TACHTIG

Jaap Scholten

TACHTIG

ROMAN

Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Eerste druk september 1995
Tweede druk december 1995
Derde druk februari 1996
Vierde druk september 1996
Vijfde druk november 2000
Zesde druk september 2006
Zevende druk september 2010

De eerste tot en met de zesde druk
zijn verschenen bij Thomas Rap.

©1995, 2010 Jaap Scholten
Auteursfoto Keke Keukelaar
Omslagontwerp Bart van den Tooren
Typografie binnenwerk Adriaan de Jonge
Drukker HooibergHaasbeek, Meppel
ISBN 978 90 254 3333 8
D/2010/0108/956
NUR 301
www.uitgeverijcontact.nl

I wanna bite the hand that feeds me,
I wanna bite that hand so badly
Elvis Costello

Voor mijn moeder,
en ter nagedachtenis van Pál Festetics

DINSDAG

1

De ellende met die familie van mij is dat ze allemaal zo verdomd succesvol zijn. Tenminste de meesten. Ze gaan met geheven hoofd door het leven. De onaantastbaren. Neem mijn oudste broer, Julius, die reed meteen na zijn afstuderen, hij was toen net 25, in een Porsche 911. Tegenwoordig zit hij in Angola en heeft zevenduizend man onder zich en zegt: ‘Dat is allemaal labour hoor.’ Onder zijn bezielende leiding lazeren ze dynamiet in boorgaten en jagen trillingen de grond in om te achterhalen hoe diep de olie zit. Zevenduizend man!

Die luchtgekoelde James Dean-machine staat trouwens nog in de garage bij mijn moeder, hij gebruikt hem alleen om met tweehonderd kilometer per uur naar pousada’s te scheuren of naar Noordwijk, waar zijn catamaran ligt. Hij is op huwelijksreis, naar Thailand. Op dit moment rent hij waarschijnlijk achter zijn kirrende bruidje door de turquoise branding, of drinkt een cocktail met een rietje uit een halve kokosnoot. Hij is maar twee of drie keer per jaar in het land. Volgens mij weet hij niet eens meer dat hij een catamaran heeft.

Ik sla mezelf in het gezicht zodat er wat kleur op mijn wangen komt. Dat is het eerste wat mijn moeder opmerkt: dat ik er slecht uitzie. Dan gaat ze vragen of ik ongelukkig ben. Ik vind het helemaal niet erg om ongelukkig te zijn, als mijn moeder er maar niet steeds naar informeerde. Ze maakt dat ogenblikkelijk tot gespreksonderwerp numero 1.

Ze ziet het aan mijn ogen, dat is mijn zwakke plek. Als je stress hebt of moe bent, worden ze vet en daardoor dof, dat heb ik gehoord van een opticien. Ik heb een tijdje in een huis gewoond waar ook een opticien woonde, dat was een ontzettende nicht, die vertelde me dat soort dingen. Ook dat steeds meer mensen bijziend worden, behalve boeren en matrozen, en niet omdat die minder sjorren, maar omdat die regelmatig in de verte staren.

Achter mij kleppert een kind onafgebroken met het dekseltje van een asbak. Het snerpt door mijn kop. Opstaan, omdraaien, vol uithalen, een kort beleefd knikje naar de ouders en weer gaan zitten.

Buiten wordt het donker. Ik steek mijn hoofd uit het raam, dat is lekker; ver naar buiten zodat de rest van de coupé met samengeknepen billen toekijkt, bang dat mijn kop er zo meteen door een tegemoetkomende ertstrein afgeslagen wordt en zij niet op tijd thuis zijn. De regen striemt. Op twee aan elkaar grenzende krakkemikkige gevels staat met grote letters geschilderd: ‘Wasmiddel zonder fosfaat’ en ‘Kapper zonder afspraak’.

Ik ga op het huis van mijn moeder passen. Ze moest plotseling naar het buitenland. En de honden en het zilver kunnen niet alleen gelaten worden. Bovendien wordt mijn oma aanstaande zondag tachtig. Dat wordt uitgebreid gevierd. Mijn familie houdt er enorm van om bij elkaar te kruipen en varkens aan het spit te schuiven.

Nadat ik besloten had niet langer te parasiteren op het geld van mijn moeder, het geld van mijn familie, het geld van de gemeenschap, kwam ik tot de conclusie dat ik uit Rotterdam weg moest. Weg met alle zekerheden.

Een oude vrouw stapt de coupé binnen samen met haar volwassen zoon. Zij kijkt om zich heen en fluistert tweemaal tegen de zoon: ‘Wat een kleine koffertjes hebben ze tegenwoordig.’ Als ze aan het eind van het gangpad zijn, zegt ze het nog een keer: ‘Wat een kleine koffertjes hebben ze tegenwoordig.’ De schichtige blik van de man die, met zijn hoofd tussen de schouders getrokken, op geringe afstand zijn moeder volgt, doet denken aan de neef van Hunter. Die woonde tot zijn veertigste bij zijn ouders op de twaalfde verdieping van een flat in Den Haag. Op een ochtend klom hij over de reling. De onderbuurvrouw verklaarde dat ze dacht dat er een vuilniszak naar beneden werd gegooid.

