EEUWELINGEN

Van Steffie van den Oord verscheen
ook bij Uitgeverij Contact:

Liefde in oorlogstijd

Steffie van den Oord

Eeuwelingen

Levensverhalen van honderdjarigen
in Nederland

PANDORA

Dit boek draag ik op aan alle honderdjarigen en aan mijn oma,
Marie Rooijackers, hopelijk een eeuwelinge in de dop…

Pandora pockets maakt deel uit van Uitgeverij Contact
Eeuwelingen verscheen eerder bij Uitgeverij Contact

Eerste druk 2002
Twaalfde druk 2008

Eeuwelingen kwam tot stand met steun van de
Stichting Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

© 2002, 2008 Steffie van den Oord
Omslagontwerp Via Vermeulen/Rick Vermeulen
Foto omslag Marcel van der Vlugt (de heer Frederiks, 1901-2003)
Typografie Arjen Oosterbaan
ISBN 9789025433307
NUR 301, 748
www.pandorapockets.nl
www.uitgeverijcontact.nl

Inhoud

Inleiding: ‘Doorademen’

Louis Hellebrekers

‘Voor een brikkebakker heb ik het ver geschopt’

Johanna van Schaick

‘Ik ben twee keer bediend in het leven’

Hendrik Jan Frederiks

‘Wat mot je verdien’n?’

Nel Gogarn-Dirker

‘Het betere leven went snel’

Pieter Schoonewille

‘Het pullevaren was mooi, maar zwaar’

Gree Hoogenboom-Molenberg

‘Sterven moeten we allemaal, maar híer?’

Douwe van der Wielen

‘Die wordt niet oud’

Hendrikje van Andel-Schipper

‘Suuker uut de glaassies’

Haije Tigchelaar

‘De diepte in!’

Jacoba Slaper-Suzenaar

‘Mijn man bracht het licht en ik de gezelligheid’

Jan Pieter Bos

‘Je staat op het verkeerde end!’

Marinus van der Goes van Naters

‘Ik geloof onvoorwaardelijk in de vooruitgang’

Cornelia van het Westeinde-Vermue

‘Als het nou maar úútscheedt!’

Pieter de Booys

‘Foto’s nemen mocht niet, laat staan van de plunderingen!’

Wilhelmina van Rijnsoever-Dropsie

‘Wij artiesten waren minderwaardige mensen’

Cees Mimpen

‘Ik ben altijd op de kouwe grond gebleven’

Antoon Brunia

‘Een paard kent zijn vrienden gauw’

Sophie Smit

‘Ik blijf eigen baas’

Marinus Nijk

‘Door de oorlog ben ik in de fietsen beland’

Anna Lambertz, zuster Fintana

‘Nu zal ik het volhouden ook!’

Annigje Baron-Rozendaal

‘Altijd kaas’

Gerard Timmermans

‘Tijd bestaat niet’

Dankwoord

‘Doorademen’

Het oudste leven in dit boek begint in 1890. Op 29 juni, om precies te zijn, in Smilde. In een groot huis langs de Drentse Hoofdvaart wordt – ‘veel te vroeg!’ – Hendrikje Schipper geboren. Ze ziet blauw en weegt maar drie pond. Hendrikje lijkt voorbestemd om niet langer te leven dan een paar maanden. Maar haar grootmoeder wikkelt het kind in haar warme wollen schort en houdt het vier weken lang op schoot. ‘Een levende couveuse was ze!’ roept mevrouw Hendrikje van Andel-Schipper elf decennia later uit. Ze is dan de oudste van Nederland.

Hendrikje Schipper komt uit een familie van schoolmeesters. Maar omdat het kleine, magere kind te vroeg geboren is en derhalve ‘zwak’ is, mag het niet naar school. Ze moet ‘zwerven in de buitenlucht’, om weerstand te kweken. Hendrikje leert alleen lezen en schrijven, verder niets. ‘Van geschiedenis,’ verklaart ze een eeuw later, ‘heb ik geen flauw benul.’ Maar met haar scherpe geheugen is ze zelf een bron van informatie over het verleden geworden. Ze kan het Drentse Smilde aan het einde van de negentiende eeuw nog voor haar geestesoog toveren en ze overziet de gehele twintigste eeuw.

Dit boek begint honderdtien jaar na Hendrikjes geboorte; rond de millenniumwisseling. Omdat de overgang naar het jaar 2000 tegelijk een eeuwwisseling is, interview ik voor VPRO-radio enkele honderdjarigen over hun eeuw. De eerste is Jan Pieter Bos (1891): een oud-binnenvaarder, die als jongen aan boord ging op het houten zeilschip van zijn vader en die de motorisering van de scheepvaart – later – absoluut niet zag zitten. Tot zijn eigen verrassing stelt hij na vele decennia vast: ‘Maar het is precies andersom gegaan; de motor heb geld in ’t laatje gebracht!’ Na het bezoek aan deze eeuweling ben ik verkocht. Het is bijna niet te geloven dat er nog mensen leven die ooit dachten dat de motorisering, inmiddels zo vanzelfsprekend, niks zou worden. Ik raak gefascineerd door de honderdjarigen, geboren in een tijdperk van paard en wagen, zonder elektriciteit, de pil en de AOW. Hoe hebben zij de twintigste eeuw beleefd? Hun persoonlijke levensgeschiedenissen, besluit ik, moeten worden opgetekend – er is immers nooit genoeg zendtijd op de radio voor die lange levens.

De gemiddelde leeftijd van de Nederlander was een eeuw geleden maar een jaar of vijftig voor de mannen, en vijfenvijftig voor de vrouwen. Geen van de eeuwelingen in dit boek had durven dromen twee keer zo oud te worden. In 1900 telde Nederland tien honderdjarigen. Tot 1950 waren er nooit meer dan dertig. De sterftekans is sinds de jaren vijftig enorm gedaald, vooral door de beteugeling van besmettelijke ziekten, onder meer door het aanleggen van waterleiding. In 2000 turfde het Centraal Bureau voor de Statistiek bijna elfhonderd honderdjarigen. In 2020 zullen er zo’n tweeduizend zijn.

En er bestaan weer liefhebbers die krantenknipsels over honderdjarigen bijhouden, er is zelfs een kleine club van ‘eeuwelingenverzamelaars’. De heer Fred van Dam uit Barneveld, van kindsbeen af geïntrigeerd door lieden die een eeuw trotseren, spant de kroon: hij heeft op zolder een uniek archief aangelegd met gegevens over Nederlandse honderdjarigen uit alle windstreken. Daarmee spoor ik mensen op met een verschillende achtergrond wat betreft beroep, geloof, sociaal milieu. Al zijn er ruim vijf keer meer vrouwelijke dan mannelijke eeuwelingen, toch spreek ik – geheel tegen de statistieken in – met iets meer mannen dan vrouwen. De mannen hebben hun oververtegenwoordiging enkel en alleen te danken aan het feit dat ze meer uiteenlopende beroepen hebben uitgeoefend waarover ik ze uit kan horen; zo vertellen een voormalige ‘brikkebakker’ en de laatste der ‘pullevaarders’ in dit boek over de fijne kneepjes van het uitgestorven vak.

Vaak hoor ik tijdens mijn zoektocht een zucht: ‘Helaas,’ zegt dan een achtergebleven kleinkind of een verpleegster, ‘de honderdjarige had nog zóveel te vertellen. U komt drie dagen te laat.’ Er zijn ook eeuwelingen met wie ik niet kan communiceren. Zoals de heer Schrik (1900) uit Stadskanaal. De man die op zijn honderdste nog een jachtvergunning kreeg, heeft zijn huisje volgehangen met wild en begint van alles te vertellen over zijn leven, dat – zo zie ik aan zijn gelaatsuitdrukkingen – vele ups en downs moet hebben gekend. Maar ik versta het niet, vanwege het Stadskanaals en een aandoening aan zijn stembanden. Toch gaan we, na een handdruk die na een eeuw nog niets aan kracht heeft ingeboet, weer tevreden en met een glimlach op de lippen uit elkaar. Andere eeuwelingen die ik bezoek, zijn niet meer zo helder van geest; onlangs had een mevrouw uit de Betuwe nog verteld hoe ze vijfennegentig jaar geleden vrolijk rondreed met de hondenkar, zo verzekert haar buurvrouw in het bejaardenhuis. Maar de laatste tijd zegt de oude Betuwse alleen nog maar: ‘Ik ben dan honderd, ik heb nog een mooie pruik met haar…’

En toch, de meeste honderdjarigen die ik bel of schrijf, willen en kunnen geïnterviewd worden – al zijn ze soms nogal doof en zeer slechtziend, zodat ze degene die hun het hemd van het lijf vraagt, amper kunnen ontwaren. De eerste vraag al – bijvoorbeeld: ‘Wat is uw vroegste herinnering?’ – moet ik herhalen. Soms tot vijf keer toe. Dan roep ik inmiddels zo hard, dat ik te horen krijg: ‘Je hoeft niet zo te schreeuwen!’ Daarna weet ik op welk volume en op welke toon – meestal zo laag mogelijk – ik moet spreken. En duikt de honderdjarige eenmaal terug in de tijd, dan gaat het eigenlijk vanzelf. Lang vergeten gebeurtenissen komen tot leven; zoals de lessen op de stofzuigerschool in de jaren twintig, de tijd waarin de melk nog negen cent kost.

