MORGENSTER

Van Jaap Scholten zijn verschenen:

Bavianehaar & Chipolatapudding (1990)
Tachtig (1995)
Reisavonturen & Bedevaartstochten (2002)
De wet van Spengler (2008)

JAAP SCHOLTEN

Morgenster

Roman in drie delen

2008
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Jubileumuitgave ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan
van Uitgeverij Contact.

Eerste druk april 2000
Tiende druk juli 2008

© 2000 Jaap Scholten
Omslagontwerp Femke Tomberg
Foto auteur Keke Keukelaar
Typografie Arjen Oostenbaan

ISBN 9789025433345
NUR 301

www.uitgeverijcontact.nl

‘De paradox van de gegijzelde: niets is veranderd,
maar tegelijkertijd is alles anders.’

Jean-Paul Kauffmann

Ilonkámnak, hön szeretett pilótámnak!

PROLOOG

De lucht trilde van de hitte. In de weilanden bloeiden miljoenen paardenbloemen. Op de spoordijk stond een trein, een gele hondenkop, daarboven een strakblauwe hemel. De ramen waren met kranten afgeplakt. Dekens hingen naar buiten. Strontvliegen zwermden om de wielen. Een deur schoof open. Een geblinddoekte man in een groene jas werd op de kiezels gezet, een touw om de nek, de handen op de rug gebonden, de loop van een uzi tegen het achterhoofd. Achter hem in de deuropening een schim die het touw strak hield, als bij een hond.

Op de weg evenwijdig aan het spoor reden de auto’s stapvoets, bumper aan bumper. De wegen slibden dicht, niemand wilde het spektakel missen. Jan Patat parkeerde zijn kraam in de berm. Dagjesmensen installeerden zich met koelboxen, picknickmanden en campingstoeltjes langs het kanaal en staarden naar de gele sliert in de verte. Thermosflessen en verrekijkers gingen van hand tot hand. Er vond een verbroedering plaats zoals je die maar een enkele keer in een mensenleven meemaakt, hartverwarmend. En het moet gezegd: ze gedroegen zich voorbeeldig. Met engelengeduld wachtten de ramptoeristen op het moment dat het hoofd van de geblinddoekte uiteen zou spatten.

In de vroege ochtend van de twintigste dag werd een einde gemaakt aan de kaping. Met proportioneel geweld, een fraaie bewoording voor de duizenden kogels die in minder dan vijf minuten door de trein werden geblazen. Terwijl zes Starfighters van de Nederlandse luchtmacht in duikvlucht over de trein scheerden, hun naverbranders lieten loeien en de vlammen langs de ramen joegen, werden een paar kilometer verderop, in het Academisch Ziekenhuis Groningen, twee baby’s geboren.

Twee jongetjes. Een van die jongetjes was ik.

EERSTE DEEL

‘De mens, die uit een vrouw geboren is, leeft korte tijd en is beladen met ellende. Als een bloem ontluikt hij en verwelkt; als een schaduw vliedt hij heen.’

Job 14:1

Celestine belde: ‘Het gaat niet goed. Ze denkt dat ze stikt. Ritsema heeft extra morfinepleisters gegeven.’

‘Ik kom eraan.’

Ze lag erbij als een aftandse koningin. De contouren van haar schedel tekenden zich af. Ze zag er broos uit, maar nog altijd mooi. Ze pakte mijn hand vast, ik hield mijn adem in.

‘Octave?’

‘Ja, moeder.’

Langzaam hief ze het hoofd. Ik ondersteunde haar en schoof het kussen omhoog. Nu komt het, dacht ik. Haar ogen bleven gesloten, haar lippen bewogen. Voorzichtig bracht ik mijn rechteroor dichterbij.

‘We waren de eersten. Wist je dat?’

Ik knikte.

‘De eersten met een weduwen- en wezenpensioen.’

Celestine en haar moeder, tante Ghislaine, hadden afscheid genomen en nog een kwartier in de hal bij de kapstok staan huilen voordat ze vertrokken. Jenny had me plechtig de babyfoon overhandigd – ze dacht dat ik op mijn eigen kamer ging liggen – en was muisstil naar haar kamer op zolder gegaan. Ook de buurvrouw en mevrouw De Monchy hadden afscheid genomen. Ze wilde zo min mogelijk mensen zien. Skip scharrelde onder haar bed.

‘Eén ding, Octave: zorg in godsnaam dat je nooit afhankelijk wordt van anderen. Allemaal proberen ze je tot slaaf te maken. Wees trots. Beloof je me dat?’

‘Ja.’

‘Beloof het!’

‘Ik beloof het.’

Ze glimlachte gelukzalig: ‘Als ik nu niet doodga, sla ik een figuur als modder.’ Haar hoofd zakte weg in het kussen. Vrijwel onmiddellijk viel ze in slaap. Een intense rust kwam over haar uitgeteerde gezicht. Ze was altijd doodsbang geweest dat ze evenals haar moeder de drieëndertig niet zou halen.

