebouwd: rozen, bollen, bomen, een- en tweejarigen, struiken en klimplanten. Hoe meer variatie, hoe boeiender de tuin. Ook het karakter van al die verschillende planten komt aan de orde; zo heb je stevige planten en omvallers, kruipers, leuners en steuners. Planten zijn net mensen, wat dat betreft.

Het derde hoofdstuk bestaat uit een serie portretten van plantengeslachten die mij na aan het hart liggen. Dat kunnen bekende tuinplanten zijn, zoals campanula’s, phloxen en riddersporen, of minder bekende, zoals wrangwortel en wolfsmelk. De portrettengalerij is allerminst compleet, want gebaseerd op mijn persoonlijke smaak en deskundigheid. Als klimplanten meer aandacht krijgen dan veronica’s, dan is dat omdat ik klimplanten leuker vind.

Hoofdstuk vier behandelt ernstige zaken, zoals zaaien en stekken, snoeien en de juiste planttijd. Taaie kost – maar het is een kort hoofdstuk. In hoofdstuk vijf ten slotte, gaat het over uiteenlopende zaken als kleur en geur, snijbloemen en dubbelbloemigheid. Ook komen de bloemenweide, de rotstuin en de kindertuin aan bod. En een groep planten die ik misschien wel het leukste vind van allemaal: vlinderplanten. Want dan is de tuin op zijn mooist – wanneer het krioelt van de hommels, bijen en vlinders.

Twee woorden die u in de tekst voortdurend zult tegenkomen zijn variëteit en cultivar. Ik gebruik die termen door elkaar. Botanisch gezien is dat niet correct. Een variëteit is een afwijking van een wilde soort en een cultivar is een cultuurvariëteit, een afwijking die bij het kweken van een plant is ontstaan. In de tuin is dat onderscheid echter niet van belang. En ik ben tuinman; geen botanicus.

1

ALGEMENE BESCHOUWINGEN

Achter de haag

Laten we beginnen met de haag. Veel mensen zien hun tuin graag omheind, want in onze cultuur speelt de behoefte aan privacy een grote rol. De omheining kan bestaan uit een muur (= schreeuwend duur), een schutting of een haag. Helaas helpt geen van drieën tegen de geur van verbrand vlees, die er ’s zomers vaak voor zorgt dat de tuin alleen met een gasmasker op te betreden valt. Maar dat terzijde. Wie het geld ervoor overheeft, kan een muur bouwen. Dat heeft grote voordelen, want met een muur krijg je er een groot stuk verticale tuinruimte bij. Vooral een muur op het zuiden opent allerlei perspectieven op het telen van druiven, vijgen en ander uitheems fruit. Denk wel aan een goede fundering. Pas ook op met het ommuren van kleine tuinen, die al gauw op de luchtplaats van Alcatraz kunnen gaan lijken. Het alternatief voor de gewone man is de schutting, die, geschilderd in een neutrale kleur, beslist niet lelijk hoeft te zijn. Maak hem wel stevig, zodat hij niet na zijn eerste lustrum onder de blauweregen bezwijkt. Wie door groen omsloten wil zijn, zal kiezen voor een haag. Als u een haag gaat planten, bedenk dan dat hij ruimte inneemt, zodat u uw tuin verkleint. Zelfs de smalste haag wordt al gauw een meter breed. Ook moet een haag van tijd tot tijd worden geknipt. De ligusterhaag moet liefst vier- tot zesmaal per jaar worden geschoren om niet tot groteske vormen uit te dijen. Weliswaar heeft de opkomst van de elektrische heggenschaar een flinke arbeidstijdverkorting teweeggebracht, maar toch blijft het knippen van hagen voor de meesten tot de vervelendste routinewerkzaamheden behoren. Natuurlijk zijn er goede redenen voor de overweldigende populariteit van de liguster: de struik is goed winterhard, groeit als kool (vandaar het vele knippen) en is weinig kieskeurig wat grondsoort betreft.

Snelle groei is vaak het belangrijkste argument waardoor de keuze van een haag wordt bepaald. We willen allemaal zo snel mogelijk ‘dicht zitten’. Maar bedenk wel dat die snelle groei van voordeel tot nadeel wordt wanneer de haag zijn uiteindelijke hoogte heeft bereikt. Hij reageert niet op het commando ‘Stop’. Een haag die wat minder snel groeit, is later veel gemakkelijker bij te houden.

Een beukenhaag vergt weinig onderhoud. Geen razendsnelle groeier, de beuk, hoewel je bij goede bemesting toch wel op een halve meter per jaar mag rekenen. (Vaak wordt vergeten dat hagen, net als alle andere planten in de tuin, mest en water nodig hebben. Bij haagbomen, die vlak naast elkaar geplant worden, ontstaat er een moordende concurrentie, die een goede verzorging juist extra belangrijk maakt.) De beuk hoeft maar eens per jaar geknipt te worden, zo tegen het einde van de zomer. Beukenhagen houden ’s winters hun blad vast, wat door velen als een voordeel wordt gezien, hoewel ik ook mensen ken die van al dat dorre bruin nogal melancholiek gestemd raken. Het enige nadeel van de beukenhaag is dat het blad uiteindelijk loslaat op het moment dat we er niet op zitten te wachten: net nadat je in het voorjaar de hele tuin hebt opgeruimd.

De beuk wordt nogal eens verward met de haagbeuk, die, zoals de naam al doet vermoeden, ook geschikt is voor hagen, maar tot een heel andere familie behoort – die der berken. De haagbeuk groeit wat sneller dan de gewone beuk en vormt een even ondoordringbare haag. In mijn ogen heeft de haagbeuk net iets minder klasse dan de beuk, maar hij kan een goed alternatief zijn op al te natte grond, waar de beuk niet dol op is. Zowel de beuk als de haagbeuk hebben een roodbladige variëteit, die men geraffineerd kan gebruiken om een egaal groen vlak op toevallige wijze te onderbreken. Ook kunnen zij op een artistieke manier worden gemengd met taxus en/of hulst, waardoor een heg ontstaat die ’s winters veel weg heeft van een Perzisch tapijt. Trouwens – indien ik u er nog niet van overtuigd heb dat u uw ligusterhaag onmiddellijk moet rooien –, ook die kan opgevrolijkt worden door er een paar andersgekleurde heesters in te laten verdwalen.

Op droge zandgrond zou men een haag kunnen planten van Cornus mas, de gele kornoelje, een heester die zich willig naar de snoeischaar schikt en die vroeg in het voorjaar overdekt is met frisgele bloemen. Een romantisch effect bereikt u wanneer u tussen de kornoeljestruiken egelantieren en kamperfoelie plant, die zonder bezwaar tegelijk met de haag kunnen worden geknipt. Ook hagen van meidoorn en veldesdoorn kunnen op deze manier worden opgefleurd. Uw haag zou zelfs uit louter rozen kunnen bestaan; vooral de grotere struikrozen, zoals ‘Penelope’ en ‘Buff Beauty’ zijn hiervoor geschikt. Bedenk wel dat wieden onder rozen geen pretje is en begin vooral met onkruidvrije grond.

Natuurlijk zijn er ook andere dan esthetische redenen waarom men een haag zou willen planten. Wie, om maar eens iets te noemen, knarsetandend moet toezien hoe zijn tuin bevuild wordt door de huisdieren van zijn buren, zal het worst wezen hoe de haag eruitziet, zolang hij maar een ondoordringbare barricade vormt. De scherpgedoornde Berberis stenophylla slaagt er over het algemeen wel in om dieren uit de tuin te weren, zij het dan dat een berberishaag – vooral binnen de bebouwde kom – ook fungeert als vangnet voor chipszakjes en ander klein vuil. Wie niet van berberis houdt, zou de botanische rozen Rosa nitida of Rosa rugosa kunnen proberen.