Een enkele eeuweling kan zijn of haar leven in één middag navertellen. De meeste geïnterviewden zoek ik een keer of drie, vier op: steeds krijg ik een stukje van hun lange levensgeschiedenis te horen. Het trage tempo van de hoogbejaarden is even wennen. Soms moet een vraag minutenlang bezinken. Maar daarna komt er een scherpe herinnering bovendrijven; de eeuwelingen lijken soms orakels die negentig of zelfs honderd jaar kunnen terugblikken in de tijd. Vertellen is vermoeiend. En de gesprekken duren uren. Ik sta versteld van het uithoudingsvermogen van veel eeuwelingen. Soms ben ik vermoeider van het ingespannen luisteren dan de geïnterviewde zelf.

Ik tref de eeuwelingen in bejaardenhuizen en verzorgingstehuizen, maar ook in oude, afgelegen woninkjes of in hun uppie in een hele villa. Het is wonderlijk te ontdekken dat nog veel stokoude mensen in staat zijn om op zichzelf te wonen: tien van de tweeëntwintig geïnterviewden.

De vertrouwdheid met het bespreken van persoonlijke dingen is echt iets van deze tijd. ‘Dat dééd je vroeger niet,’ verzuchten vele eeuwelingen. Ze zijn geboren ver voordat er taboes doorbroken worden. In de jaren zestig, zeventig zijn de geïnterviewden reeds bejaard. En soms brengt een persoonlijke vraag een eeuweling in verlegenheid. Maar aangezien ze uit een tijdperk komen waarin lang niet alles bespreekbaar was, is hun bereidheid om over zichzelf te vertellen eigenlijk bijzonder groot. Misschien doordat ze inmiddels een beetje boven het leven staan. Ze hebben zoveel meegemaakt en het is allemaal al zo lang geleden; de leeftijd heeft ze, alsnog, openhartig gemaakt.

Soms worden ze zelfs zo mededeelzaam dat ze gebeurtenissen uit de doeken doen waarover ze nooit eerder hebben verteld. Zo memoreert kaptein Haije Tigchelaar (1897) hoe hij in 1939 met zijn stoomschip een Duitse onderzeeboot ‘ramt’, terwijl Nederland nog neutraal is: ‘Ik heb mijn verhaal nooit openbaar gemaakt, dat leek toch niet verstandig. Maar nu kan ik het wel vertellen, dacht ik zo.’ Ook geeft de koninklijk onderscheiden kaptein een pikante anekdote over prins Bernhard prijs. Of zijn verhalen met een korreltje zeezout moeten worden genomen, is aan de lezer. Ik laat deze man zijn soms onwaarschijnlijk sterke avonturen meermaals, en met grote tussenpozen, vertellen. Tot in de details krijg ik steeds hetzelfde te horen; en dat is het verhaal dat u hier te lezen krijgt.

Het is de persoonlijke geschiedenis. Doordrenkt met gevoel en met de wetenschap van achteraf, die het verleden ook telkens in een ander licht plaatst. Soms lijken de eeuwelingen onbetrouwbaar als ooggetuigen van het verleden, want ze worden vergeetachtig wat het recente verleden betreft. Een Groningse eeuwelinge zegt, als ze over haar jeugd vertelt: ‘Wat er gisteren gebeurde ben ik misschien vergeten, ik weet nog veel van vroeger. Maar ik moet maar aannemen dat het allemaal klopt: ik heb niemand meer die ik het kan navragen.’ De levensverhalen zijn niet geheel te verifiëren, maar de gegevens die gecheckt kunnen worden ga ik wel zoveel mogelijk na. Ik raadpleeg boekwerken, historici, familieleden van eeuwelingen, oude dorpsgenoten, historische verenigingen en clubjes, jonge en oude archivarissen in diverse uithoeken, musea, oude nonnen, voormalige kapteins – tot gorillaverzorgers in de Apenheul toe: ‘Is het mogelijk dat een gorilla een slagboom bewaakt?’ (Zie het levensverhaal van Gerard Timmermans.)

Van vóór de Tweede Wereldoorlog weten de meeste eeuwelingen veel te vertellen. Van daarna heugt ze vaak nog maar weinig. Boerin Cornelia van het Westeinde-Vermue (1899) kan zich nog wel een dijkdoorbraak in 1906 herinneren, maar hoe het ook alweer zat met de watersnoodramp van 1953, weet ze niet precies meer. De oude Zeeuwse verklaart dat door haar hand op haar hart te leggen: ‘In 1906 had ik hier nog meer ruimte om alles te onthouden…’ Het vroege leven blijft het meest bij, omdat het meer indruk maakt en het geheugen nog een minder beschreven blad is. Veel liedjes zijn onthouden, de eeuwelingen beginnen vaak spontaan te zingen. En geldbedragen worden soms tot op de cent exact herinnerd. Maar waar details de geïnterviewden bij kunnen blijven, worden ook hele periodes vergeten. En enkele heren – dat valt op – weten niks meer van hun trouwdag: ‘Je onthoudt alles niet!’ – aldus een oude Fries.

Maar toch. Bijna alles veranderde in de woelige, voorbije eeuw. De eeuwelingen maakten het – op hun eigen manier – mee en kunnen er nog veel van navertellen. Vooral de Eerste Wereldoorlog blijkt een belangrijke rol te spelen in hun jonge jaren. Ook al valt Duitsland niet binnen en blijft Nederland neutraal in ’14-’18, de oorlog drukt een stempel op het leven. Gebeurtenissen uit het begin van de vorige eeuw, ons bekend uit de geschiedenisboeken, roepen bij de eeuwelingen nog emoties op. De schoolstrijd bijvoorbeeld is inmiddels een wat stoffige kwestie die de gemoederen niet meer bezighoudt, maar sommige geïnterviewden kunnen zich er nog over opwinden. En de komst van het vrouwenkiesrecht brengt nog doorleefde vrolijkheid teweeg. De eeuwelingen ondervinden dat, wat nu geschiedenis is, dan ook aan den lijve. Sommigen lopen de ‘Spaansche griep’ op, die aan het einde van de Eerste Wereldoorlog wereldwijd miljoenen slachtoffers maakt. De ergste ellende van de crisisjaren blijkt aan het gros van de eeuwelingen voorbij te gaan, al lijdt een enkeling honger. De allerarmsten van die tijd hebben helaas zelden de honderd gehaald. Maar de eeuwelingen hebben de bittere armoede om zich heen gezien, en soms zelfs nog plaggenhutten zien bouwen.

Veel grote historische gebeurtenissen van de twintigste eeuw staan ook helemaal niet in dit boek; de eeuwelingen vertellen bovenal over hun persoonlijke belevenissen – en wat zij zich daar nog van willen en kunnen herinneren. Of ze praten over de allereerste tomaten, die met argwaan worden gegeten, over het tandenpoetsen, dat nog haast niemand deed, of over de confectiekleding – lang zo mooi niet als een handgemaakt pak.

Voor sommige stokouden van dagen is de hele naoorlogse periode maar moeilijk te bevatten: ‘De Beatles en de oorlog hebben alles veranderd,’ vindt de Rotterdamse mevrouw Gogarn (1899). Al moppert ze in haar jeugd op de lange rokken en de bekrompenheid, ze heeft toch grote moeite met ‘al dat seksgedoe van nu’. In de samenleving die in de twintigste eeuw een sociaal-economische gedaanteverwisseling ondergaat, zien de geïnterviewden bovenal de mentaliteit veranderen. Opgegroeid met de normen van weleer staan ze in het heden. Niet altijd gemakkelijk, want in hun jonge jaren heersen heel andere opvattingen over onderwijs, (kinder)arbeid, hygiëne, standsverschil, deugdzaamheid, geloof, hoop en liefde – zo blijkt op bijna elke bladzijde van dit boek.

De eeuwelingen blijven ondertussen ‘gewoon doorademen’, zoals ze het nuchter uitdrukken. Maar wie denkt in dit boek het wondermiddel te vinden om ook honderd te worden, zal teleurgesteld zijn. De eeuwelingen begrijpen zelf ook niet hoe het komt dat ze zo oud zijn geworden, al doen ze wel suggesties (‘degelijk leven’, ‘de rozenkrans bidden’). Zelf denk ik dat hun kalmte en vastberaden optimisme ertoe hebben bijgedragen: ‘Ik vertik het om chagrijnig te worden,’ roept Hendrikje van Andel-Schipper, de alleroudste, al jaren.