Ik nam plaats op de harde houten stoel naast haar en dacht aan de eerste avond in het kleine huisje bij de Savelberg. Ze had instantpuree gemaakt, hij smaakte naar nat karton. Wij zaten er een beetje onwennig bij. Op het moment dat moeder zich omdraaide om iets te pakken, schoot Godfried een klodder puree in mijn gezicht. Moeder keek hem streng aan en ging weer aan het hoofd van de tafel zitten, haar rug kaarsrecht, kin iets geheven, polsen rustend op de tafelrand. Vader zou waarschijnlijk driftig een klap op tafel hebben gegeven. Gewoonlijk moesten wij ons bord tot de laatste hap leegeten; bij vaders aanwezigheid was iedere discussie daarover uitgesloten. Met haar vork duwde moeder een bergje puree op de lepel en katapultte dat ineens naar Godfried. Hij wreef verbaasd de derrie uit zijn ogen. Zij schoof een nieuwe kluit op haar lepel. We bekogelden elkaar tot de puree op onze trommelvliezen, tussen de gordijnrails en in de stopcontacten zat en het tijd was om in bad te gaan.

Buiten werd het donker, regen begon tegen de ramen te ruisen. Zachtjes stond ik op en trok het dekbed tot aan haar kin. Haar mond hing open. Haar borst zwol rochelend op. Ik stond naast het bed en terwijl ik die rijzende en krimpende beweging gadesloeg raspte mijn hart in mijn borst.

Vader droeg een smoking, moeder een lange blauwe jurk en een hoed met pauwenveren. Ze stonden naast de open haard in de hal, tegen de achtergrond van een gobelin met feestende ridders. Vaders haar was egaal grijs, hij was twaalf jaar ouder dan zij. Het best kan een man trouwen met een vrouw die de helft van zijn jaren telt, plus zeven. Een wijsheid die de familie al generaties lang ter harte nam. Hoe ouder je trouwde, hoe groter het verschil.

Achter haar rug hield moeder de fazantenteller van haar grootvader verborgen – anders dan de Duponts, industriëlen in hart en nieren, waren de Styringa’s fervente jagers. Bij elke gast die ze begroette drukte ze het ding even in. Zodra de teller aangaf dat alle genodigden gearriveerd waren, haastte ze zich het gewoel in om het feest in goede banen te leiden.

Obers in gesteven witte jasjes manoeuvreerden dienbladen met drank en hapjes door de menigte. Koks met hoge witte mutsen bakten poffertjes. Op een vlak stuk van het glooiende grasveld bij Leuvenheim stond een blauw-wit gestreepte tent. De nichtjes droegen roze jurkjes. Godfried, de neefjes en ik hadden blauwe blazertjes aan met gouden knopen. Sterk ruikende tantes en onbekende vrouwen aaiden door mijn haren: ‘Goh, Anastasia, van wie heeft hij dat mooie dikke haar?’

Zo heette ze. Anastasia. Grootvader Styringa had als diplomaat een post in Moskou bekleed, en dat had ze geweten. Het had haar niet alleen die naam bezorgd maar ook een charmant primitief bijgeloof. We mochten bijvoorbeeld nooit iemand een hand over een drempel heen geven, de derde toast was op de vrouwen, de haren uit haar borstel mochten onder geen beding naar buiten gegooid worden, en als iemand per ongeluk op je tenen ging staan, moest je daarna op diens voet stappen. Binnenshuis fluiten en sleutels op tafel laten liggen bracht ook ongeluk. Je kon begane fouten ontkrachten door de knopen van je kleren aan te raken. Ik aanbad haar. Ze had krachtige kaken en jukbeenderen, ze blaakte van vitaliteit. Haar blauwe ogen waren zo groot dat ik als kind altijd bang was dat ze uit hun kassen zouden vallen.

Over de heuvel kwam de fabrieksharmonie aangemarcheerd. Wij vergaapten ons aan de door de lucht tuimelende stafjes van de majorettes. De nichtjes keken begerig naar de rode uniformen en de witte panty’s. Zo hard we konden ragden we heen en weer op de schommelbanken, roofden de bakjes met banketbakkerszoutjes leeg en speelden tikkertje op het gras.

Aan het einde van de middag zweeg de fanfare van het ene op het andere moment, het geroezemoes verstomde. Met Celestine en Hermance en een schaal tompoezen zat ik onder een tafel. Het witte damast onttrok ons aan het zicht. We likten de gele pudding uit de tompoezen en gooiden de afgelebberde deegbladeren op een stapel. De plotselinge stilte maakte ons nieuwsgierig. We kropen te voorschijn.

De driehonderd feestgangers hadden hun gezichten naar de hemel gewend als een veld zonnebloemen naar de zon. Oom Arthur wees omhoog: ‘Daar! Celestine, zie je het?’

