MONOGAMIE VOOR BEGINNERS

Van Yvonne Kroonenberg verschenen eerder:

Alle mannen willen maar één ding (1986)

Alles went behalve een vent (1989)

Kan ik hem nog ruilen? (1991)

Zij houdt van hem. Hij ook (1993)

Nog één man om het af te leren (verzamelbundel, 1995)

Het zit op de bank en het zapt (1997)

Nee, dan die van mij (verzamelbundel, (2000)

Meneer als ik u zie heb ik zo’n zin in ruzie (2002)

Wat rijmt er op huwelijk? (2004)

Een ster aan het stuur (2005)

Yvonne Kroonenberg

MONOGAMIE
VOOR
BEGINNERS

Waarom we niet eens zo vaak vreemdgaan

2006
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2006 Yvonne Kroonenberg
Omslagontwerp Via Vermeulen/Rick Vermeulen
Foto omslag © Juniors Bildarchiv/Alamy
Auteursfoto © Ronald Hoeben
ISBN 9789025433154
978 90 254 2505 0
D/2006/0108/951
NUR 770

www.uitgeverijcontact.nl

Voor Harko

Een beetje
Verliefd was je wel meer, meneer, dat weet je
Je hart kwam wel eens meer op een ideetje
Dat speet je, maar ach, weet je
Soms vergeet je wel
Een beetje gauw
Je eedje
Van trouw!

Teddy Scholten, 1959

Inhoud

Inleiding

De moraal

Hoofdstuk 1

Eeuwig trouw

Hoofdstuk 2

Paringsrituelen

Hoofdstuk 3

De seksualiteit

Hoofdstuk 4

De spermaoorlog

Hoofdstuk 5

Het orgasme

Hoofdstuk 6

Werving & selectie

Hoofdstuk 7

Het begin

Hoofdstuk 8

De gevolgen

Hoofdstuk 9

De patronen

Hoofdstuk 10

Andere culturen

Hoofdstuk 11

De sleur

Hoofdstuk 12

Jaloezie

Literatuurlijst

De moraal

‘Ben jij ooit vreemdgegaan?’ vroeg ik jaren geleden aan mijn moeder.

‘Ja hoor,’ antwoordde ze blijmoedig, ‘maar ik vond er niks aan.’

‘Waarom deed je het dan?’

Ze haalde haar schouders op. ‘Hij wou zo graag,’ zei ze, ‘en ik heb een keer gezoend met de verloskundige die jou heeft gehaald. Niet daarna hoor, veel eerder.’

We hadden het nog even over de moeilijke bevalling, maar niet over de moraal. Daar had ze geen zwaarwegende opinie over.

‘Ik zou het wel heel erg vinden als je vader vreemd zou gaan. Heeft hij wel eens een ander gehad?’ liet ze er onmiddellijk op volgen, want ze wist dat mijn vader nog wel eens iets aan mij vertelde waarvan het hem beter leek als zij het niet wist.

‘Nee,’ zei ik, ‘hij heeft het van harte geprobeerd, maar het is voor zover ik weet niet gelukt.’

Het was niet waar. Mijn vader had een vriendin, een leuk mens met wie hij af en toe vrijde als er even niet op hem werd gelet. Hij zorgde ervoor dat niemand daaronder leed, mijn moeder niet en de vriendin al evenmin, want zij was ook getrouwd en voor haar was het, net als voor mijn vader, een clandestien genoegen waar zij zichzelf op trakteerden.

Mijn ouders hielden van elkaar, al hebben ze vanzelfsprekend ook slechte tijden meegemaakt. Dat ze nooit zijn gescheiden, ligt voor een deel aan de financiële gevolgen die dat zou hebben. Met vier kinderen begin je niet zomaar een nieuw leven. Maar ik denk dat ze ook bij elkaar zijn gebleven omdat ze er geen groot protocol op na hielden. Ze waren buitengewoon vrijzinnig van opvatting. Van hen heb ik geleerd dat je het meest van de liefde geniet als je er niet te veel reglementen aan verbindt en je verwachtingen niet hoger stelt dan een mens kan waarmaken.