Steffie van den Oord (27-10-1970, Ammerzoden, Gelderland)

‘Voor een brikkebakker heb ik het ver geschopt’

LOUIS HELLEBREKERS
13-4-1901, SUSTEREN, LIMBURG

Hij kijkt met donkere ogen door een zeer zware bril: ‘Het ènnigste wat aan mich mankeert’. Louis Hellebrekers – de duimen achter de bretels – is een luchtig type, met esprit. Valt hem een deuntje in uit de jaren tien, dan dansen zijn knokige vingers op de knie: ‘Piem pam pammelo!’ Anderhalve meter. Langer is hij niet. ‘Maar was Kleinduimpje niet de allerslimste? Ik ben groot geworden,’ verklaart hij, ‘door het beton.’ Hij schiet onverwacht soepel omlaag en tovert vanonder zijn bed een groot goudkleurig album te voorschijn. Vol souvenirs aan zijn eeuw; ‘brikkebakkers’ blikken vermoeid in de lens, een lang vervlogen carnavalsoptocht trekt voorbij. Maar eigenlijk heeft Louis geen foto’s nodig – zijn herinneringen zijn bijna net zo scherp. En Hellebrekers is een vurig verteller: ‘O jee, ja!’

‘Met Pasen pakten we beddengoed, porselein, etenswaar en kookketels in; dat ging allemaal op de wagen en zo reden we met het hele gezin het Rijnland in. Om brikken te gaan bakken. Onderweg zongen we uit volle borst, het was echt gezellig! Met paard en wagen trokken we naar Baesweiler, Linnich, of Heinsberg. Daar woonden we dan vijf en een halve maand in een brikkebakkershut: een houten keet naast de steenbatterij. Weelderig was het natuurlijk niet, maar het houten huisje had wel aparte kamertjes, een keuken, en zelfs een wc. Allemaal volgens de regels, daar controleerden de Duitsers scherp op. O jee, ja!

Broers van mijn moeder trokken al in 1882 als seizoenarbeiders naar Duitsland om er in het open veld “brikke te bakke”. En wij zijn er in 1911 mee begonnen. Mijn vader nam een ploeg aan die groot genoeg was om een miljoen bakstenen te maken. De meester, van wie vader de opdracht aannam, betaalde twintig mark voor duizend stenen. Hoe ze gemaakt werden, met eigen personeel of niet, dat liet hem koud. Om een miljoen stenen te bakken had je toch wel een ploeg van een man of zeven nodig. We noemden het “ploeg”, maar het waren allemaal families. Met hooguit een paar man vreemd personeel. Wij, de kinderen, moesten ook meehelpen – vader kon alle handen gebruiken. Dat was puur verdienst; hoe meer vreemden, hoe meer je uitbetalen moest. Ik was nog maar een ventje van tien, ook nog klein van stuk, dus ik hoefde in het begin maar één steen tegelijk te verslepen. Mijn ouders wilden mij niet opofferen, maar ik moest wel invallen als een van de jongens – “afdragers” noemden we ze – ziek werd. Ik was vaak de klos.

Al snel moest ik permanent invallen. Maar ik hoefde niet eerder op te staan dan zes uur. De rest van de ploeg begon al om halfvijf. Om zes uur kwam mijn moeder met een korf boterhammen met spek. Tijdens het werk konden de afdragers dan af en toe een hap nemen; er werd geen pauze gehouden – o jee, nee! Maar niemand klaagde. We hadden allemaal maar één doel voor ogen: die miljoen stenen moesten af zijn vóór het einde van september, als het slecht weer begon te worden. Bleef het weer goed, dan haalden we het. Maar was er vaak regen en dus veel verlet, dan kwamen we niet aan het miljoen… Die eerste keer, in de hete zomer van 1911, is het ons in elk geval gelukt, weet ik nog. Het was toen zó verschrikkelijk droog – je kon je hoed weggooien en die bleef dan op de koe d’r heup hangen, want die arme beesten waren graatmager. Er was nog amper gras; het waren kapstokken geworden. Maandenlang viel er geen druppel water in die vallei bij Glimbach, de weilanden zagen geel. We moesten ons drinkwater van verre halen; dat was armoe.

Wij behoorden tot de laatsten die het brikkebakkersvak nog uitoefenden. Er waren in die tijd al steenfabrieken, met betere ovens, maar er werd ook nog in het open veld gebakken. We wisten donders goed dat het een aflopende zaak was, maar zolang ermee verdiend kon worden, gingen we dóór.

Meestal had de meester op de steenbatterij al een berg met afgestoken klei klaarliggen. Een kruier reed de natte klei naar de werktafel. Een vormer klapte het spul in een- of tweesteensvormen. De afdragers, waaronder ik, droegen de gevormde klei vervolgens naar de baan om voor te drogen in de zon; daarom noemden we ze ook wel “zónnebekkers”. Na twee dagen moest je de brik omkeren; als ik om zes uur ’s morgens begon, had ik er tegen negenen alweer tienduizend gekeerd. Wanneer de zon en de wind hun werk hadden gedaan en de eerste hagen met opgestapelde stenen rond juni gedroogd waren, gingen de zónnebekkers de veldbrandoven in: een provisorische, zelfgebouwde oven van wel veertig meter lengte naast het brikkenveld.

Lang voordat ik veertien was – de leeftijd die je officieel moest hebben om zwaar werk te doen – sleepte ik al met tweesteensvormen… Dat kwam zo; mijn moeder liep met twee stenen, maar zij moest ook voor het eten zorgen en dan liep ik alleen de baan op. Met die éénvorm schoot dat niet op. Dus zei ik: “Ik kan er best twee dragen.” Anders haalde je toch nooit het miljoen? Als ik te moe werd, en mijn vader zag het aan me, dan mocht ik weer met de enkelvorm lopen. Want het was zwaar! Maar ik heb nooit geklaagd. Nooit of te nimmer. Later, toen ik zelf werkgever was, heb ik mensen nog zelden zo zien sjouwen. De motivatie werd minder met de jaren.

Kinderarbeid? Dat mocht toen. In Limburg was ik natuurlijk schoolplichtig. Maar in Duitsland niet. Ik ging wel weer naar school als we thuiskwamen in september. Ik haalde alles nogal snel in: ik ben nooit blijven zitten. Alleen toen we één jaar brikken hebben gebakken in Limburg, bij Heerlen, was ik schoolplichtig. Van den Dolder, het hoofd van de politie, kwam mij regelmatig ophalen tijdens het bakken. En uiteindelijk ben ik op een jongensinternaat terechtgekomen. Maar ’s morgens stond ik voor dag en dauw op, om toch het kwantum van tienduizend te gaan keren op de batterij. En daarna ging ik naar school; vaak ’s middags pas. “Wo woors toe vanmörge?” vroeg meneer Boer, het hoofd van de school. Dan zei ik eerlijk dat ik had gewerkt: “Ich höb mótte wirke.” “Doe wirks ummer,” zei Boer, want ik werkte altijd. “Jao, en det blíef ich ouch doon.” Ik achtte mij daartoe verplicht. Ik ben er om de stenen te keren en in de haag te zetten, dacht ik, en niet voor die flauwekul op school – die kon je wel inhalen. Mijn vader had toch verplichtingen? Die baan moest vrij! Dat was mijn verantwoordelijkheid, al was ik maar een manneke.

Ach, en we hadden ook vaak plezier in het veld. O, jee, ja! Het kwam voor dat het hele dagen regende; dan konden we niks doen buiten op de banen. En dan zaten we met z’n allen in de keet te kaarten. Of de trekharmonica kwam te voorschijn, en dan zongen we dat schöne liedje:

“Nachtigall ich hör dich singen
du tust mein Herz von Freude springen
Nachtigall ich sieh dich laufen
und an das Bächlein tust du saufen
und du tust dein Schnabel ein
du meinst es wär der besten Wein…”

Dat zongen we zo graag, en ik neurie het nóg vaak. De “Nachtigall” beurt me altijd op. Het was een lied dat mijn moeder al in 1890 had geleerd, toen ze als vijftienjarige diende in het ziekenhuis in Düsseldorf. Mijn vader werkte in Krefeld als timmerman en op zondag ging hij haar opzoeken. Dan zongen ze dat liedje tweestemmig, heel mooi. Met kerst hebben ze nog een voordracht gehouden voor de zieken, want ze konden niet zomaar eventjes terug naar Susteren in hun verkeringstijd.

Als brikkebakker hield je de lucht altijd goed in de gaten. Vlak voordat het ging regenen, hingen we snel rieten matten boven de hagen; schuin, zodat het regenwater eraf drupte en de brikken niet nat konden worden. En dan werd er nog maar eentje extra gedronken. Mijn vader – hij was ploegbaas – sloeg regelmatig een grote mand jenever in; een glazen vat van vijftig liter, met riet eromheen. Ik beheerde het vat; ik hield precies bij hoeveel de jongens dronken. Dat ging van het loon af, al was die Duitse jenever goedkoop. Ook tijdens het bakken bracht ik jenever rond; het was een van mijn taken. De brikkebakkers dronken de hele dag door. Er waren mannen bij die anderhalve liter per dag nodig hadden. Anders konden ze het werk niet volhouden – we bakten dóór tot het donker werd, dus het waren lange dagen. Sommigen waren echt verslaafd aan de drank; daar hield mijn vader wel rekening mee als hij de jenever insloeg, hij kende zijn pappenheimers. Die jenever was niet zo sterk, maar er waren brikkebakkers bij die het dronken als water! Met tien jaar heb ik zelf ook al van de jenever geproefd. Dat mocht ik niet van mijn vader en moeder, maar ik wilde natuurlijk ook weleens proberen wat het was om lekker zat te worden. In een greppel ben ik gevonden later: ik was stomdronken in slaap gesukkeld.

