LIEFDE IN OORLOGSTIJD

Van dezelfde auteur

Eeuwelingen

Steffie van den Oord

Liefde in oorlogstijd

P A N D O R A

Voor alle geïnterviewden

en voor Ton

Pandora pockets maakt deel uit van Contact BV

Liefde in oorlogstijd verscheen eerder bij uitgeverij Contact

Vierde druk

© 2004, 2007 Steffie van den Oord

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen

Omslagillustratie collectie NIOD. Den Haag, midden juli 1942. Huwelijk tussen Jacob Elburg (1916) en Elise de Jong (1911). Op 21 januari 1943 werd het echtpaar vermoord in de gaskamers van Auschwitz

ISBN 9789025433291

NUR 314

www.pandorapockets.nl

‘Ich hab es bei Nacht den Sternen erzählt
Ich liebe dich’
MAX EHRLICH, CABARET IN KAMP WESTERBORK 1943

De matroos en het meisje

ANNIE LEIPRECHT-BOONVANG, ROTTERDAM, 1928
KARL LEIPRECHT, BAD WALDSEE, DUITSLAND, 1922

Het liefdespaar van Waldsee leeft boven op een berg. Tussen wanden, behangen met geborduurde Hollandse landschapjes en een Nachtwacht van wol. Karl komt gekromd uit zijn leunstoel: ‘Schau mal, wat een prachtige gobelins! Heeft Annie zelf gemaakt.’ ‘Want ik heb het hier geháát, met al die rotbergen die je steeds weer op mot!’ zegt Annie, wijzend naar het Zuid-Duitse decor achter de glasgordijnen. Waldsee, omringd door bossen, is onwerkelijk groen. Hoogbejaarde pandjes liggen te geeuwen aan de oever van het diepzwarte meer. Alleen de buitenproportionele Sankt Peter beiert opdringerig met zijn klokken en lijkt eigenlijk in een groter stadje te horen.

‘Het is hier te rustig voor een stadse,’ verzucht Annie. ‘Maar ja… hém heb ik hier wel.’ De lichtgebouwde Karl pakt de hand van de stevige Rotterdamse, wier blik al wat verzacht. Laatst was Annie bij de kapper, vertelt ze, en daar klonk een oude damesstem onder de droogkap uit: ‘Ah, daar is de helft van het Liebespaar von Waldsee!’ Karl: ‘Dus er zijn nog Menschen die het weten, van toen.’

Annie: ‘De matroos en het meissie.’

Karl: ‘Das Liebespaar. Dat waren wij.’

Annie: ‘Ik deed mijn eigen zin – oorlog of niet. Mijn familie verachtte de moffen.’

Karl: ‘En Annies vader was…’

Annie snoert hem vinnig de mond, bang voor wat hij zeggen wil: ‘Ik wilde Karl – de rest kon me gestolen worden.’

Karl: ‘Er was niks und niemand tussen te krijgen.’

Annie: ‘Niks en niemand!’

De oude man bukt, rommelt langdurig in een kastje, tovert dan een foto te voorschijn.

Hij ploft naast Annie neer.

‘We lagen met de boot in Rotterdam. Met vijftien jongens van de Kriegsmarine gingen we schwimmen in het Sportfondsenbad, in Noord.’

Annie: ‘Het was een bloedhete voorjaarsdag, april 1944.’

Karl: ‘Bij de tramhalte aan de Mathenesserlaan waar we moesten overstappen, zag ik haar staan, in de zon.’

Annie: ‘Ik sta vlak bij die halte te wachten op een vriendin. De tram stopt. Hij stapt uit en kijkt me aan…’

Karl: ‘Liefde auf den ersten Blick! Dat meisje wil ik leren kennen, dacht ik; ja, die múss ich haben.’

Annie: ‘Dat moment heeft mijn hele leven bepaald – terwijl ik geeneens geloofde in liefde op het eerste gezicht. Wát een leuke knul! Het was meteen raak.’

Karl: ‘Haar stralende gezicht – mit den schönen blonden Haaren.’

Annie: ‘Zijn Kriegsmarine-pakkie – enig! Niet dat het om het pakkie ging; die andere jongens heb ik niet eens gezien. Het moet zijn manier van kijken zijn geweest, met die staalblauwe ogen. En zijn lichtblonde haar – toen had-ie nog haar. Veel gepraat hebben we niet. Ik sprak maar een paar woorden Duits, hij maar een klein beetje Hollands: “Ga je straks mee ins Kino?” Dát verstond ik wel!’

Karl: ‘De andere jongens waren al doorgelopen, maar ik bleef nog even staan. Ze was bezaubernd. En helemaal niet verlegen.’

Annie: ‘Welnee, ik praat met iedereen. Dat hij een Duitser was, kon me niet schelen. Tuurlijk, ik had ook midden in het bombardement gezeten, in mei ’40, als meissie van twaalf. “Ik ben altijd lief geweest, mamma, kom ik nu in de hemel?” had ik gevraagd. We waren op familievisite geweest en toen we weer naar huis liepen, werd het centrum van Rotterdam gebombardeerd. We doken de eerste de beste winkel in en schuilden er in de kelder. Toen we weer buiten kwamen, was alles weg. In Noord, waar wij woonden, was meer blijven staan. Ondanks alle ellende zag ik de Duitsers als gewone mensen: je had aardige en je had rotmoffen. En bang was ik nooit geweest. Toen ik de eerste Duitser zag, met een machinegeweer in de hand, zei ik gewoon “Gutentag!” – had ik op school geleerd. Wat kon zo’n soldaat er nou aan doen?’

Karl: ‘Was het niet om een uur of elf ’s ochtends dat we elkaar die voorjaarsdag ontmoetten, Mutti?’

Annie: ‘Nee, Vati! Het was later. Een uur of één, twee in de middag. Maar het is zestig jaar geleden, zo precies weet ik het niet meer.’

Karl: ‘Ik weet nog wél dat ik in het zwembad dacht: Wat een lecker meisje. Toch kwam ik die middag te laat in het Luxor Palast.’

Annie: ‘Met mijn vriendin stond ik op hem te wachten. “Hij komt niet opdagen,” zei ik teleurgesteld, “nou, dan gaan wij maar.” Wij de bioscoop in. De hoofdfilm begint. En daar stáát hij ineens, in het donker.’

Karl: ‘Ik had Annie lopen zoeken; in het filmlicht zag ik haar zitten.’

Annie: ‘Er zat al een andere jongen naast me, maar Karl liep gewoon onze rij in: “Kunt u even ergens anders gaan zitten, das ist meine Verlobte.” Mijn verloofde! – en ik kón hem nog geeneens.’

Karl: ‘Ik was een beetje brutaal in die tijd; die Hollander moest opzij.’

Annie: ‘Je zag die jongen denken: O jee, een Duitser: wegwezen! – en Karl zat al naast me. Welke film we zagen, weet ik niet meer, ik zat alleen naar hém te staren. De meeste films had ik toch al gezien. Mijn vader was pianist, hij speelde voor de oorlog voorprogramma’s in verschillende bioscopen, dus ik kreeg altijd gratis toegang.’

Karl: ‘Es war eine rauschende Ballnacht was het: een liefdesgeschiedenis met Zarah Leander en Hans Stüwe – maar ik was te beschäftigt met Annie om er veel van mee te krijgen.’

Annie: ‘Ach, de film was niet belangrijk. Ik was jong en in de wolken; net zestien, al had ik al buste en alles – ik zag eruit als achttien.’

Karl: ‘Dat zij zó jong was, wist ik toen nog niet. Annie had mij nog niet alles verteld…’

Annie valt hem weer in de rede: ‘Mijn persoonsbewijs had ik vervalst om altijd de bioscoop in te kunnen; de mooiste films waren voor achttien jaar en ouder. Die avond moest Karl alweer de Noordzee op.’

Karl: ‘Richting Hoek van Holland: controleren of der Feind niet kwam.’

Annie: ‘Iedere nacht was hij weg. Maar ik stond ’s ochtends natuurlijk aan de kaai te wachten – vanaf het begin heb ik dat gedaan.’

Karl: ‘Dan stond ze te zwaaien, ik zag haar van verre. Mijn hondje Purzel, dat altijd aan boord was geweest, bleef voortaan bij Annie als ik uitvoer.’

Annie: ‘Als Karl terugkwam, was Purzel niet meer te houden; zo dol was-ie op z’n baas.’

Karl: ‘Als ik Annie omhelsde, plaste Purzel van blijdschap tegen mijn broekspijp.’

Annie: ‘Een jachthondje was het, met lange flaporen. Het beessie was een soort verbinding met Karl op zee; als Purzel bij me lag, was alles goed.’

Karl: ‘Zo vaak het kon, ging ik met Annie naar de bioscoop.’

Annie: ‘Bij het zondagmatinee in Het Capitool zat ik tussen de Duitse soldaten. Het waren speciale voorstellingen voor de Wehrmacht en de Kriegsmarine. Vader had in het begin van de oorlog nog in het bioscooporkest van Het Capitool gespeeld, en personeelsleden die mij nog van vroeger kenden, mochten mij niet zien! Zodra ik een bekende door de zaal zag lopen, bukte ik, of keek ik de andere kant op.’

Karl: ‘Annie is nooit gesnapt.’

