Haagse liefde &
De vieze engel

ANDER WERK VAN P. F. THOMÉSE

Zuidland (verhalen, 1990) AKO Literatuurprijs 1991
Heldenjaren (roman, 1994)
Het zesde bedrijf (roman, 1999)
Schaduwkind (novelle, 2003)
Greatest Hits (verhalen, 2004)

P. F. Thomése

Haagse liefde &
De vieze engel

2004
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 1996, 2004 P.F. Thomése
Omslagontwerp Via Vermeulen/Natascha Frensch
Foto auteur Ronald Hoeben
ISBN 9789025433383
D/2004/0108/796
NUR 301

www.boekenwereld.com

Inhoud

Haagse liefde

De vieze engel

Haagse liefde

‘Die hohe Seele, die sich mir verpfändet,
Die haben sie mir pfiffig weggepascht.

Bei wem soll ich mich nun beklagen?
Wer schafft mir mein erworbnes Recht?’

(Goethe, Faust 2. Teil)

1

Sinds er nieuwe formulieren waren ingevoerd, pasten de meldingen van precieze aard niet meer binnen de aangegeven lijntjes. Ook de hokjes voor de bedragen waren te smal gemaakt voor de exacte weergave. Van Poel van Avezaath, verzekeringsmedewerker alhier, wist niet meer hoe hij het had. Hij had zijn best gedaan zijn handschrift te verkleinen en de letters dunner te schrijven, maar het bood geen oplossing. Er bleek niets anders op te zitten dan de ware toedracht in te korten en met de getallen te gaan rommelen achter de komma, met alle gevolgen van dien. Meldingen werden door elkaar gehaald, oorzaken konden niet meer worden teruggevonden en de feiten raakten op drift. Zonder enige stempel of paraaf, zonder ook maar een enkele vorm van officiële bevestiging begonnen ze, buiten de burelen om, een eigen duister leven te leiden.

‘Hij was eerst bang geweest dat hij hiervoor van hogerhand berispt zou worden. Maar de eigengereidheid der feiten was zo moeilijk controleerbaar geworden dat het onjuist, en op zijn minst onzorgvuldig was geweest om hem er in zijn eentje, c.q. als particulier, aansprakelijk voor te stellen.

‘Van Poel van Avezaath wist er alles van. Hij was jurist, niet afgestudeerd weliswaar, maar hij werkte inmiddels negentien jaar voor de Maatschappij, langer zelfs dan Slosser, en had zich terdege bekwaamd in de ingewikkelde verhouding tussen oorzaak, gevolg en feit.

‘Met weerzin constateerde hij dat deze kennis tegenwoordig niet meer telde. Steeds vaker werd er bij twijfel uitgekeerd. Door de nieuwe formulieren kreeg de slordigheid vrij baan – en er was niemand die zich er rekenschap van gaf dat zulks strijdig was met het wezen van het assurantiesysteem.

‘Behalve Van Poel van Avezaath. Hij was de enige die het er niet zo gemakkelijk bij liet zitten. Voorzover het aan hem lag, hadden troebele zaakjes ook onder de nieuwe richtlijnen weinig kans van slagen. Zonder oorzaak geen gevolg, en loze feiten verdienden het niet door de polis te worden gedekt.

‘Zelf had hij, als particulier, nooit gedeclareerd, ook niet die ene keer toen er gerede aanleiding toe bestond. Tussen zijn echtgenote en hem waren bij die gelegenheid harde woorden gevallen, maar hij was er trots op geweest niet te zijn gezwicht. No claim was door zijn zuiverheid een van de mooiste begrippen die hij kende. Het was de ziel van het verzekeringswezen, van de afdeling Schade althans, en hij kon zich niet voorstellen dat hij die zou verkopen. Voor gewone mensen was het voldoen van premies een soort inleg voor een kansspel, met de restitutie als prijzengeld en uitkering bij oververzekering als bonus. Zelfs zijn vrouw had hem dat voorgehouden: dat hij reeds een bepaalde somma aan premieheffing had betaald en daarom ‘recht’ had op restitutie. Nooit had hij de onnozele het hogere streven der verzekeringen kunnen bijbrengen: de zekerstelling die een vrijwaring is – het lot als een gedekte polis, de no claim als schriftelijk bewijs dat rampspoed geen vat had op de volledig verzekerde. Nee, zijn vrouw begreep hem niet. Daarom had hij zich, met personeelskorting, ook tegen haar ingedekt.