Ik verbreek alle banden en verhuis naar Amsterdam, tenminste dat is de bedoeling. Er is een kansje op een krot aan de Oudezijds Achterburgwal, op een steenworp van de Bananenbar waar de dames zonder hun handen te gebruiken een tientje van je neus kunnen pakken. Tijdens het mierzoete kennismakingsgesprek dat ik met de hoofdhuurder voerde klonk er met tussenpozen een doordringend, onmenslijk gepiep uit het belendende, met Oosterse dames gevulde pand. Eventjes dacht ik dat er iemand gewurgd werd, maar die hoofdhuurder legde zijn van lianen gevlochten sandalen behaaglijk onder zich op de bank en glimlachte als een boeddha. Het hoorde er kennelijk bij. Ik heb ook wel eens naast een wasserette gewoond, dat ging ook. Ik liet me van mijn beste kant zien: dociel, beleefd én een poezenvriend. Ik zou van hem horen en dat is nog steeds zo.

2

De dag dat ik aankondigde met mijn studie te stoppen was de trouwdag van Julius, drie weken geleden. De huwelijksvoltrekking vond plaats in zo’n pittoresk stadhuiskasteeltje, met een toren en van die glimmende roodgroene luiken. Er zijn mensen die vinden zoiets een droom, het toppunt van goede smaak. Die Moral und der gute Geschmack sind ein altes Ehepaar, ihre Kinder heißen Dummheit und Langeweile.

Verplicht in jacquet. De muisgrijze hoed die erbij hoorde liet ik in de auto liggen. Als kleine daad van verzet had ik mijn bruine bergschoenen aan. Het enige waar ik echt nieuwsgierig naar was, was of Tine zich naar oud Twents gebruik een kunstgebitje had laten aanmeten. Preventieve tandheelkunde, een gebaar van schoonouders’ goede wil.

Bij het ouderlijk huis van Julius’ aanstaande stoof er onmiddellijk een vriendin van de bruid op mij af, opgewonden alsof ze zelf ging trouwen. Ze was in een geelwitte jurk gehesen, die waarschijnlijk ook als parachute gebruikt kon worden. Ze speldde me een corsage op na mij eerst uitgebreid gezoend te hebben, terwijl ik dat hele kind niet eens kende. Die dag werd ik trouwens voortdurend in de armen gesloten door mensen die ik me niet kon herinneren ooit eerder gezien te hebben. Met de corsage hoorde je er helemaal bij, met zo’n ding was het verplicht om van oor tot oor te grijnzen en iedereen op de schouder te slaan. De corsage bestond uit een iris met een vetplant en nog wat blaadjes. Het brandde een gat in mijn hart.

Arnoldje, mijn tweejarige neefje, het kind van Engelbert en Janine, was bruidsjonker. Hij weigerde rijst te gooien. Na de eindeloze ceremonie in het kasteeltje gingen we champagne drinken in de tuin van Het Wanninkhof, het buiten van een ver familielid. ‘Op naar de champoepel!’ riep oom Loed, mijn circusoom.

Het Wanninkhof is zo wit dat het pijn doet aan je ogen. Het lijkt een beetje op het Witte Huis. Het wordt niet permanent bewoond, maar voor dit soort familieaangelegenheden gebruikt. Ik was er een paar keer eerder geweest; wat ik mij vooral herinnerde was het spuuglelijke wandkleed met oranje knotsen dat in de hal hing, uit piëteit jegens tante Julia, een oude tante wier echtgenoot door een Australische haai is opgegeten en die in therapie dit metersbrede oranje-groene monster heeft gepunnikt. Aan de voorzijde is een bordes met pilaren, in de vorm van een halve cirkel – daar moest een foto gemaakt worden. ‘Cheese!’

Terwijl een onbekende meneer en mevrouw in het voorbijgaan in mijn oor gilden: ‘Ja, wij zijn je nieuwe familie!’ vertelde ik mijn moeder dat ik besloten had te stoppen. We stonden op het grasveld aan de achterzijde van het huis. We keken uit over een vijver en de parkachtige tuin met daarachter bos. Een rij buxussen in houten bakken bakende het deel van het gras af waar iedereen geacht werd te staan. Om ons heen het oeverloos gekwaak van honderden mensen. Het leek een pinguïnkolonie. Mijn moeder vond het aanvankelijk wel plezierig met mij te praten en de juist verworven familie even te laten begaan, want het was een beetje vermoeiend hoe ze onophoudelijk wilden laten merken dat we helemaal geaccepteerd waren. De moeder van de bruid was net een grote blonde spons die ons allemaal in één keer liefdevol wilde opzuigen.

Mijn moeder keek me vanonder haar blauwe, breedgerande hoed aan en vuurde, als een stalinorgel, een serie argumenten af waarom ik niet met mijn studie moest stoppen. Het was duidelijk dat ze de afgelopen weken de bui had zien hangen en alvast alle redenen waarom dat een verkeerde beslissing was in het blauwgelakte handtasje aan haar pols verzameld had. Ze hoopte natuurlijk dat ze mijn voornemen in de kiem kon smoren, maar daarvoor was het te laat. Ik had mijn dictaten de voorgaande avond ritueel verbrand in de tuin op het Noordereiland. Mij kregen ze met een span ossen niet terug de collegebanken in.