We waren ook weleens een middag vrij, op de zondag. En was het kermis, dan was het feest. Ik weet nog dat de oudere jongens die ons hielpen maar niet naar huis kwamen voor het eten. Toen moest ik van mijn moeder gaan kijken waar ze uithingen. Na lang zoeken, trof ik ze aan in een kroegje. Met een meisje op schoot en een grote pot bier in de hand, én maar zingen: “Wir wollen niemals aus einander gehen!” Ik wist nog van niks, maar dat was dus een hoerenkast. Zoiets was misschien niet goed katholiek, maar dat kon ons niet zoveel schelen; het werd ze graag gegund, want het was zware arbeid. Als de centen op waren, kwamen ze vanzelf naar huis. En dan had je er nog betere werklui aan ook!

We hebben in Duitsland gewerkt tot de Eerste Wereldoorlog uitbrak. Toen mochten we geen brikken meer bakken: alle Holländer moesten raus. Ik herinner me nog heel goed dat we op een nacht gingen kijken op het station in Heinsberg, een stadje vooraan in de Eiffel, waar we toen werkten. Daar liepen de soldaten die naar het front moesten. Meisjes klampten zich vast aan de jongens waar ze verkering mee hadden, en die ze later nóóit meer hebben teruggezien. Wat stonden ze te huilen bij het afscheid! Ik zag ook vaders, pasgetrouwd, die een kind achterlieten. Het was een akelig gezicht toen die lange trein vertrok. Naar het slagveld in Frankrijk, waar die jongens in de loopgraven honger zouden lijden en ratten zouden eten. En waar ze bij bosjes sneuvelden. We zagen die nacht ook de zoon van de slager en de slagersknecht die iedere week een zij spek en een halve ham afleverden bij onze houten keet. Snel konden we nog afscheid van ze nemen… Na de oorlog had de slager geen zoon meer, en ook geen knecht – ze zijn nooit meer teruggekeerd.

De beelden van die nacht in Heinsberg raak ik niet meer kwijt. Soms lig ik in bed en zie ik het weer allemaal voor me: die verliefde meisjes die hun jongens uitzwaaiden… En die huilende kinderen. Dan kan ik niet meer in slaap komen. Ik wou maar dat ik het nooit gezien had. Het was zo vreselijk, ik krijg nog altijd een brok in mijn keel.

Veel van de jongens die bij ons “aan de brikke” waren, gingen eind september ergens suikerbieten oogsten; het waren eigenlijk rondtrekkende arbeiders. Anderen gingen weer naar huis en maakten klompen, of mestten varkens vet. Die brikkebakkers leefden wel. Mijn vader timmerde erbij. Dat pakte hij weer op toen we Duitsland uit waren gezet. De steenfabrieken namen het brikkebakkerswerk toen helemaal over. Ik ben een van de laatste nog in leven zijnde stenebakkers van de oude leest die naar Duitsland trokken. Misschien zelfs wel de allerlaatste, want onlangs is er nog ene overleden.

In het najaar had ik er in Susteren altijd al een baantje bij gehad: als loopjongen voor de slager. Dus ook ik kon in 1914 voor inkomsten zorgen. Met de hondenkar vol vlees trok ik naar de dorpen in de omgeving om de klanten te bedienen. Een hondenkar was een gewone houten wagen, zoals je ze ook achter een paard zag, maar dan in het klein. Je had in die tijd speciale karrenhonden, hele sterke, die je mende met een zweepje. De karrenhonden werden eerst opgemeten. Als ze te laag waren, mocht je ze niet houden als trekhond – dat ging netjes volgens de regels. Ze werden goed getraind voordat ze de kar trokken. En dan deden ze het ook graag. O, jee, ja! Meestal, tenminste. Ik weet nog dat ik een keer een kalf moest gaan halen in Roosteren. Toen ik op de terugweg langs café Jennekes reed, ging de hond ineens liggen. Hij was dämpftig, kortademig, van het vet: het beest was te dik, hij kreeg te veel afval bij de slager en nou kon-ie niet meer lopen. De cafébaas, die ik goed kende, zei dat hij mij wel zou helpen. Hij haalde een bos stro, legde die achter de kont van de hond en stak het in brand. Het beest kroop weg, maar weigerde op z’n poten te gaan staan. Ik vond dat brandende stro maar niks en ik besloot de hond maar een poosje te laten liggen. Daarna begon ik heel rustig tegen het beest te praten: “Kóm, laot mich noe niet in de sjteek.” En toen stond de hond weer op! Het was net of hij mij ineens begreep.

Op de zaterdag bracht ik het vlees samen met de meid van de slager rond, want dan moest er afgerekend worden; zij inde de centen. Of die paar kilo er nou bij kwamen of niet, het dier moest toch trekken. En dan zaten we samen te zingen op de hondenkar: “Piemelo pammelo piem pam pammelo paddielimmeloo condula bavvia!” Die rare liedjes leerden we van de vreemde soldaten, gevlucht uit Wallonië, die hier in de eerste oorlog rondhingen – hun deuntjes bleven hangen in de dorpen. Dat zingen maakte het gezellig, want ik moest toch behoorlijk aanpoten als jongetje, ik deed eigenlijk het werk van een vent van twintig. Daar werd niet naar gevraagd. De hele familie werkte mee. Net als met het “brikkebakke”.

Maar in de laatste oorlogsjaren vond ik een manier om veel sneller brood op de plank te krijgen: smokkelen. Je droeg gewoon een pungel van een kilo of dertig op de buik: in een doek bijeengebonden vlees en andere waar – koffie, rijst, suiker. En een kruik olie op de rug. En dan liep je ermee door het bos naar Duitsland, in de vroege ochtend of bij nacht. Het was wel spannend, want er werd goed gecontroleerd. De soldaat-commiezen – meestal uit het noorden van het land – hebben bij Susteren een stuk of acht smokkelaars doodgeschoten. Duitsland was tenslotte in oorlog en wij waren neutraal; dus het was riskant. Maar het was goeie handel!

Een keer was ik met een man of vijf uit Susteren op pad. Ik was wat achteropgeraakt, toen ze ons in de gaten kregen. Maar ik kon niet zo hard lopen, want op mijn rug droeg ik een halfvolle kruik olie. Dat klotste zo, dus ik moest wel stapvoets lopen. Links van mij zag ik toen een sergeant opduiken; hij kwam mijn kant op. Mijn vrienden sprongen snel de Rode Beek over en waren veilig; aan de andere kant van de beek begon Duitsland en daar konden ze je niks meer maken. Maar mij lukte dat niet meer! Ik zette het zo goed en zo kwaad als het ging op een lopen. De sergeant schoot in de lucht, ik keek geschrokken opzij. Hij wilde wéér schieten; maar zijn geweer bleek leeg te zijn, godzijdank, ik zag dat hij nieuwe patronen moest pakken. Daardoor kon ik net op tijd de beek bereiken; ik salueerde “Bonjour!” en sprong over het water heen naar Duitsland.

Later zijn we toch een keer gepakt. In Nieuwstadt, aan de grens, werden we met z’n vijven vastgezet in een cachotje van de gemeente – een nogal eenvoudig gebouw, waar ook de spuit van de brandweer in stond. Boven de deur zat maar een halfsteensmuur, zagen we. Met een zakmesje hebben we het voegsel eruit gekrabd, dat was niet eens zo moeilijk. En ’s nachts haalden we de ene na de andere steen weg. We klommen op elkaars schouders; en zo zijn we uitgebroken! De volgende ochtend zouden we om negen uur naar de rechtbank in Maastricht worden gebracht, maar toen ze ons uit het cachot kwamen halen, lagen we allang thuis in bed te snurken.