Om dit boek te kunnen schrijven, heb ik veel gelezen over sociologie, psychologie, sociobiologie en evolutiepsychologie. Van alle schrijvers en onderzoekers heb ik iets geleend en niet teruggegeven. Ik heb hun kennis gebruikt en er mijn eigen gevolgtrekkingen uit gemaakt. Waar ik ook mee aan de haal ben gegaan zijn de verhalen die mijn vrienden, kennissen en zelfs wildvreemden mij hebben verteld over hun woelige liefdesleven. Ik heb hier en daar iets veranderd, geschiedenissen samengevoegd of een beetje anders geïnterpreteerd dan de bedoeling was, toen ze mij in vertrouwen namen. Als iemand iets meent te herkennen dat hem niet welgevallig is, ligt het daaraan.

Toen ik genoeg verhalen had verzameld en gelezen, zat ik inmiddels zo vol wetenschap dat ik er almaar over wilde praten. Daar zat niemand op te wachten. Wanneer ik vertelde waar ik mee bezig was, waar mijn boek over zou gaan, was er maar één belangstellende vraag: ‘Mag het?’

Ik heb niet geprobeerd daar een antwoord op te geven. Het morele pad is nogal glibberig en ik heb de verkeerde schoenen aan.

Het zou trouwens niks uitmaken of ik zeg dat vreemdgaan mag of dat ik het juist met klem zou afraden. De mensen doen het toch, ook als ze het niet van plan waren of er hoogstaande principes op na houden. Dat wist ik al voor ik aan dit boek begon. Maar wat volstrekt nieuw voor mij was, is de wetenschap dat vogels ook niet deugdzaam leven, dat apen zingen, dat wandelende takken soms heteroseksueel zijn, dat vrouwtjesknaagdieren een orgasme kennen en dat kalkoenen geen haan nodig hebben om zich voort te planten.

Omzwervingen brengen je nog wel eens ergens waar je anders nooit zou zijn gekomen, dus in dat opzicht had Roodkapje gelijk: blijf nooit op het rechte pad, want dan beleef je niets.

Aan de andere kant heb ik een grote hekel aan ontrouw. Als je je liefde of vriendschap verklaart aan een ander, of dat een mens is of een dier, moet je die belofte gestand doen.

Houd de liefde in ere, bewaar het geheim.

1. Eeuwig trouw

‘Zwaluwen,’ zei mijn vriendin, ‘blijven altijd bij elkaar, hun leven lang. Nooit gaan ze vreemd.’

‘Ik moet je teleurstellen,’ antwoordde ik, ‘ze gaan wel degelijk vreemd. Alleen weet de ander dat niet, dus gaan ze niet uit elkaar.’

Ze keek me beteuterd aan.

Onder de dakrand van haar huis zitten zwaluwnesten en ieder voorjaar opnieuw geniet ze van de ware liefde van die beestjes.

‘Ze vliegen de hele dag af en aan. Alles doen ze met z’n tweeën,’ protesteerde ze, ‘ze broeden samen, ze verzorgen de jonge vogeltjes en als een van de twee doodgaat, sterft de andere. Van verdriet,’ voegde ze eraan toe.

Ik schudde ontkennend mijn hoofd.

‘Niks ervan,’ zei ik, ‘zo zijn zwaluwen niet. Dat lijkt maar zo.’

Er is veel onderzoek gedaan naar de liefdestrouw van vogels. Daarbij werd niet alleen gekeken naar openlijke copulaties met buitenechtelijke partners, maar ook naar de herkomst van de jongen. Met DNA-monsters is tegenwoordig tamelijk eenvoudig vast te stellen welk mannetje de eieren heeft bevrucht.

Wanneer de rechtmatige echtgenoot duidelijk niet de verwekker is geweest, is er geen twijfel: hier heeft overspel plaatsgevonden. Sommige vogels gaan werkelijk schaamteloos vreemd: winterkoninkjes bijvoorbeeld. David Westneat, professor in de ecologie, heeft een proefneming gedaan in Australië, waar een familielid van het Nederlandse winterkoninkje woont. Bij dat vogeltje bleek maar liefst 76 procent van de eieren van de melkboer te zijn.

Terwijl de mensen hun best doen iets van het huwelijk te maken en zich zo goed mogelijk aan hun eed van trouw te houden, belijden de vogels het tegendeel.

Niet alle soorten gaan zich in gelijke mate te buiten. Boerenzwaluwen zijn inderdaad tamelijk trouw.