Julius wist mij tussen de bedrijven door – het toegezongen worden door z’n jaarclub en het kleffe aansnijden van de taart samen met zijn bruidje – duidelijk te maken dat ik een slampamper was als ik écht stopte. Tine hield hem de hele dag klemvast en liep te grijnzen als een ontsnapte gek. Ze droeg een witte jurk met roze linten en zag er wel lekker uit; als een grote bonbon. Ik kuste haar, feliciteerde Julius en fluisterde in zijn oor: ‘Wat is dát nou: ze heeft haar tanden gewoon nog?!’

Julius reageerde tot mijn verbazing serieus: ‘Dat doen alleen de boeren,’ vervolgens keek hij naar mijn schoenen en voegde eraan toe: ‘Knor.’

Engelbert, mijn andere broer, die in New York de snelle advocaat uithangt en natuurlijk voor het huwelijk was overgekomen, had als ceremoniemeester te veel aan zijn hoofd om zich ertegenaan te bemoeien.

Boris – bij haar vierde zoon hield mijn moeder het met die Twentse namen voor gezien – trok zijn schouders op en zei: ‘Zullen we een eindje gaan wandelen?’

Dat was aardig van hem want wij hebben geen van beiden de leeftijd om zomaar een stukje te gaan wandelen. Boris komt niet voortdurend met wijze raad. Die pretendeert niet het te weten. Hij kijkt tamelijk veel televisie en als hij wat zegt is het meestal afkomstig uit een derderangs western, oneliners als: ‘He’s the kind of man who one day picks up his gear and says “adios”.’

Hij was de enige die zag dat het huilen me nader stond dan het lachen. Ik wilde al die mensen die zo tevreden zijn met zichzelf niet onder ogen komen, ik voelde me ellendig. Als ik met iemand praatte, werd mij na twee tellen steevast gevraagd: ‘En wat doe jíj tegenwoordig?’ Ik stotterde er een beetje omheen. Daar stond ik in mijn jacquet, bekeek mezelf door de ogen van die zelfgenoegzame koppen en voelde me een nietsnut. Zodra ik vertelde met mijn studie te gaan stoppen, moest ik uitleggen waarom. Ineens hechtte iedereen enorme waarde aan mijn studie, het lot van de wereld leek er mee samen te hangen.

Behalve Boris, die zei: ‘A man’s gotta do what a man’s gotta do.’

Voor Calanda was mijn plan niet nieuw, bovendien was ze te druk in de weer met het gladstrijken van haar kleren, het zich nuttig maken bij het uitdelen van de huwelijkskrant, het bijhouden van het receptieboek en het bevestigen van ballonnen aan autoantennes. Het kan haar geloof ik niet zoveel schelen wat ik doe, zolang ik maar bij haar blijf.

3

Een zigeunerwijsheid zegt: een hond die loopt vindt botten. Iedere nacht alleen in bed is een verloren nacht. Na de Possa ben ik verstrikt geraakt in mijn eigen verleidsysteem, het driestappenplan, succes gegarandeerd. Daarmee heb ik Calanda’s bloed aan de kook gebracht. Haar Latijnse afkomst laat zich niet verloochenen, dat zwarte monster dat in haar onderbuik nestelt.

Ze is een flirt en ze ziet er prachtig uit, met ogen en borsten die alles doen vergeten en lange blonde haren, de kleur van een leeuwin. Ze heeft de donkere felle ogen van haar Spaanse moeder. Ze is 26, voor je het weet wil ze eeuwig bij je blijven, trouwen en kindertjes. Ik voel voortdurend dat ik op mijn hoede moet zijn. Door er van meet af aan op te hameren dat er voor mij voorlopig geen sprake kon zijn van een echte verhouding – dat ‘ik daar nog niet aan toe ben’ – heb ik bereikt dat zij, tenminste schijnbaar, minder noten op haar zang heeft dan het leeuwendeel van die fraaie schepseltjes, die eigenlijk allemaal na twee weken van zorgeloze seks ineens willen weten of je tot de dood bij ze blijft, ja of nee.

Ter compensatie van de door mij in de loop der tijd opgebiechte zonden heeft ze een broodplank, de grote dierenencyclopedie en een bos dahlia’s op mijn hoofd kapot proberen te slaan. In enkele seconden ben ik beboet voor nachten van genot. Daar kwam ik makkelijk vanaf. Een bleke Hollandse poldervrouw had haar jaloezie en verbittering zonder meer over maanden van huilerig gemiesmuis uitgesmeerd.

Een ander voordeel is dat ze ook een beetje immoreel is. Meisjes zijn vaak zo ethisch, waarschijnlijk omdat ze voelen dat als ze de teugels ietsje laten vieren het met hun positie is gedaan. Wanneer ik op een gestolen fiets bij Calanda langskom word ik niet gestraft met onthouding en hoef ik niet eerst uren uit te leggen waarom ik ‘nou zoiets doe’.