Annie, ineens dromerig: ‘Karl sloeg altijd tegen mijn bovenbeen: “Leckere dijen!” Dijen vond hij een grappig woord, en dan lachten we ons een bult. Hij was eigenlijk mijn eerste liefde.’

Karl: ‘Ik had ook nog nooit een meisje gehad – al deed ik stoer. “Ik hou van jou” kon ik al gauw zeggen, en Annie heeft direct “ich liebe dich” geleerd. Over de oorlog hebben we helemaal niet gesproken.’

Annie: ‘Nee, dat was taboe.’

Karl: ‘Ik kon Annie toch niet gaan vertellen dat als ik de zee op ging, ik misschien nooit meer terug zou keren?’

Annie: ‘Voor verliefden is dat geen thema. Als je jong bent en zó gelukkig, wat interesseert je een oorlog dan?’

Karl: ‘Zingen deden we wel.’

Annie: ‘In de Maastunnel!’

Karl: ‘Als Annie mij ’s avonds naar de Jobshaven bracht, moesten we door die lange, nog nieuwe tunnel. Daar was meestal geen mens meer, dus liepen wij altijd te fluiten en te zingen. Über die Prairie…’

Annie valt zingend bij: ‘Klingt mein Lied, durch die Nacht’

Karl: ‘Hat die Melodie dir der Wind nicht gebracht?

Du wohnst in prunkvollen Räumen, fern im Lärm der Stadt

Ich denk’ in einsamen Träumen, dein, die meine Seele hat…’

Annie: ‘Über die Prairie ziehen die Sterne zu dir

Bringen sollen sie eine Botschaft von mir

Wann kommst du Heim…?’

Karl: ‘Ich hoffe ja bald!’

Annie: ‘Komm in die Prairie,

Und mein Glück weicht nie…’

Karl, stralend: ‘Het klonk zo mooi in de Maastunnel, met die echo!’

Annie: ‘Van die hele oorlog trokken we ons toch al niets aan, maar dán al helemaal niet.’

Karl: ‘Het wás nou eenmaal oorlog. We waren hier binnengevallen, en ik moest nach Holland, of ik wilde of niet. Maar ik zag Hollanders niet als mijn vijanden. En ik heb ook nooit iets tegen de Juden gehad. “Als Hitler met de joden begint, heeft-ie de oorlog verloren,” zei vader, een oude sociaal-democraat, “die hebben in Amerika en overal het kapitaal.” Omdat hij in de Eerste Wereldoorlog het ijzeren kruis eerste klas had gekregen, werd hij officier, al wilde hij dat zelf niet. Vader bracht niet de Hitlergroet, maar de oude militaire groet uit de Eerste Wereldoorlog: “Ik ben nog van de oude garde.” Als officier op leeftijd kwam hij ermee weg. Ik stuurde hem mijn sigaren, maar we schreven nooit over de oorlog, en hoe we daarover dachten. Veel te gevaarlijk. Op het laatst bewaakte vader een Wehrmachtsmagazin. Hij is gefallen in Parijs.

Zelf had ik als dienstplichtige na de Arbeitsdienst voor de Kriegsmarine gekozen; bij de marine hoefde je niet zo veel te lopen als bij de infanterie – en wat wist ik er verder van? Ik vertrok naar Wilhelmshaven, en leerde vervolgens schieten in een kazerne op de Veluwe. Uiteindelijk kwam ik terecht op een gevorderde, oude vissersboot; een Dampfer. Helemaal omgebouwd, met Kanonen van vier en acht centimeter. Ik was matroos, daarna Gefreiter en ten slotte Obergefreiter bij het 12. Vorposten Minensuch Flottille.’

Annie: ‘Hoger wilde Karl niet, dan was-ie op een duikboot terechtgekomen.’

Karl: ‘Als ik onderofficier was geworden, had ik van het schip weg gemoeten – en dus ook weg van Annie. We patrouilleerden en veegden mijnen die de Engelsen gestrooid hadden tussen Hoek van Holland en Den Helder. Wij hebben ook mijnen gelegd, voor de Engelse kust. Gevaarlijke klus; in het begin van de oorlog lagen we met dertien vissersschepen in de Jobshaven, tegen het eind waren er nog vier van over. De rest was gezonken – op een mijn gelopen, meestal. In een mum van tijd was zo’n grote stoomboot verdwenen. Ik heb steeds geluk gehad op boot nummer 8. Maar veel jongens hebben het niet overleefd.’

Annie: ‘Dat ze uit moesten varen, was natuurlijk geen pretje. Maar verder heeft hij het niet slecht gehad bij de Kriegsmarine.’

Karl: ‘Aan het einde van de Eerste Wereldoorlog had de marine gestaakt en een revolutiepoging ondersteund. Dat gebeurt mij niet, moet Hitler gedacht hebben; we sliepen bij de marine in heerlijke bedden met witte lakens, hadden altijd warm water om ons te wassen en kregen prima te eten – dat was aan het Oostfront wel anders. “Nach dem Krieg wird es schrecklich!” lachten we, want beter kon het haast niet worden voor ons. Müller, onze kapitein, was een tolerante man. Iedereen – tot de kapitein zelf toe – had een meisje in Rotterdam, waar we overdag lagen.’s Nachts stond ik aan het roer. Soms moest ik ook mijnen wegschieten met een machinegeweer – dat gáf een explosie…’

Annie: ‘Hij is altijd goed weggekomen. Maar als hij bij mij was, konden we geen afscheid nemen. Alsof we an-mekaar vastgeplakt zaten. Daarna moest hij als een razende de stad door rennen om toch nog op tijd op het schip te komen.’

Karl: ‘Ik stond dan hijgend aan het roer. Maar mijn kraag zat altijd goed.’

Annie: ‘Voor Karl vertrok, trok ik zijn matrozenkraag recht. Ga eens effe staan, Vati!’ Traag komt Karl uit zijn leunstoel. Annie staat al voor hem en sjort, als bij een kind, aan zijn jasje; vloeiend, alsof er geen zestig jaren zijn verstreken, trekt ze een denkbeeldige matrozenkraag goed.

Karl, met iets van weemoed in de blauwe blik, het hoofd schuddend: ‘Als het hard stormde, bleven we in de Jobshaven… Dikke mist was ook goed.’

Annie: ‘Mist, mist, ik zat almaar te hopen op mist! Want als hij uitvoer, dacht ik altijd: Komt-ie nog wel terug?’

Karl: ‘Een keer, toen we eens drie dagen op zee waren gebleven, móest ik Annie gewoon even zien. ’s Avonds ben ik naar haar huis gelopen in de Voorburgstraat, een buurt waar je nooit Duitsers zag lopen – die zag je alleen in de haven en in de binnenstad. Je moest een beetje vindingrijk zijn om bij elkaar te komen.’ Met lichtjes in de ogen: ‘Ik belde aan en vroeg haar opa, die opendeed: “Hebt u misschien alte grammofoonplaten zu verkaufen?” – ik kon moeilijk zeggen dat ik voor mijn meisje kwam.’

Annie: ‘Opa kwam meteen weer boven: “Dat was de een of andere mof die grammofoonplaten wou hebben. Wat dénkt-ie wel!” Toen wist ik: dat is híj. Ik keek uit het raam en zag Karl weglopen. Jas aan en wegwezen dus!’

Karl: ‘Niemand wist dat we met elkaar liepen. De hele Voorburgstraat was tegen de moffen.’

Annie, beslist: ‘Niemand mocht ervan weten! Je kon toch niet met de vijand gaan liggen vrijen? – openlijk. Het was strikt geheim.’

Karl: ‘Maar haar oom werkte in een slagerij…’

Annie: ‘En ik wist helemaal niet dat-ie daar werkte! Ik stapte er arm in arm met Karl binnen, toen ik hem achter de toonbank zag staan. Het was te laat; hij had ons al gezien. Verraden heeft hij me niet, hij heeft alleen tegen mijn moeder gezegd: “Pas op je dochter!” Zo is het toch uitgekomen dat ik met iemand liep. En uiteindelijk heb ik het maar opgebiecht: “Ik heb een Duitse vriend.” O, o, o… toen was de duivel los! Wát een ruzie heb ik gehad. Tot mijn oma tegen mijn moeder zei: “Waarom kijk je die jongen niet eens an? Hij zit bij de marine, misschien is hij sympathiek.” Opa, van moederszijde, was voor de oorlog ook bij de marine geweest. “Een Duitser?!” riep moeder. “Die kan ik toch niet binnenlaten! De hele straat zal het zien.” Maar grootmoeder zei: “Ach, dat gaat best. Ik heb een donkerblauwe regenmantel. In de kerk kan hij zich omkleden. En de buren zien niks.”’

Karl: ‘In de kerk trok ik die mantel van haar oma over mijn uniform, propte mijn kraag eronder, en verborg mijn pet. Ineens was ik Zivilist.’

Annie: ‘Wat de liefde niet vermag!’

Karl: ‘Met haar moeder en haar oma hebben we koffie gedronken. Ik had al wat meer Hollands geleerd.’

Annie: ‘Na afloop zei grootmoeder: “Laat ze met die jongen gaan, die twee worden gelukkig.” “Nou, ja…” zuchtte moe toen, ze zag hoe dol ik op hem was, “dan gaan ze maar met mekaar.”’

Karl: ‘Haar moeder was zo sympathisch! Nooit in mijn leven heb ik zo’n tolerante vrouw ontmoet. De oorlog was al bijna zu Ende, en dán je dochter nog met een Duitser laten gaan.’