Volgens Anders Pape Møller, een Deense onderzoeker, ligt dat aan hun verenkleed. Dat ziet er bij alle individuen ongeveer hetzelfde uit. Volgens hem hangt de mate waarin vogels vreemdgaan samen met hun uiterlijk. Hoe meer de mannetjes en vrouwtjes op elkaar lijken, des te minder zin heeft het om vreemd te gaan.

Pape Møller deed een experiment met boerenzwaluwen. Bij boerenzwaluwen kun je bijna niet zien wie het mannetje is en wie het vrouwtje. Het enige verschil is dat de mannetjes iets langere staartveren hebben. Bij één mannetje plakte de onderzoeker een paar extra lange veertjes aan de staart. Met dat mannetje wilden alle vrouwtjes vrijen.

Maar misschien was Pape Møller voorbarig met zijn berichtgeving over zwaluwen, want huiszwaluwen, die ook ternauwernood van elkaar te onderscheiden zijn, leven heel wat frivoler dan hun boerenfamilie van het platteland. Gene Morton, een Amerikaanse ornitholoog, heeft onderzoek gedaan naar huiszwaluwen.

In de achtertuin van Morton was in de lente een zwerm volwassen huiszwaluwen neergestreken. Daar stond een groot vogelhuis. De zwaluwen werden geringd en de onderzoeker nam DNA-monsters. Daarna liet hij de vogels hun gang gaan.

Ze betrokken de vogelflat en zongen het hoogste lied om vrouwtjes aan te lokken. Zodra dat was gelukt, bouwden ze nesten en joegen alle vreemde mannetjes de tuin uit. Maar toen de eieren eenmaal waren gelegd en de vrouwtjes zaten te broeden, veranderde er iets in hun gedrag. Het leek warempel wel of ze spijt hadden gekregen van hun ongastvrije houding van weleer. Niet alleen waren onbekende soortgenoten welkom in de tuin, ze werden zelfs aangemoedigd om het zich gemakkelijk te maken. Bouw ook zo’n nest! leken de oorspronkelijke bewoners te roepen, er is plek zat! Nu schijnt het voor eerstejaars huiszwaluwen niet gemakkelijk te zijn om onderdak te vinden. Iedere mogelijkheid om te nestelen wordt gretig aanvaard. Al spoedig zaten er nieuwkomers in de nestkasten en legden ze eieren. Toen die uitkwamen, wandelde de onderzoeker de achtertuin in en nam DNA-monsters van alle jonge vogeltjes.

De uitkomst van de proef was verrassend. De zwaluwen met de oudste rechten waren voor 96 procent de verwekker van hun eigen broed, maar van de eieren van de later gearriveerde vogeltjes was maar liefst de helft door de huisbaas bevrucht!

‘Mannen!’ zei mijn vriendin laatdunkend, ‘die gaan nu eenmaal met zo veel mogelijk vrouwen naar bed.’

Zij kan het weten, want haar eigen man was, zolang hun huwelijk duurde, een verschrikkelijke schuinsmarcheerder. Zij is met hem getrouwd toen ze achttien was en zo onnozel dat ze aanvankelijk niets merkte van het overspel. Op een verjaardag van een familielid ging het gesprek over vreemdgaan. Er werd koffie en taart rondgedeeld en een tante vertelde dat ze er pas na de dood van haar man achter was gekomen dat hij geregeld een slippertje had gemaakt.

‘Ik had dat woord nog nooit gehoord,’ vertelde mijn vriendin, ‘wist ik veel wat een slippertje was! Ik dacht dat ze bedoelde dat hij wel eens naar een andere vrouw had gekeken of met haar had geflirt. O, dat zou ik niet zo erg vinden, zei ik nog. Toen we later die avond thuiskwamen, vertelde mijn man dat hij ook slippertjes had gemaakt. Hij noemde allerlei namen op van vriendinnen van mij. Wat heb je daar dan mee gedaan? vroeg ik in mijn onschuld en toen vertelde hij dat hij met ze naar bed was geweest, niet één keer maar heel vaak.’

Hij beloofde beterschap maar kon zich niet beheersen. Wanneer hij een vrouw zag moest hij proberen haar aan zijn rapier te rijgen en dat lukte maar al te vaak.

‘Mannen zijn niet te vertrouwen,’ verklaarde mijn vriendin.