Maar nu is het leuk geweest, ik heb genoeg van dat Andalusische temperament, van de hysterische schreeuwen smijtpartijen en de onverwachte huilscènes waar, eenmaal op gang, geen einde aan komt. Hoeveel uren van de beste jaren van mijn leven heb ik niet verdaan met op de rand van haar bed zitten als een priester die het laatste oliesel komt brengen, met één hand op haar schokkende schouder en een half oog op de klok, terwijl ik steeds maar zeg: ‘Zo bedoelde ik het niet, zo erg is het niet, zo erg is het niet.’ Meisjestranen: ik ben er niet tegen bestand. Zodra ze verschijnen, vallen mijn hersens uit en schiet er alleen nog maar door mijn hoofd: beul, gewetenloos monster, kijk eens wat je hebt gedaan!

Na wat ze afgelopen zaterdag heeft geflikt kan ze wat mij betreft verder met het circus meereizen. Als zij dezelfde vrijheden wenst, is voor mij de lol eraf.

Als ze zich maar niks aandoet – dat is nu mijn voornaamste zorg. Wanneer ik na een ruzie of crisis poolshoogte neem om te zien of ze nog leeft, eindigt het altijd weer in bed. Onvermijdelijk. Als je haar ziet dan begrijp je dat wel. Daarom laat ik niks meer van me horen, zodra ik het haar verteld heb. Alleen: hóe breng ik het? Medelijden mag niet langer een overweging zijn. Wij zijn niet geschikt voor elkaar, alleen maar lichamelijk bezeten. Het is de vierde of vijfde keer dat ik er een punt achter zet en nu moet het lukken. Cold turkey.

4

De trein remt af voor station Apeldoorn.

Een groep zwakbegaafde jongens van vijftien, zestien jaar met grote lichamen en openhangende monden worstelt zich langs de zich steeds weer automatisch dichtpersende coupédeur. Ze zijn stoer en aandoenlijk tegelijkertijd. Ze gaan zitten en draaien een jointje. ‘Als ik deze in je reet steek, kan je niet meer lopen.’ De jongen die het jointje maakt, heeft een dikke bril met daarachter schele ogen. Er loopt kwijl uit z’n mond terwijl hij bezig is. Van zo’n jongen word ik nou vrolijk. Een begeleidster loopt op gezondheidsschoenen door het gangpad en zegt dat ze niet mogen roken, hetgeen de jongens beamen zonder verder acht op haar te slaan. Het jointje wordt aangestoken en gerookt met sacrale toewijding, als was het de laatste sigaret van een ter dood veroordeelde.

Ik breng mijn rechterhand naar mijn neus, hij ruikt nog naar Lola. Lola! Haar heupen en billen leken een eigen, geheel onafhankelijk leven te leiden. Ze kan dansen als een slang. Ze is half Indisch.

Uit mijn tas haal ik pen en papier en leg het voor mij op het kleine uitklaptafeltje. Ik kijk naar buiten, ruik nog eens aan mijn hand, schrijf met grote krulletters de datum en begin een brief:

Dinsdag, 22 augustus, 22.00 uur

J’ai vingt pays dans ma mémoire et je traîne en mon âme les couleurs de cent villes.’

Lola liefste,

Ik verlang naar je, naar je heerlijke lichaam, naar je gespierde benen, naar je mond, je tong, alles. Ik word gek als ik aan je denk. Ik wil je een voorstel doen; ik heb er goed over nagedacht. We moeten leven!

Arthur Cravan is een van mijn helden. Zijn leven was zijn kunst. Hij was bokskampioen van Frankrijk en gaf het eenmanstijdschriftje Maintenant uit dat hij, onder verschillende namen, volschreef – voornamelijk met beledigingen aan het adres van destijds gerenommeerde kunstenaars – en dat hij op een kar bij de ingang van de paarderennen van Gaumont uitventte. Blaise Cendrars zei: ‘Dada is Dada en Arthur Cravan is zijn profeet.’ Hij was een beroemdheid in het Parijse nachtleven en beledigde mensen alsof hij ze een schaal met chocolaatjes voorhield. Hij gaf lezingen waarbij hij met een pistool in de lucht schoot, boksbewegingen maakte en het publiek aan één stuk schoffeerde. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak maakte hij zich uit de voeten, met dezelfde oceaanstomer als Trotski. Die over hem zei: ‘Een gelegenheidsliterator, neef van Oscar Wilde, verkondigt luid dat hij liever de kaken van de Yankees verbrijzelt dan zelf zijn ribben door een Duitser te laten breken. ‘

Uiteindelijk is Cravan in Mexico terechtgekomen, getrouwd met Mina Loy en in een minuscuul roeibootje de golf van Mexico opgeroeid terwijl zij, zwanger, vanaf het strand naar hem zwaaide. Hij werd langzaam een steeds kleiner stipje aan de horizon. Er werd nooit meer iets van hem gehoord. (Wel waren er geruchten: dat hij was doodgestoken bij een nachtclub in Buenos Aires, dat hij was aangespoeld in Venezuela, etc.)

Je suis l’homme des extrèmes et du suicide,’ zei Cravan. Hij werd 33.

Ik wil een film over hem schrijven met als titel De wereldkampioen in het bordeel. Ik zal naar Mexico moeten om onderzoek te doen. Mijn vraag is eenvoudig maar bloedserieus: ga je mee?