Annie: ‘Het was riskant natuurlijk – iedereen wist toen al dat “moffenmeiden” na de oorlog kaalgeschoren zouden worden. Toch vond mijn moeder het uiteindelijk goed dat ik met een Duitser ging. En dát terwijl…’ Annie aarzelt. Ineens lijkt ze onzeker. ‘Ik vertel het nóóit iemand.’ Haar ogen zoeken even, een moment maar, steun bij Karl. En Annie vervolgt: ‘En dat terwijl mijn vader joods was, ook al zag ik hem niet zo. Hij was misschien als jood geboren, maar hij heeft nooit als jood geleefd.’

Karl: ‘Dat wist ik toen nog niet – ik hoorde het pas jaren na de oorlog. Ik heb haar vader nooit gezien toen ik in Holland lag. En Annie droeg geen jodenster.’

Annie: ‘Nee, natuurlijk niet. Mijn moeder was ook niet joods, alleen mijn vader. In het begin van de oorlog heeft hij nog gewoon kunnen werken. En als hij zijn muziek maar had, was hij gelukkig – hij kwam uit een echte artiestenfamilie. Dus in mijn ogen bleef alles bij het oude. Tuurlijk, hij moest een jodenster dragen, ik heb die zelf op zijn jas genaaid. Maar zoiets was me worst! Er werd ook niks over gezegd. “Ziezo,” zei vader toen de ster op zijn jas zat “dat zit netjes. Bedankt, meissie!” Ik stond er niet bij stil; eigenlijk was ik nog een kind. Als mijn ouders iets bespraken – over de oorlog, over de maatregelen – mocht ik er nooit bij blijven: “Annie, ga jij maar effe naar opa en oma”, naar de ouders van mijn moeder, die boven woonden. Mijn ouders waren erg beschermend. Ze hebben mij, hun enige kind, nooit iets verteld.

Bang was vader wel, herinner ik me. Zodra hij een vliegtuig hoorde, stond hij al onder de trap. Dan riep ik: “Pappa, blijf staan. De bommen komen!” – om hem een beetje te plagen; ik zag er de ernst niet van in, eerlijk niet. Jacob Boonvang heette hij, zijn artiestennaam was Jacques Bonevito. Als vader zat te spelen, mocht ik niks zeggen; muisstil moest het zijn. En dan was hij werkelijk weg, hij ging helemaal in zijn muziek op. Iets anders interesseerde hem ook niet. Hij sloeg nog geen spijker in de muur, als de dood dat hij op zijn vingers zou slaan. Moeder, gék met hem, zei altijd: “Jij hoeft niks te doen, ik doe het wel!” Vader gaf mij ook les, maar dat liep niet zo best, ik was te eigenwijs. Dacht dat ik het beter wist. Dus kreeg ik les van de beste pianoleraar die hij in zijn vriendenkring kon vinden.’

Jacob Boonvang

‘Mijn vader heeft me maar één keer een klap willen geven. Ik gaf voor de grap les aan mijn vriendin, we zaten samen achter de piano. Toen mijn vader binnenkwam, sloeg ze net een paar valse akkoorden aan. Dat verdroeg hij niet! Hij dacht dat ik vals zat te spelen en haalde ineens naar me uit, maar ik bukte snel en mijn vriendin kreeg de klap.

Vroeger, toen ik kleiner was, ging ik altijd met hem mee als hij in de bioscoop speelde, of in het theater. Toch was ik niet zo gek op hem, ik zeg het maar eerlijk. Vader was altijd afstandelijk. Hij knuffelde me nooit, en was niet echt geïnteresseerd in wat ik deed.

Het gemengde huwelijk van mijn ouders heeft hem lange tijd beschermd. Maar op den duur zag ik hem niet meer – vanaf ’43 ongeveer, nog voor ik Karl leerde kennen. Vader was als muzikant wel vaker weggeweest, maar nu kwam hij helemaal niet meer opdagen. Als ik vroeg waar hij was, zei moe steevast: “Hij is op tournee…” Ik vroeg nooit door, ik geloofde het gewoon.’

Annie zwijgt even. En vervolgt: ‘Ergens in de vroege zomer van 1944, het was heerlijk weer, zijn Karl en ik er samen op uit getrokken. We zijn ver gaan wandelen, de stad uit. Tot bij een oude molen.’

Karl: ‘En bij die molen is het gebeurd.’

Annie: ‘Daar heb ik mijn zoon ontvangen – zogezegd. We stonden te vrijen, en te lachen: zijn marinebroek was van voren dicht en aan de zijkant zaten knopen, je kon hem zó naar voren klappen en dan viel die hele broek omlaag; dat vond ik lollig. We hebben heus wel opgepast, we hebben een condoom gebruikt.’

Karl: ‘Een Wehrmachtskondom. Maar het klapte.’

Annie: ‘Oeps! – het was meteen raak. Ik was in positie. Eigenlijk was ik er nogal blij mee. Maar ik durfde het thuis niet te zeggen. Drie maanden lang heb ik gedaan alsof ik gewoon ongesteld werd. Had ik slim aangepakt: ik kreeg katoenen maandverbanden met menstruatiebloed van mijn vriendin; moeder waste ze in de veronderstelling dat het de mijne waren! Maar ik was erg misselijk, en ’s morgens moest ik spugen. Zegt m’n moeder: “Dat jij zo ziek bent! Wat héb je dan?” Uiteindelijk moest ik het wel toegeven: “Ik geloof dat ik een kind krijg.” “Nou ja,” zuchtte moeder toen, “dat brengen we ook wel weer groot.” Dat was haar enige reactie! Ze heeft niet gescholden, ze heeft er níks op aangemerkt en ze ging nog een bedje en een kinderwagen bestellen ook. Ik hoefde verder niets te doen. Ik liep alleen maar naar de haven, kijken waar-ie bleef. Karl kwam steeds onregelmatiger. En op den duur zag ik hem helemaal niet meer. Op een dag wasie er weer, met een geweer.’

Karl: ‘Na operatie Market Garden waren we verplicht bewapend.’

Annie: ‘Moeder riep: “Met een geweer komt-ie er niet in!” “Zet het maar gauw weg,” fluisterde ik tegen Karl, “in de gang, onder de trap.” Hij mocht ook helemaal niet met dat geweer bij ons in huis komen. Als ze hem betrapt hadden…!’

Karl: ‘Onder de blauwe regenmantel had ik een brood meegebracht, een groot stuk vlees, en koffie. We dachten op dat moment even, in een zekere paniek, dat we de boot moesten versenken. De Engelsen kwamen eraan, dus hadden we de hele voedselvoorraad onder elkaar verdeeld.’

Annie: ‘En mijn moeder zegt: “Ik neem het niet aan.” Daar was ze te trots voor: het kwam van Duitsers. En dat in die hongertijd, die was al begonnen. “Moe,” smeekte ik, “néém toch wat” – maar nee, hoor.’

Karl: ‘Omdat haar moeder onze levensmiddelen niet wilde hebben, gingen we lekker buiten de deur eten; biefstuk met Blumenkohl, bij Café du Nord.’

Annie: ‘Best een chique tent.’

Karl: ‘“Ober,” zei ik, “ik geef u een pakje tabak. Kunnen wij dan lekker eten, vanavond?”’

Annie: ‘Kwam ik thuis, vroeg mijn moeder: “Heb je honger? Ik heb griespap gemaakt!” Dat was nog het enige wat we aten, en dat vónd ik toch vies. “Nee bedankt, moe!”’

Karl: ‘We waren in die tijd ook eens samen in de Wehrmachtskantine, daar heeft Annie tien pannenkoeken gegeten!’

Annie: ‘Hoe krijg je die weg, hè? Maar ik dacht: dan heb ik morgen ook alvast gegeten.’

Karl: ‘Uiteindelijk hebben we ons schip niet laten zinken, maar zijn we er halsoverkop mee naar Duitsland gevaren.’

Annie: ‘Ik was in mijn zesde maand, en ineens moest hij weg. Vlug, vlug namen we afscheid van elkaar. “Onze liefde is groot,” zei Karl. “Ich komme wieder.” Maar mijn moeder zei: “Die zie je nóóit weer.”’

Karl: ‘Het was november 1944. Toen we met ons schip in Wilhelmshaven lagen, moest de ketel gerepareerd worden. En wij kregen vrij, zolang het duurde. Toen heb ik tegen mijn kapitein gezegd dat mijn Rotterdamse meisje in positie was, en dat ik haar naar Duitsland wilde halen. De kapitein vond het goed – dat was onvoorstelbaar! Hij vertelde dat hij zijn fototoestel bij zijn vriendin in Den Haag had laten liggen: “Dan haal je mijn fototoestel én je meisje.” De trein ging vanwege de spoorwegstaking maar tot aan de grens, van daar ben ik gaan liften – ik kon op een militaire vrachtwagen meerijden, en via omwegen kwam ik ’s avonds laat in het Wehrmachtsheim. De volgende ochtend vroeg ben ik meteen naar Annie gegaan.’

Annie, ontroerd: ‘O, hij had babykleertjes bij zich – énig! Van die piepkleine truitjes. En toen vroeg hij of ik met hem meeging naar Duitsland. Ik was zó blij. Ja, ik ging mee – natuurlijk! Ik heb er nog geen vijf minuten over nagedacht.’