‘Vrouwen ook niet,’ zei ik en alweer kon ik verwijzen naar de vogels. ‘Er is een experiment gedaan waarbij de mannetjes van een groep lijsters werden gevangen en een uur lang afgezonderd werden gehouden van hun vrouwtjes. Het gevolg was dramatisch. Het territorium werd onmiddellijk overspoeld door rivalen en de vrouwtjes lieten zich enthousiast bevruchten door Jan en alleman.’

Mijn vriendin liet haar hoofd mistroostig hangen.

‘Is er dan niet één vogel die zich een beetje inhoudt?’ vroeg ze.

Ik trok een bedenkelijk gezicht. De natuur is niet erg stichtelijk.

Jared Diamond, een Amerikaanse fysioloog die veel onderzoek heeft verricht naar het gedrag van vogels, vertelt hoe de bonte vliegenvanger, die toch als monogaam te boek staat, zijn echtgenote aan alle kanten bedriegt. In de lente zoekt het mannetje een geschikte plek om te nestelen, perkt zijn territorium af en lokt een vrouwtje aan. Zodra hij er een heeft gevonden, paart hij met haar en blijft zo veel mogelijk aan haar zijde, tot zij de eerste eitjes legt. Alleen als hij eten moet zoeken, vliegt hij even bij haar weg. Zo kan hij verzekerd zijn dat hijzelf de vader is van het nageslacht. Het vrouwtje verliest nu tijdelijk haar belangstelling voor de liefde, want zij broedt. In deze periode is zij ook niet vruchtbaar. Dat komt het mannetje goed uit. Hij gaat opnieuw een eindje vliegen, ditmaal wat verder weg. Een paar honderd meter verderop vindt hij een tweede nestplaats, verovert opnieuw een vrouwtje en blijft in de buurt, tot ook zij eieren begint te leggen. Dan moet hij als de wiede-weerga terug naar zijn eerste bruid, want de leg komt uit, zij zal spoedig opnieuw vruchtbaar zijn en hij moet voedsel aandragen. Maar liefst veertien keer per uur brengt hij eten naar het nest. Dan komt de tweede serie vogeltjes uit het ei en ook daar moet hij voor zorgen. Dat lukt niet zo goed. Maar zeven maaltijden per uur kan hij brengen.

De concubine en haar kinderen lijden honger en het mannetje beleeft ook niet veel plezier van zijn twee gezinnen. Hij vliegt zich een ongeluk met al die opengesperde snaveltjes die papa! papa! roepen.

Het deed me aan Jaap denken, een kennis uit het café die verschrikkelijk rijk had kunnen zijn, want hij is iets creatiefs in de reclamewereld. Hij rijdt in een enorme auto en heeft een indrukwekkend gouden horloge aan zijn pols, maar is in feite straatarm. Dat komt door zijn seksuele gulzigheid. Hij is in zijn jonge jaren met het mooiste meisje van de middelbare school getrouwd. Een paar weken na de bruiloft ging hij al vreemd. Na een poosje kreeg zijn jonge vrouw dat in de gaten en ze haatte hem erom, maar ze heeft hem er pas na een jaar of zes uit gegooid, toen een van de vriendinnen zwanger bleek te zijn en niet van plan was daar een geheim van te maken. Bij de scheiding heeft de rechtmatige echtgenote Jaap uit wraak helemaal leeggetrokken. Hij is toen met de aanstaande moeder getrouwd, maar die is daar niet gelukkig van geworden. Zij klaagt voortdurend dat er voor haar zo weinig overschiet.

Ik heb nooit medelijden met haar gehad, want ze wist waar ze aan begon.

Dat weet het tweede vrouwtje van de bonte vliegenvanger niet. Zij heeft er geen notie van dat haar man al een nestje heeft. Dat komt doordat het mannetje wel uitkijkt om het in de buurt van zijn eerste huwelijk met een ander aan te leggen. Er zitten altijd een paar tuinen tussen, waar andere mannetjes zitten te kwinkeleren. Het zou hem veel schelen in reistijd als hij het overspel dichter bij huis zou houden. Dan zou hij meer voedsel kunnen zoeken, bovendien kunnen er dan niet zo gemakkelijk indringers misbruik maken van zijn afwezigheid. Want dat gebeurt ook.