Mijn vader is ook een keer gepakt bij het smokkelen en dreigde toen naar Veenhuizen te worden gestuurd, een verschrikkelijke rijkswerkinrichting. Maar hij wist de Friese soldaat-commies die hem had gesnapt om te praten; vader zei dat zijn vrouw weer moest bevallen en dat hij zijn zeven kinderen toch niet in de steek kon laten. Hij dikte het nog wat aan, en de Fries liet hem gaan. Zo makkelijk waren ze meestal niet; het waren dienstkloppers, hoor! Een enkele commies kon je omkopen, met honderd gulden gaven ze je vrije doortocht voor de hele club; ze wisten je precies te vertellen waar je wanneer de grens over kon. De meeste noorderlingen waren niet zo gevoelig voor omkoping; het waren sodemieters! Maar als je illegaal koeien de grens over wilde brengen, moest je altijd zorgen dat je gedekt was door een commies. Een koe leverde zo duizend mark op, dus dan kon je een commies ook wat toestoppen. Koeien leiden bleef het gevaarlijkste smokkelwerk dat er was. Want die beesten liepen niet door het dichtbegroeide bos vol doornen en struiken, die moesten een goeie doorgang hebben: je moest ze door het open veld leiden. Daar kon je nog altijd door niet-omgekochte soldaat-commiezen betrapt worden. Dus je hoopte vurig dat de koe d’r bek hield. En begon ze te loeien, dan sloeg je d’r op de snuit. Schijters durfden het niet! Maar ik heb het nooit in mijn broek gedaan.

Op de terugweg smokkelde ik weer een vat jenever mee; die was nog steeds spotgoedkoop in Duitsland. Ik dronk zelf ook volop jenever, je deed méé op die leeftijd; we waren zestien, zeventien jaar. En bier vloeide er ook genoeg in Susteren. De smokkelaars die ineens zo ontzettend veel marken verdienden, gingen ernaar leven. Maar we hebben ook veel gespaard. Nogal stom achteraf; we hadden beter alles op kunnen maken. Na de oorlog had je misschien wel dertigduizend mark bij mekaar, maar dat was niks meer waard in de tijd dat er biljetten van een miljoen in omloop kwamen. Mijn neef heeft nog een hele kamer behangen met waardeloos geworden biljetten. Toch jammer, je had er wel je leven voor op het spel gezet.

In 1914 had ik de Duitse soldaten al zien vertrekken naar het front, dat vond ik heel bijzonder. Maar wat nog gekker was: ik zag ze vier jaar later weer terugkomen ook! In november 1918 trokken Duitse bataljons dwars door Susteren heen. De soldaten kwamen terug van het front in Frankrijk en België en gingen eindelijk naar huis, na al die jaren. Via het smalste stukje van Nederland: bij Maaseik, in België, gingen ze de Maas over, en via Roosteren en Susteren ging het door naar Duitsland. Heel Susteren stond op zijn kop want het waren er duizenden en duizenden en die uittocht ging dagenlang door. Ik had net de Spaanse griep opgelopen die toen heerste: een stuk of tien jonge mensen zijn er in Susteren aan overleden. Al had ik negenendertig graden koorts, ik kon nog op de been blijven. En mijn moeder kon me niet tegenhouden; ik wilde gaan kijken, het was een sensatie! Ze wikkelde een wollen sjaal om mijn hele lichaam en zo ging ik naar buiten, naar de soldaten. Sommigen waren zo opgelucht dat de Krieg was afgelopen dat ze liepen te zingen en te schreeuwen. Anderen waren compleet uitgeblust. Of een beetje baldadig. Hun geweren en bajonetten moesten ze inleveren als ze in Roosteren de brug over gingen. Gemobiliseerde Nederlandse soldaten zagen daarop toe. Maar veel verslagen Duitsers gooiden hun wapen liever de Maas in: de hele rivierbodem lag ermee bezaaid! Op het laatst waren het er zoveel, dat de geweren boven het water uitstaken.

Ik liep met de soldaten mee op. Ze gaven van alles weg: ik heb een gasmasker gekregen en een karabijn uit 1914, bijna nieuw nog! Kon ik later vogeltjes mee afschieten. Ik heb zelfs nog een ezeltje weten te bemachtigen, dat hadden de soldaten waarschijnlijk onderweg meegepikt. Ik vond het dier erg leuk en begon het te aaien. “Lauf zum Teufel!” riep toen een Duitse soldaat, en hij liet de ezel lopen. Toen was-ie van mij. Ik heb hem maar aan de melkboer verkocht: die heeft de ezel nog tien jaar voor de melkkar kunnen spannen, het was een sterk beestje.

Bij de waterput op de markt konden de Duitse soldaten even uitrusten en fris water drinken. Er stonden hordes kinderen omheen die iets probeerden los te peuteren, ze vroegen allemaal een aandenken. De kinderen kregen patroonzakken. Of van die rare koekjes, kruisvormige, die waren speciaal gefabriceerd voor in de loopgraven. Daar heb ik ook nog een hele zak van bemachtigd. Mijn griep is later vanzelf overgegaan. Ik heb nauwelijks op bed gelegen; als er zoveel te halen valt en er zoveel te zien is, blijf je niet binnen – al heb je de Spaanse griep!

De Susterenaren hadden veel medelijden met de Pruussen, herinner ik mij. Er was geen haat onder de mensen, want de band met Duitsland was altijd hecht geweest. De meesten hadden voor de oorlog in Duitsland gewerkt als stukadoor, of brikkebakker. Dus ze leefden mee; broederschap heette dat. Na de oorlog zijn de Limburgse muziekkorpsen en harmonieën ook Duitsland in getrokken om het einde van de oorlog te vieren en de mensen wat op te beuren. Want het was er een doffe ellende. Ik had familie in Kohlscheid, boven Aken. Toen we die na de oorlog opzochten, zagen we onderweg dat er in bijna elk huis een weduwe zat.

Ik ben misschien niet groot. Maar was Kleinduimpje niet de allerslimste? Een kleine man kan veel presteren, dat heb ik later ook wel bewezen. Hier heb ik nog een foto waar meer dan zestig werklieden op staan. En ik, veel kleiner, sta ernaast. Maar al die mensen hebben wel gedaan wat ík gezegd heb. Toen ik eenmaal uitvoerder was, had ik veel arbeiders aan het werk. Ook Duitse werklozen, met van die grote vilten hoeden op – hun herkenningsteken. De rollen waren omgedraaid; de Duitsers werkten nu voor mij. Die werklozen werden leerling en trokken rond, in Duitsland bestond nog geen speciale timmermansopleiding. Bij elke patroon leerden ze een onderdeel van het vak, tot ze volleerd timmerman waren. Maar ik had ook veel Nederlanders onder mij. Ik heb het ver geschopt voor een brikkebakker…

Als jonge knaap had ik al gezien hoe de wereld in mekaar stak. Ik had al volop gewerkt. Ik ben nog een tijdje boerenknecht geweest na de eerste oorlog. Daarna ben ik naar de mijn gegaan. Eerst als hulpsleper, toen als sleper. Na drieënhalve maand moest ik iemand uit de mijn dragen die een ongeluk had gehad. Het plafond was ’s nachts doorgezakt en daar had hij zijn kop tegen gestoten. Zijn hele schedel was kapot, die kon je als een deksel oplichten. Er gebeurden nog veel ongelukken in de begindagen van de mijnen. Toen ik die arme jongen samen met een andere mijnwerker boven had gebracht, heb ik de benen genomen. “Bonjour!” riep ik. En ik ben niet meer teruggegaan naar de mijn. Na een dag of tien kwam de mijnpolitie vragen waar ik bleef, en of ik niet terug wilde komen. “Ich neet!” heb ik gezegd. “Noats van mien laeve” – nooit van mijn leven! Ik had nog twee dagen loon te goed, maar heb gezegd dat ze dat geld mochten houden; ik laat me niet dwingen. Ik had geen zin om ook te eindigen met een kapotte schedel en dacht: ik ben mijn eigen baas en doe wat ik zelf wil.

Ik ben gaan timmeren bij mijn vader, en ik leerde snel. Op de vrije zaterdagmiddag kreeg ik privaatles bij de directeur van de ambachtsschool; hij zag wat in mij. Het huiswerk maakte ik ’s avonds, na het werk op de bouw. En overdag merkte ik dat onze uitvoerder ook niet veel geleerd had. Hij kon het betonmengsel maken, maar verder wist hij niks. Het beton kwam net op in die tijd. Maar bijna niemand kon nog betonnen bekistingen maken. Toen gingen mij de ogen open! Ik vroeg de directeur van de ambachtsschool of hij mij het betontekenen wilde leren. Daar zat toekomst in, begreep ik. Ik deed goed mijn best, en won zelfs een paar keer bij wedstrijden de eerste prijs “betontekenen”.

Toen de staatsmijn Maurits uit zou gaan breiden, bleek de bouwwereld mijn naam van al die prijzen te hebben onthouden. Ik kon meteen uitvoerder worden. Alleen omdat ik tekeningen kon lezen! De mensen stonden in die dagen in de rij voor een betontekenaar; in België stonden zelfs gloednieuwe huizen klaar voor bewoning, maar de mensen konden er niet in omdat niemand de betonnen trappen kon maken. Zo ben ik groot geworden door het beton. Ik abonneerde mij op bouwtijdschriften waarin over Amerika werd bericht; daar lagen ze voor met het beton. In Limburg was het nog pionieren… Ik heb alles te danken aan het beton!