Karl: ‘Ik heb gezegd: “Meisje, hier heb je maar honger. Bij mijn moeder in Zuid-Duitsland is het beter.”’

Annie: ‘En ik heb het nooit berouwd. Ondanks alles.’

Karl: ‘De hele dag bleven we samen. ’s Avonds pas bracht ik haar thuis, in mijn blauwe mantel, en ging ik weer naar het Wehrmachtsheim. Onderweg kwam ik een Nederlander op een fiets tegen. Ik liet mijn pistool zien en zei: “Es tut mir Leid, ik moet die fiets hebben.” “Maar ik heb een vergunning voor een fiets,” sputterde hij tegen, “ik werk bij de gasfabriek.” “Geef me uw adres maar, dan breng ik uw fiets terug.” De volgende ochtend ben ik over Delft naar Den Haag gefietst, naar het meisje van de kapitein. Ze had verdriet, ze was ook verliefd – maar ja, de kapitein was allang getrouwd. “Meneer,” zei ik, toen ik het adres had gevonden van de man van de gasfabriek, “hier is uw fiets weer.” “Dat had ik nooit gedacht,” riep hij stomverbaasd uit, “dat een Dúitser mij mijn fiets terugbrengt!”’

Annie: ‘De volgende dag ging ik mijn papieren regelen. Ik moest formulieren invullen waarop stond dat ik vrijwillig in Duitsland zou gaan werken. Dat was de enige manier om met Karl mee te kunnen gaan.’

Karl: ‘Trouwen lag ingewikkeld. We wachten wel tot de oorlog voorbij is, dachten we, die duurt niet lang meer.’

Annie: ‘Ze hebben op het arbeidsbureau gelukkig niet gezien dat ik in positie was. Ik had een wijde jurk van mijn moeder aangetrokken, met een dikke jas eroverheen – zo verborg ik het, anders hadden ze natuurlijk nooit geloofd dat ik in Duitsland wilde gaan werken. Ze vroegen niet door, gelukkig.’

Karl: ‘Ze waren blij met iedere arbeidskracht die ze konden krijgen, en deden niet moeilijk.’

Annie: ‘Omdat ik nog minderjarig was, heeft mijn moeder de papieren ondertekend. Mijn vader was er niet, hij was, volgens moe, nog altijd “op tournee”. Hij bleef wel erg lang weg, maar ik piekerde er verder niet over.’

Karl: ‘Annie kreeg alle papieren waarmee ze als Fremdarbeiterin naar Duitsland kon.’

Annie: ‘Toen bleef mijn moeder met het bedje en de kinderwagen zitten. En toch was ze blij dat ik naar Duitsland ging, daar had ik tenminste goed te eten. Dat ging haar boven alles, in Rotterdam was steeds minder te krijgen. Mijn moeder was tegen het eind van de oorlog bij een slagerij gaan werken en stopte wel eens een lapje vlees in d’r bustehouder – stiekem. Mijn oom beweerde later, toen er niks meer was, zelfs gras te hebben gekookt en gegeten.’

Karl valt plotseling uit: ‘Ja, eigen schuld! Door de spoorwegstaking konden er geen levensmiddelen meer worden vervoerd en toen hebben de Duitsers natuurlijk gezegd: “Wíj doen het niet!”’

Annie reageert niet, en Karl vervolgt onverstoord: ‘Annie en ik konden meerijden naar Duitsland op een open vrachtwagen, waarop onderdelen lagen van kanonnen. ’s Avonds om tien uur vertrokken we. Met een volle Seesack van de Kriegsmarine.’

Annie: ‘Boven in die plunjezak lag Purzel.’

Karl: ‘We reden ’s nachts – overdag werd te gevaarlijk – met gedempt licht naar de grens. Alles was verduisterd. Het was stikdonker.’

Annie: ‘En o, zo koud. Het regende almaar. En dan ben je in positie en kun je niet normaal zitten op die steenkoude kanonnen! Het hobbelde en schudde zo, dat ik me afvroeg of ik de baby nog wel gezond ter wereld zou brengen.’

Karl: ‘’s Nachts was er luchtalarm.’

Annie: ‘Moesten we ook nog van de wagen springen en naast de wielen gaan liggen, in de hoop niet te worden getroffen.’

Karl: ‘Bij Enschede stapten we er eindelijk af en konden we met de trein verder naar Wilhelmshaven.’

Annie: ‘Purzel hing met zijn kop buiten de zak, en als er gecontroleerd werd: hond erin en zak dicht.’

Karl: ‘Purzel was zo lief: hij huilde niet, hij blafte niet. En hij heeft niet in de plunjezak geplast.’

Annie: ‘In Wilhelmshaven bracht Karl me naar de stationskantine. “Ik ga naar het schip,” zei hij, “de kapitein z’n fototoestel brengen. Daarna gaan we samen naar mijn moeder.” Ik wist niet waar hij woonde, ik wist niet eens zijn achternaam: zo jong, dom en smóór was ik. Anderen zijn misschien niet zo naïef, maar ik had er het volste vertrouwen in – alles komt goed. Ik zit nog in die kantine… Luchtalarm! Allemaal de kantine uit: naar de Luftschutzkeller. Maar ik dacht: Ik kan hier niet weg, ik moet blijven zitten, anders vind ik Karl nooit meer terug. Hoe moet je iemand vinden, als je niet eens weet hoe hij precies heet? Er stond al een man tegen me te schreeuwen; ik móést eruit, riep hij, onmiddellijk!’

Karl: ‘Ik had van de kapitein veertien dagen verlof gekregen. Het luchtalarm ging, maar ik holde zo vlug ik kon de stad door, naar Annie. Er vielen brandbommen; ik had eigenlijk de eerste de beste schuilkelder in gemoeten, maar ik rende door – de liefde was sterker dan de angst. Ik moet eerst Annie vinden; ze weet niet eens waar ze naartoe moet, bedacht ik me, ook te laat. Ik stond vreselijk te hijgen op het station.’

Annie: ‘Ik moest de kantine uit. En terwijl ik opstond, kwam Karl binnen.’

Karl: ‘Ons Schicksal!’

Annie: ‘Was-ie twee minuten later gekomen, dan was alles voorbij geweest. Samen zijn we de schuilkelder in gerend.’

Karl: ‘Vliegensvlug trok ik haar mee!’

Annie: ‘Zijn hand heb ik niet meer losgelaten in de kelder.’

Karl: ‘Toen we eruit kwamen, lag alles om ons heen in puin. Het halve station was verdwenen en de stationskantine was van de aardbodem weggevaagd. Maar ’s morgens om tien uur werden er toch weer een paar treinen samengesteld. We stapten in een legertrein met verlofgangers.’

Annie: ‘Daar zat ik, tussen al die kerels. Toen kwam er een controle door de militaire politie – patserige figuren. Ik moest eruit.’

Karl: ‘“Maar dat is mijn meisje,” protesteerde ik, “we gaan trouwen, ze is zwanger, ze móét mee.” Kon ze niet schelen, de Blödhämmel. Toen schreeuwde ik: “Ik kom rechtstreeks van het front!” en was ineens alles goed.’

Annie lacht: ‘Slim gedaan, Vati!’

Karl: ‘In Waldsee hebben we meteen levensmiddelenkaarten gehaald en Annie ingeschreven als Fremdarbeiterin.’

Annie: ‘Ik moest gaan werken in een kleine fabriek: uniformen naaien voor de Wehrmacht. Ik had er helemaal geen zin in. Niet omdat het voor het Duitse leger was; ik had gewoon een hekel aan naaien.’

Karl: ‘Nou kende ik de baas van dat fabriekje goed. “Ze is mijn verloofde,” zei ik, “moet ze echt werken?” “Laat d’r maar thuisblijven” – mocht ze eerst ons kind op de wereld zetten. Ik moest weer naar Wilhelmshaven terug.’

Annie: ‘Ik heb hem nog weggebracht naar het station in Ulm; zat ik weer midden in een bombardement, met m’n dikke buik. Daarna ging ik alleen met Purzel terug naar zijn moeder en zijn zussen, die Zwabisch-Duits spraken. Verstond ik niks van. En het eten dat ze daar hadden, lustte ik ook al niet. Natte aardappelen met het kookwater er nog aan; als Hollandse kun je zo geen aardappelen eten – ze motten dróógkoken.

Maar het ergste was: ik kon niet met zijn zussen en vooral niet met zijn moeder overweg. Zij hebben mij het leven zuur gemaakt. Wat waren ze ouderwets! Waldsee was een achtergebleven stadje, meer een dorpie eigenlijk, en conservatief katholiek. Iedereen sprak over elkaar, ze wisten wanneer je naar de WC was geweest en zelfs wat je daar had gedaan. Hopeloos! Ik had alleen Purzel. Zodra de deur achter m’n schoonmoeder dichtviel – elke ochtend ging ze naar de kerk – floot ik hem bij me in bed. Effe knuffelen. Maar schoonmoeder kwam erachter – “Bah, ein Hund im Bett!” – en ze heeft Purzel zomaar weggedaan; vreselijk vond ik dat.