‘Soms dacht hij dat hij alleen stond in zijn geloof en vertrouwen in het assurantiesysteem. Wanneer hij Slosser tijdens de werkbespreking hoorde zeggen dat er niet te veel tijd en aandacht moest worden vermorst aan de afleggertjes of doodlopers, protesteerde hij in stilte. Natuurlijk kreeg Slosser zijn directieven van boven, en kon hij er zelf niets aan doen. Toch was het een schande dat de Maatschappij de rechtvaardigheid woog op de balans van winst en verlies. Hij achtte het in strijd met de juistheid een zaak te beoordelen naar de hoogte van de eventuele restitutie. Het was zijn taak de claims te behandelen en zolang er incorrectheid bestond, vonden ze hem op hun weg. Hoe dan ook. Omdat hij niet geneigd was tot openlijke tegenspraak, volgde hij de richtlijnen plichtsgetrouw op en behandelde hij de afleggertjes en doodlopers privé – niet uit gedienstigheid jegens de Maatschappij, maar uit innerlijke overtuiging. Hij kon niet anders, hij kon geen half werk leveren. Of het nu een gestolen portemonnee betrof, een inbraak of verkeersschade, hij móést de ware toedracht weten. Hij verstond zijn vak. En een vak, dat is een roeping.

‘Jongere collega’s beschouwden hem als een ondergeschikte van de oude stempel. Hij wist dat wel. Ze lachten hem achter zijn rug uit omdat hij ondanks zijn ijver en nauwgezetheid nooit carrière had gemaakt. Een armzalige dienstklopper vonden ze hem als hij weer eens na kantoortijd op de fiets stapte om ergens ter plekke de zaak in ogenschouw te nemen. Zo had hij het vak nu eenmaal geleerd, ook Slosser had het zo nog geleerd. Dat de bezuinigingen thans hun schrale spoor trokken, soit. Hij deed zijn werk. De expertise was en bleef de grondslag van de schadebepaling, expertise en taxatie, daar draaide het om. Hij kon helaas niet alles aan in zijn eentje. Door zijn hardnekkigheid hoopten de achterstallige behandelingen zich op. Er was daarom geprobeerd hem over te plaatsen naar Levensverzekeringen, het rustoord van de branche. Alsof hij met zijn extra inspanningen de Maatschappij tot last was. Hij had al heel wat fraudeurs ontmaskerd, kruimelaars in het jargon, maar ze waren evengoed uit het bestand geschrapt – dus zo ontevreden waren ze niet met zijn privé-onderzoeken. Ook de politie werkte hem tegen. Er waren in het korps functionarissen die botweg – en bovendien in strijd met de wet – weigerden proces-verbaal op te maken wanneer hij aangifte kwam doen van valsheid in geschrifte en poging tot oplichting. Als de criminaliteit telefonisch werd afgehandeld, c.q. afgewimpeld, dan stond een assurantiemedewerker machteloos. Hij mocht dan bijvoorbeeld ter plekke de afwezigheid van braaksporen vaststellen, wanneer de cliënt loog dat de boel inmiddels was gerepareerd, moest hij het per formulier opgegeven verlies noodgedwongen accepteren. Hij kon zo iemand hoogstens nog pakken op de gebrekkigheid van hangen sluitwerk, maar dat was bij zulke lieden natuurlijk tot in de puntjes verzorgd.