Degene die een haag vooral uit overwegingen van privacy plant, zal meestal kiezen voor een haag die ’s winters groen blijft. Ik vind dat saai, zo’n heg die er ’s zomers en ’s winters hetzelfde uitziet, maar ik kan mij zonder moeite in uw situatie inleven. Laat ik beginnen met twee waarschuwingen: neem nooit hulst; wie ooit naast een hulsthaag heeft moeten tuinieren, zal het met mij eens zijn dat het afgevallen hulstblad met zijn stekels door de meest solide tuinhandschoen heen prikt en alle tuinplezier vergalt. Wilt u met alle geweld toch hulst (Ilex), neem dan een stekelloze variëteit. Die bestaat. Ilex aquifolium. ‘Laurifolia’ en ‘J.C. van Tol’ hebben gaafrandig blad. Neem ook nooit de Leyland-cipres (Cupressocyparis leylandii). Die is geschikt als windkering rond een voetbalveld, maar niet voor een normale tuin. De zo geroemde sterke groei van de Leyland-cipres – het verkoopargument waarmee men probeert u deze conifeer aan te smeren – is namelijk niet te stuiten wanneer uw haag de gewenste grootte heeft bereikt. Als noodmaatregel wordt dan nog wel eens de top uit de cipres gezaagd, maar op den duur valt toch niet te voorkomen dat hij tot een ware woudreus uitgroeit. Voor een handelbare coniferenhaag kunt u beter een keuze maken uit de talloze variëteiten van de dwergcipres (Chamaecyparis lawsoniana). De kleur van de naalden is groen, blauwgroen of geelgroen. Gewoon groen geeft meestal de beste achtergrond voor de rest van de tuin. Mijn favoriet is ‘Green Hedger’ – voorjaarsachtig groen, zelfs op een druilerige decemberdag.

De klassieke haagconifeer is Taxus baccata. Al eeuwenlang beproefd en in orde bevonden. Taxus is niet goedkoop, maar maakt een gedistingeerde haag. Eenmaal knippen per jaar is genoeg. Zet er twee op een strekkende meter en geen drie of vier, wat de gretige verkoper u vaak zal aanraden. En koop niet per abuis Taxus media ‘Hicksii’, waarvan het sombere groen uw tuin op een rusthof zal doen lijken. Plant geen taxus op drassige grond; dat is weggegooid geld. Is de grond te nat voor taxus – en voor de meeste andere haagbomen – dan kunt u uw toevlucht nemen tot Metasequoia glyptostroboides, een bladverliezende conifeer die pas in 1941 in China ontdekt is. Op de naam moet u even goed oefenen, zodat u hem tijdens een tuinfeestje vlot van de tong kunt laten rollen. Metasequoia is een snelle groeier en tweemaal per jaar knippen is geen overbodige luxe. En nu ik het toch over bladverliezende coniferen heb, ook de gewone larix kan als haag worden aangeplant. Een mooi voorbeeld vindt u in Dedemsvaart, in de tuinen van Mien Ruys. De kleur van larix is onovertroffen: chartreuse in de lente en champagne in de herfst. Voor de zomer kan ik zo snel geen alcoholische vergelijking bedenken.

De laatste jaren wordt er nogal eens propaganda gemaakt voor de toepassing van bamboe als haag. Het kan, en het kan zelfs heel mooi zijn, wanneer de juiste soorten worden gebruikt. Het meest geschikt zijn Arundinaria nitida en Arundinaria murielae. Beide blijven ’s winters min of meer groen en worden twee tot drie meter hoog. Als het mooi weer is, wuift bamboe sierlijk in de zomerbries, maar na een regenbui worden de halmen zo zwaar dat ze metersver overhangen. Houd dus in ieder geval een paar meter ruimte tussen de bamboehaag en het pad naar de voordeur.

De mooiste haag die ik ooit gezien heb, was een klimophaag. Eenvoudig en goedkoop te maken door een hek van de gewenste hoogte met klimop te laten begroeien. Tegen de tijd dat het hek verroest of verrot is, is de klimop stevig genoeg om op eigen benen te staan. Snel gaat dat niet, maar wie geduld heeft zal ruim beloond worden. Wie geen geduld heeft plaatse een schutting, en morse carbolineum op zijn broek.

Woudreus in voortuin

Tenzij de dichter die schreef: ‘Ik heb een ceder in mijn tuin geplant’ over een tuin van abnormale afmetingen beschikte, had hij waarschijnlijk meer verstand van poëzie dan van tuinieren. Toch heeft zijn rampzalige voorbeeld op ruime schaal navolging gevonden; als je door een willekeurige buitenwijk loopt, kom je om de haverklap voorbeelden van ondoordachte cederplanterij tegen. Veel doorzonwoningen doen hun naam nauwelijks meer eer aan doordat een uit de kluiten gewassen ceder de pui verduistert. Wie geen landgoed bezit, kan zich beter tot het planten van wat minder fors groeiende bomen beperken.

Als u beslist een conifeer in de tuin wilt planten, dan is er keuze genoeg. Alle variëteiten van de jeneverbes (Juniperus) komen in aanmerking, en dat zijn er nogal wat. Je hebt ze met botergele, grasgroene of mijnenvegergrijze naalden en ook in de groeiwijze tref je voor elk wat wils: van kruipend tot zuilvormig. De vaak in heidetuinen als verticaal accent aangeplante Juniperus virginiana ‘Skyrocket’ groeit in potloodvorm en priemt fier de lucht in. Ik denk dat je dergelijke verticaal groeiende coniferen het best in groepjes kunt planten, om het eenzame-schildwacht-effect te voorkomen.

Ook die schattige kleine blauwspar die u in het tuincentrum zag staan, kan daar beter blijven, want ook die kan respectabele afmetingen bereiken. Wel geschikt is een andere spar, Abies koreana, een langzaam groeiende boom met korte glanzendgroene naalden. Zelfs wie niet van coniferen houdt, zal toch met verbazing kijken naar de violet-berijpte kegels die deze spar al op jeugdige leeftijd produceert. Meestal heb je een ladder nodig om sparrenkegels van nabij te bewonderen, maar hier zitten ze op ooghoogte. De violette kleur doet zo onwaarschijnlijk aan dat de neiging om te voelen of al dit moois wel echt is, nauwelijks te onderdrukken is. Niet te dicht bij de openbare weg planten dus. Veel coniferen hebben één groot bezwaar: eronder wil bijna niets groeien. Daarom is het in een kleine tuin, waar misschien maar voor een enkele boom ruimte is, toch het verstandigst om te kiezen voor een bladverliezende boom. Kies dan geen berk, want ook daaronder valt weinig te beginnen.

Hoe kleiner de tuin, hoe moeilijker de keuze. Het liefst hebben we een schaap met vijf poten: een boom die een mooie vorm heeft, die bloeit, die decoratieve vruchten draagt, die in schitterende herfstkleuren feestend ten onder gaat en die op slechte grond gedijt. Zo’n boom bestaat niet, maar het kan geen kwaad om te zoeken naar een exemplaar dat aan zo veel mogelijk van onze eisen voldoet. Als voorbeeld van een boom die maar kort plezier verschaft, noem ik de kronkelhazelaar, die er ’s winters heel decoratief uitziet maar er de rest van het jaar bij staat alsof hij door een afschuwelijke ziekte getroffen is. Of de sering, die je tijdens de bloei voor geen goud zou willen missen, maar die daarna een constante bron van verveling vormt.

Een niet te grote, sierlijke boom is Cercidiphyllum japonicum; in het voorjaar loopt hij uit met opvallend bruinrood blad, dat het hele seizoen door aantrekkelijk blijft. In de herfst neemt het blad kleuren aan die voor ieder individu anders lijken te zijn. Ik heb drie cercidiphyllums: één verkleurt er naar vlammend oranje, de tweede naar zachtgeel en de derde naar een mengsel van oranje en groen. Het blad van de cercidiphyllum is niervormig en lijkt op dat van de judasboom, Cercis siliquastrum. Met de judasboom is iets merkwaardigs aan de hand: in het voorjaar bloeit hij op het kale hout met kleine roze bloemen, die niet alleen aan de uiteinden van de takken, maar ook overal langs de stam verschijnen. Bizar is het woord. Wat niet wegneemt dat het een boom is die nooit verveelt. Meestal wordt een judasboom als leiboom tegen een muur geplant, maar in een beschutte tuin is een muur geen vereiste.