Er is maar één antwoord mogelijk.

We gaan per vrachtschip naar Veracruz of Tampico. We vestigen ons in een pension met vogelkooitjes aan de muren in een klein dorpje dat San Juan Evangelista of Tamiahua heet. We huren een wit of roze lemen huis aan het strand waar we kunnen werken. In het geval we besluiten daar te blijven, openen we een visrestaurant en maken een grill van oude oliedrums of beginnen een bordeel annex wasserette met felgroene muren. En als we een dochter krijgen noemen we haar Mercedes. Het zand zal warm zijn aan onze voeten. Naast ons huis kun jij aan bontgekleurde schilderijen werken met je tieten bloot en als de zon te fel brandt duiken we in zee. Zodra we het niet meer uithouden beroven we een benzinestation of een toeristenhotel, delen onze buit met de armen en trekken als desperado’s schietend naar het zuiden, naar Patagonië, of sterven een heldendood.

Het is enkel een kwestie van je reistas pakken, meer dan een tandenborstel, je kwasten en een paar rokjes heb je niet nodig. Denk verder nergens aan, in de liefde moet je egoïstisch zijn, in één uitbarsting van hartstocht schuilt meer levensvreugde en geluk dan in een leven van discipline en behoudendheid.

Kussen over heel je lichaam en een hele lange magnetische op je mond,

Frederik

Postscriptum: een gedicht (voor zover ik het me herinner) van Cravan voor jou:

Je voudrais être à Vienne et à Calcutta

Prendre tous les trains et tous les navires,

Forniquer toutes les femmes et bâfier tous les plats.

Vieillard, enfant, bourgeois, cactus, girafe ou corbeau,

Héros, Don Juan, souteneur, millionnaire, faune et flore.

JE SUIS TOUTES LES CHOSES, TOUS LES HOMMES, ET TOUS LES ANIMAUX!

5

We zijn er. De trein rijdt het provinciestadje binnen. Ik vouw de brief dicht en stop hem in de binnenzak van mijn jas. Op de witte toren tussen de fabrieksterreinen staat in grote blauwe neonletters de naam van mijn familie. Afgezien van wat tl-licht uit enkele van de fabriekshallen is het donker. De naam komt daardoor extra goed uit. Een tatoeage in de nacht. Ik druk mijn neus tegen het koude raam en hou mijn blik op het neon gefixeerd. Bij elke thuiskomst word ik tijdens die eindeloze laatste honderd meters weer verrast door de letters. Een echo uit het verleden. Deze letters zijn zo’n beetje alles wat er nog over is. Hier ligt de geschiedenis van mijn familie. De familieleden die elke dag die grote neonletters in de hemel zien, denken nog steeds dat er niets veranderd is, dat is een beetje tragisch. Als ik met tante Immy bij de groenteboer sta, hetgeen gelukkig niet vaak voorkomt, dan schaam ik me voor haar commandotoon.

Het station lijkt een maquette, de pilaren lucifershoutjes. Ik sla mijn tas over mijn schouder en loop de trap af, de kille stationshal in. Ik hou er van om op een perron tegen een muurtje geleund te staan, mijn medepassagiers te bekijken en te wachten op de trein die in een wolk van stoom zal binnenrijden. Odessa, Boekarest, Istanboel.

De elektrische deuren schuiven voor me open. Het kale, bescheiden pleintje voor het station. Er is geen hond op straat. Ik kijk naar de stoeptegels, ze stralen een ontzettende lulligheid uit.

Ik heb geen zin te bellen en hier te wachten, dat hou ik niet uit. Ik begin te lopen. Wanneer je flink doorstapt is het twintig minuten. Ik kijk naar de onder mij door glijdende naden tussen de tegels.

Van mijn zesde tot mijn tiende had ik een bijna iedere nacht terugkerende droom: ik was op een vliegveld van grote betonplaten, meestal alleen en soms met mijn moeder. Een groot propellervliegtuig verscheen, zojuist geland. Vanuit het restaurant hield ik het in de gaten. De trap werd voorgerold en de vliegtuigdeur opende zich. Mensen stroomden naar buiten, tussen hen een rustige, zelfverzekerde, in grijs pak gestoken man met een koffertje in zijn hand. Hij keek om zich heen en liep bedaard de trap af. Dit was mijn vader. Daar! Ik herkende hem van de foto’s in de boekenkast. Hij leefde dus nog, in tegenstelling tot wat op school beweerd werd. Ik ontdekte hem op de vliegtuigtrap en in mijn enthousiasme kwam ik er nooit toe hem vast te pakken of met hem te praten. Hem alleen al zien maakte mij euforisch: ik had hem ontdekt en zou hem zeker thuisbrengen. Ik zag hem in de verte lopen. Soms had hij een zonnebril op.

6

Niet zo heel lang geleden, op een nacht, liep ik door Rotterdam richting Calanda’s comfortabele reet. Ik nam de grootst mogelijke stappen en hield mijn armen dicht tegen mijn lichaam, in een poging de warmte vast te houden. Op de Nieuwe Binnenweg stond een man met één voet op de stoeprand en met de andere in de goot. Hij droeg een versleten Adidas trainingsbroek en een krap ski-jack. Hij bukte over een afvalbak. In mijn broekzak voelde ik naar geld. Alleen een briefje van vijfentwintig. Te veel.