‘Bovendien werd zijn werk bemoeilijkt door de toenemende grofheid van de cliënten. Het kwam steeds vaker voor dat hij met mishandeling werd bedreigd door hardhandige kerels in hemdsmouwen en met etensresten rond de mondhoeken, door vrouwen en kinderen zelfs en niet het minst door huisdieren.

‘Toch versaagde hij niet. Het waren voor hem kleine overwinningen wanneer hij zogenaamd ontvreemde elektronische afspeelapparatuur of in de polis apart vermelde kostbaarheden in een door hem betreden woning aantrof zonder dat de betreffende declarant de juiste kwitanties kon overleggen. Op deze wijze maakte hij tot in de meest verslonsde uithoeken van de stad duidelijk dat er voor bedriegers bij de Maatschappij geen plaats kon zijn. Slosser was hem daarvoor – ondanks alles – altijd dankbaar geweest, dat voelde hij. Niet dat het ooit werd uitgesproken, maar dat hoefde ook niet. Hij was er niet zo een die bij de chef naar complimenten viste. Hij wilde slechts zijn taak naar behoren vervullen. Dat was zijn plicht.

‘En plicht behoorde, net als rechtvaardigheid, blind te zijn. Zonder aanziens des persoons. Wetten en regels bestonden bij gratie van onbepaalde uitvoering, daar paste geen wikken en wegen. Een overtreding was en bleef een overtreding. Het was niet aan de uitvoerder daar een mening over te hebben. Daarom deed ook zijn eigen mening er niet toe, zo hij er al een had. Zolang in de polis niet stond vermeld dat ook bij leugen en bedrog werd uitgekeerd, zou hij dergelijke valse inbreng bestrijden, want de regels stonden hoger dan de richtlijnen die intern werden uitgevaardigd.

‘Sinds kort waren er complicaties opgetreden die de overzichtelijkheid nog meer verstoorden. Van Poel van Avezaath was ergens in verstrikt geraakt, misschien niet juridisch, maar zeker moreel. Het betrof een geval dat het verzekeringsrecht verre te boven ging, al zaten er nogal wat assurantiekanten aan, op het gebied van lijfrente en op dat van schade en wettelijke aansprakelijkheid. Maar in wezen ging het om een hoger recht, waarvan de beschikking niet in handen lag van verzekeringsmaatschappijen, zelfs niet van rechtbanken en zeker niet van de heer Van Poel van Avezaath. Het was het recht dat aan God toebehoorde en dat, als het voltrokken werd, onder de mensen lot of lotsbestemming werd genoemd.

2

Het was begonnen met een verandering, een merkwaardige afwezigheid die hij voelde, alsof hij een lege plek was geworden. Hij bleef ogenschijnlijk voldoen aan de gestelde eisen: hij ging naar kantoor, zelfs fietste hij na vijven ter controle naar verdachte adressen, thuis verzaakte hij na het zwijgend avondmaal de afwas niet, hij zat plichtsgetrouw in zijn stoel naar de televisie te staren en kroop, als hij de lichten had uitgedaan, naast zijn vrouw in bed. Maar het gebeurde niet meer als vroeger en als altijd. Het was alsof het werd gedaan.

‘Hij kon de klaarheid niet meer terugvinden, de krachtige categorieën van onderscheid en samenhang. Het leek of alles zomaar gebeurde en hij zich er toevallig tussen bevond. Hij voelde zijn vingers door de dossiers trippelen, hij zag zichzelf de kamer van Slosser binnengaan en hoorde zich overleggen, en als hij terugliep naar zijn bureau bleek er een rapport te liggen waar hij aan scheen te werken.

‘Hoewel hij wist dat er iets mis met hem was, had hij tegelijk de indruk dat hij de dingen in hun ware gedaante zag – en dat het niet anders kon gaan dan het ging.

De verandering had zich tussen de middag aangediend, terloops en zonder enige dramatiek, als een gedachte die iedereen had kunnen hebben. Misschien had ook iedereen hem gehad en was hij nu bij hem terechtgekomen, vies en beduimeld als een formulier waar niemand raad mee wist, zo’n afleggertje dat werd doorgeschoven van bureau naar bureau. Van Poel van Avezaath had eerst gemeend dat het hem niet aanging. Toch kon hij er niet meer van af komen, hij moest het blijven denken: mij is alles onverschillig geworden.