De Japanse esdoorn (Acer japonicum) is een kleine boom (of een grote struik) met veel karakter – hoe ouder, hoe meer persoonlijkheid. Meestal trek ik mijn wenkbrauwen op wanneer mensen mij vertellen dat zij hun bomen namen geven, maar in dit geval kan ik het mij voorstellen. Het is een boom die ook ’s winters nadrukkelijk aanwezig is door zijn grillige vorm. Acer japonicum ‘Dissectum’ heeft kantachtig fijnverdeeld blad. Beroemd om zijn herfstkleuren is de variëteit ‘Vitifolium’, maar ik kan niet zeggen dat me dat ooit is opgevallen. Alle esdoorns zijn mooi in het najaar. Een leuke esdoorn voor de tuin van modale grootte is Acer griseum, met een bescheiden schoonheid in lente en zomer, maar ’s winters spectaculair door zijn roodbruin afschilferende bast. Leuk voor mensen die gek zijn op peuteren, want het is o zo verleidelijk om de kaneelkleurige velletjes er nog wat verder af te rollen.

Bij wilgen denken de meesten aan kikkers en boerensloten. Toch zijn er veel wilgen die ook buiten de polder niet misstaan. Een van de mooiste wilgen, Salix exigua, houdt zelfs niet van vocht en doet het het beste op droge zandgrond. Het is een forse struik met lintvormig, zilvergrijs blad. Het voordeel van wilgen – vooral waar de ruimte beperkt is – is dat ze ongestraft kunnen worden teruggesnoeid zodra ze te groot worden. Bovendien is het door terugknippen verkregen jonge hout vaak het mooist van kleur, zoals de paarsblauw berijpte twijgen van Salix daphnoides of het oranje hout van Salix alba ‘Chermesina’. Plant deze twee eens naast elkaar en geniet op een zonnige februaridag.

Een van de leukste eigenschappen van de Magnolia is de belofte die hij inhoudt. Deze boom legt zijn bloemknoppen al in het najaar aan en verschaft daardoor veel voorpret. Geniet er maar van, want de echte pret wordt nogal eens door een late nachtvorst bedorven. Toch is een magnolia een goede keuze wanneer er in een tuin maar voor één boom ruimte is, want geen andere boom bloeit zo royaal en geeft zoveel cachet. De magnolia maakt van uw voortuintje een buitenplaats. Magnolia stellata wordt maar een paar meter hoog, terwijl Magnolia kobus uiteindelijk wel een meter of tien bereikt. De andere soorten zitten daartussenin.

Soms is een boom zo gewoon dat we de neiging hebben om te vergeten hoe mooi hij is. Ik denk bijvoorbeeld aan de krentenboom (Amelanchier laevis) die je vaak in het openbaar groen tegenkomt, maar zelden in particuliere tuinen. In Engeland ligt dat anders; daar ben ik vaak door een trotse tuineigenaar meegetroond om de krentenboom te bewonderen. Ik wil maar zeggen: gewoon kan ook mooi zijn. Wie zich door exclusiviteit laat leiden, maakt van zijn tuin maar al te snel een rariteitenkabinet.

Ongewenste schaduw

Niet iedereen bevindt zich in de comfortabele positie dat hij kan kiezen welke boom hij in zijn tuin plant. Vaak staat die boom er al en wie naar een nieuwe tuin verhuist, ziet zich nogal eens geconfronteerd met een formidabele beuk of kastanje. Die hak je niet om. Vooral de beuk is een egoïst, die blad en zijtakken zodanig weet te plaatsen dat alle regenwater langs de stam naar beneden wordt geleid, waardoor bij regen aan de voet van de boom een plas ontstaat die door hemzelf kan worden opgedronken. Ook is het onder een grote boom vaak zo donker dat andere planten er niet meer dan een kwijnend bestaan kunnen leiden. Experimenten hebben uitgewezen dat klaverzuring (Oxalis acetosella) de plant is die met de geringste hoeveelheid licht toe kan. Een soort gidsplantje dus, deze klaverzuring. Plant een polletje onder de boom en als de plant het niet doet, dan kunt u het wel schudden. Maar geen nood, want hoe lang zit blad nou helemaal aan een boom? Van mei tot november – welgeteld zes maanden. Als het ’s zomers onder een boom voor planten te donker is, zullen we ons moeten toeleggen op planten die groeien en bloeien voordat het blad aan de boom zit, of nadat het eraf gevallen is. Want die zijn er ook. Vroeg in het voorjaar bloeien de sneeuwklokjes, de scilla’s, de voorjaarshelmbloem en allerlei andere kleine bolgewassen. Raadpleeg uw bollencatalogus, of ga verder naar pagina 47. Daarna komen de bosanemonen en exoten als de bloedwortel (Sanguinaria canadensis).

In de herfst is de keuze minder groot, maar er zijn in ieder geval twee planten waar we niet alleen dan, maar ook de hele winter plezier van kunnen hebben: Cyclamen hederifolium, de tuincyclamen, en Arum italicum, de Italiaanse aronskelk. De tuincyclamen is een verbazingwekkende plant; de hele zomer zie je hem niet, totdat hij na de eerste najaarsregens plotseling tot leven komt. Eerst verschijnen de cyclaamroze bloemen (voor wie de kleur niet aanspreekt is er ook een witte variëteit) en daarna volgt het blad met zilverachtige patronen – alsof ze er met aluminiumverf op geschilderd zijn. Bij ieder individu is de bladtekening anders en je kunt kinderen uren zoet houden door een flink bedrag uit te loven voor twee identieke bladeren van verschillende planten. Een klavertje-vier is sneller gevonden. Arum italicum bloeit pas in het voorjaar, maar geeft niet te versmaden, knaloranje bessen in de herfst. Nadat die door de vogels zijn opgegeten, verschijnt het pijlvormige blad, dat bij de variëteit ‘Marmoratum’ crèmegeel dooraderd en gevlekt is. Dat blad blijft lang goed op water, en vormt een ideale entourage voor een bosje kerstrozen of een paar takken toverhazelaar.

Maar stel nu dat de klaverzuring wel in leven is gebleven, dan zouden we het ook met andere planten kunnen proberen, er rekening mee houdend dat de boom niet alleen licht maar ook regen tegenhoudt. Het zoeken is dus naar planten die in droge schaduw gedijen. Dat hoeft niet alleen de schaduw van een eeuwenoude beuk of kastanje te zijn, ook de berk en de Japanse sierkers zijn in dit opzicht berucht. Die laatste zou ik trouwens zonder scrupules omhakken, maar dat terzijde. Verscheidene varens kunnen met weinig water toe, zoals de beukvaren (Gymnocarpium dryopteris, syn. Currania dryopteris). De beukvaren wandelt door middel van uitlopers en vormt na verloop van tijd een aaneengesloten vlak. Plant er zeven op een vierkante meter en je hebt al snel een flink oppervlak bedekt. Hoog wordt de beukvaren niet; met zo’n dertig centimeter is het wel bekeken. Zo’n vlak is natuurlijk wat saai en we zouden het kunnen doorbreken door er af en toe een plant van Dryopteris borreri, verwant aan de mannetjesvaren, tussen te zetten. Deze wordt wel een meter hoog en is voorjaarsachtig groen. En buitengewoon droogtebestendig. Nog een kandidaat: Polystichum setiferum, de zachte schildvaren, uitgroeiend tot een brede, vijftig centimeter hoge trechter en ’s winters groen. Dat geldt trouwens ook voor de harde schildvaren, Polystichum aculeatum.

Maar u wilt liever bloemen? Dat dacht ik al. Euphorbia amygdaloides, de amandelwolfsmelk, bloeit in april en mei met grote, geelgroene bloemtrossen. Ook het blad, dat er ’s winters aan blijft zitten, is de moeite waard, vooral in de roodbladige variëteit ‘Rubra’. Misschien is Euphorbia amygdaloides var. robbiae, met glimmend groen blad, nog wel beter voor ons doel geschikt, want dit is nu echt een plant die welig tiert op plekken waar niets anders het wil doen. Zij geeft dezelfde groengele bloemen die je bij zoveel wolfsmelksoorten tegenkomt.