‘Wat pap?’

‘Ooievaars! Kijk, Octave, daar!’

De ooievaar was ons familiewapen. Boven de voordeur van Leuvenheim was een eeuwenoude steen gemetseld met een gebeeldhouwde ooievaar. De fiere, op één poot staande ooievaar met een kikker in de snavel was tevens het logo van de Dupont-fabrieken.

Celestine en ik zaten op onze knieën. Hoog boven ons vlogen twee vogels, met grote trage slagen, zelfbewust, met een koninklijke elegantie. Het was alsof je de vleugels in de blauwe lucht kon horen slaan. Toen de vogels bijna uit beeld waren verdwenen, werd er gejuicht en geklapt. Oom Karel riep uitgelaten: ‘Wie heeft dat geregeld?! Briljant!’

Moeder staarde naar de lucht, een hand voor de mond geslagen. Haar ogen glansden. Dit waren gunstige voortekenen, dat kon niet missen.

Het pakte anders uit. Niet lang na het feest kwam het ongeluk over ons.

Mijn kleren had ik aangehouden. Ik lag onder een plaid op de canapé aan haar voeteneind. Ze ademde zwaar maar regelmatig. Tweemaal werd ze wakker, de eerste keer gaf ik haar een beetje water, de tweede keer plakte ik voorzichtig een morfinepleister op haar arm. Buiten regende het, als een tropische bui die nooit meer zou stoppen. Uit de kartonnen doos naast het bed klonk af en toe getok of het ruisen van veren langs het karton. Ik had Skip erin getild en de deksel neergeklapt.

Elk halfuur liep ik naar de zitkamer en belde Godfried. ‘This is Godfried Dupont, please leave your message after the beep.’ Waar zat hij? Lag hij weer boven op een of andere blonde campari-snol? Dan zou hij zijn gsm toch aan laten staan? Daarna liep ik naar de keuken en zocht naar iets om in mijn mond te stoppen, een stuk chocola, een teug vanillevla, een hap quiche. Vervolgens nam ik mijn positie aan het voeteneinde weer in. Naast en onder haar bed stonden rollen wc-papier en doosjes 60 wattlampen, als een laatste verdedigingslinie. De televisie stond werkloos naast me. Al weken had ze geen zin meer om te kijken.

Net als alle kamers in het huis had haar slaapkamer een hoog plafond met art nouveau-stucwerk. Het behang krulde bij de plinten. Met cellotape was gepoogd het aan de muur te hechten. Duinzigt was gebouwd als zomerhuis in de jaren dertig, de arme tijd. Pas toen waren auto’s sterk genoeg om bouwmaterialen de steile helling op te brengen.

De afgelopen maanden had ik bijna al mijn tijd bij haar doorgebracht. Omdat zij erop aandrong, had ik voor de vorm nog enkele colleges gevolgd, maar veel was daar natuurlijk niet van terechtgekomen. Ze was niet oud, net achtenvijftig, maar de aftakeling tekende zich genadeloos af. Met de dag was ze onhandiger en zwakker geworden, en steeds moeilijker viel het haar te verbergen dat ze pijn leed. Desondanks repten we met geen woord over haar ziekte; in het huis van de gehangene spreekt men niet over de strop. Het was de tactiek die ze op alle crises in haar leven had toegepast: de ontkenning. Ze deed alsof ze toevallig even in bed lag. Over eigen ziekte spreken, dat dééd je niet. Eén keer, in al die maanden, liet ze zich iets ontvallen: ‘Ach ja, het zit in de familie.’

Als je de mensheid moest splitsen in denkers en doeners, dan behoorde moeder onbetwist tot de laatste groep. In bed liggen, afhankelijk zijn, dank je wel moeten zeggen, dat was het voorportaal van de hel. Gelukkig maakte de morfine haar sereen. Het blondgrijze haar krulde elfachtig om de slapen. Ik kon me haar goed voorstellen als kind. Hoe zij in de vakanties bij de Savelberg had rondgerend, geschommeld en in bomen geklommen. Ze was een frêle meisje geweest. En nu, een vloek en een zucht later, lag ze hier.

Na de dood van haar moeder was zij naar kostschool gestuurd. De invloed daarvan was moeilijk te onderschatten. Een Engelse diplomaat die in het Midden-Oosten gegijzeld was geweest, zei naderhand dat in vergelijking met Stowe de Hezbollah niet zoveel voorstelde. Op kostschool had hij geleerd naast de werkelijkheid te gaan staan, zich te distantiëren van de situatie waarin hij zich bevond.