De mijnen waren in die jaren dé broodwinning. Onder de grond wilde ik niks meer met de mijnen te maken hebben, maar bovengronds viel er goed aan te verdienen. Als uitvoerder kreeg ik een weekloon van vijftig gulden – dat was ontzettend veel, al lijkt het nu niets meer. Mijn vader was trots natuurlijk. Maar dat doorzettingsvermogen had ik van mijn moeder. O, mijn moeder… Wat een vrouw was dat! Je bent maar één keer op de wereld, hield ze mij altijd voor, máák er wat van.

Dat heb ik ook altijd geprobeerd. Het was een bedrijvige tijd toen ik als uitvoerder begon op de Maurits. Meer dan twintig aannemers aasden op opdrachten. Maar ik had een voorsprong, want veel firma’s hadden geen geschoolde uitvoerders die met beton overweg konden. Ik zorgde ondertussen dat ik mijn mensen goed uitbetaalde, want het was moeilijk om aan personeel te komen in die tijd. Ik gaf ze ook weleens gratificaties zonder dat mijn baas het wist; daar gebruikte ik de post ‘onvoorziene uitgaven’ voor. Want vóór wat hóórt wat in de bouw. Er liepen uitvoerders rond die je de beste krachten probeerden af te vangen: “Kóm naor mich, ich gaef tich vief cent mier!”

Ik werkte met allerlei nationaliteiten; Italianen, Noren, Polen, tot Hongaren aan toe. Niet alleen de staatsmijnen, ook de particuliere mijnen kwamen op. Ze hadden een grote aantrekkingskracht: Fransen, Belgen en Slovenen, het zat allemaal in de gezellenhuizen in Hoensbroek of Geleen. Of je vond vreemde mensen op de arbeidsbeurs, waar ik goeie contacten had. Die kreeg je vanzelf als je zo nu en dan cadeautjes weggaf. Zodra zich een goeie timmerman of een losse werkman meldde, kreeg ik een seintje.

Ik heb twaalf jaar rondgezworven als uitvoerder en heb op alle mijnen gewerkt: de Maurits, de Wilhelmien, de Emma, de Hendrik, de Oranje Nassau I en II en III, noem het maar op. En daarna was ik nog vijfendertig jaar aannemer. Waar ik ook rondrijd, overal staan gebouwen van mij; van sluizen tot woonhuizen, zwembaden en fabrieken. Ik heb mijn sporen wel achtergelaten in Limburg.

Maar ik heb ook plezier gemaakt in mijn leven – o jee, ja! In 1921 werd ik Prins Carnaval in Susteren. Een goeie prins moffelt zijn glazen bier weg. Je hebt je verplichtingen tegenover de kasteleins en de middenstand die je steunen, dus in al die cafés ga je op bezoek natuurlijk. Maar álles kun je niet aannemen, dan val je uit je rol – en je moet een lichtend voorbeeld zijn voor de mensen. Een week vóór carnaval, ik was al gekozen tot prins, viel ik op mijn ribben. Gestruikeld over een betonnen buis bij de Oranje Nassau. In de verbandkamer van de mijn werd mij verteld dat ik eigenlijk naar het ziekenhuis moest in Sittard: één rib was gebroken. “Det is gaar neet neuëdig!” zei ik; ik vond het helemaal niet nodig. Het ademhalen was een beetje moeilijk, maar als prins ga je dóór! De verbandmeester wilde me niet laten gaan, maar ik vertrok. En ik heb een goeie carnaval gehad. Als de wil maar daar is! Je was jong, en je was prins tenslotte. Het is later vanzelf genezen. Pas de laatste tijd krijg ik er weer last van.

Niet iedereen kan het: prins zijn. Je moet aanleg hebben. En bovendien: je moet wat kunnen stéllen, anders moeten alle rondjes worden betaald door de carnavalsvereniging – en die is niet erg royaal. Een echte prins góóit met geld! Je moet ook een beetje bijdehand zijn, een toespraakje kunnen houden, en van die dingen. Want je bent er voor het publiek. De amicaliteit onder de mensen was groot. Maar domme dingen deden zich ook voor. Ergens achter in de jaren twintig is er nog een oude vete uitgevochten; tijdens de gemaskerde optocht in Sittard werd iemand doodgestoken. Daarna zijn gemaskerde optochten en ballen een tijdje verboden geweest.

Familievetes kwamen nog vaak voor in die tijd. Als de een de ander wat schuldig bleef, was het ruzie. Je leende iemand bijvoorbeeld honderd mark omdat je hem kende. Dat werd allemaal nog niet zo goed vastgelegd in aktes of met een kwitantie. Betaalde je niet terug, dan werd het uitgevochten met carnaval, want dan werd er gedronken en je kon een masker opzetten. Vaak moest er versterking worden aangevraagd van de rijkspolitie: we hadden hier nog niet zoveel dienders, maar die trokken nog wel de sabel als het moest – o jee, ja! Zelf ben ik er op een kermismaandag nog eens tussen moeten springen. Mijn neef had wat te goed en kreeg ruzie met de vent die hem niet wilde betalen. Hij liep naar de wc en mijn neef ging hem achterna. Ik zag hem gaan en vloog erop af. Toen hij een mes in zijn rug wilde steken, kon ik nog net zijn arm vastgrijpen.

Buiten carnaval was er niet veel. Zelfs geen radio. Je moest je zelf zien te vermaken. Dus het was spelen bij de Rooms-Katholieke Koninklijk Goedgekeurde Toneelvereeniging Kunstgenot, die ik in 1919 nog mee heb opgericht. En zingen. Ik deed aan duetwedstrijden mee; die waren populair in die dagen. Samen met een neef, die ook Louis heette, vormde ik het duo Hellebrekers & Hellebrekers. Een gouden duo: we sleepten overal prijzen weg, in alle dorpen van de omtrek, Roosteren, Beek, Echt. Die wedstrijden lééfden toen, hoor! Voordat de burgemeester op de maandagmorgen naar het gemeentehuis liep, kwam hij eerst informeren of wij op de zondagavond gewonnen hadden – o jee ja!

Ik was getrouwd en had al vijf kinderen toen de oorlog uitbrak. Ik heb gedaan wat ik kon doen, zonder mezelf en mijn gezin in gevaar te brengen. Ik was uitvoerder, mijn gewone leven ging door. Maar als er mensen werden opgeroepen om naar Duitsland te gaan, om daar te moeten werken, stagneerde ik de zaak. Ik kon ze zogenaamd niet missen. Daardoor is er van mijn mensen niet één vertrokken. En ik heb ook nog wat anderen hier weten te houden. Twee priesterstudenten, herinner ik me, die naar de Duitse mijnen moesten. Ik vroeg de verantwoordelijke mof wat hij in godsnaam in de mijn kon aanvangen met príesterstudenten. Geef ze mij, zei ik, ik sta te springen om mensen! Bij mij konden ze, eerlijk gezegd, ook niet veel verrichten, het waren geen werklui. Maar wat kon mij dat schelen?

In het warmwaterkanaal van de cokesfabriek, waaraan ik toen werkte, had ik twee revolvers liggen. Voor het geval dát. Een enkele keer droeg ik er een bij me, verstopt in mijn schoen. Want het stikte van de NSB’ers op de mijn; ook onder mijn eigen personeel kon ik niet iedereen vertrouwen. Ik heb ze gelukkig niet hoeven gebruiken, ik kon het altijd met de mond af, maar ik wilde mezelf toch kunnen beschermen. Want ik ging ook naar de vergaderingen van de ondergrondse. Die waren op de cokesfabriek, op de afdeling waar invaliden de stalen neuzen op de mijnwerkersschoenen zetten. Eén vergadering staat mij nog bij: ik nam het op voor de mensen die voor eigen gebruik aan “zwarthandel” deden. Dat kon je ze toch niet kwalijk nemen? Iedereen moet leven, en je kinderen moeten eten. De mensen die wat achterhouden puur voor eigen gebruik mag je geen zwarthandelaren noemen!

Veel kon je niet doen in de oorlogsjaren. Maar alles was meegenomen, dus ik heb gedaan wat ik kon. Logisch, als je het niet eens was met de flauwekul die de NSB de mensen om je heen probeerde wijs te maken! Na de oorlog zeiden buren of kennissen: “We zijn fout geweest, we hebben ons vergist.” Als ze alleen maar NSB-lid waren geweest en verder niets hadden gedaan, ging ik daarna weer gewoon met ze om. Je moet vergeven en vergeten in deze wereld.

Ik heb een bepaalde sterkte. Daarom ben ik honderd geworden. Maar de knoken moeten wel mee blijven werken. Dat begint te haperen; mijn rechterarm kan steeds minder; ik heb er in 1916 te lang mee staan timmeren, met een veel te zware hamer. Misschien ben ik net op tijd uitvoerder geworden. Mijn zus van zesennegentig en ik zeggen dikwijls tegen mekaar: wij hebben wat speciaals meegekregen van onze vader en moeder dat ons langer op de been houdt dan alle andere broers en zusters. Maar wat? Geen idee.