Het gebroken hartje (Dicentra spectabilis) ziet er sappig als een moerasplant uit, maar doet het onder de meest barre omstandigheden. Vooral de witbloeiende vorm, Dicentra spectabilis ‘Alba’, doet donkere hoeken oplichten. Het gebroken hart wordt ongeveer tachtig centimeter hoog, maar er zijn ook kleinere soorten: Dicentra formosa en Dicentra eximia, respectievelijk veertig en dertig centimeter hoog. Deze laatste twee soorten worden – ook door kwekers – nogal eens met elkaar verward, maar dat hindert niet echt, ze zijn even mooi. Geranium macrorrhizum zou ik niet in de eredivisie van de vaste planten plaatsen, maar het is een goede vuller van moeilijke hoeken. Het blad voelt klam aan en heeft een typische geur, die door sommigen als onprettig wordt ervaren. Dat hoeft geen probleem te zijn, want als je er met je vingers afblijft ruik je niets. Geranium macrorrhizum groeit als kool en vormt grote, rustgevende vlakken. Verkrijgbaar in paarsrood, wit of roze. De bloemen verschijnen in mei en juni. Geranium macrorrhizum blijft ’s winters niet groen, maar het blad blijft er wel lang aan, zodat de kale periode maar een paar maanden beslaat.

Een viool die niet kapot te krijgen is, is Viola labradorica, met lila bloempjes en paarsachtig blad. Een nietig plantje, dit viooltje, niet hoger dan een centimeter of tien, maar het gebrek aan lengte wordt gecompenseerd door groeikracht en gezonde brutaliteit. Het zou een plaag kunnen worden, als het niet zo gemakkelijk uit te trekken was. Het bloeit onregelmatig, maar bijna altijd. Zelfs nu ik dit schrijf, een week voor Kerstmis, is er hier en daar nog wel een bloeiend exemplaar te vinden.

Aangepaste tuin

Bijna iedereen geniet van een mooie tuin, maar niet iedereen heeft evenveel zin om erin te werken. Tuincentra hebben wel eens marktonderzoek gedaan naar tuinierlust. De precieze cijfers ben ik vergeten, maar het kwam erop neer dat minder dan de helft van de ondervraagden met plezier en bevrediging in de tuin werkte. Een grote groep deed het omdat het nu eenmaal moest en ongeveer twintig procent was zo eerlijk om te zeggen dat de hele tuin hun gestolen kon worden. Ik geef wel eens een tuinadvies en dan sta ik altijd weer versteld van het feit dat veel mensen er geen flauw benul van hebben hoe tijdrovend tuinieren kan zijn. Men wil graag borders, groentetuinen en kruidentuinen, klimrozen langs de muur en potten op het terras, zonder er meer dan een uurtje per week aan te willen besteden. Dat gaat niet, je moet er niet meer uit willen halen dan je erin stopt. Wie niet van tuinieren houdt, of wie er geen tijd voor heeft, zal zijn tuin moeten aanpassen. Dat kan gebeuren door de te bewerken ruimte zoveel mogelijk te verkleinen. Het minste werk vereist een tuin die voor een groot deel uit terrassen en vijvers bestaat. Dit is geen goedkope oplossing, maar het is er wel een die u bijna alle arbeid bespaart. Het werk bestaat voornamelijk uit het bijvullen van de vijver en het schoonvegen van het terras. Dat hoeft niet uit romantische ijsselsteentjes of stoere kasseien te bestaan, die zijn niet alleen onbetaalbaar, maar hebben door hun onregelmatige vorm ook nog het nadeel dat ze niet goed aansluiten, waardoor in de kieren al gauw onkruid verschijnt. En dat willen we nu juist vermijden. Ordinaire straat- of betonklinkers zijn al duur genoeg en zijn vrijwel naadloos te leggen. Vraag naar ‘tweede keus’ of ‘miskleur’. Hoe meer kleurverschil – binnen bepaalde grenzen – hoe levendiger uw bestrating zal aandoen. Gewassen grindtegels zijn over het algemeen een aanslag op het netvlies. Keer ze om – de achterkant oogt veel rustiger – en wissel ze af met banen klinkers. Laat hier en daar een plantgat open en vul dat niet met kruiptijm zodat het geheel alsnog op een parkeerplaats gaat lijken. Kies imposante planten met indrukwekkend blad. Of bomen en struiken. Is er dan nog te veel steen zichtbaar, probeer dan eens een klimplant in een uitsparing. Klimop en wilde wingerd zijn ook effectief op het platte vlak; hier en daar een fontein van bamboe erbovenuit en u heeft een bevredigend geheel.

Niets vereist minder werk en geeft meer plezier dan een vijver. Bij een vijver is het goed toeven wanneer de libellen over het water scheren en de kikkers rusten op een waterlelieblad. Vijvers vergen nauwelijks onderhoud. Eens per jaar schoonmaken en af en toe bijvullen is genoeg. De aanleg van de vijver vergt een sloot geld, maar het is een goede investering. Tegenwoordig worden vrijwel alle vijvers van folie gemaakt; dit is een gemakkelijk te verwerken en relatief goedkoop materiaal, maar het is ook tamelijk kwetsbaar, vooral wanneer het geconfronteerd wordt met kinderen die met behulp van een hark een voetbal uit het water proberen te vissen. Ook hoor ik de laatste tijd geruchten over de larve van de kroosvlinder, die zich door de folie heen zou eten; als u een flink aantal kleine ronde gaatjes ontdekt, alsof iemand een schot hagel heeft gelost, dan zou de kroosvlinder de boosdoener kunnen zijn. Zelf heb ik het ondier nog niet ontmoet, maar uit voorzorg vis ik elk kroosplantje conscientieus uit het water. Ik raad u aan hetzelfde te doen, want het repareren van een lekke folievijver is wel mogelijk, maar geen sinecure.

De niervormige plastic puddingvormen die bij tuincentra verkocht worden, zijn tegen de plaag bestand, maar door hun geringe diepte meer geschikt als kinderbad dan als echte vijver. Een vijver moet minstens zeventig centimeter diep zijn om ’s winters niet tot op de bodem te bevriezen. Bovendien, hoe ondieper de vijver, hoe meer last van algen. Maak de vijver zo groot mogelijk. Door de spiegelende werking van het water zal een flinke vijver een kleine tuin groter doen lijken. Bedenk dat er weinig waterplanten zijn die van schaduw houden en maak geen vijver onder een boom, tenzij u ervan houdt om somber in troebele diepten te staren. Houd de vorm simpel: rond of vierkant voldoet meestal beter dan een fantasievorm met allerlei grillige kronkels.

De waterplant die het meest tot de verbeelding spreekt is de waterlelie (Nymphaea), die in meer dan vijftig variëteiten te krijgen is. Koop een waterlelie die geschikt is voor de diepte van uw vijver. Bij te geringe waterdiepte zal het blad van de lelie niet op het water drijven, maar erbovenuit groeien, als handen boven het graf, en de bloemen aan het gezicht onttrekken. De keuze van de waterlelie is verder een kwestie van smaak. Lelijke variëteiten zijn er niet. Indien ik gedwongen werd om te kiezen, zou ik ‘Chromatella’ (lichtgeel; gemarmerd blad), of ‘Marliacea Rosea’ (lichtroze en hetzelfde levendig getekend blad) nemen. Maar wellicht gaat uw voorkeur uit naar maagdelijk wit of zalmroze. Pas op voor de lichtgele ‘Colonel A.J. Welch’ – mooi op het plaatje in de catalogus, maar in de vijver voornamelijk uitblinkend door zelden of nooit te bloeien. Koop de waterlelie bij een vakman en vraag hem naar de openingstijden van de bloem, een niet onbelangrijk gegeven waarop de meeste catalogi het jammerlijk laten afweten. Er bestaan namelijk variëteiten waarvan de bloemen pas om twaalf uur ’s middags opengaan en een paar uur later al weer dicht. ‘James Brydon’ (roze) onderscheidt zich wat dat betreft in gunstige zin, omdat de bloemen bij bewolkt weer en zelfs in niet te zware schaduw lang open blijven.

Plant niet al te veel waterlelies in een vijver. Er moet ook nog wat water te zien zijn. Wanneer een derde deel van het oppervlak met waterlelieblad bedekt is, is dat genoeg. Wees ook voorzichtig met het kiezen van oeverplanten. Je hebt er al snel genoeg en vooral wanneer de rand van de vijver met turf is afgewerkt, is het bijna onmogelijk om het teveel aan oeverplanten uit te trekken zonder dat de vijverrand meekomt. En mijd de goudvis – het varken onder de vissen, dat niets liever doet dan in de modder wroeten. Alle karperachtigen hebben die voorliefde voor wroeten, waardoor kristalhelder water al snel in troebele soep verandert. Kies liever een vis die muggelarven eet, zodat uw zomeravonden niet door irritant gezoem worden verstoord.