Moeder had zich nooit aangepast. In de bedaagde provinciestad was ze bijvoorbeeld altijd op hoge hakken blijven lopen. Wat niet wegnam dat Godfried en ik de Dupont-waarden – een mengeling van grandeur en kneiterigheid, van kosmopolitisme en calvinisme – met de paplepel ingegoten hadden gekregen. Consequent was ze alleen wanneer haar dat uitkwam. We leerden even goed met een machinebankwerker om te gaan als met de koningin. Dat sloot een sterk klassebewustzijn overigens niet uit, integendeel eigenlijk. Ze kon in een willekeurige opgedirkte golfmevrouw feilloos de garagist van twee generaties terug herkennen en was niet te beroerd ons daarop te attenderen.

Ik draaide en keerde me van links naar rechts op de canapé, maar ik kwam zelfs niet in de buurt van slaap. Ook moeder wentelde zich ongedurig in het bed. Ze sloeg het dekbed van zich af. Ze slaakte een gutturaal gegrom.

‘Nee. Nee!’

Ik haastte me naar haar toe. Ze hallucineerde. De ergste nachtmerries had ze. Oorlog, vliegtuigen, dood. De nachten waren het ergst. Het kwam ook door de morfine. Haar ogen waren gesloten. Ze schudde het hoofd wild en fluisterde: ‘Waar is hij? Waar is hij?’ Haar tanden knarsten. ‘Breng hem.’

Ik pakte haar schouders, maar ze sliep alweer. Beduusd liet ik me op de harde houten stoel zakken en wachtte gespannen af.

Op een zomerse dag kwamen Godfried en ik uit school. Moeder liep ons in de hal tegemoet. Haar stem klonk schril.

‘Jullie hoeven volgende week niet naar school. We gaan op vakantie.’

‘Waarheen?’ vroeg Godfried.

‘Verrassing.’

Ze lachte, maar haar ogen waren rood. Ze trok mij tegen zich aan. Dat was ongewoon; ze was nooit zo aanhalerig. Tijdens het eten bleef haar blik opvallend vaak op mij rusten. In het voorbijgaan van en naar de keuken raakte ze me steeds even aan, als bij toeval.

Die avond hoorde ik vanuit mijn bed vader en moeder beneden met harde stemmen praten. Ik ging naar de wc en door de trapspijlen heen zag ik hen in de zitkamer zitten. Moeder had het gezicht met de handen bedekt. Vader leunde over haar heen, zijn handen op haar schokkende schouders.

De volgende ochtend vroeg stond vaders goudkleurige Buick klaar. We moesten ons snel aankleden en staande een boterham naar binnen werken. Verder ontbijten deden we in het vliegtuig. We vlogen naar de Rivièra. Daar reden we in een witte huurauto langs de kust. Godfried en ik hielden ons gedeisd, omdat vader en moeder zichtbaar uit hun doen waren.

Aan het begin van de oprijlaan stond aan weerszijden een pilaar met VILLA LUCIA. In de hoge kamers wemelde het van de oude dingen, net als thuis. Er was een open haard waar je doorheen kon kijken. Hij verwarmde zowel de eet- als de zitkamer. Daar aten we aan een ovale tafel. Na het toetje renden Godfried en ik om de haard. Godfried trok duivelse koppen. Ik durfde nauwelijks terug naar onze kamer. Over het duistere erf gingen we naar het voormalige koetshuis. Godfried hield niet op te sarren dat vliegende honden, vampiers, satans en andere bloed drinkende monsters in de tuin het op mij gemunt hadden. Die al dan niet bestaande wezens boezemden mij niet zoveel angst in, ik was vooral bang voor mijn broer. Hij had zo’n rare blik in zijn ogen. De zon was achter de bergen verdwenen, de lucht was pikzwart.

De luiken van onze kamer waren gesloten, buiten kwaakten kikkers. De smeedijzeren bedden zakten diep door. Nadat vader en moeder ons hadden ingestopt en de deur heel zacht achter hen was dichtgevallen, ging Godfried rechtop in bed zitten.

‘Octave?’

Ik draaide me om en spitste mijn oren.

‘Ja?’

‘Ik moet je iets vertellen.’

In zijn toon klonk ingehouden spanning. Hij wachtte, om mij extra angst aan te jagen, of misschien ook omdat hij zelf bang was.

‘Wat?’

‘Je…’ Hij zweeg even.

‘Vanmiddag heb ik pappie en mammie horen praten. Ze hadden het over jou. Je bent anders.’

Anders? Wat bedoelde hij?

‘Nietes,’ antwoordde ik zacht.

‘Pappie zei het.’

‘Nee!’

‘Jawel,’ zei Godfried beslist.

Ik wilde niet anders zijn. Van Hendriks, de kruidenier vlak bij school, werd gezegd dat hij anders was. Hij had geen vrouw. Wij kochten daar nooit.

‘Je hoort me toch wel?’

‘Nee!’ siste ik. ‘Ik ben niet anders!’

Godfried draaide zich om en ging op zijn zij liggen, met zijn rug naar mij toe. Hij was elf, drie jaar ouder, hij had verstand van de dingen van het leven. Ik wilde niet anders zijn. Ik wilde niet als Hendriks zijn. Ik wilde als iedereen zijn.