De straatlampen schudden in de wind, het gele licht gleed heen en weer over de straat. Het was een grote kerel met een licht gekromde rug. Hij wroette met twee handen in de ton. Toen ik hem passeerde, keek ik nog eens over mijn schouder en huiverde. Het was een oude man. Hij had grijze haren. Ik twijfelde, draaide om en bleef staan.

Het was zijn motoriek, de ongenaakbaarheid waarmee hij in de bak graaide. Precieus ging hij te werk, zoals sommige mensen hun keuze maken aan een tafel met hors-d’oeuvres. Ik liep terug, mijn hand voor de zekerheid om het geld geklemd. Ik boog in de richting van de man, die ik nu ook ruiken kon. Hij had een rastapet op. Ik kuchte om hem niet te laten schrikken. Rechts rees de donkere toren van de katholieke kerk hemelwaarts, als een belerende vinger.

Plotseling rechtte de man zijn rug. Er zaten brandgaten in zijn ski-jack. Hij keek mij aan met een schizofrene mengeling van minzaamheid en angst, alsof ik hem misschien de strot kwam opensnijden. Hij had rode randen om zijn ogen.

Ik haalde het geld een beetje onhandig tevoorschijn. ‘Hier,’ zei ik en ik drukte het in z’n hand. Hij pakte het vast, maar ik geloof niet dat hij wist wat het was. Zijn hoofd schokte. Zijn ogen leken op die van een wolf. Hij keek wakend om zich heen alsof hij er zeker van wilde zijn dat ik alleen was. Hij liet zijn handen naast zijn lichaam zakken, hetgeen hem weerloos maakte. Ik liet mijn armen ook hangen. Zo stonden we daar, met tussen ons in alleen de afvalbak en een schare plastic zakken. Vier uur ’s nachts, tien graden vorst, het begin van de Nieuwe Binnenweg. Het was alsof de wind ging liggen en de zon begon te schijnen. Ik hoorde het bloed in mijn oren stromen, een ruis zoals je hoort vlak voordat je knock-out gaat.

Hij bukte naar de tassen die in een cirkel om hem heen stonden, pakte ze bij elkaar en wandelde weg. richting Westersingel. Hij liep heel rustig en gelijkmatig. De witte tassen schommelden als een troep ganzen om zijn benen.

Ik keek hem na. Ik voelde me moe en leeg en dacht aan de woorden van de Goncourts: Als je de mensen hebt gezien, het leven hebt meegemaakt, vraag je je af of de genoegens van de ongelukkige niet te verkiezen zijn boven die van de gelukkige.

Toen hij om de hoek van de Westersingel verdween, boog ik mijn hoofd in de wind, voelde de kou in mijn wangen snijden en vervolgde mijn tocht naar Calanda’s warme bed.

7

Onder het viaduct waar als het hard regent het regenwater niet snel genoeg wegstromen kan, sla ik mezelf nog eens in het gezicht. Naast de spoorlijn staat het huis van de huidarts die mijn moeder en ik vroeger wel eens bezochten. Het is in even slechte staat als destijds. De verf bladdert van de gevel en in de voortuin woekert onkruid. De wachtkamer was immer leeg en stonk naar natte bladeren. Het behang hing in flarden van de muur. Daar zittend wist je zeker dat niemand je ooit nog een hand zou willen geven.

Ik passeer de benzinepomp en stap met grote stappen door. De opgepoetste occasions op het pleintje geven het gevoel dat alles tevergeefs is.

Altijd wanneer ik van het station naar huis loop ben ik zenuwachtig en ongeduldig. Hoe dichter ik bij huis kom hoe opgefokter ik me voel. Als ik onderweg ben vult mijn borst zich met verwachtingen. Nooit worden ze vervuld en toch laad ik mezelf steeds op dezelfde wijze op. Ik ben net zo stom als al die mokkels die iedere week de Privé kopen en denken dat ze te lezen krijgen wat de koppen beloven. Het liefst ging ik in bed liggen, of in bad, met Winona Ryder. Maar dat is altijd, iedere dag en ieder uur, wat ik het liefst zou doen. Als ik me depressief voel, als ik over zelfmoord begin te fantaseren, als ik in gedachten het afscheidsbriefje al geschreven heb en met een kriebelig handschrift mijn naam er bibberig pathetisch onder heb gezet en een mijn ijdelheid voldoende strelende locatie en methode heb bedacht, en ik het eigenlijk alleen nog maar even hoef te doen, weet ik zeker dat ik dan nóóit met Winona in bad zal liggen. Dat houdt me op de been. Elvis zegt dat hij, als hij er een einde aan wil maken, voor het Hell’s Angels hoofdkwartier motoren om gaat trappen.

De nacht is helder, de hulst bij Blijdenstein schittert in het voorbijgaan. Ze hebben twee jonge boompjes geplant op hun grasveld, de kluiten zand doen een vers gedolven graf vermoeden. Een kat zit op het gras naast het hoopje zand.