Halve zon, halve schaduw

Onlangs kreeg ik de vraag voorgelegd wat er nu eigenlijk met de term ‘halfschaduw’ wordt bedoeld. Eerlijk gezegd moet ik het antwoord schuldig blijven. Misschien ochtendzon, of wellicht juist avondzon, of anders het gefilterde zonlicht zoals dat door de kruin van een niet te zware boom valt. Of de schaduw van een huis, wanneer de zon ’s winters niet meer boven het dak uitkomt. Eigenlijk is ‘halfschaduw’ een zinloze uitdrukking, vooral handig voor kwekers die niet met de mond vol tanden willen staan. We kunnen die dooddoener beter afschaffen, want meer nog dan door zon of schaduw wordt het welzijn van planten door het vochtgehalte van de grond bepaald. Treed vooral het geschreven woord met een gezonde dosis wantrouwen tegemoet. De mededelingen van tuinboekschrijvers zijn maar al te vaak aan boeken van anderen en niet aan eigen ervaring ontleend. Plant de klimhortensia in de zon, haal de dakpan weg bij de voet van de clematis en snoei de rozen eens met de heggenschaar in plaats van op het derde oog van onderen. U zult zien dat de rozen, de clematis en de klimhortensia het net zo goed – of beter – doen dan wanneer u volgens de boeken te werk gaat. Strooi ook niet klakkeloos met kalk; geef liever mest en compost wanneer u de planten wilt vertroetelen. Schuif met planten; als de lelietjes-der-dalen in de schaduw maar matig bloeien, zet ze dan in de zon. U zult versteld staan. Gooi boekenwijsheid overboord en experimenteer. Regels voor tuinieren kennen zoveel uitzonderingen, dat we er ons het beste maar helemaal niets van aan kunnen trekken. De mooiste tuinen en de verrassendste plantencombinaties komen door experimenteren tot stand.

Brandend zand

Misschien wel de grootste fout die de beginner op tuingebied kan maken, is dat hij de grond probeert aan te passen aan de planten in plaats van andersom. In de hoop ooit prijswinnende riddersporen te kunnen kweken, mengt hij karrenvrachten tuinturf en stalmest door zijn dorre zand. Ook het omgekeerde komt voor: grote hoeveelheden zand worden door kleffe klei gemengd om de kauwgomstructuur te verbeteren. Ik tuinier aan de Veluwerand, waar van nature nogal wat grind in de grond zit. En steeds weer schiet ik in de lach wanneer ik mensen die de Randstad ontvlucht zijn en een woning hier in de buurt hebben gekocht, met een zeef in hun nieuwe tuin aan de gang zie om ieder steentje te verwijderen. Waarmee ik niet wil zeggen dat grondverbetering onzin is – integendeel, hoe meer humus hoe beter –, maar klei blijft klei en verbeterd zand blijft verbeterd zand. Klei kun je draineren en zand kun je irrigeren, maar van een duintop valt geen moeras te maken. Wat mij vaak opvalt, is dat veel mensen er geen flauw idee van hebben op wat voor grond ze nu eigenlijk tuinieren. Leg die vraag aan een echtpaar voor en je loopt grote kans twee totaal verschillende antwoorden te krijgen. Onwetendheid over de eigen grondsoort leidt tot mislukkingen en tot het bekende bij-mij-doet-niets-het-syndroom. Wie zich bewust is van de beperkingen van zijn grondsoort, zal niet snel ontevreden zijn. Zit u op klei, dan zit u goed – tenminste, uw planten, want klei is goed voor de meeste planten maar slecht voor de rug. Mogen zandhazen daar troost uit putten.

Dor zand is een probleem, dat geef ik toe. Misschien helpt het om te weten dat vrijwel alle planten met viltig, behaard, wasachtig of wollig blad droogte goed kunnen verdragen. Deze planten hebben hun vilt, beharing enzovoort namelijk ontwikkeld om verdamping tegen te gaan. Zilveren of grijs blad – volle zon en droogte, zo kun je het rustig stellen. En u boft maar, want grijs blad is erg in de mode. Voorbeelden van droogtebestendige grijsbladigen zijn wijnruit en alsem (Artemisia).

Ook aan de wortels van een plant kunnen we zien welke grond hij prefereert. Heeft hij fijnverdeelde oppervlakkige wortels, zoals een flox, een ridderspoor of een rododendron, dan verwacht hij water op geringe diepte te vinden. Maar heeft hij een enorme penwortel, zoals een toorts of een kruisdistel (Eryngium), dan is hij aangepast aan grond waarin het water pas op grote diepte te vinden is. Ook van de grootte van het blad kan het een en ander worden afgeleid. Hoe groter het blad, hoe meer verdamping; een conifeer zal op kurkdroge grond meer overlevingskansen hebben dan een lindeboom.

Sommige problemen zijn schijnproblemen. Niet te tellen zijn de klachten over de tuin op het noorden, terwijl ik daar met de beste wil van de wereld geen probleem in kan zien. Dat probeer ik de klagers ook steeds weer uit te leggen, maar die uitleg valt niet altijd in goede aarde. Sommige mensen koesteren hun problemen.

Ik verzorg al een aantal jaren een radiopraatje. Luisteraars kunnen naar de studio bellen met vragen. Zo langzamerhand zou ik een vuistdikke catalogus van tuinellende kunnen samenstellen. Mos in het gazon, algen in de vijver, luis in de blauwspar, knopval bij de oleander, mollen in de border – ik krijg wel eens de indruk dat de tuinier iemand is die zich aan alle kanten door de natuur belaagd voelt. Wie plezier aan zijn tuin wil beleven, zal moeten beseffen dat de planten- en de dierenwereld één geheel vormen; het heeft geen zin om in de voortuin een vlinderstruik te planten en tegelijkertijd in de achtertuin een chemische oorlog tegen de rupsen op de broccoli te ontketenen. De wespenorchis kan niet bestaan zonder de wesp, en het lieveheersbeestje niet zonder de luis. Denk niet dat ik sta te juichen wanneer de konijnen mijn kerstrozen weer eens hebben afgevreten. Maar voor alles is een aardige oplossing te bedenken. Ik heb mijn tuin afgegaasd en de konijnen die toch nog over het gaas weten te klimmen vang ik in een kooi. Vervolgens laat ik ze een paar kilometer verderop weer los. Misschien ben ik wel een zacht ei, maar eenmaal heb ik in woede een mol doodgeslagen; ik zie hem nog liggen, met zijn glanzende zachte vel en zijn merkwaardig menselijke handjes. En ik voel me nog steeds een moordenaar.

2

GEMENGDE BORDER

De een is gek op gladiolen en dahlia’s in felle kleuren, de ander prefereert de harmonie van hortensia en tuingeranium in turkoois en mauve – ik vind alles wat bloeit even prachtig. De enige tuin die ik niet mooi vind is de saaie tuin. Vaak is dat een monocultuur, zoals de heidetuin, de rozentuin, de vaste-plantenborder of het eenjarigenperk. Ik zie niet in waarom je je in de tuin, of in een gedeelte daarvan, tot één categorie planten zou moeten beperken. Wat mij betreft is de meest interessante tuin die waarin allerlei soorten planten met elkaar worden gecombineerd op zo’n manier dat er tussen de planten geen kale grond meer te bekennen valt. Een feestelijke combinatie van bomen, struiken, klimplanten, vaste planten, rozen, siergrassen, bollen, knollen en een- of tweejarigen. Dit is geen gemakkelijke vorm van tuinieren, omdat er tussen de planten onderlinge concurrentie ontstaat, wat voortdurend ingrijpen van de attente tuineigenaar vereist. Het is wel een arbeidsbesparende vorm van tuinieren, want waar de planten zo dicht tegen elkaar staan, is weinig ruimte voor onkruid zodat wieden en schoffelen voor een groot deel achterwege kan blijven. Eén grondige beurt in het voorjaar, en je bent al een heel eind op weg.

Mixed border noemen de Engelsen zo’n gemengde plantengemeenschap. Te vertalen met: ‘gemengde border’. De ruggengraat van de gemengde border wordt gevormd door de struiken. Die zorgen voor hoogte en massa. Hoe groter het percentage struiken, hoe minder het onderhoud. Het is mogelijk om een bevredigende border te maken die voor driekwart uit struiken bestaat. Die struiken moeten aan twee criteria voldoen.