In maart moest ik bevallen. Ik had geen idee hoe de baby uit mijn buik moest komen; ik heb maar gewoon afgewacht wat er zou gaan gebeuren. Ik lag op de divan, voelde me niet goed, en een uur later was hij er al. Ondanks alles had ik een gezonde jongen gebaard. En hij moest Karl-Heinz heten, vond mijn schoonmoeder. Ik was maar vreemd in Waldsee en dacht: ‘Nou, ja… dat moet dan maar.’ Ik had niks in te brengen. En Karl kon ik niet eens vertellen dat we een zoon hadden. Duitsland was inmiddels een chaos.’

Karl: ‘Ik kwam er zonder kleerscheuren vanaf, tot april 1945, toen we negen Nederlandse vrachtschepen naar Duitsland moesten slepen. We voeren langzaam, tergend langzaam, en waren een makkelijke prooi voor de Engelse bommenjagers. Zes van de negen schepen in ons konvooi werden geraakt. Ik wilde net een granaat plaatsen, toen we vijandelijke kogels op ons af zagen komen. Een kogel raakte mijn middelvinger – weg was-ie. En mijn billen zaten vol scherven. Van de dertig man waren er tien gewond en vijf gesneuveld; de Engelsen hadden ons goed geraakt. Ik prees mezelf gelukkig dat ze alleen mijn vinger hadden weggeschoten. Een Sanitäter heeft de gewonden aan land gebracht; we kwamen in het Marinelazaret terecht, bij Heiloo. Er hing nog een klein stukje vinger aan mijn hand, ik bloedde als een rund.’

Annie: ‘Karl wilde de oorlog niet meer in, dus zodra de wond beter werd, deed-ie er suiker op; zo ging de wond etteren en kreeg hij weer een week verlof.’

Karl: ‘Zo gaat de oorlog stilletjes aan wel voorbij,’ dacht ik. Maar ik werd op een ziekentransport naar Bad Segeberg gezet, in Schleswig-Holstein, naar een ander lazaret, dat al spoedig gebombardeerd werd, al hing er een Rode Kruisvlag aan – er vielen veel doden. Ik werd op slag ontslagen en gezond verklaard. En nu ik beter was, kreeg ik direct een Marschbefehl naar Berlijn. Ik moest als infanterist der Hitler gaan verdedigen. Er was al zo veel gebombardeerd, treinen reden er niet meer in Schleswig-Holstein. “Hoe moet ik naar Berlijn?” vroeg ik. “Ga maar lopen!” luidde het antwoord – honderden kilometers, en ik liep nog met een verband. Het was begin mei 1945, Kiel was al gebombardeerd, Hamburg bezet. Maar ik moest. Toen we zo’n vijftig kilometer hadden gelopen, zagen we Engelsen, in de verte. Met honderden soldaten liepen we over de Autobahn: jongens van de Kriegsmarine, van de Infanterie – alles door elkaar. Nog altijd naar Berlijn. Maar ik ben ertussenuit geknepen. Ik wilde naar Waldsee, naar Annie – en snel. Het had geen zin meer… Daar kwamen de Engelsen al, in hun jeeps. Het was te laat.’

Annie: ‘Ondertussen had ik in Waldsee twee Nederlandse dwangarbeiders leren kennen. Ze brachten me kranten, en tijdschriften met filmsterren. Als ze naar de stad gingen, mocht ik met ze mee – o, dan werd mijn schoonmoeder zo kwaad! Ze dacht dat ik met die jongens liep – geen sprake van! Niet veel later kwamen de Fransen en de Marokkanen. En Waldsee werd bang. Geen vrouw durfde nog van huis, als de dood om verkracht te worden. Maar ik ben, als Hollandse, gewoon met die dwangarbeiders de stad in gegaan. Ik weet nog dat we in een zaak kwamen: “Neem maar mee wat je nodig hebt, betalen doen we niet.” Zoiets doe je alleen als je weer weggaat, niet als je wilt blijven, maar de dwangarbeiders waren zo vriendelijk om voor mij ook een kist blikvlees mee te nemen – die ik bewaarde voor mijn bruiloft.

Kort daarna gingen de dwangarbeiders terug naar huis. En de Fransen die Waldsee hadden bezet, zeiden dat ik ook moest vertrekken. Ik had als Fremdarbeiterin niets meer in Duitsland te zoeken, vonden ze. Het was twee, drie weken na de capitulatie, Karl-Heinz was pas twee maanden oud. Ik kon het kereltje moeilijk meenemen op een open vrachtwagen. Had ik dat gedaan, dan was hij in een tehuis beland – omdat ik minderjarig was en ook nog vrijwillig naar Duitsland was gegaan. Dan raak ik mijn baby kwijt, dacht ik, ik moet hem wel in Duitsland achterlaten… Bij mijn schoonmoeder, die ik was gaan haten. Ik vroeg me af waar Karl was en of hij nog levend zou terugkeren.

Vervuld van onmacht en van verdriet, stond ik achter op een LKW. Bij de Nederlandse grens moesten we om beurten een kantoortje in. Een man achter een bureau zegt tegen me: “Zo, zo, jij hebt met Duitse soldaten gelopen. Alweer zo’n moffenhoer!” Geen idee hoe hij iets over mij wist – iemand moet me verraden hebben, maar ik weet nog steeds niet wie. “Nee!” riep ik, “ik ben met één soldaat gegaan. Ik ben geen hoer!” Verbaasd keek hij me aan. Hij heeft me niks meer gevraagd. Ik was goed weggekomen, dacht ik.

Ik ben direct naar Rotterdam gegaan – met een hele kliek repatrianten. Maar thuis, in de Voorburgstraat, deed niemand open. Oma en opa, die boven woonden, waren er ook al niet. Waar waren ze gebleven? Ik ben maar naar Café du Nord gegaan. En wie stonden daar samen te dansen? Mijn moeder en mijn tante! Ik vlóóg zowat naar binnen. “O, Annie!” riep moe, “daar ben je weer! Eindelijk…” Ze omhelsde me, ze was zo gelukkig – en ik ook. We waren nog niet thuis, of ik hoorde bekende voetstappen op de trap. Het was vader! Hij kwam van zijn kaartclubje en was blij mij weer te zien na die lange, lange tijd. Hij had natuurlijk alles al van mijn moeder gehoord; dat ik zwanger was geraakt en naar Duitsland was vertrokken. Hij heeft er geen onvertogen woord over gezegd. Vader was opgelucht dat alles goed was afgelopen; de oorlog was voorbij en we waren niet slecht weggekomen – vader was kennelijk weer terug van zijn “tournee”. En hij was er de persoon niet naar om er nog lang over door te praten; sterker nog, hij sprak er met geen woord over. Misschien was het ook om mij te sparen, ik ben beschermd opgevoed – ik piekerde er maar niet over. Alles leek weer in orde.

’s Nachts om een uur of drie ging de bel. Mijn moeder stond op. Politie aan de deur. “U hebt toch een dochter?” “Ja,” zei moe, “die ligt op bed.” “Ze moet onmiddellijk opstaan!” hoorde ik de agent roepen. Ze hebben me meegenomen en in een cel gezet met allerlei meisjes en vrouwen. Slapen kon je natuurlijk niet. De volgende dag werd ik verhoord. Over wat ik in Duitsland gedaan had, en waarom en hoezo. “Ik heb een Duitse vriend, we willen trouwen.” Meer heb ik niet gezegd. Daarna werd ik weggebracht, naar een katholiek gesticht, omdat ik nog minderjarig was. Ik werd met DDT bespoten, op vlooien onderzocht. En ik moest me helemaal uitkleden voor een dokter. Hij bekeek me van alle kanten en zag dus ook mijn zwangerschapsstriemen. “Zo, zo,” zei hij. “Je hebt een kind gekregen van die Duitser. Waar is het?” “Ik heb geen kind,” zei ik. Want ik wist: ze halen Karl-Heinz weg! Drie dagen lang hebben ze me verhoord en ik heb steeds volgehouden dat ik geen kind hád. “Ik ben dik geweest vroeger, en in de oorlog ontzettend afgevallen; dáárdoor heb ik striemen gekregen.”

Ik kreeg een stom groen pak aan, mijn eigen kleren mocht ik niet meer dragen. Het ging er streng aan toe in het gesticht. Mijn moeder is alle instanties afgelopen; “Ik haal je eruit!” zei ze vastbesloten. “Doe alles wat de nonnen zeggen, heel volgzaam moet je zijn, en beleefd. Alleen dan krijg ik je eruit.” Dat is helemaal mijn karakter niet, ik laat me niet graag wat zeggen. En ik vond het bizar dat ik zat opgesloten omdat ik van Karl hield. Toch heb ik gedaan wat ze van me vroegen, ook als ik geen zin had. Werken, de vloer schrobben, de boel afstoffen. Met al die meiden. De een was weggelopen van huis, de ander was met een Duitser gegaan. En we konden er niet uit. Dat vond ik het ergste, als jonge meid. Ik had één geluk. Mijn ouders hadden als kind altijd tegen me gezegd dat ik zelf mocht weten wat ik later wilde worden: joods, katholiek of protestants – thuis deden we niet aan godsdienst. Mijn vriendin was katholiek en ging vaak naar de kerk; toen ik voor de gezelligheid eens meeging – ik was een jaar of dertien – zag ik dat ze een reuze knappe pastoor had. Met prachtig zwart, golvend haar. Ik was ineens wég van het katholieke geloof, en heb me zelfs laten dopen. Nu ik bij de nonnen zat, kwam dat me goed van pas. Ik ging vlijtig naar de kerk – och jee, wat was ik katholiek! Alles had ik gedaan om eruit te komen.’