‘Hij had gehoopt dat het aan de boterhammen lag die zijn vrouw hem had meegegeven, een onsmakelijk lunchpakketje met margarinevlekken aan de buitenkant. Hij had er even aan geroken, het pakje weer opgeborgen in zijn tas en het onderweg naar huis bij een vijver aan de eenden gevoerd.

‘Maar ook de volgende dagen bleef de weerzin.

‘Voortaan betrad hij het gebouw met lichte huiver, die pas verdween als hij zich overgaf aan zijn werk en zich liet meedeinen op de slome cadans van de herhaling. Dat lukte hem enkele uren – totdat ook de herhaling hem ging beklemmen. Hoe iemand een telefoon vasthield, hoe iemand liep, bepaalde lipbewegingen of vingergedoe, het kleinste en onopmerkelijkste kon hem tot stille razernij brengen. Juist het kleinste en onopmerkelijkste, omdat het zo onbenullig was, zo zonder weet of bedoeling. Dat kon hij niet verdragen, dat het onachtzame zich gevrijwaard achtte.

‘Hij haatte de gedachte die hij had. Hij begreep niet dat uitgerekend hij degene was die ermee werd lastiggevallen. Hoe meer hij zich vastklampte aan de waarden die hij vertrouwde, des te meer breidde de gedachte zich uit, als een vlek die je weg probeert te poetsen en juist daardoor uitsmeert. Hij dacht dat het defaitisme was, vermoeidheid of verkramping uit onmacht, en hij besloot zich nog harder in te spannen. Het enige wat hij ermee bereikte, was dat hij er radeloos van werd.

‘Polisvoorwaarden die hij altijd uit het hoofd had gekend, moest hij nu nauwkeurig lezen omdat hij sommige bepalingen ineens zo vreemd vond. Hij struikelde over juridische formuleringen en grammaticale wendingen, verdwaalde in bijzaken en kon voor een fier geplaatst ‘derhalve’ of ‘kortom’ geen enkele rechtvaardiging vinden. Hij nam zaken die afgehandeld waren opnieuw ter hand en legde nieuwe gevallen terzijde in de veronderstelling dat ze al waren afgedaan.

‘Dat Slosser hier niets van merkte, luchtte hem niet op, integendeel, het sterkte hem in de ongewenste overtuiging dat wat hij deed van geen belang was. Hij kon er kennelijk met de pet naar gooien, het maakte niemand iets uit. Zijn aanwezigheid telde niet – alsof ze hem op dood spoor hadden gemanoeuvreerd.

‘Het was bij de Maatschappij bekend dat hij zaken tot de bodem uitzocht. ‘Lastig en tijdrovend’ had er in het memo gestaan. Misschien gaven ze hem dus met opzet bepaalde klussen waar geen eer aan te behalen viel. Het was hem opgevallen dat zijn werk er zwaarder op was geworden. Hij had dat in eerste instantie geweten aan de verloederende moraal der burgers, die was terug te lezen in de premiestijgingen. Maar nee, hij kon niet geloven dat Slosser hem wilde uitrangeren, en hij schaamde zich dat hij slechte gedachten had over het beleid van zijn superieur.

‘Uit alle macht probeerde hij de routine terug te vinden.

‘Of het nu de Swiss-klok boven de klapdeuren van de afdeling Schade Particulieren betrof of het polshorloge dat zichzelf opwond, ze gaven uren aan die hij al zo lang kende dat ze altijd ‘nu’ hadden betekend. Het ‘negen uur’ van de binnenkomst, het ‘halfelf’ van al begonnen en nog zeeën van tijd, het ‘twaalf uur’ van de lunchpauze, de fijne, volle, rijpe middagtijden als ‘halfdrie’ en ‘drie uur’ en de latertjes als ‘vier uur’ en ‘halfvijf’, er was geen wijzerstand waar hij niet vertrouwd mee was geweest. Ze correspondeerden met zijn werkzaamheden. Aan het uur mat hij zijn vorderingen, aan zijn vorderingen kon hij de tijd aflezen. Tempo en regelmaat zorgden voor vastigheid, zorgden ervoor dat alles klopte.