Ik denk nog vaak aan vader en moeder. Ik heb ze zo liefgehad. En ik mis ze, maar ik moet m’n verstand wel blijven gebruiken: ze komen nooit meer terug. Het enigste wat ik kan doen, is soms nog eens een dienst voor ze bestellen, met Allerzielen. Want degenen die je hebben verwekt en hebben grootgetrokken, mag je nooit vergeten! Mijn moeder was sterk. Ze kreeg veertien kinderen en had ook nog drie miskramen. Van die veertien kinderen zijn er zeven jong gestorven, aan kinderziektes, en zeven zijn zeer oud geworden. Ik weet nog dat de tweeling stierf in 1914, in Duitsland: Leentje en Kareltje kregen de sjtuup, de stuipen. En Annie, ook zo’n kleine van nog geen halfjaar oud, lag dood in d’r bedje na hoge koorts en stuiptrekkingen. Indroevig was het.

Ik loop nog aardig rond, sta nog makkelijk op uit mijn stoel, maar ik begin nu toch een beetje te slijten. Soms doet het lopen pijn. Ik denk dat ik het niet lang meer volhoud. De dokter zegt dat ik nog wel een poosje meekan, maar hij kan niks meer aan me doen. Dus ik neem mezelf een beetje in acht; je moet realistisch zijn, niet het onmogelijke willen. Kijk maar naar de leeuwerik; die stijgt op tot zijn hoogtepunt, verder kan-ie niet, dan komt-ie naar beneden. Zo is het met een mens ook; je kunt niet verder gaan dan voor je is weggelegd. Maar je moet wel proberen zo hoog mogelijk te komen. Ik ben eens in Oostenrijk geweest, en daar de bergen ingegaan, hoger en hoger. Dat mocht eigenlijk niet, er stond een bordje VERBODEN TOEGANG. Maar ik liep gewoon door: ik wilde zo graag edelweiss plukken. “Ach,” zei ik, toen een Oostenrijker me op de terugweg aanhield, “das habe ich nicht gesehen.” Maar de edelweiss gaf ik niet af.

Veel kan ik natuurlijk niet meer, als honderdplusser, maar ik maak nog wel stambomen. Uit verveling ben ik er na mijn pensioen mee begonnen. Doe ik niks, dan ga ik dood. Ik heb gelukkig een grote familie! En ik kien hier in het huis. Ik ga altijd kienen met “de vrouw”. Die komt van Holland, haar man is dood en ze zit in een stoel; ze moet toch gereden worden en nou doe ik dat. Op mijn honderdste moet ik nog een kruiwagen duwen… Zesennegentig is ze, mijn vriendin. Ik zat ook maar alleen. En het is een mooie vrouw; ik weet wat ik uitzoek! Maar ik moet nu echt afscheid nemen, het is weer tijd om te kienen: in de zaal zitten honderd vrouwen op mij te wachten!’

Op 8-7-2002 is Louis Hellebrekers overleden.

‘Ik ben twee keer bediend in het leven’

JOHANNA VAN SCHAICK
15-4-1898, AMSTERDAM, NOORD-HOLLAND

Klein, grijs en nuchter zit Johanna op de bovenste verdieping van de bejaardenflat. Ze is nog van de negentiende eeuw, de jaren staan in haar gezicht gegroefd, maar haar wipneus heeft iets vrolijks. Ver beneden haar ligt Amstelveen, een dorpje toen zij er kwam wonen, lang geleden. Als Johanna het inmiddels verstedelijkte landschap onder de weidse wolkenhemel overziet, rijmt ze graag wat voor zich uit: ‘Tijd is zon, maan, storm en regen, tijd is gewoon een zegen…’ Zij kan het weten, na ruim een eeuw. Johanna – ‘zeg maar Jopie’ – van Schaick schrijft gedichten. Sinds 1906. Dag in, dag uit is er inspiratie. Soms kijkt ze wat droevig, maar Jopie zegt blijmoediger te zijn dan de gemiddelde oude van dagen in de flat. Misschien door de lotgevallen in haar jeugd, die hard was – met bijna dickensiaanse trekjes. Daarna viel het leven mee.

‘Met vijf jaar was ik al moederloos. Ik was het zesde kind, na mij kwamen nog twee broertjes, en in het kraambed van de negende stierf mijn moeder. Ik herinner me nog dat ik aan haar bed stond. Ze wist dat ze doodging, die lieve vrouw, en wilde afscheid van me nemen. Ze had altijd een glimlach om haar mond: “Dag Jopie,” zei ze, “zal je braaf zijn?” Vader bleef met negen kinderen zitten. Een huishoudster kon hij niet vinden voor zo’n groot gezin. En de familie had het ook niet breed. Toen heeft opoe geregeld dat we naar de zusters van de Goddelijke Voorzienigheid konden. Daar ging ik, samen met Riek, een van mijn zusjes, naar het klooster in de Elandsstraat. Ik heb er tot mijn eenentwintigste jaar gezeten, je mag wel zeggen: opgesloten. Ik mocht vader nog maar eens in de maand zien, een paar uurtjes, om halfzes moest je weer binnen de muren van het gesticht zijn. En verder kwam je er nauwelijks uit. Mijn andere zusjes zijn naar de Zusters van Tilburg gebracht, op de Keizersgracht, en mijn broertjes gingen naar het Tehuis voor Onbehuisden – er was geen kloosterinrichting voor jongens. Het hele gezin werd uit elkaar gehaald.

Zusters van Liefde noemden ze zich. Maar liefde gaven ze je niet. Ze waren streng, van de vroege morgen tot de late avond. Dat was ik niet gewend, ik had van vader nog nooit één tik gehad. Die eerste dag bij de zusters werd ik al meteen kaalgeschoren: mijn mooie krullen moesten eraf. Tot mijn tiende ben ik kaal gebleven. Daarna mocht je het haar laten groeien, want op je elfde deed je de eerste Heilige Communie, maar die krullen zijn daarna nooit meer teruggekomen. Ik kreeg gestichtskleren aan. En in plaats van mijn mooie knoopschoentjes moest ik afgedragen schoenen van het klooster aan. Dat was ellendig voor een kind van vijf. Maar wat nog erger was: toen ik na die metamorfose naar mijn zus Riek toe wilde lopen, die tweeënhalf jaar ouder was, kreeg ik meteen een draai om mijn oren. “Je blijft hier!” riep een van de nonnen. “Met je zus heb je niks meer te maken.” Ik zag haar alleen, van veraf, op de slaapzaal, waar negentig ledikantjes stonden: Riek lag helemaal achteraan en ik vooraan, omdat ik nog zo klein was. En in de kapel zag ik haar. Maar als ik even omkeek, kreeg ik weer een klets voor mijn kop. We konden alleen, stiekem, naar elkaar zwaaien. Of een keer: “Dag Riek!” en “Dag Jopie!” roepen. Dat is mijn jeugd geweest… Ik heb het er nóg moeilijk mee.

’s Morgens kregen we één sneetje brood, met een beetje boter erop. Een beker die halfvol zat met melk, de andere helft was water. En een lepel levertraan. Om twaalf uur – tegen die tijd was ik uitgehongerd! – was er de warme maaltijd in de refter. Daar zaten we op bankjes aan lange tafels, en dan kwam er een non binnen met een grote pot stamppot: dat aten we elke dag! Ze smeet wat op je tinnen bord en dat had je maar op te eten, met een houten vork met drie tanden. Geen vlees, geen jus, niks. Maar je at. Om de beurt mocht een van de kinderen de pan leegeten: dat was fijn, dan had je er haast een maaltijd bij. Want je kreeg altijd te weinig; één schep, nooit een tweede. Om halfzes kwam de avondboterham, met weer een glas melkwater. Maar nooit kreeg je eens iets tussendoor, ik had bijna altijd honger. En fruit? Ik wist niet eens wat dat was.

Tot mijn zevende jaar had ik het nog behoorlijk. Ik ging met gewone kinderen naar de kleuterschool. Pas om vier uur, als de school dichtging, was ik weer gestichtskind. Die uurtjes op school waren prettig; ik deed spelletjes met de stadskinderen, die me nog weleens wat lekkers gaven; hun moeders hadden medelijden met gestichtskinderen. In het gesticht heb ik nooit één koekje gezien! Maar vanaf mijn zevende was ik alleen nog maar in het klooster. Ik kreeg twee uurtjes les per dag. Alleen om te leren lezen en schrijven – rekenen of geschiedenis vonden de nonnen niet belangrijk. De rest van de dag zat ik te breien. Tot ’s avonds zeven uur. Je dacht dat het gewoon was dat je de hele dag sokken moest breien voor Vroom & Dreesmann. Maar achteraf gezien vind ik het oneerlijk: ze verdienden gewoon aan ons! Ach ja, misschien moesten ze ook wel, met meer dan tweehonderd kinderen in het gesticht. Ondertussen zat je alsmaar heilige liedjes te zingen. Want praten mocht je niet, o, wee als je een woord wisselde onder het werk. Ik heb erge dingen meegemaakt in het gesticht, en ik vertel niet eens alles. Ik wil niet te veel natrappen.