Diamond beschrijft minutieus hoe dat in zijn werk gaat: ‘Er zijn ongeveer evenveel mannetjes als vrouwtjes in een populatie bonte vliegenvangers. Doordat vrijwel alle mannetjes vreemdgaan of daar tenminste op uit zijn, zijn alle vrouwtjes bezet en schieten er vrijgezelle mannetjes over. Die proberen op hun beurt de vrouwtjes van wie het mannetje niet thuis is te bevruchten, zodra zij weer ontvankelijk zijn. Bovendien komen er mannetjes van tien tuinen verderop langs om te kijken of er nog wat te regelen valt.

Soms komen de vrijgezellen luid zingend het verboden territorium binnen, soms besluipen ze stilletjes het onbewaakte nest. De laatste methode werkt het best. De indringer weet wanneer de rechtmatige echtgenoot van huis is om voedsel te zoeken of om zijn tweede nest te bezoeken, want zelf woont hij niet ver weg, meestal in een belendend perceel.’

Jared Diamond maakt zich bepaald vrolijk over de gang van zaken: ‘In de eerste akte van Mozarts opera Don Giovanni schept knecht Leporello op dat zijn baas in Spanje maar liefst 1003 vrouwen heeft verleid. Dat lijkt heel wat, tot je bedenkt hoe lang een mens leeft. Als de don die veroveringen in een tijdspanne van dertig jaar heeft behaald, betekent het dat hij één vrouw in elf dagen verleidde. Dat moet te doen zijn. Als een bonte vliegenvanger zijn nest even verlaat, dient zich binnen 10 minuten een rivaal aan en die heeft het binnen 34 minuten voor elkaar dat het vrouwtje zich beschikbaar stelt.’

Diamond kan goed tellen. Hij schrijft dat 29 procent van de paringen die plaatsvinden buitenechtelijke escapades zijn en 24 procent van de jongen niet van de echtgenoot is. Hij heeft een rekensom gemaakt om te bepalen wie er het beste of het minst van afkomt bij de bonte vliegenvanger, als je het principe hanteert, dat elk individu zich ten doel stelt zijn eigen genen zo veel mogelijk te vermenigvuldigen.

‘Het mannetje dat bedrogen wordt, heeft de slechtste kaart. Voor hem is al dat overspel een evolutionaire ramp. Hij verspilt van zijn korte leven een heel broedseizoen met het voeden van vogeltjes die zijn genen niet dragen. En al zou je denken dat het dan de bedrieger moet zijn die erbij wint, ook hij heeft er niet veel baat bij. Terwijl hij erop uitgaat om een vrouwtje dat niet het zijne is te bevruchten, kan iemand anders zijn nest betreden om daar zijn genen te deponeren.’

Het duizelde mij wel bij het lezen van al die doortrapte vliegenvangers. Eigenlijk heeft alleen het eerste vrouwtje plezier van de mannetjes. Wie ook haar partner is, haar broed is in ieder geval van haar. Het tweede vrouwtje kan daar natuurlijk ook zeker van zijn, maar zij krijgt weer te weinig te eten. Van de mannetjes hebben alleen de vrijgezelle exemplaren plezier van de seks, ook al hebben ze geen eigen nest. In het nest van een ander zitten wel degelijk hun jongen en ze hoeven er niet eens zelf voor te zorgen.

Voor de moraal moet je vooral niet bij de vogels zijn, zoveel is duidelijk. Ze líjken alleen hoogstaand, zo vredig en eendrachtig. Geen wonder dat de mensen hen als vroom voorbeeld beschouwen.

Aan het eind van de negentiende eeuw schreef de victoriaanse dominee F.O. Morris in The History of British Birds een passage over de heggenmus. Hij had die nederige vogeltjes geobserveerd en zich gesterkt gevoeld in zijn godsbesef toen hij zag hoe het mannetje en het vrouwtje samen een nest bouwden en samen voor het broed zorgden.

‘De heggenmus vertoont in houding en verenkleed een patroon dat velen – ook in hogere kringen – zouden moeten navolgen! Dit zowel ten voordele van henzelf, alsook teneinde anderen een goed voorbeeld te geven.’

Het is niet te hopen dat de hogere kringen zijn raad ter harte hebben genomen.