Calanda heeft ook een heel legertje katten om haar huis. Vergeven van de vlooien. Altijd was ik een beetje bang dat een van die beesten mij in mijn slaap zou ontmannen. Ik kom uit een familie van uitgesproken kattenhaters. Wanneer je met een van mijn broers aan het begin of het eind van de dag over een landweg rijdt en je ziet een kat lopen, dan moet je nooit zeggen: ‘Hé, een kat,’ want dan wordt er gestopt, de Walther FN.22 uit de achterbak tevoorschijn gehaald, gegrendeld, over het autodak aangelegd en geschoten. De kat gooien ze in de sloot of in een bramenstruik. Soms gebruiken ze ook wel de Heckler & Koch, kaliber 7 x 64. Dan hoef je niet eens meer naar een kat te weken. Het is een rudiment van het feodalisme: de landheren die hun concurrenten in het jachtveld uit de weg ruimen.

Ik ben ook niet dol op katten; hoe ze langs je been schurken en ogenblikkelijk in je schoot springen, zo overdreven, expliciet hun eigen gang gaan, hetgeen die mesjogge kattenliefhebbers ook nooit zullen vergeten te memoreren; die vinden trouwens alles aan zo’n beest énig. Pathetisch. Als ze die beesten konden verstaan en niet aan elke scheet hun eigen snoezelige interpretatie gaven, zouden ze wel weten dat het ordinaire uitvreters zijn. Sowieso hebben stadsbewoners de neiging tamelijk seniel met beesten om te gaan. Hoe verder mensen van de natuur komen te staan hoe sentimenteler ze worden.

Maar goed, dat neemt niet weg dat ik het hufterig vind van mijn broers. Al stinken die beesten nog zo erg en wil ik het liefst dood zijn als ik drie seconden in een kattenbak heb gestaard; iemand houdt van zo’n mormel, wordt ongerust, gaat zoeken, hangt kopietjes aan bomen en muren ‘Gezocht Benjamin: lieve, intelligente, ondeugende, vier jaar oude Siamees, met gele stipjes bij zijn snoetje en linkervoorpootje’ met een foto van een zwartgrijze vlek met ogen. Altijd als ik zo’n in mekaar geflanst affiche zie hangen en een paar van die vragende ogen me aanstaren, denk ik: ‘Die klootzakken zijn weer op pad geweest.’

8

Beulinghave staat aan de rand van de stad. De stad is opgerukt en heeft voorlopig halt gehouden bij de voortuin. Aan de achterkant is nog vrij zicht over weilanden, akkers en wat bomen. Coulissenlandschap. Ik word er meestal een beetje somber van; het is zoveel aarde dat je ziet. De slingerende laan is breed met gras aan weerszijden. Geen stoepranden. Ik volg de ideale lijn en sla de hoek om. Er brandt licht in de keuken en de kamer.

Wanneer ik onder de notenbomen ben gekomen springen de lampen in de tuin aan. Het huis is beter beveiligd dan de Koepel in Breda. De honden vliegen tegen me op. ‘Ja Lodewijk, Bonger, lang niet gezien, hoe gaat het met jullie? Alles goed? Dat is mooi te horen. Jaaaa.’ Als een volslagen idioot begroet ik ze. Ik vind het fijn hoe ze tegen me opspringen en blij zijn me te zien. Zulk enthousiasme ontmoet ik niet iedere dag.

‘Ben je daar al, ik verwachtte je pas later.’ Daar is mijn moeder, ze kust me.

‘Ik ben meteen op de trein gestapt nadat ik het bericht kreeg. Hoe is het?’ vraag ik om haar voor te zijn, de aanval is tenslotte de beste verdediging. Bericht? Emotionele chantage zal je bedoelen, met Banger en Lodewijk als inzet.

‘Eet je wel goed? Die perssinaasappelen doe je toch wel hè?’

Daar heb je het al. Ze heeft haar handen op mijn schouders liggen en neemt me op. Ik draai me eronderuit door mijn tas neer te zetten.

‘Heb je wel wat gegeten?’ We lopen de keuken in. Ik stap naar de broodtrommel, uit het licht. Ik heb zin om weg te gaan. Mijn bloedeigen moedertje, ze werkt me op de zenuwen. Ze wil alles weten, de vragen branden op haar lippen. Ze leeft voor ons, voor mij en m’n broers.

‘Was je je handen? Voor je het weet loop je een infectie op in zo’n intercity.’

Mijn moeder zegt dat ik er slecht uitzie.

‘Ja, een beetje laat naar bed gegaan gisteravond.’

Ik heb mijn handen sinds vannacht niet gewassen. Ik spoel ze voorzichtig met lauw water en aai ze met een handdoek.

‘Wat heb je dan gedaan?’

‘Oh niks bijzonders.’

‘Julius belde en zei dat ik ervoor moest zorgen dat je aan het werk gaat. Hij vroeg zich af waar je op dit moment van leeft en wat je plannen zijn.’

Ik kijk uit het raam. Mijn ziel reist te paard. Als ik ergens arriveer, ga ik ogenblikkelijk uit het raam staan kijken.