‘Ook de dagen van de week hadden die kwaliteit. Maandag, dinsdag, woensdag, donderdag, het waren de bijnamen van het eeuwige heden. Alleen met vrijdag had hij moeite, net als met ‘vijf uur’, omdat ze op eindigheid wezen.

‘Maar het liefst waren hem de uren, ze stonden hem het meest na, ook omdat hij meer van cijfers en getallen dan van letters hield. Ze drukten, in tegenstelling tot een woord, iets precies uit. Met een getal kon nooit een ander getal bedoeld worden. Telefoonnummers, geldbedragen, codes, data, hij onthield ze vanzelf. Iedere cijfercombinatie had zijn eigen charme en karakter. Er waren cliënten die hij alleen bij hun polisnummer kende, vanwege de speciale rol van de zes en de negen of de regelmatige reeks die erin school. Ook in ‘lelijke’ getallen wist hij schoonheid te ontdekken, via ezelsbruggetjes van huisnummers, jaartallen en de beursnoteringen der obligaties.

‘En nu ineens was hij het kwijt, de hele ordening was zoek. De tijden op kantoor klopten niet meer en zelfs de dagen verrasten hem, alsof er tijd werd overgeslagen en weggemoffeld. Het kwam voor dat hij bij het verlaten van het kantoor niet eens wist of hij iets had gedaan en nog steeds het gevoel had dat de dag nog moest beginnen.

‘Ook de omgeving werd hem vreemd. Hij zag op kantoor allerlei zaken die hem voorheen nooit waren opgevallen. Deurlijsten met een ribbelrand, een bruine doos boven op de archiefkast, hij zag dat de bureaus die tot een blok aaneengeschoven waren, niet goed op elkaar aansloten. En de deurklink van de kamer van Slosser, was die vernieuwd? Het langwerpige zwarte brilmontuur van Hendriks, de nieuwe jongen, hij registreerde het allemaal met ongewone helderheid, als zocht hij naar een bijzondere betekenis die hij net niet kon achterhalen. Tegelijk was dit alles heel veraf en niet ter zake, het waren vreemde, willekeurige details, zoals iemand die bestudeert tijdens het wachten, geconcentreerd en onverschillig tegelijk, met hevige belangstelling op het moment zelf om het daarna voor altijd te vergeten.

‘Zulke achteloosheid was een kwelling voor hem. Alles behoorde een waarde te hebben. Zonder dat werd het een rommeltje waar toeval en willekeur heersten. Alles moest ergens toe dienen. Dienen, daar ging het om, daar kon je waarden mee uitdrukken. Dat het slecht ging met de wereld in het algemeen en met de heer Van Poel van Avezaath in het bijzonder, kwam doordat dit niet meer werd begrepen. De hiërarchieën werden niet meer begrepen, zodat hij nu over een kartonnen doos en de bril van Hendriks zat te piekeren in plaats van aan zijn werk te gaan en zijn opdracht te vervullen. Die bril van Hendriks bijvoorbeeld paste ongetwijfeld in een hiërarchie en vond daarin zijn betekenis. Op de neus van Hendriks zelf natuurlijk, want voor Hendriks stonden waarde en betekenis van de bril vast. Ook bij opticiens, glasfabrikanten en in de montuurnijverheid had het hulpstuk zijn functie. Daar maakte het deel uit van een reeks en vond het zijn betekenis door de vaste plaats die het innam.