Net als de bonte vliegenvanger blijft het mannetje van de heggenmus na de paring dicht bij het vrouwtje en helpt, wanneer de eitjes zijn uitgekomen, met foerageren. Maar inmiddels weten wij dat de trouw die het mannetje in de wittebroodsweken tentoonspreidt uitsluitend bedoeld is om ervoor te waken dat het vrouwtje niet iets met de buurman begint. Daar heeft hij alle redenen voor, want heggenmussen-vrouwtjes hebben doorgaans nóg een man. Zodra het eerste mannetje even wegvliegt, vermoedelijk om zelf ook vreemd te gaan, snelt de minnaar toe.

Uit een Britse studie over heggenmussen die door Nicholas Davies werd verricht in de botanische tuin van Cambridge, bleek dat de mannetjes proberen zo veel mogelijk vrouwtjes te bevruchten, terwijl de vrouwtjes hun best doen beide mannetjes de indruk te geven dat zij en alleen zij de vader van hun broed kunnen zijn, zodat ze zich alle twee geroepen voelen om te helpen bij de voedselvoorziening.

Misschien zijn de mannetjes die wederrechtelijk het territorium betreden daar wel extra ijverig in. Dat vermeldt het onderzoek van Nicholas Davies niet.

Ik denk dat het bij mensen wel zo is. Minnaars zijn vaak bijzonder genereus. Ze geven cadeautjes en zelfs als ze zich niet in materiële zaken gul kunnen betonen, omdat een vrouw nu eenmaal niet met juwelen waarvan ze de herkomst niet kan vertellen thuis zal aankomen, zijn ze extra lief, begrijpend en attent op de behoeften van hun vriendin.

Een collega van mij heeft een poosje een getrouwde minnaar gehad. Thuis bij zijn vrouw deed hij niet veel meer dan in een luie stoel zitten met in zijn ene hand een biertje en in de andere de afstandsbediening, maar als hij bij haar was, putte hij zich uit in geestige conversatie en belezenheid en dronk hij dure Franse bourgogne, die hij meebracht om haar te laten weten wat een verfijnde smaak hij had.

Een poos lang voelde mijn collega zich een verwende prinses, maar toen de romance twee jaar had geduurd, begonnen de weekends en de schoolvakanties waarin haar minnaar zich niet liet zien, omdat de kinderen voorgingen, haar steeds zwaarder te vallen. Na een heftige scène met veel verwijten maakte ze het uit.

‘Maar ik mis de cadeautjes!’ zei ze later sip.

‘Je hebt toch een baan!’ protesteerde ik, ‘koop je eigen wijn!’

Dat was niet hetzelfde, vond ze.

Ook dat gedrag ken ik van de vogels, gewone huismussen deze keer. Misschien doen alle andere vogels net zo, dat weet ik niet, want deze observatie heb ik niet uit gedegen onderzoek maar van de zomerse terrassen. Daar hipten vroeger talloze mussen rond. Mannetjeshuismussen zijn duidelijk van vrouwtjes te onderscheiden door hun kleur. ‘Kijk eens wat schattig!’ zei ik eens tegen een vogelkenner met wie ik thee zat te drinken, ‘dat vadertje voert zijn jonkie.’

De vogelkenner wierp een blik op het tafereel en keek me lachend aan.

‘Dat is geen jonkie,’ weerlegde hij, ‘dat is zijn verloofde. Die doet net of ze hulpeloos is. Dan krijgt ze eten van hem.’

Het is maar goed dat dominee Morris al dood is. Zijn wereld zou wankelen. Die van mijn vriendin stond ook niet erg sterk meer overeind na mijn lange uiteenzetting over de vogels.

‘Zwanen dan misschien?’ opperde ze zwakjes.

Van zwanen wordt verteld dat ze maar één keer in hun leven verliefd worden en dan voor altijd bij elkaar blijven, tot de dood hen scheidt.

Ik heb het opgezocht in het boek waarin de andere vogelexperimenten beschreven stonden en inderdaad: zwanen zijn elkaar eeuwig trouw. Dat komt doordat ze zo op elkaar lijken. Er valt niks te kiezen, dus kijkt niet één zwaan om naar een betere partij. Maar wanneer de ene sterft, blijft de andere niet lang alleen. De liefde is sterker dan het verdriet.

2. Paringsrituelen

‘Zie jij die vriendin uit Oostende nog wel eens?’ vroeg een kennis die ik in de stad tegenkwam.

‘Nee,’ antwoordde ik spijtig, ‘sinds ze niet meer vreemdgaat, spreek ik haar nooit meer. Ze had me niet meer nodig, denk ik.’