‘Ze hadden het trouwens heerlijk,’ voegt ze eraan toe. Julius is een soort van surrogaatvader sinds de echte ertussenuit kneep; de pater familias speelt hij, hetgeen aan hem besteed is. The Godfather 1 en 2 hebben al voor hij de gerechtigde leeftijd had om brommer te rijden eenvoudige opvattingen over eer en verantwoording in hem verankerd. Geld verdienen, daar draait het om. Zonder geld geen bestaansrecht.

Mijn vaders familie verweet het mijn moeder dat hij er niet meer is. Alsof zíj er blij mee was, met zijn plotselinge verdwijnen. Pas sinds de dood van mijn grootvader is er weer enige toenadering tussen haar en de rest. Gezeten in zijn stoel, met het geweer op de knieën, sprak mijn grootvader de banvloek over haar uit.

Zittend in de leren stoel voor het raam van De Boekhorst, terwijl de kloppers met de pet in de hand langsschuifelden; zo herinner ik me mijn grootvader, de patriarch die het leven van de gehele familie probeerde te bestieren. Het regende dat het goot. Oktober van dat stormjaar. Als verzopen katten stonden de boertjes te wachten. In een muur van regen. Om Meneer te bedanken. Dat ze voor een fazant, een borrel en de eer de hele dag door het kletsnatte struikgewas hadden mogen kruipen en ‘Prrrr’ brommen. De haard brandde en mijn grootvader had een glas dry-martini in zijn hand. Door het raam heen kon je bij wijze van spreken de ijsklontjes horen rinkelen. Hij had een groene coltrui aan en een jachtpak van Schotse tweed. Hij knikte naar de kloppers. Tegen de binnenkant van de ruit zat wat condens dat mijn grootmoeder met haar shawl zo nu en dan wegveegde. De kloppers hadden ieder een dooie fazant in hun hand. Die hielden ze stevig bij de nek, zoals je de hand van een kind omklemt bij een drukke weg. Om de hoek, waar de kloppers bij elkaar stonden, maakten ze grappen, maar zodra ze de tegels van de veranda opstapten waren ze stil, hielden de fazant iets omhoog en bogen voor mijn grootvader.

Mijn moeder spreekt nooit met een woord over mijn vader, maar diep in haar hart gelooft ze nog altijd dat hij op een dag op de stoep zal staan, met z’n haren in de pommade en een verse bos bloemen in z’n klauwen. Geloof, hoop en liefde, tegen de klippen op.

Ze staat bij de magnetron en zegt: ‘Voor ik het vergeet: Calanda belde. Of je haar terugbelt.’ Mijn moeder kijkt me verwachtingsvol aan, ze hoopt dat ik nu iets over Calanda ga zeggen, dat het zo goed met ons gaat, dat we samen op vakantie gaan, dat we trouwplannen hebben of wat dan ook. Mijn moeder is erg op Calanda gesteld, ze zegt: ‘Het is een goed kind, het is een góéd kind.’ Ja, bij het afruimen van de tafel en het smeren van toastjes is Calanda haantje de voorste. De ideale schoondochter. Beleefd bovendien en op het eerste gezicht vruchtbaar, want daar zijn die oudjes in geïnteresseerd hoor. Mijn halfdemente oudtantes vinden het wel tijd worden dat ik aan verloven en kindertjes maken ga denken. Zo primitief is mijn moeder niet, maar ze zou het fijn vinden als ik nu eens een serieuze vriendin zou hebben, met toekomst. Zo stelt zij zich het geluk voor. Ze vindt dat je er aan moet werken, er je best voor doen. ‘Zorg nou maar eerst dat je in kleine kring gelukkig wordt,’ was haar commentaar toen ik haar over het scenario en mijn filmplannen vertelde.

Ik laat de honden uit. Met hun neus aan de grond zigzaggen ze de laan door, op zoek naar een prooi, hier ver te zoeken, op een paar halftamme konijnen na. Ik fantaseer erover Calanda op te sluiten, dat is een dagdroom waarmee ik mijzelf geregeld opvrolijk. Een zwaar getraliede kooi in het achterhuis waar ik haar nu en dan even uithaal. Er zijn trouwens nog wel een stuk of vijf, zes exjes die ik gekooid zou willen houden. Het nadeel is dat je de halve dag kwijt bent aan voederen en hokken verschonen. Ik heb vroeger konijnen gehad, dus ik weet wat een gedoe het is, je moet steeds vers gras snijden en je kunt ook niet meer rustig op vakantie.

9

De eerste keer dat ik Calanda zag was in de C1000. Het was de tijd van het jaar dat vrouwen dáár aan beginnen te denken waar wij het hele jaar al aan denken. De tijd van het jaar dat Elvis en ik de dag aanvingen met koffiedrinken in de ochtendzon op de stoep. Zodra Elvis blote benen zag maakte hij een geluid als een autoalarm: ‘Piep, piep, piep.’

Onze ongenaakbare nummer één was het blonde, strakke moedertje dat schuin achter ons woonde en soms tussen de middag kwam zonnen op haar balkon. Wanneer ze zich alleen waande wilde ze haar shirt wel eens uittrekken en haar borsten tonen. In dat geval verplaatsten wij ons naar de keukentafel aan de achterzijde van het huis en zetten nog een extra bak koffie.