Ten eerste moeten ze het hele seizoen aantrekkelijk zijn, niet even, maar maandenlang. Je zou struiken (en veel andere planten) kunnen scheiden in chauffeurs en bijrijders. De toverhazelaar – mooi in de winter en de rest van het jaar nietszeggend – is een bijrijder en verdient geen plaats in de gemengde border. Hetzelfde geldt voor de sering, waarvan het moment van glorie gewoonweg te kort duurt. Niet dat deze struiken uit de tuin verbannen moeten worden, integendeel, maar ze kunnen beter achter in de tuin worden weggemoffeld, waar ze, na de bloei, de rit door de seizoenen onopvallend kunnen uitzitten.

Het tweede criterium is de snoeibaarheid van de gebruikte struiken: het moet mogelijk zijn om een struik zo groot te laten worden als wij dat willen. Heesters waarvan de groei niet te stuiten is kunnen we niet gebruiken. Natuurlijk moeten we ook rekening houden met de grootte van onze gemengde border. Zo zou een magnolia, hoewel niet snoeibaar, in een reusachtige border niet misstaan, terwijl hij in een klein perk buiten elke proportie zou lijken. Welke struiken komen er nu in aanmerking? Laat ik mijn eigen border als voorbeeld nemen. Volle zon; vijftig meter lang en met een muur als achtergrond. Drie jaar geleden aangeplant, zodat de heesters hun volle wasdom nog niet hebben bereikt. Toch worden de gemaakte fouten al pijnlijk duidelijk. Op de hoek staat een lavatera, een struik van anderhalve meter hoog met roze, malva-achtige bloemen. Hij bloeit de hele zomer, dus dat zit wel goed. Op elk moment in het seizoen kun je hem terugknippen en dat is af en toe nodig, omdat hij de neiging heeft om zwaar op zijn buren te leunen, die daardoor dreigen te verstikken. Deze lavatera is zijn leven begonnen als de lichtroze Lavatera thuringiaca ‘Barnsley’, maar na een paar seizoenen zijn er steeds meer donkerroze bloemen aan de struik verschenen. ‘Teruglopen’ noemen we deze degeneratie in vakjargon. Je kunt je daaraan ergeren, maar je kunt ook toekijken in blijde verbazing. Ook bij bontbladige planten kom je dit verschijnsel tegen. Die lopen terug naar groen. Links van de lavatera staat een lijsterbes met witte bessen, Sorbus koehneana, een struik die uiteindelijk een meter of drie hoog kan worden. Het blad is sierlijk en bescheiden, maar valt al vroeg in de herfst af, waardoor je de grote trossen bessen aan de kale takken ziet hangen. De vogels blijven eraf, terwijl ze de gewone lijsterbes met rode bessen in een paar weken leeggegeten hebben. Wit valt kennelijk minder op. Wel leuk, deze Sorbus koehneana, maar toch bekijk ik hem altijd met gemengde gevoelens. Ik vind het niet leuk om er zo vroeg in het najaar al aan herinnerd te worden dat het seizoen op zijn einde loopt.

Voor de lijsterbes staat een groep van drie rozen. Maar niet lang meer. De roos in kwestie heet ‘Königin von Dänemark’ en behoort tot de groep van ouderwetse (of ‘nostalgische’) rozen die het geweldig doen op een plaatje maar in de tuin een stuk minder. De bloemen zijn mooi en ruiken lekker, maar de struik is een lelijke lorrenbos die met geen mogelijkheid in model te krijgen is. Bovendien lijdt de Königin aan alle kwalen die het hebben van rozen tot een nachtmerrie kunnen maken, van sterroetdauw tot bladvlekkenziekte. Ik ben niet ongevoelig voor de heersende tuinmode en in blijde onwetendheid heb ik heel wat ouderwetse rozen aangeplant, maar ik moet de eerste nog tegenkomen die echt bevalt. U bent gewaarschuwd. (Dit geldt trouwens niet voor ouderwetse klimrozen, waaronder wel degelijk waardevolle variëteiten te vinden zijn.) Naast de rozen staat een vlier, geen gewone, maar de roodbladige, Sambucus nigra ‘Purpurea’. Ik ben er weg van, maar tot mijn grote ergernis worden mijn gevoelens niet door iedereen gedeeld. Zeker niet exclusief genoeg, mok ik wanneer mijn vlier weer eens met een schouderophalen wordt afgedaan. Ik kan geen nadelen aan deze vlier ontdekken; het donkere blad vormt een stemmige achtergrond voor andere planten, de bloei is spectaculair – witte schermen met een vleugje roze – en in het najaar heb je de glimmend-zwarte bessen. Van de bloemen kun je een verfrissende limonade maken en van de bessen derderangs vruchtenwijn. Heel gezond. De vlier kan ieder voorjaar behoorlijk worden ingesnoeid, zodat hij binnen de hem toegedachte ruimte blijft. Plant meer vlier!

Weer iets verderop staat een pruikenboom, Cotinus coggygria. Je komt deze struik vaak op tuincentra tegen, maar meestal in zijn roodbladige vorm, ‘Royal Purple’ geheten. Mooi, maar wie een pruikenboom om zijn bloemen plant kan beter voor de groenbladige kiezen. Die bloeit rijker. De bloemen lijken trouwens niet op pruiken, maar meer op rook, zo doorzichtig zijn ze. Meer lucht dan bloeiwijze; geen struik is mooier dan een bloeiende pruikenboom die ’s morgens vroeg met dauw overdekt is. Een must voor de gemengde border. Daarvoor weer een groep van drie nostalgische rozen die binnenkort naar de composthoop worden verwezen. ‘Nuits de Young’ in dit geval; zelfs de naam is een vreemde hybride. Fluwelig-donkerpaarse bloemen, een hemelse geur en dezelfde kwarrige groeiwijze als ‘Königin von Dänemark’. En even ziektegevoelig.

Schuin achter deze versmade rozen staat een Robinia hispida op stam. Over het algemeen heb ik een hekel aan alles wat op stam gekweekt wordt – het staat vaak zo truttig – maar mijn afkeer is voornamelijk irrationeel, want een welgeplaatst stamboompje kan juist dat accent aan een border geven dat op een bepaalde plek nodig is. Robinia hispida is een opvallende struik, met roodbehaarde jonge twijgen, varenachtig blad en grote trossen roze bloemen. Als stamboom torent hij boven de omringende beplanting uit, een in alle opzichten esthetisch bevredigend geheel. Tot en met windkracht drie, want het takkengestel van de robinia is verbazingwekkend breekbaar. Ik vang dat gebrek op door wanneer er storm voorspeld wordt alvast een deel van de takken weg te snoeien, maar op den duur bevredigt die politiek toch niet. Ik wil mijn Robinia hispida niet kwijt, maar in de border valt een dergelijke brekebeen toch niet te handhaven. Ik denk erover om hem maar eens als leistruik tegen een muur te proberen. Dan niet op stam natuurlijk.

Naast de robinia nu eindelijk eens een roos die bevalt, een botanische roos ditmaal: Rosa fedtschenkoana. Anderhalve meter, stond er in de catalogus, maar de mijne is na drie jaar al twee keer zo hoog. Het lijkt wel alsof botanische rozen veel minder last van ongedierte en ziekte hebben dan de doorgekweekte hybriden. Op het blad van mijn Rosa fedtschenkoana is in ieder geval nooit een luis of een vlekje te bekennen. De nadelen van veel rozen – stuntelige groeiwijze en saai blad – zijn bij de botanische rozen meestal afwezig. Rosa fedtschenkoana is in alle opzichten perfect. Sierlijke groeiwijze; aantrekkelijk zeegroen blad; bescheiden witte bloemen, maar een lang bloeiseizoen en opvallende lakrode bottels in het najaar. Een roos zonder fouten. Wel veel doornen, zodat stevige handschoenen bij het snoeien aan te raden zijn.