Karl: ‘Ik wist helemaal niet dat Annie bij de nonnen zat; ik was krijgsgevangene bij de Engelsen. Ze hadden ons onze riemen, met hakenkruissluitingen, afgenomen – als souvenir; en wij hadden hún riemen gekregen. In een bos, afgezet met prikkeldraad, werden we ondergebracht. In ouwe barakken, of gewoon onder de blote hemel. De Engelsen waren niet eens zo onvriendelijk. Maar er was weinig te eten en nauwelijks te drinken. ’s Nachts, toen de Engelse wachtposten net voorbij waren gelopen, ben ik onder het prikkeldraad door weggeslopen, met nog een paar anderen. We hebben urenlang door de bossen gelopen, die nacht. Tot we vlak bij de Russen kwamen; toen vluchtten we snel de andere kant weer op.

Mijn koperen knopen had ik van mijn uniform gehaald en alle insignes verwijderd; met een oude jas eroverheen zag ik eruit als een Zivilist. Uiteindelijk kwamen we aan in Thüringen, waar de Amerikanen lagen. Zonder controle gaven ze me te eten. En ik kon nog een eind met ze meerijden naar het zuiden ook; ze moesten Duitse krijgsgevangenen ophalen in Italië, en hadden geen idee dat ze een Duitse Obergefreiter een lift gaven! Bij Ulm zetten ze me af, in de Franse zone. Van andere gevluchte soldaten had ik al gehoord dat je daar niet met de trein moest reizen; de Fransen namen je zo in krijgsgevangenschap mee naar Frankrijk. Dus ben ik naar Waldsee gaan lopen, ruim zestig kilometer, maar dat was een afstand van niks; ik was op weg naar Annie en naar onze baby, die inmiddels geboren moest zijn. Onderweg heb ik nog gehamsterd bij een boer die Russische krijgsgevangenen op zijn land had gehad; hij was als de dood dat ze terug zouden komen om wraak te nemen. Ik gaf hem mijn pistool, dat ik al die tijd goed had weggestopt, in ruil voor rookvlees, brood en kaas. Met dat voedselpakket op de rug, kwam ik ’s avonds Waldsee binnen, door de bossen. Het was een heldere nacht; ik zag de witte Sankt Peter in het meer weerspiegeld, haarscherp, en onveranderd schön. Gelukzalig liep ik het laatste eind naar huis. Er brandde licht. Moeder zat in de kamer, met mijn zusters, maar Annie was verdwenen. Weggestuurd… – Ik was als verdoofd, toen ik dat hoorde. Onze kleine jongen was er wel. Ik was meteen een alleenstaande vader! Dagenlang ben ik de deur niet uitgegaan; diep bedroefd, en ondergedoken vanwege de Fransen. Tot mijn oude baas aan de Franse commandant vroeg of het goed was dat ik weer net als vroeger in de garage kwam werken. Omdat we vrachtwagens en auto’s repareerden voor de Fransen vond hij het best. Ik probeerde contact te krijgen met Annie – waar was ze toch, hoe verging het haar?! Post verzenden was nog onmogelijk, zo kort na de oorlog, ik kon alleen een Rode Kruisbriefje sturen.’

Annie: ‘Naar mijn ouders, ja. Maar ik zat in het gesticht, dus ik wist van niks. Karl heeft er meerdere geschreven; in het laatste Rode Kruisbriefje stond: “Waarom laat je niks van je horen…?” Pas toen ik na een halfjaar uit het tehuis kwam – dat had mijn moeder voor elkaar gekregen – las ik zijn briefjes. Moeder – of is het vader geweest? – had ze me blijkbaar niet eerder willen geven. Misschien in de hoop dat ik Karl zou vergeten.’

Karl: ‘Ik had Annie ook een foto gestuurd van mijzelf met Karl-Heinz op de arm; mijn hand had ik er zó op staan, dat je precies kon zien dat de middelvinger eraf was.’

Annie: ‘Ik was helemaal wég – eindelijk zag ik ze weer, mijn Karl en mijn Karl-Heinz! Zegt mijn moeder ineens: “Z’n vinger ligt eraf!” Ik trok de foto weer uit haar hand: “Laat ’es zien!”’

Karl: ‘Ik dacht dat Annie me niet meer wilde, nu ik verwond was. Maar eindelijk kreeg ik een brief van haar: ze wilde weer terugkomen!’

Annie: ‘Maar dat was niet makkelijk.’

Karl: ‘Eerst gingen de Fransen na of ik geen nazi was geweest, en of mijn vader en mijn broers geen nazi’s waren geweest – dat waren ze gelukkig net zomin als ik. Hele rapporten schreven ze. Pas een halfjaar later kreeg ik een papier met allerlei stempels; Annie mocht komen. Maar we moesten wel binnen veertien dagen na afgifte trouwen.’

Annie: ‘Toen dat papier bij ons op de deurmat lag, was het allang verlopen – zo traag was de post.’

Karl: ‘En Annie schreef: “Ik moet er nog een hebben.”’

Annie: ‘Weer hetzelfde liedje!’

Karl: ‘Opnieuw kwam het pas weken later aan. En daarna ging het weer mis.’

Annie: ‘Het heeft twee jaar geduurd, alles bij elkaar.’

Karl: ‘Twee jaar wachten! Op een stukje papier. Ze wilden ons natuurlijk ontmoedigen.’

Annie, met een glimlach naar Karl: ‘Maar het zou ze niet lukken.’

Karl: ‘In die jaren van wachten en hopen, had ik zo vaak dat liedje in mijn hoofd’. Ineens zingend: ‘Über die Prairie klingt mein Lied durch die Nacht, Hat die melodie dir der Wind nicht gebracht? Wann kommst du heim?’

Annie: ‘Ich hoffe ja bald! Al die jaren had ik mijn koffer gepakt en wel klaarstaan om direct op reis te kunnen gaan als het papier eindelijk op tijd zou komen. Dat gebeurde pas in de zomer van 1947.’

Karl: ‘We hadden elkaar in de tussentijd maar één keer gezien. Ik mocht niet zomaar naar de grens reizen. Als je van de ene bezettingszone naar de andere wilde, moest je een vrijgeleide hebben. Maar er zat een partijdag van de SPD aan te komen in Dortmund. Ik was van huis uit sociaal-democraat en besloot er naartoe te gaan: zo kreeg ik een vrijgeleide! Ik heb Annie geschreven dat ze dan en dan naar de grens bij Venlo moest komen, zodat we elkaar konden ontmoeten.’

Annie, enthousiast: ‘Op naar Venlo, met mijn moeder!’

Karl: ‘We hadden afgesproken in café Backus, dat op de grens lag in een soort niemandsland. Daar kwam ze… ’

Annie: ‘Toen ik hem weer zag, was het net alsof…’

Karl: ‘Alsof ze nooit was weggeweest!’

Annie: ‘Ik had een kip meegenomen voor Karl. Die heeft hij tijdens dat afspraakje al naar binnen gewerkt; zo’n trek had-ie.’

Karl: ‘In Duitsland kon je haast niks krijgen, slechts vijftig gram vlees op de bon. In de week! Annie had ook chocola voor onze jongen meegebracht. Ik kon Karl-Heinz helaas niet meenemen, hij was nog te klein.’

Annie: ‘Ik was al blij dat ik Karl tenminste zag. Al die tijd was ik in Rotterdam geweest, bij mijn ouders. En ik ging vaak dansen met mijn tante, ik zwierde nou eenmaal graag in ’t rond, maar ik keek nog geen man an. En mijn moeder wilde zo graag dat ik een Rotterdammer zou leren kennen en dat ik zou blijven. Ze was altijd aan het wijzen: dát is een leuke man, en dát is een leuke man.

Op een ochtend, bij mijn ouders, liep ik naar het badhuis. Ik kwam een meisje tegen, bij ons uit de straat. En die wist het! Hoe, dat begrijp ik nu nog niet. Ik had mijn verkering met Karl geheimgehouden – maar ja, gepraat wordt er altijd. Dat meisje ging recht voor mij staan. “Vieze hoer!” schold ze, “jij gaat met Duitsers om.” En toen heb ik d’r beetgepakt en geslágen – die heeft het geen tweede keer gedurfd. Je bent toch geen hoer als je met één jongen gaat?! Ziedend was ik. En toch, dat was de laatste keer dat ik er last mee had. Ik heb het geluk gehad dat ik pas een halfjaar na de oorlog, toen de gemoederen wat waren bedaard, thuis was gekomen. Anders hadden ze me kaalgeschoren.’

‘Mijn moeder vond het niet zo leuk dat haar enige kind vertrok, maar ze wist dat ik niet te stoppen was en ze had zich erbij neergelegd. Ze is nog meegereisd tot Utrecht. Daar namen we afscheid van elkaar.Van een oom had ik een hele slof sigaretten meegekregen – hoewel ik hooguit af en toe eens een sigaretje rookte om op te scheppen, zoals je als jong meisje doet.’

Karl: ‘Een pakje sigaretten deed in Duitsland tweehonderd mark in die tijd! Zwart, anders was er helemaal niet aan te komen.’