Het was donker. Buiten blafte een hond. De vochtige kalk op de muren rook bedompt. Het bed kraakte en piepte. Godfried haalde diep adem.

Ik lag op mijn rug, mijn ogen stijf dichtgeknepen.

De wereld was gekanteld.

De volgende dag was ze verbazingwekkend kwiek. Ik was gebroken, maar zij zat rechtop in bed met een kussen in haar rug. Terwijl ik me schoor had Jenny haar ‘opgeknapt’. Dat deed ze iedere dag, met matig succes. Haar wangen zagen eruit als een door een illegale Pool gestucte muur.

Misschien was het nog niet zover, dacht ik, hoopte ik. Ik moest plaatsnemen op de rechte houten stoel. Een spraakwaterval volgde, alsof ze iets goed te maken had. Het ging voornamelijk over het roemruchte Dupont-familieverleden. Zelfs vaders minder fraaie eigenschappen waren erin opgelost, als zure druppeltjes in een oceaan van grootheid. Ze schonk me het gedenkboek dat was uitgegeven ter ere van het honderdtwintigjarig bestaan van de Dupont-machinefabrieken. Ze was onverbeterlijk. Op de valreep probeerde ze me nog eens goed in te prenten dat ik een Dupont was.

Terwijl ze praatte en praatte, veranderde haar slaapkamer nog eenmaal in een fabriekshal, waar het geram van voorhamers op plaatstaal echode en de dampen van roodgloeiend gietijzer je in het gezicht sloegen. Moeder verafgoodde grootvader Dupont. Ze was verliefder op hem geweest dan ooit op zijn zoon. De Grote Weldoener, grondlegger van de halve vaderlandse industrie. De trein naar het provinciestadje wachtte iedere dag tot grootvader er was. Overgrootvader had een nog aardiger feodale gewoonte; zijn koetsier was geëquipeerd met een fluitje, waarop hij moest blazen als het rijtuig het stadje naderde, zodat de mensen wisten dat hij er aankwam en hun petten vast in de hand konden nemen.

‘Je weet wat je grootvader in de crisisjaren tegen de arbeiders heeft gezegd?’

Alsof ik het niet wist. Het behoorde tot de familieklassiekers. Het verklaarde waarom de Duponts tegenwoordig betrekkelijk bescheiden leefden.

‘ “Zolang wij, directieleden, te eten hebben, zult ook gij te eten hebben!” ’

Ze keek me triomfantelijk aan, alsof zij morgen zo weer de flappen zou trekken om de armlastigen bij te staan: ‘Dat gold zowel voor de arbeiders als voor de werklozen. Uit eigen vermogen hielp je grootvader ze de crisisjaren door. Och, die mensen waren hem allemaal zo dankbaar. “Meneer Godfried”, ze aanbaden hem. Zijn begrafenis…’

Diep in haar hart had zij een stal Argentijnse polo-paarden, een Loire-kasteel of een lap grond in Extremadura een betere investering gevonden. In tegenstelling tot wat algemeen gedacht werd, beschikte de familie niet meer over dat soort bezittingen. Eigenlijk was er alleen nog de naam. Ook voor de Duponts gold de universele wet: hoe minder ze bezaten, hoe deftiger ze werden.

Na een tijdje raakte moeder vermoeid. Ze zweeg even. Ze leek nog iets anders te willen zeggen.

Voorzichtig legde ik een hand op haar schouder: ‘Herinner je je mijn geboorte nog?’

Ik wilde haar omarmen. Ze duwde me weg.

‘Houd mijn hand maar vast.’

Die dagen kon ze het niet meer hebben dat je haar vastpakte. Ze keerde meer en meer in zichzelf. Ze leek ook steeds kleiner te worden.

‘Herinner je je dat nog?’ vroeg ik nog eens.

‘Wat bedoel je?’

‘Nou, hoe het was – alles. Het was op dezelfde dag dat die kaping beëindigd werd, toch? Daar heb je nooit over verteld. Ik kan me voorstellen dat dat… aangrijpend was.’

‘O nee, helemaal niet. Het was juist een heel feestelijke dag. Mensen stonden in hun pyjama’s op de balkons. Anderen sloegen de gordijnen open toen wij naar het ziekenhuis reden. Het hele land verkeerde in een feestroes, eindelijk was het drama voorbij.’

‘Kom, je maakt mij niet wijs dat dat één groot feest was. Het was toch op z’n minst spannend? Of eng? Jullie zaten er middenin.’

Ik keek haar niet aan.

‘Nou ja, toen we bij dat hotel weggingen – we sliepen al een paar nachten in dat hotel –, kwamen er straaljagers over. Ze maakten een kabaal, afschuwelijk, net als de stuka’s van de moffen, zo hnnjjjjjjj.’