Even verder staat een groep van drie Indigofera gerardiana (Indigofero heterantha), een heester met heel fijn verdeeld blad en paarsroze vlinderbloemen in het najaar. In zachte winters is het een echte heester, maar tijdens een strenge winter kan de indigofera tot de grond toe terugvriezen. Dat hindert niet, want het is een struikje dat toch al ieder jaar het beste tot een stomp kan worden teruggesnoeid. Het grote voordeel van de indigofera is de late bloei, in augustus en september pas, en aangezien het mijn streven is om de border tot laat in het seizoen aantrekkelijk te houden, komen die zeldzame laatbloeiers bijzonder van pas. Mijn enige fout is dat ik er drie bij elkaar heb geplant; samen nemen ze wel vijf vierkante meter in beslag en dat is een te grote oppervlakte voor zulk friemelig blad. Mooi van dichtbij, maar weinig effectief op een paar meter afstand. Twee zullen er moeten verdwijnen en ik zal iets met indrukwekkend blad moeten bedenken om er als contrast bij te planten. Een canna zou wel mooi zijn, maar die moet er iedere winter uit om in een vorstvrije ruimte te overwinteren. Dat vind ik het moeilijkste van een border in de volle zon: het bedenken van planten met groot, indrukwekkend blad. Per definitie zijn dat bijna altijd schaduwplanten. Ik heb weleens gelezen over de Paulownia tomentosa, die uitgroeit tot een boom wanneer je hem ongemoeid laat, maar die je ook ieder jaar tot de grond toe terug kunt knippen; op die manier gemaltraiteerd zou de paulownia meterslange grondscheuten met lellen van bladeren produceren. Ik ben het al jaren van plan, maar heb het nog nooit geprobeerd. Volgend voorjaar moet het er dan toch maar van komen.

Naast de indigofera staat een David Austin-roos, ‘Perdita’ geheten. Tja, wat zal ik ervan zeggen? David Austin-rozen, soms ook Engelse rozen genoemd, zijn vertegenwoordigers van een vrij recente ontwikkeling op rozengebied. De Engelse kweker David Austin probeert in deze rozen de charme en de geur van de ouderwetse rozen te verenigen met de groei- en bloeikracht van de moderne theehybriden. Dit streven is alleszins toe te juichen en ik wil het dan ook niet met een snerende opmerking afdoen, maar ik heb het vermoeden dat David Austin zijn nieuwe kruisingsproducten wat gehaast op de markt heeft gebracht. Ik ken ze niet allemaal, maar ik heb er wel een stuk of tien geprobeerd en er zijn er tot dusver maar twee die echt bevallen: ‘Constance Spry’ en ‘Wife of Bath’. De rest heeft schitterende bloemen, maar vaak aan de toppen van meterslange, slappe scheuten. Het is te hopen dat David Austin zich ooit nog eens toelegt op het verbeteren van de groeiwijze van de naar hem genoemde rozen.

We zijn nu halverwege mijn border aangeland, die hier onderbroken wordt door een zandstenen bank (decoratief, maar koud aan de billen in het voorjaar), geflankeerd door twee judasbomen, die ik plat langs de muur heb geleid. Symmetrie leek me wel gepast, op deze plek. Alleen groeit de linker judasboom veel harder dan de rechter, terwijl ze toch even groot waren toen ze geplant werden. Symmetrie is een leuk idee, maar met levend materiaal laat het zich maar moeilijk afdwingen; zo had ik in mijn groentetuin twee symmetrische kweeperen aan weerszijden van een pad, totdat een najaarsstorm de ene onherkenbaar verminkte. Wie van blijvende symmetrie houdt, plaatse maar liever ornamenten.

Nu, net als in een voetbalmatch, na de rust op naar de tweede helft. Deze begint alweer met een lavatera, de enige struik die het hele seizoen onafgebroken bloeit. In een zacht najaar kan hij tot Kerstmis doorbloeien. Want dat is iets wat we bij heesters en vaste planten vooral niet moeten vergeten: drie weken bloei is normaal en vijf weken is al uitzonderlijk. Daarom moeten we de ingrediënten van een border niet kiezen om hun relatief korte bloei, maar om hun blad. Want daar kijken we het grootste deel van het seizoen tegenaan. Blad is niet het sterkste punt van de lavatera, maar dit wordt door de onwaarschijnlijk lange bloeiperiode ruimschoots gecompenseerd. Naast de lavatera staan twee vlinderstruiken, Buddleja davidii ‘Nanho Blue’. Dat is er één te veel. Mijn idee was om de ene op een later tijdstip te snoeien dan de andere, om op die manier de bloeitijd te verdubbelen. Geen slecht idee, maar ik had hun groeikracht onderschat en ze te dicht bij het pad geplant, zodat ik ze nu iedere maand moet snoeien om vrije doortocht te kunnen garanderen. Vlinderstruiken zijn er in alle soorten en maten, maar sommige variëteiten zijn wat grof. ‘Nanho Blue’ (lila) en ‘Nanho Purple’ (paarsrood) bevallen mij het beste, omdat ze wat kleiner blijven dan de meeste andere vlinderstruiken. Ook het blad is klein en smal en met een beetje goede wil sierlijk te noemen. Vlinderstruiken moeten ieder voorjaar drastisch worden teruggesnoeid, anders groeien ze uit hun krachten en komen ze op lange kale stelten te staan. Is het bij u al zo ver gekomen, schroom dan niet om de zaag erin te zetten; een buddleja loopt altijd weer uit.

Vervolgens weer een groepje ouderwetse rozen. ‘Stanwell Perpetual’ ditmaal, ooit aangeschaft omdat ik ergens gelezen had dat het de lievelingsroos van Gertrude Jekyll was. En weer wordt bewezen dat je nooit op andermans oordeel af moet gaan. Het is geen lelijke roos, dat niet. Grijsgroen blad en gekwartierde, roze bloemen die er na de bloei netjes afvallen. (Want dat is ook iets waar je bij de aanschaf van rozen vooral op moet letten: sommige laten hun bloemblad vallen wanneer een bloem is uitgebloeid, maar bij andere blijft het als een vieze bruine prop stevig vastzitten, hetgeen vooral bij klimrozen, waar je niet altijd even makkelijk bij kunt, een bron van ergernis kan zijn.) Goed, geen lelijke roos dus, die ‘Stanwell Perpetual’, maar ook geen echte hoogvlieger. Ik ga ze vervangen door de ijzersterke, moderne ‘Bonica’. Dan maar geen nostalgie.

Nu weer een roos die bevalt: Rosa moyesii ‘Geranium’, een botanische roos die wel een meter of drie hoog kan worden en die in de zomer bloeit met kleine, bloedrode bloemen. Gezond en sierlijk blad. De bloei duurt maar kort, zo’n twee weken, maar vanaf begin augustus beginnen de knaloranje, flesvormige bottels te kleuren. Die blijven tot december aan de struik. Een schitterende achtergrond voor een warm kleurenschema. Je ziet Rosa moyesii ‘Geranium’ weleens in plantsoenen, maar steeds minder vaak, want je moet hem met beleid snoeien en je kunt hem in het voorjaar niet met een maaimachine met de grond gelijk maken. Het is alweer een jaar of tien geleden dat ik op een druilerige novemberdag door een tuin wandelde; de overheersende kleur was bruin, maar in een hoek van de tuin stond een Rosa moyesii, de takken zwaar van de bottels, met daarvoor een groep Callicarpa, dat struikje met knalpaarse besjes. Het was net of de zon even doorbrak. Maar ik ben gedoemd om van deze combinatie in tuinen van anderen te genieten, want ik vind het oersaaie blad van de callicarpa niet te pruimen. Misschien zou ik een paar callicarpa’s in grote potten kunnen kweken, met als enig doel ze in november voor mijn Rosa moyesii in te graven. Naast de roos staat weer een pruikenboom, maar ditmaal de roodbladige variëteit: Cotinus coggygria ‘Royal Purple’. De bedoeling is dat het donkerrode blad van deze pruikenboom harmonieert met de oranje rozenbottels. Het idee is aardig, maar de cotinus lijdt aan een vervelende verwelkingsziekte, die niet direct fataal is maar er wel voor zorgt dat er in een jaar evenveel takken doodgaan als er bijgroeien. Daar schieten we niets mee op. Ik heb al een paar keer een nieuwe geplant, maar ook die wordt al snel door de verwelkingsziekte aangetast. Het vreemde is dat mijn pruikenbomen elders in de tuin er geen last van hebben. Voor deze plek zal ik iets anders moeten bedenken. Een roodbladige berberis zou kunnen, maar die prikt zo – meer iets voor mensen die zich een tuinman kunnen veroorloven. Misschien moet ik dat rode blad maar helemaal uit mijn hoofd zetten. Tenslotte komt dat het best tot zijn recht bij tegenlicht – dan krijg je een glas-in-loodeffect – en tegenlicht heb ik niet op die plek.