Annie: ‘In Frankfurt moest ik overstappen. De mensen hingen buiten de treinen, zo druk was het. Iedereen ging in die tijd op pad, naar de boeren voor aardappels in ruil voor allerlei spullen. Ik had twee koffers en een paar grote tassen bij me; die heb ik met moeite op het perron kunnen planten en toen ben ik maar op de grootste koffer gaan zitten: ik kwam er toch nooit in, in die overvolle trein. Toen er een kofferdrager langsliep, vroeg ik of hij me wilde helpen. Ik gaf hem een pakje sigaretten.’

Karl: ‘Tweehonderd mark!’

Annie: ‘De kofferdrager keek erg gelukkig. We hebben samen zitten roken en daarna heeft-ie me prima op de trein gezet. Toen ik ’s avonds laat in Aulendorf aankwam, reden er geen treinen meer naar Waldsee. Je mocht ’s avonds eigenlijk niet op straat, in die tijd; ik was nog de enige passagier op het station en heb uiteindelijk de baas van Karl, die telefoon had, maar gebeld.’

Karl: ‘Ik zat net met mijn vrienden te kaarten toen mijn baas binnenstormde: “Je meisje zit op het station in Aulendorf!” Gott, dacht ik, hoe kom ik daar? In de schuur stond nog een oude fiets met platte banden. Die heb ik snel geplakt en opgepompt en daarop ben ik in het donker, door de bossen, naar Aulendorf gereden – stiekem. Annie, Annie, Annie…! wat hád ik haar gemist.’

Karl-Heinz

    Annie: ‘Ik zat maar te wachten met mijn koffers. Er was geen mens meer te bekennen – de straten waren uitgestorven. Er blafte alleen een hond, ergens in de verte. En ineens wist ik het niet meer: komt hij nog wel…? Ik begon te twijfelen. Wat deed ik moederziel alleen in een land met bergen? Hoorde ik eigenlijk niet in mijn eigen, vertrouwde Rotterdam? Alleen de sterrenhemel boven mij bracht enige verlichting. Eindelijk dook Karl op. En alle twijfel was verdwenen.’

Karl: ‘We konden overnachten bij een vriend, een makker van de Kriegsmarine. En de volgende dag reden we met de eerste trein naar Waldsee.’

Annie: ‘Daar stond de kleine Karl-Heinz… in de deuropening! Hij was een mollige kleuter geworden en wilde natuurlijk niks met die vreemde mevrouw uit Holland te maken hebben.’

Karl: ‘Maar Annie had chocola meegebracht.’

Annie: ‘Véél chocola. En daarmee heb ik hem gelokt. Al snel wilde hij niet meer bij me weg. “Mama, Schokolade?” vroeg hij steeds, poeslief. “Ja, ik heb nog wat voor je!” En dan was mijn schoonmoeder weer jaloers. Nee, vriendelijk heeft ze me niet ontvangen. Ik was te modern, vond ze. Ik liep op zeer hoge hakken – een centimeter of acht. Drie paar pumps had ik, met verschillende vlindertjes en dingetjes die je erop kon drukken met een knoopje – Rotterdamse mode – zodat het leek of ik wel twaalf paar schoenen had.’

Karl: ‘Daar waren mijn zussen weer jaloers op! Annie had bovendien prachtige jurken, die zij niet hadden. Haar lippen waren rood gestift – zoiets zag je niet in Waldsee – en haar jas was zelfs afgezet met zilvervossenbont.’

Annie: ‘Ik was verwend, als enig kind. En veel te opvallend gekleed. Ik had beter als boerenmeid kunnen komen.’

Karl: ‘Zij viel op! De boeren liepen hier nog in ouderwetse, lange kielen. En de vrouwen gingen in het zwart naar de kerk. Kussen in het openbaar kon hier eigenlijk niet; maar wij deden dat natuurlijk wel.’

Annie: ‘De hele wereld ging ons eigenlijk niks aan – na alles wat we hadden doorstaan.’

Karl: ‘Als wij arm in arm door het dorp liepen, zeiden de mensen: “Kijk, daar gaat het liefdespaar van Waldsee!”’

Trots kijkt hij Annie aan, ze lacht naar hem. En Karl vervolgt: ‘Vliegensvlug moesten we onze bruiloft regelen, de beruchte veertien dagen waren bijna voorbij. Maar ik heb Annie eerst nog gevraagd: wil je nu ook echt met me trouwen?’

Annie: ‘Dat heb je helemaal niet gevraagd – je hebt nooit een aanzoek gedaan. Je was zo zeker! Mijn schoonmoeder stond erop dat we in de kerk zouden trouwen. En zijn zusters hadden speciale kruisjes gekocht die we boven ons bed moesten hangen – oubollig! Toen er zelfs een priester in huis kwam om die kruisjes met wijwater te zegenen, kwam ik niet meer bij: “We hebben het toch allang gedáán?!”’

Karl: ‘’s Middags hadden we alle papieren rond, en kregen we toestemming om te trouwen. En ’s avonds stond het koor al onder ons raam te zingen.’

Annie: ‘Ik kreeg een trouwjurk met sluier en sleep van zijn nicht; paste me precies. Karl leende een oude smoking en een hoge hoed van de kleermaker. We moesten improviseren.’

Karl: ‘Er was geen benzine, maar mijn baas had een houtgasgestookte Mercedes geregeld, met een enorme ketel erachter; de chauffeur zag zwart van het stoken toen wij instapten.’

Annie: ‘Een sensatie! En het was niet eens ver naar de kerk – we hadden net zo goed kunnen lopen.’

Karl: ‘In de barokke Sankt Peter zijn we getrouwd.’

Annie: ‘Karl-Heinz droeg mijn sleep. “Mama,” wees hij naar de priester met mijter, “Sint-Nicolaas is ook gekomen!”’

Karl: ‘Heel Waldsee was uitgelopen; ik kende veel mensen, zat in alle verenigingen.’

Annie: ‘En allemaal hebben ze gehuild. Alleen wij tweeën niet. Stralend kwamen we de kerk uit.’

Karl: ‘De mensen vonden het ontroerend dat we eindelijk konden trouwen. Dat we zo lang hadden moeten wachten, was in heel Waldsee bekend.’

Annie: ‘Je zag de mensen denken: nu komen ze toch nog bij elkaar. Net een romantische film.’

Karl: ‘Het eten was nog steeds schaars, maar ik had van tevoren boerenwagens en tractoren gerepareerd in ruil voor zelfgemaakte Schnaps en vijftig liter appelwijn.’

Annie: ‘En de kist met blikvlees die ik van de Hollandse dwangarbeiders had gekregen, was er ook nog.’

Karl: ‘Ik had al die tijd gezegd: “Dat vlees is van Annie. We eten het pas op onze Hochzeitstag.”’

Annie: ‘En we hebben er met z’n allen van gesmuld – de mensen kregen vlees, dat was wat!’

Karl: ‘En ’s avonds was het feest in het café. Vrienden hadden een muziekkapel geregeld.’

Annie: ‘Maar Karl kan niet dansen, hij heb altijd een voet te veel! Heb ik maar met onze getuige gedanst – dat weet ik nog wel… Ik ben zo dronken geworden, dat ik mij verder niets meer van onze bruiloft herinner. Ik had nog nooit alcohol gedronken – als ik met mijn tante ging dansen, vroeger, zat ik braaf aan de limonade. Er werd almaar geproost op onze liefde, en dan sloeg ik ook maar een glas achterover. Ik weet niet meer hoe ik thuis ben gekomen, maar ik ben als een blok in slaap gevallen.’

Karl: ‘Op onze huwelijksnacht.’

Annie: ‘Gelukkig hadden we ons plezier van tevoren al gehad. Maar wat keek zijn familie zuur, toen ik de volgende morgen uit bed kwam rollen.’

Karl: ‘Mijn moeder schudde voortdurend het hoofd: “Dat gaat nooit goed, met zo’n verwend meisje uit de grote stad.”’

Annie: ‘Ik had nooit leren koken – ik mocht bij mijn moeder thuis nog geen water opzetten voor de thee. Karl regelde het eten wel, bij de boeren – vaak met de kleine Karl-Heinz achterop want dan kreeg hij een liter melk voor niets. Maar hoe moest ik het klaarmaken? Ik heb nooit gezegd dat ik niet wist hoe ik moest koken – dan kon ik wel inpakken, dacht ik. Toen mijn schoonmoeder bezig was, op een ouderwets vuur in de keuken, heb ik goed opgelet. Ik onthield precies wat zij deed. En wat zij de ene dag kookte, maakte ik de andere dag na. Kon ik zomaar Schwäbische gerechten bereiden – da’s vrij ingewikkeld, en dat kon ze niet uitstaan. Ik schudde de Spätzle zó uit mijn mouw – dacht ze. Toen besloot ze dat ik de keuken niet meer in mocht.’

Karl: ‘Gék maakte ze Annie, daarom zijn we weggegaan. Waldsee zat vol vluchtelingen die ausgebombt waren, er was een enorme woningnood na alle bombardementen. Maar we konden een klein keldertje betrekken.’

Annie: ‘Met ons bed, een tafel en twee stoelen was ons keldertje vol. Het bedje van Karl-Heinz moest overdag op de kast staan, anders kon ik mijn kont niet keren. En toch was het er fijn; eindelijk waren we op onszelf. Gordijnen hadden we niet, dus hingen we dennengroen om het kelderraampie. Als de naalden uitvielen, haalden we nieuwe takken – bomen genoeg in Waldsee.’