Ze trok haar mond scheef en probeerde een tandarts-boor na te doen. Veel geluid kwam er niet.

‘Die waren speciaal gemaakt om mensen bang te maken.’

‘En, in het ziekenhuis?’

Ze zweeg even, ze was buiten adem.

‘Je vader ging de krant zitten lezen.’

Moeder schudde misprijzend haar hoofd.

‘En, eh, hoe ging dat, werd ik nog meegenomen, om gewassen te worden of zoiets?’

‘Toe, Octave, ik ben moe.’

‘Moeder.’ Ik trok mijn schouders naar voren. Voorzichtig vroeg ik: ‘Zou je Finn niet eenmaal willen zien?’

Haar blik verstrakte. Ze deed alsof ze me niet hoorde: ‘Roep Jenny, ik moet naar de badkamer.’

Ik zit met Balthazar in de zitkamer. Hij ruikt lekker, zijn huidje is zacht, hij hobbelt tevreden op mijn knieën, de zon schijnt de kamer in. Ik heb een vrije dag. Tina slaat proviand in voor het weekend. Luiers en babyvoeding, ze is de borstvoeding aan het afbouwen. Ze wordt weer van mij, mijn vrouw. Ik draag Balthazar naar de keuken en zet melk op voor de koffie. De telefoon rinkelt. Ik laat hem rinkelen, ik ben bezig. Dat heb ik van moeder: als het belangrijk is, bellen ze nog wel een keer. Ik heb de krant opengeslagen op het aanrecht: ‘Geweld op Ambon laait weer op’. De telefoon gaat opnieuw. Zodra ik Balthazar op de bank leg om de hoorn op te nemen, begint hij zachtjes te jammeren.

Collect-call uit Canada. Godfried.

‘Dobri djeen gospodin Short!’

‘Dobri djeen gospodin Michailov. Kak djela?’

‘Otsjen chorosjo, otsjen chorosjo! Spasibo, spasibo pozjalsta, a wy?’

‘Wat is dat voor kabaal?’

‘Ik ben even in Toronto, in El Mocambo! Hoor je het? “Kungfu Fighting.” Ik moet het kort houden, er zijn allemaal hysterische wijven hier die met me willen praten.’

‘Nou, dat is zo slecht toch nog niet?’

‘Ik wil niet met ze praten, ik wil…’ gilt hij. De jaren zeventig-hit tettert erdoorheen.

‘Godfried, één seconde, ik ben melk aan het koken, even afzetten.’

‘God, wat zijn we uit elkaar gegroeid,’ giert Godfried.

Ik neem de pan van het fornuis en draai het gas uit. Als ik terugkom aan de telefoon, is hij bedaard en vraagt plompverloren of ik nog weleens iets van Finn hoor. Zijn tong is gezwollen van de drank, maar hij articuleert duidelijk.

‘Nee. Hoezo?’ zeg ik.

‘Ben je toen bij hem thuis geweest?’

‘Je bedoelt, toen moeder… Ja, op de stoep. Om te vragen of hij meeging. Ik moest direct weer weg, het kon elk moment afgelopen zijn. Wil je hem spreken of zo? Wil je zijn nummer?’

‘Nee, dank je feestelijk. Waar woonde hij?’

‘Op de Prinsengracht, hoezo?’ Godfried heeft Finn altijd consequent genegeerd, gedaan alsof hij niet bestond, zelfs nooit eerder zijn naam uitgesproken.

Hij zwijgt even.

‘Die vent drentelt als een teckel om vader heen.’

Ik kukel bijna van de stoelleuning af. Het is alsof hij me vol in de maag trapt. Ik hap naar lucht.

‘Vrijwel iedere maand zit hij daar. Ze schijnen het dolletjes te hebben en samen te kuren en zo.’

‘Dat meen je niet?! Hoe weet je dat?’

‘Van oom Karel, die waarschuwde me. Heb jíj hem vaders adres gegeven?’ Het klinkt verwijtend.

‘Nee, ben je gek? Ik heb hem destijds hoogstens vijf minuten gesproken. Daarna nooit meer. Daar heb ik ook geen enkele behoefte aan. Trouwens, ik heb dat adres niet eens!’

Finn, die iedere familieband een wurgkoord had genoemd, zat nu in het Schwarzwald te slijmen? Wentelde zich naast vader in de Dampf- und Kräuterbäder?

‘Waarschijnlijk denkt die aasgier dat er nog tientallen miljoenen te verdelen zijn. Nou ja, hij doet zijn best maar,’ zegt Godfried.

‘Hoelang is dit al gaande?’

‘Dat hij vaders hielen likt? Op z’n minst een paar maanden. Ze schijnen al langer contact te hebben. Hoelang weet ik niet.’

Balthazar schroeft het volume op en maait met zijn armpjes om zich heen. Uit het westen, over de duinen, drijven wolken naderbij die de schaduwen dempen en de scherpe contouren doen oplossen. De verwachting die over de zonnige ochtend lag, is in één beweging verdwenen.