Vroeger belde zij mij geregeld, voor een gehaast gesprek waarin ze dringend vroeg tegen haar vriend te zeggen – mocht hij mij bellen – dat ze in het weekend met mij samen in Limburg ging wandelen, zou winkelen in Antwerpen of fietsen in de Achterhoek.

Tijdens onze gefingeerde uitstapjes lag zij met haar minnaar in bed, helemaal niet in de Achterhoek, maar in Oostende.

Ik vond het niet erg om voor haar te liegen. Haar man belde mij nooit en ik wist dat ik alleen maar op de hoogte werd gehouden van haar escapades zolang ik medeplichtig wilde zijn.

‘Vond je dat niet… eh, vervelend?’ vroeg de kennis. Ze wendde haar blik af en ik begreep dat zij met vervelend immoreel bedoelde.

‘Nee hoor,’ zei ik. Ik vond het wel interessant, zo schaamteloos als zij vreemdging. Bovendien wist haar man het allang. Hij deed net of hij haar bewaakte, maar hij ging zelf ook vreemd bij het leven. Voor de buitenwereld hielden ze de schijn op dat ze elkaar trouw waren, hoewel ik er ook eens bij was toen hij tegen haar tekeerging.

‘Waarom ga jij vreemd!’ riep hij.

‘En wat zei zij toen?’ vroeg de kennis gespannen.

Ik grinnikte. ‘Ze zei: “Omdat wij ons anders dood zouden vervelen met elkaar.” Ze had misschien nog gelijk ook. Saai was het nooit tussen hen, ze hadden een levendige verhouding.’

De kennis haalde wrevelig haar schouders op. ‘Waarom zou je vreemdgaan als je het samen goed hebt? Ik vind het al ingewikkeld genoeg om het met één man leuk te houden, laat staan met twee.’

‘Of drie of vier,’ vulde ik aan, want zij uit Oostende hield het niet bij die ene minnaar.

‘Wat haal je je aan!’ riep de kennis uit. Het afgrijzen stond op haar gezicht. ‘Zoveel seks is toch niet te doen?’

Zonder het te weten had ze een belangwekkend wetenschappelijk probleem aan de orde gesteld. Seks vergt een grote inspanning van een organisme. Het is inderdaad niet te doen.

Om samen voor nageslacht te zorgen moeten twee partners elkaar ontmoeten en duidelijk maken wat de bedoeling is. Daar gaat het dikwijls al mis. Schorpioenen bijvoorbeeld, hebben een ingewikkeld paringsritueel dat voor de vrouwelijke schorpioen maar ternauwernood te onderscheiden is van de voorbereidselen voor een maaltijd. Schorpioenen grijpen elkaar vast en schuifelen over de grond van links naar rechts, heen en weer. Het mannetje van de schorpioen hoeft maar één verkeerde danspas te maken of het vrouwtje is ervan overtuigd dat ze een prooi in haar scharen houdt, niet haar minnaar, en begint smakelijk te eten.

Iets dergelijks overkomt de roodrugspin, al krijgt het mannetje dan nog net de gelegenheid de liefdesdaad te voltooien voor hij wordt opgegeten. Zijn beminde heeft geen idee dat er sprake is van een paring. Wat haar betreft zit er voedsel op haar rug en verder niks. Ik vroeg mij af waarom het mannetje zich niet gauw uit de voeten maakte zodra haar gulzige kaken zich in zijn richting bewogen. Dan maar geen seks! zou ik denken. Maar er bestaat een aannemelijke verklaring voor zijn zelfmoordactie. Roodrugspinnen leven tamelijk solitair. Ze komen niet vaak een soortgenoot tegen en zeker geen vruchtbaar vrouwtje. Als zich een gelegenheid voordoet om te paren, grijpt het mannetje die onvoorwaardelijk aan. Het is dé enige kans om zijn genen door te geven. Bovendien maakt het nageslacht dat uit de verbintenis voortkomt een veel betere kans op overleving als de moeder weldoorvoed is. Daarom laat het mannetje zich niet alleen verorberen, hij buigt zich zelfs uitnodigend voor-over om zijn bovenlichaam aan te bieden. Dan heeft mevrouw nog wat om handen, zodat hij zijn taak tot een goed einde kan brengen. De paring duurt langer als zij er wat bij te peuzelen heeft.