Karl: ‘Het stond nog gezellig ook.’

Annie: ‘Maar toen heeft mijn schoonmoeder een dame van het Jugendamt op me af gestuurd. Karl-Heinz zou het niet goed hebben bij ons in de kelder. Nou ben ik altijd erg schoon geweest, dus dat keldertje was spic en span toen dat mens kwam inspecteren. Ze heeft alles bekeken, het kinderbedje bestudeerd, en zei toen dat ze niet begreep waarom ze hierheen was gestuurd. Jarenlang heb ik mijn schoonmoeder niet meer binnengelaten, het kreng.’

Karl: ‘Ik zat bij de kaartclub, de zangvereniging, de vrijwillige brandweer, de vakbond, de SPD. Iedere avond was ik op stap.’

Annie: ‘Dan zat ik alleen in dat keldertje, met een krakende radio. Tot ik op een avond dacht: jou krijg ik. Ik heb me mooi gemaakt: lippenstift op, hoge hakken en mijn blootste jurk aan. En ben Waldsee in gelopen en zomaar ergens op een bankje gaan zitten. Toen Karl thuiskwam, was ik er niet. Hij heeft heel Waldsee afgezocht! Twee keer is hij me in het donker gepasseerd, ik had me verstopt achter een boom. Laat maar zoeken, dacht ik. Hij was bezorgd, want ik was modern en de Fransen floten me altijd na: “Bonjour, mademoiselle!”’

Karl: ‘Ze droeg haar jurk met decolleté! En ik wist niet waar ze uithing.’

Annie: ‘Om twaalf uur ’s nachts ben ik weer naar huis gegaan. “Waar zát je?!” vroeg Karl. “Wat jíj ken, iedere avond weggaan, ken ik ook,” zei ik. “Er zijn hier zo veel Fransen – ik heb er zó een.”’ Triomfantelijk: ‘Hij is nooit meer weggegaan!’

Karl: ‘Ik heb alles afgezegd: de zangvereniging, de kaartclub… Ik ben nergens meer heen gegaan. Annie was me toch meer waard. Maar ze heeft me wel moeten beloven dat ze die blote jurk nooit meer zou dragen.’

Annie: ‘Die moest ik omruilen voor boter en eieren. Ik had nog maar een jurk over op het laatst; de rest hing bij de boeren in de kast.’

‘Pas jaren en jaren na de oorlog,’ vervolgt Annie, ‘heb ik Karl zachtjes aan verteld dat mijn vader joods was. Ik wist niet hoe hij zou reageren. Misschien vond-ie het maar niks… Hij was tenslotte toch een Duitser. Ik was bang dat ik mijn grote liefde alsnog zou kwijtraken. Hij ging me boven alles. Pas toen ik Karl vaker over joden had horen praten – en helemaal niet negatief – heb ik het aangedurfd.’

Karl: ‘Propaganda over Herrenvolk en Untermenschen had ik altijd belachelijk gevonden. “Alle mensen zijn gelijk,” zei vader al. Ik zal nooit de trein met veewagons vergeten die ik op het eind van de oorlog in Duitsland heb gezien. Er lagen concentratiekampgevangenen in, uitgeput en uitgehongerd. Ik heb ze, met enkele anderen, water en brood gegeven. De SS’ers die de gevangenen bewaakten, durfden er niks tegenin te brengen – er waren frontsoldaten onder ons met Ritterkreuze. Pas toen ik die KZ-Häftlinge zag, begreep ik wat concentratiekampen waren.’

Annie: ‘Ik had in de oorlogsjaren wel gezien dat ze bij ons in de buurt mannen en vrouwen, en ook kinderen, weghaalden. Maar ik heb niet begrepen wat er precies gebeurde, en waar ze naartoe gingen. Vandaag de dag zeggen de mensen wel dat iedereen dat toen geweten heeft, maar dat was niet zo.’

Karl: ‘Annies vader heb ik pas ver na de oorlog, toen we weer normaal konden reizen, voor het eerst ontmoet. Hij kwam ons afhalen van het station in Rotterdam. “Kom maar,” zei hij, en hij pakte mijn grootste koffer, “die draag ik wel.” “Nee, nee!” heb ik gezegd, “die is veel te zwaar. Neemt u dat kleintje maar.” Zo zijn we direct met elkaar in gesprek gekomen. Hij heeft nooit een lelijk woord tegen mij gezegd.’

Annie: ‘Mijn vader heeft mij niet kwalijk genomen dat ik met een Duitser was. Maar hij is nooit naar Duitsland gekomen. Moeder kwam wel elk jaar een paar weken. Vader bleef bang.’

Karl: ‘Niet alleen voor de Duitsers, maar ook voor het verkeer en voor de trein…’

Annie: ‘Nee! Het was wel meer om het land, en om de Duitsers. Hij bleef alleen achter in Rotterdam als mijn moeder kwam, al was hij nog zo hulpeloos zonder haar, want ze legde altijd zijn overhemden klaar en smeerde zijn brood. Ik heb er nooit met hem over gesproken, maar ik voelde dat hij angstig was.’

Karl: ‘Annies vader sprak alleen over zijn optredens, en over muziek. Over de oorlog hebben we het nooit gehad.’

Annie: ‘Wát ik weet, weet ik van mijn moeder – en die sprak er al nauwelijks over. Ik heb er ook nooit naar gevraagd. Een keer, jaren na de oorlog, heeft ze me verteld dat vader helemaal niet “op tournee” was, toen hij niet meer thuiskwam. Toen het gevaarlijk voor hem werd, is hij opgenomen in het Sint-Franciscusziekenhuis aan de Schiekade – en hij is er lang gebleven. “Wat had-ie dan?” vroeg ik nog. “Niks had-ie,” zei moeder. “Hij lag alleen maar in bed als er een inval was. Dan waarschuwden de zusters hem en dan was hij ineens doodziek.” Hij was nogal bleek, en mager, hij kon wel doorgaan voor een zieke. Moeder heeft hem wel bezocht, maar had mij nooit meegenomen. Annie is toch nog een kind, heeft ze gedacht. Dat práát. Je kon de mensen niet vertrouwen. Bovendien: ik had een Duitse vriend.

Mijn moeder heeft het niet zo tragisch opgevat dat haar dochter met een Duitser liep terwijl haar man in het ziekenhuis lag en later op andere plekken onderdook om aan de Duitsers te ontkomen, nee, dat geloof ik niet. Terwijl het toch erg moeilijk voor haar moet zijn geweest – zou ik nu zeggen. Toen dacht ik er niet over na. Maar moeder bleef lief; ze hield erg veel van mij. En ze heeft me mijn liefde toch gegund.

In het ziekenhuis, hoorde ik van moeder, probeerde mijn vader eroverheen te komen dat zijn vader was weggehaald… Zijn moeder leefde allang niet meer. Maar dat zijn vader, mijn opa, naar een kamp was gebracht, al voordat ik Karl leerde kennen, had niemand mij ooit verteld. Ik zag hem de laatste oorlogsjaren niet meer, maar we hadden nooit veel contact met opa en oma van vaders kant. Vader heeft voor mij altijd de schijn opgehouden. Zijn verdriet – dat moet hij gehad hebben – mocht ik niet zien. Dat hoeft dat kind allemaal niet te weten, redeneerde hij – naar ik later begreep. Opa trad voor de oorlog op als komiek – hij was goed. Waar hij is omgekomen weet ik niet. Ik wil het ook niet weten.

Hier in Duitsland, in de familie, weet niemand dat mijn vader joods was. Ik breng het nog steeds niet op om dat te zeggen, ik ben bang dat ik er toch op aangekeken word. Rudi, mijn tweede zoon – een lieverd tot en met – is de enige die het weet. Ik wilde het Karl-Heinz ook vertellen, toen hij ging trouwen, maar zijn schoonvader was een nazi en Karl-Heinz trekt erg veel met hem op. Stel je voor dat die ouwe nazi erachter komt! Hoe moet dat dan op familiefeestjes? Als ik die ouwe nazi zie, op een verjaardagsfeestje, ga ik aan de andere kant van de kamer zitten. Hij was ook in Nederland, als SS’er, en hij schept nog op over de meisjes die hij daar heeft gehad. Als hij gedronken heeft, vertelt hij wat hij allemaal heeft uitgespookt – dat kan ik niet aanhoren! – en ga ik weg.

Ik schakel ook ieder televisieprogramma over de oorlog uit. Beelden van concentratiekampen – en ik ben wég. Dat wil en kan ik niet zien. Daar sluit ik mijn ogen voor. Maar als er zo’n oude Ufa-film op is, moet ik kijken. In zo’n film gaat ook wel eens iemand dood, maar dat zijn artiesten en die staan weer op.’

Zelfgebreide oorwarmers

MAURITS VAN THIJN, AMSTERDAM, 1922

CATHARINA VAN THIJN-BLITZ, AMSTERDAM, 1924

Maurits: ‘We hebben geen kinderen.’

Catharina: ‘We hebben niemand.’

Maurits: ‘Maar zij heeft mijn familie gekend en ik de hare. We kunnen met elkaar praten over onze vaders, moeders, ooms en tantes, opa’s, oma’s, nichten en neven.’

Catharina: ‘Die er allemaal niet meer zijn. We hebben elkaar maar; we zijn één lichaam.’