Het einde van de border komt nu in zicht en over dit laatste stuk ben ik het meest tevreden. Hier staat een wilg met zilverachtig blad, Salix exigua, geflankeerd door alweer een botanische roos, Rosa glauca. Van Salix exigua heb ik de lof al gezongen, alleen ben ik toen vergeten te zeggen dat deze wilg één nadeel heeft: hij maakt opslag, dat wil zeggen, op de plek waar je de wortels beschadigt, verschijnt spontaan een nieuwe wilg. Voor mij als kweker is dat natuurlijk een voordeel. Rosa glauca zou in iedere tuin moeten staan. Het blad van deze roos is uniek van kleur: in de zon houdt het het midden tussen paars en grijs; in de schaduw is het grijsgroen. Alleen om het blad al is deze roos de moeite waard. De bloei duurt kort, zoals bij zoveel botanische rozen; de bloemen zijn roze met een lichter midden. Ook hier wordt de bloei gevolgd door een overweldigende hoeveelheid bottels. Roodbruin in dit geval. Rosa glauca heeft wel ruimte nodig, want een volwassen exemplaar wordt al gauw twee meter hoog en even breed. Je kunt die hoogte wel enigszins manipuleren door slim te snoeien, maar je kunt botanische rozen niet tot een stompje inkorten, zoals je bij een theehybride zou doen. Hoe korter de roos bloeit, hoe minder je snoeit. En andersom.

Tot besluit staat er voor mijn Rosa glauca nog een groepje Hydrangea serrata ‘Preziosa’, een laagblijvende hortensia met flinke moppen van roze bloemen die, naarmate het seizoen vordert, naar donkerrood verkleuren. Ook de Hydrangea is zo’n onmisbare laatbloeiende heester en als mijn border niet zo zonnig was geweest, had ik er ongetwijfeld meer gebruikt. Maar – met uitzondering van de pluimhortensia – houden hydrangea’s van schaduw en ‘Preziosa’ is de enige die het in de volle zon beter doet dan in de schaduw. Tot zover de struikachtige ruggengraat van mijn eigen border. Niet dat de genoemde heesters de enige zijn die voor een gemengde border in aanmerking komen; ik kan me voorstellen dat u liever een bontbladige weigela plant in plaats van een wilg, of dat u vindt dat er te weinig groenblijvers zijn gebruikt. In het laatste geval zouden laurierkers en mahonia in aanmerking komen. Ieder zijn smaak. Het maakt allemaal niet zoveel uit, zolang u maar struiken kiest die af en toe gesnoeid kunnen worden en die een groot deel van het seizoen aantrekkelijk zijn. Als de struiken goed gekozen zijn is het verder een kwestie van invullen.

Sering als kapstok

Stel: voor u is de geur van bloeiende seringen de essentie van mei, en juni kunt u zich niet voorstellen zonder de bedwelmende geur van jasmijn. Ze mogen dan saai blad hebben, maar misschien is in de tuin de neus wel belangrijker dan het oog. Dan zou u kunnen overwegen om de struik in het saaie seizoen wat op te fleuren door hem te gebruiken als kapstok voor een laatbloeiende klimplant. Dat heeft twee voordelen: de klimplant groeit meestal liever in een struik dan tegen een muur en het bloeiseizoen van de struik wordt op slinkse wijze verlengd. Bijna iedere klimplant komt voor dit gebruik in aanmerking, maar het is wel belangrijk om de grootte van de gastheer en de groeikracht van de klimplant op elkaar af te stemmen. Lathyrus, Oost-Indische kers en andere eenjarige klimplanten voor piepkleine struikjes; clematis en kamperfoelie voor de middenmoot en blauweregen en klimrozen voor de allergrootste. Let wel op de bloeitijd van de klimplant, zodat die niet met die van de gastheer samenvalt. Zo heb ik eens een Clematis montana ‘Elizabeth’, met appelbloesemkleurige bloemen, in een oude appelboom geleid. Ze bloeiden tegelijk en het effect was nauwelijks waarneembaar. Wie op safe wil spelen kan het beste een laatbloeiende clematis nemen. Geschikte soorten zijn: Clematis fargesii en Clematis flammula (wit), Clematis tangutica en Clematis orientalis (geel), en Clematis campaniflora (porseleinblauw). Dit zijn kleinbloemige soorten die in geval van nood – indien ze hun gastheer dreigen te overwoekeren – hard teruggesnoeid kunnen worden. Over het algemeen zijn de grootbloemige hybriden minder geschikt om de competitie met een heester aan te gaan. Bij uitstek geschikt is Clematis viticella, die in een stuk of tien variëteiten verkrijgbaar is, variërend van wit tot heel donkerrood. Clematis viticella kan ieder voorjaar tot een halve meter boven de grond worden teruggeknipt, hetgeen de zaak overzichtelijk maakt. Het luistert allemaal niet zo nauw; wie geen zin heeft om ’s winters tegen het dode blad van een clematis aan te kijken, kan ook in december alvast snoeien.

Geen boom zo groot of er is wel een klimplant te bedenken die hem aankan. Indrukwekkend is het bijvoorbeeld om een blauweregen (Wisteria) tot in de top van een oude eik te zien bloeien. Nu zijn oude eiken in de meeste tuinen natuurlijk nogal dun gezaaid, maar elke willekeurige loofboom komt voor deze truc in aanmerking. Een andere klimplant die zich in een boom op zijn gemak voelt is Hydrangea petiolaris, de klimhortensia. Het heeft iets heroïsch, de manier waarop de klimhortensia, als nietig stekje begonnen, zich langzaam maar zeker langs de stam van een grote boom omhoogwerkt. Voor de allergrootste bomen is er Vitis coignetiae, een familielid van de druif, met groot, hartvormig blad en een baaierd van rode en oranje tinten in het najaar. Een andere klimmer die zijn hoogtepunt in de herfst beleeft is de boomwurger, Celastrus orbiculatus, die wel snel groeit, maar toch minder agressief is dan zijn naam suggereert. De bloei van Celastrus orbiculatus, een klimmende verwant van de kardinaalshoed, is onopvallend en gaat vaak onopgemerkt voorbij. In het najaar wordt dat dubbel en dwars vergoed door grote trossen oranje bessen die bij uitstek geschikt zijn voor droogboeketten omdat ze de hele winter goed blijven. Om deze bessen ooit te kunnen aanschouwen, moet men wel een mannelijk en een vrouwelijk exemplaar naast elkaar planten. Op kwekerijen worden die meestal onder de namen ‘Diana’ en ‘Hercules’ verkocht. Soms kom je in catalogi een hermafrodiete variëteit tegen, waarmee je dus aan één plant genoeg zou hebben. Ik heb de hermafrodiet nooit zelf geprobeerd, maar ik hoor wel vaak klachten over een Celastrus die onvruchtbaar blijkt en ik heb zo mijn vermoedens. Ik houd het bij ‘Diana’ en ‘Hercules’.

Wie met de mode meegaat heeft een kiwi in zijn tuin en ook hiervan moeten – om vruchten te krijgen – beide seksen worden aangeplant. Kiwiplanten groeien zo snel en nemen zoveel ruimte in beslag, dat de gemiddelde schutting er nogal eens onder bezwijkt en ook in dit geval is het geen slecht idee om het echtpaar Kiwi in een boom te leiden. U zou bijvoorbeeld een slechtdragende vruchtboom kunnen nemen, hoewel u zich van de doorsnee kiwioogst nu ook weer niet al te veel voor moet stellen. Ook de druif is van origine een klimplant en als u geen warme zuidmuren heeft, kunt u de druif rustig door een oude appelboom laten rommelen. De oogst zal niet overvloedig zijn, maar liever één tros druiven dan een boom vol ‘Golden Delicious’.

U ziet: de klimplant is op veel meer plaatsen toe te passen dan op het obligate stukje muur naast de voordeur. Zelfs wie geen geschikte bomen en struiken heeft, kan klimplanten altijd nog gewoon over de grond laten slingeren, want ook op het horizontale vlak doen de meeste het uitstekend. Betere bodembedekkers kan ik niet bedenken en wat denkt u van het genoegen van samen rollen in een tapijt van wilde wingerd?

De bodem bedekt