‘Drinkt hij nog zoveel?’

‘Geen idee.’

Godfried en ik zoeken vader niet op, wij laten hem erin stikken, in de heilzame modderbaden en de wortelsapkuren van de Regena-kliniek. Balthazars gezichtje loopt knalrood aan. Ik hel naar hem over.

‘Hé, mishandel je mijn petekind?’ vraagt Godfried gemaakt bezorgd.

‘Hij heeft honger, denk ik. Het is net zo’n beest als jij. Ik ben alleen met hem, ik moet ophangen.’

Ik ben als een kind dat heel veel geslagen is. Wil je bij mij nog effect bereiken dan moet je me een enorme knal geven. Dat is ’m gelukt.

‘Okay, ik hoor het al, gezellig. Do svidanja!’

Nadat ik de hoorn heb neergegooid, hijs ik Balthazar tegen mijn borst en toon hem het uitzicht over de duinen. Tot aan de horizon is de hemel bedekt met donkergrijze wolken, hier en daar een blauw spleetje. Balthazar is buiten zinnen. Voorzichtig probeer ik hem in de keuken een fles te geven. De melkpap spuugt hij onmiddellijk weer over mij uit, in dikke klodders. Hij is er nog niet aan gewend. Ik klop hem op de rug in de hoop dat een boertje hem zal opluchten.

Hij zet het op een krijsen als een op hol geslagen autoalarm. Mijn hoofd lijkt te splijten. Ik krijg zin om een prop kranten in zijn mond te duwen. Hij maakt het slechtste in mij los. Met gestrekte armen houd ik hem voor me: ‘Ben jij mijn zoon? Ja? Bewijs het dan! En hou op! Kappen. Nu niet! Nu even niet. Hoor je me?’

Er zijn dagen dat alles volkomen vanzelfsprekend is en dagen waarop helemaal niets vanzelfsprekend lijkt. Ik leg de verkrampte baby in zijn bedje in de blauwe babykamer en trek de deur achter me dicht. Ik bel Esther, een meisje uit de straat, en vraag of zij twintig minuten kan komen oppassen. Onmiddellijk.

Ze zeggen dat je de problemen die je in je eigen leven niet oplost doorgeeft aan je kinderen, of je wilt of niet. Je wordt gedwongen het patroon te herhalen, en jouw kinderen weer op hun beurt, generaties lang. Tenzij iemand het patroon doorbreekt zet de ellende zich voort tot het einde der tijden.

Finn is gewoon naar hem toe gegaan. Hij wel. Ik graai mijn agenda en de sleutels van de Golf van de keukentafel en loop zonder omzien het huis uit. Met mijn vingers glijd ik langs de knopen van mijn jas en tik ze een voor een aan. In mijn bovenbuik groeit een pijn alsof mijn middenrif in een klem genomen wordt. In mijn kop het geluid van krijsende eksters.

Moeder bonsde op de deur. Ze smeekte bijna. Je moest echt stalen zenuwen hebben, wilde je dat weerstaan. Er kwam een dwingend vibrato in haar stem, met iedere vezel voelde je dat het zo meteen menens werd. Ik had het wc-deksel naar beneden geklapt en zat erop. Mijn benen bengelden boven de tegels.

‘Toe, Octave, maak open.’

Zodra je antwoordde, was je verloren. Dan nam zij direct het initiatief over. Ik hield mijn lippen stijf op elkaar en maakte me zo klein mogelijk.

‘De ezelwagen staat klaar. Met een lief grijs ezeltje ervoor.’ Haar geduld raakte op: ‘Kom nu onmiddellijk, we blijven niet eeuwig wachten!’ Ik moest ergens anders gaan wonen. Ik zei niets.

‘Nou, goed, tot straks dan. Veel plezier!’ Haar voetstappen verwijderden zich, de deur sloeg dicht. Ze liep gewoon de kamer uit. Vaarwel moeder, vaarwel.

Het werd stil om mij heen, beklemmend stil. Mijn handen omvatten de koude wc-pot. Vijftig tellen. De ezelkar schommelde de laan met vliegdennen af. Ik moest sterk zijn. 23, 24, 25, 26, 27. Ik liet mijn voeten naar de grond zakken en drukte mijn oor tegen de deur. 32, 33, 34, 35. Mijn hand omsloot de deurkruk. Ze waren nu bij de poort. Ze passeerden de pilaren met VILLA en LUCIA. 38, 39, 40. Ik opende de deur en loerde door de kier. De kamer was leeg en duister. Op mijn tenen sloop ik door de koele ruimte en opende de deur naar het terras.

De ezel stond bewegingloos voor de kar, zijn staart zwiepte zacht heen en weer. Godfried hing achter in de kar met een grote domme pet over zijn oren en gluurde naar me. Moeder zat op haar hurken tegen de buitenmuur geleund. Ze greep me vast en trok me naar zich toe.