Vriendinnetjes mocht je niet hebben. Je moest met iederéén omgaan. En niks was van jou. Alles was van “ons”: bezit was uit den boze. Als we met vader weggeweest waren, kregen we weleens wat mee. Ik weet nog dat ik mijn eerste popje kreeg… Dolblij kwam ik ermee terug in het gesticht. “Zal je er zuinig op zijn, meidlief?” vroeg vader nog; hij noemde mij altijd “meidlief”, dat vónd ik toch fijn. “Ja, pa,” zei ik, en ik hield de pop stevig vast. Maar de kloosterdeuren waren nog niet dicht, of het popje werd al uit mijn handen getrokken. “Het is van mij!” gilde ik. “Niks is van jou, alles is van ons,” kreeg ik te horen. En hadden we eens een speeluurtje, dan kwam het in beslag genomen speelgoed te voorschijn; ook mijn popje. Maar als ik het pakte, werd het mij weer afgenomen. Ik mocht niets mijn eigendom noemen. En ik wilde zo graag iets voor mezelf.

Eigenlijk was ik een heel aanhankelijk kind, een beetje knuffelig. Maar die zusters gaven je heus geen aai over de bol! Dat mochten ze niet eens, dat was tegen de regels – nee, liefde heb ik er nooit gehad. Want was een non eens aardig tegen je, dan werd ze overgeplaatst. Wij mochten ons niet hechten, maar dat mochten zij ook niet. Ik kan het die nonnen daarom niet allemaal kwalijk nemen.

Mijn andere broertjes en zusjes zag ik maar eens in de maand, dus we raakten van elkaar vervreemd. Mijn broertjes, die niet bij nonnen zaten, hebben het veel beter gehad. Maar mijn zusjes hadden het bij de zusters van Tilburg al net zo slecht. Stien, de jongste, heeft zelfs amper op school gezeten. Ze moest meteen leren naaien: pure kinderarbeid. Ik begrijp nog steeds niet dat die nonnen tot zoiets in staat waren! Maar of ze het bewust deden weet ik niet, ze hadden zelf ook niets meer te vertellen nadat ze hun eeuwige gelofte hadden gedaan van gehoorzaamheid, kuisheid en armoede. Dat gehoorzame stond bovenaan, hoor! Maar wat ik de zusters toch wel kwalijk neem, is dat ik niks geleerd heb bij ze. Je moest dom blijven.

Vader was een verschrikkelijk lieve man, hij kon niet anders dan ons naar de zusters sturen – ik verwijt hem niets. Tenslotte had hij een eigen zaak: een behangerij en stoffeerderij. Hij was dus altijd druk. Aan schuine planken had hij allemaal rollen behangpapier hangen. Behang was toen nog iets deftigs. Bij de gewone man werd de muur hooguit wit gekalkt, als er al wat aan gedaan werd, maar de rijkelui lieten een behanger komen. Vader was een vakman tot in zijn vingertoppen. Het behang was veel dikker dan tegenwoordig: meer bekleed. Daardoor was het zo moeilijk te bewerken. Vader kon dat. Ik zie moeder bij ons thuis nog stijfsel koken voor vader om mee te nemen. En was hij weg, dan begon zij weer te koken, want pa kwam tussen de middag thuis voor nieuwe emmers plak.

Tot mijn eenentwintigste moest ik bij de zusters blijven, daar had pa voor getekend. Dat lijkt misschien lang, maar toen waren meisjes van eenentwintig nog groentjes. Wij wisten van niks. U moet dat niet vergelijken met nu, maar ik ben zó dankbaar dat ik deze tijd mee mag maken. Ik vind het heerlijk, die vrijheid voor de jeugd. Ik moest tot mijn uittreding breien, vloeren boenen tot ze glansden, of ik moest op twee zware pedalen orgeltrappen in de grote kapel, anders had zuster Innocentia – de organiste – geen geluid. Maar het meest was ik aan het werk in de hostiebakkerij. Hele rijen nonnen en gestichtskinderen werkten er. Ik stond bij de meelbuilmachine hostiemeel te ziften. Daar bakten de nonnen vijftig hosties van op elke plaat. In het midden zat een grote, voor de monstrans tijdens processies. We hadden een hoge productie; we bakten hosties voor het hele land. Vermoeiend, hoor! Want dat ziften was een precisiewerkje, en de nonnen waren nauwkeurig.

In de week voordat ik het gesticht uit zou gaan, hadden we veertigurengebed – dat deden we elk jaar. En tijdens die drie dagen bidden werd ik doodziek. Ik kreeg pleuris en longontsteking. Ik werd naar de ziekenzaal gebracht en het was zó erg met mij gesteld, dat de dokter tegen de ziekenzuster zei: “Ze moet bediend worden.” Ik ontving de sacramenten van de stervende, en zou binnen enkele dagen doodgaan… Maar daar kwam niks van! Integendeel. Ik ben weer opgeknapt.

Daarna ging ik onder de mensen, de zusters zochten een betrekking voor je. Zo kwam ik als kinderjuf bij een Duits gezin terecht in de Valeriusstraat. Ze waren heel streng; ze gaven hun kinderen zelfs slaag met de zweep! Ik kwam van pissebed in kakkebed. Maar ik ben er niet lang gebleven, want nu was ik vrij om te gaan. Ik heb zelf een ander adres gevonden, in de Watergraafsmeer: een jong gezin, met één kindje en een tweede op komst. Bij de geboorte van het tweede kind klaagde ik tegen de kraamverpleegster: “Wat schreeuwt dat mens.” “Het is toch niet zo gek dat ze schreeuwt?” reageerde de kraamverpleegster. “Het doet nogal pijn als je een kindje baart.” “Een kind báárt?” vroeg ik. “Het wordt toch gebracht?” Verbijsterd keek ze me aan. Daarna heeft ze mij, in haar vrije uurtjes, verteld hoe of wat. En ze zei: “Je hebt een goed verstand. Als ik jou was, ging ik naar de vroedvrouwenschool in de Camperstraat.” Dat heb ik ook gedaan. Eerst werd mij daar een test afgenomen, maar dat ging niet best: ik kon amper zeggen wat de tegenwoordige of de verleden tijd was in een taaloefening. Nooit geleerd in het gesticht, ik kon alleen lezen en schrijven. “U moet een klein examentje doen,” zeiden ze. Ik moest wat schrijven, zomaar wat, en daar kwam ik gelukkig met glans doorheen, want schrijven kon ik wel. Met acht jaar schreef ik bij de nonnen al heel stiekem mijn eerste gedichtjes – dat mocht niet, je had de hele dag maar te gehoorzamen, maar als je in het geheim wat kon doen, dééd je het.

In de vroedvrouwenschool moest ik opnieuw intern, maar dat was voor mij geen punt: ik wist niet anders. In het begin van de opleiding kreeg je te horen hoe het vrouwelijk lichaam in elkaar zat en hoe een bevalling in zijn werk ging. En later leerde je hoe je een kind ter wereld bracht als er geen dokter in de buurt was. Zwangere vrouwen konden gratis bevallen bij ons; zo hadden wij een leerschool. We stonden er met ik weet niet hoeveel leerlingen omheen als er een kindje geboren werd; die arme vrouwen moesten zich alles maar laten welgevallen. Maar we zijn er goeie kraamzusters door geworden.

Na twee jaar had ik het onder de knie. Toen ben ik op kamers gaan wonen, bij een weduwnaar die verhuurde. Ik was voor het eerst op mezelf. En dat was een droom! Eindelijk een stek voor mij alleen. Ik vond het zalig om mijn eigen bed uit te gaan zoeken in de winkel. Bij Vroom & Dreesmann natuurlijk; je ging alleen naar goed roomse winkels, zo was je grootgebracht. Nu klinkt het belachelijk, maar zo wás het toen. En daar hield ik me maar aan. Van lieverlee veranderde dat, zoals de hele wereld veranderde.

Als kraamverpleegster kwam je op veel adressen. En het was heerlijk werk; wij kregen het warme kindje eerst in de armen, nu wordt het op de buik van de moeder gelegd. Als ik tien dagen bij iemand gewerkt had, kreeg ik mijn geld uitbetaald op het bureau van het Wit-gele Kruis. Je moest daar rekenschap afleggen hoe die tien dagen verlopen waren, en er kwamen pluimpjes of klachten binnen – al is er over mij nooit geklaagd! Op een dag werd ik op het bureau geroepen; of ik bereid was om tien dagen naar Amstelveen te gaan. Daar kwam ik bij een doodarm gezin terecht, de Annakerk betaalde mijn hulp. De man des huizes was niet helemaal toerekeningsvatbaar: hij was schillenboer en had een trap van zijn paard gekregen. Maar hij ging nog elke dag met zijn kar op weg. En wij moesten wachten tot hij met zijn schillenkar thuiskwam, om daar ons eten uit te halen! Toen ben ik naar de pastorie gestapt; afval eten vond ik smerig. En de pastoor – een reuzebaas – heeft gezorgd dat er negen dagen lang van alles van de slager, de bakker en de groenteman kwam.