‘We hebben nog even gewacht,’ zei ze plagend. ‘Ik dacht wel dat je toch mee wilde.’ Ik probeerde me los te wringen, maar ze was sterk. Woest maaide ik om me heen. De voerman sprong van de bok, een pezig ventje met een zwarte baard en van touw gevlochten sandalen. Zijn handen klemden als bankschroeven. Hij tilde me op en legde me in de laadbak. Moeder nam naast hem op de bok plaats. Hij porde de ezel. Het dier begon te lopen. Vader stond boven aan de trap van Villa Lucia en keek toe. Voordat we de poort uit zwenkten, verdween hij het grote roze huis in.

De wagen schommelde traag naar beneden over een eindeloos pad omsloten door muurtjes van gestapelde stenen. Moeder droeg een witte hoed met brede rand. Ik zat met mijn rug naar haar toe. Mijn benen bungelden over het achterschot van de kar, het grijze rotsige pad trok onder me voorbij.

‘Kom Octave, lach eens. We gaan naar het strand. Waarom ben je zo stil?’

Ze klom over de rugleuning van de bok, de hele wagen schudde ervan. Ze kroop op haar knieën naar me toe. ‘Je bent mijn jongen – míjn jongen, hoor je dat?’

Ze kwam naast me zitten en hield me vast. In haar zonnebril zag ik mezelf weerspiegeld. Tranen welden achter mijn ogen. Haar vrije hand legde ze naast de mijne op het achterschot: ‘Kijk, we hebben dezelfde handen, typische Styringa-handen. Dezelfde smalle vingers.’ Ze wurmde haar hand onder de mijne. Zo reden we naar de kliffen.

Het laatste stukje moesten we lopen. Ze hield mijn hand stevig vast. De mijne paste precies in de hare, ze hoorden bij elkaar. Op een strandje van zwart zand en kiezels spreidde ze een grote handdoek uit.

‘Octave, wat is er nou met je?’

‘Dat weet je toch?’ piepte ik. Ik wierp een schuwe blik naar Godfried.

Hij had de pet afgezet en zijn zwembroek al aan. Hij liep het water in. Zijn neus was naar de zee gericht, maar vanuit zijn ooghoeken keek hij naar ons.

‘Godfried, kom hier!’

‘Ik ga juist zwemmen.’

‘Je hoort toch wat ik zeg? Kom hier!’

Alsof hij door stroop waadde, liep hij naar haar toe.

‘Wat heb jij tegen Octave gezegd?’

‘Niks.’

Hij tuurde naar de horizon. Met zijn grote teen trok hij een spoor in de zwarte kiezels.

‘Wat heeft Godfried tegen jou gezegd?’ vroeg moeder dreigend. Haar grote ogen rustten nu op mij. Ik haalde mijn schouders op en trok mijn zwembroek aan.

‘Kom hier, ik moet jullie insmeren.’

Haar hand met de koude zonnebrandolie wreef ruw over mijn rug.

‘Voorkant.’

Ik draaide me om.

‘Neus.’

Ik sloot mijn ogen. Daarna was Godfried aan de beurt. Hij had het werkelijk nodig. Hij hoefde maar drie minuten in de zon te lopen of hij zat al onder de blaasjes, als een mislukte pannenkoek.

Ze liet ons gaan. Zij aan zij liepen we de zee in. We glommen van de olie, de zon ketste van ons af. Ik voelde haar ogen in mijn rug.

Bij de fietsenstalling hoorde ik hem roepen: ‘Octave! Octave!’ Tegen het hek, tussen de moeders die de kleintjes kwamen halen, stond vader. Wat deed die daar? Hij kwam, behalve op ouderavonden, nooit op school. Ik liep naar hem toe. Godfried volgde me. Sinds we terug waren van de Rivièra waren we onafscheidelijk.

‘Kom, Octave, we moeten even langs het ziekenhuis.’

‘Waarom?’

‘Gewoon bloed prikken. Meer niet.’

‘En mijn fiets?’

‘Laat die maar hier.’

‘En ik dan?’ vroeg Godfried, die bij ons was komen staan: ‘Mag ik mee?’

‘Ga jij vast naar huis. Wij zijn zó klaar.’

‘Okay.’ Hij stak een hand in de lucht en liep naar het fietsenhok. Ik stapte bij vader in de auto, het portier zoog dicht. Zonder een woord te zeggen reden we met hoge snelheid naar het ziekenhuis. De Buick golfde over de kuilen in de weg en gaf je het gevoel dat je zweefde. Bij de glazen schuifdeuren in het ziekenhuis legde vader zijn hand op mijn schouder en duwde me naar binnen. Hij trok een nummertje.

‘Welk nummer hebben wij?’ vroeg ik.

‘Honderdzeventien.’