‘Deze gebondenheid was verticaal: het een werd op het ander ‘gestapeld’, je kon niet zomaar een onderdeel uit een hiërarchie ‘weghalen’ of ‘verplaatsen’ zonder het evenwicht te verstoren. Het was een kwestie van verantwoordelijkheden en afhankelijkheden. Zo werkte ook een organisatie als de Maatschappij. Verticaal betekende ordening, streven, en verhevenheid, terwijl het horizontale het kenmerk was van verwarring en wanorde, wanneer de dingen zich naast elkaar bevonden, zonder binding of verband, niets beter of hoger dan iets anders, alles zonder onderscheid, onder de doem van de gelijkheid die onverschilligheid was. Horizontaal was de positie van de luilakken, de verzakers, de slapers, de zieken en de doden, niet bepaald de figuren die het gewicht van de plicht droegen en zorgden voor de opwaartse beweging der beschaving.

‘Nu hij zelf in het horizontale was geraakt, merkte hij pas goed hoe gevaarlijk deze toestand was. Hij kende zijn plaats niet meer.

‘In zekere zin werd alles nieuw voor hem, zo’n nieuwheid die ondervonden wordt als men in zijn eigen kantoorgebouw op een verkeerde verdieping uit de lift stapt. Het is er hetzelfde en toch helemaal anders.

‘En hij vreesde deze gedachte: dat hij een vreemde was geworden, een dode die verdwaald was tussen de levenden.

3

Op kantoor zoemde een verhaal. Als een vlieg die niet naar buiten kan, gonsde het door de gang naar de koffieautomaat en weer terug, zeilde langs iemand die uit een kamertje kwam en werd meegezogen naar de vergaderzaal. Van Poel van Avezaath hoorde het zonder ernaar te luisteren. Af en toe cirkelde het zijn kant op. Het ging over een dame. En wat voor een! Er werden schunnigheden gesmiespeld die van horen zeggen kwamen, en als er iets anders te beroddelen viel, werd ook dat gedaan, maar het belangrijkste scheen te zijn dat ze gestorven was. Al met al een geval voor Levensverzekeringen. Hij begreep niet dat ze allemaal, zelfs een man als Slosser, zo nieuwsgierig konden zijn naar een dossier dat niets met Schade te maken had, en toen hij dat had vastgesteld, vergat hij het hele geval.

‘Pas later was het hem gaan bezighouden.

‘Van Poel van Avezaath zat in zijn flanellen pyjama in de kamer doodmoe en klaarwakker naar het behang te staren. Voor hem op het salontafeltje stond een mok warme melk met honing. Toen kwamen hem enkele opmerkingen voor de geest die hij ’s middags op kantoor gehoord moest hebben. Op zichzelf betrof het banale gegevens. En als Van Poel van Avezaath het ordeningsprincipe niet had gevonden, waren het banale gegevens gebleven. Zonder de weg ernaartoe te kennen werd hem de samenhang geopenbaard van al de schijnbaar loze details die op kantoor in duistere onwetendheid waren genoemd.

‘Er was over zelfmoord gespeculeerd, men had gegist naar het motief en de wijze van uitvoering. Het enige wat aan het licht kwam was de kortzichtigheid van zijn eigen collega’s. Geen wonder dat Van Poel van Avezaath het verhaal niet goed had kunnen volgen. Ze hadden de zaak naar beneden getrokken, tot hun eigen niveau, omdat ze iets anders niet konden begrijpen. Zij zagen het hele geval van de buitenkant zodat ze in hun praatjes de nadruk legden op attributen die alleen betekenis hadden als je naar andermans leven keek en je blind staarde op de buitenkant: succes, status, sekstoestanden.

‘Mogelijk kwam het door zijn eigen verwarring, in ieder geval wist Van Poel van Avezaath dat de verklaring aan de binnenkant moest worden gezocht, in de onnavolgbare tegenstrijdigheden van de ziel.

‘Hoewel hij de vrouw in kwestie niet kende, wist hij dat ze onverschillig moest zijn geworden. Niet omdat, zoals was geopperd, haar schoonheid in verval was geraakt (een belachelijke veronderstelling, echt iets voor Hendriks) en ook niet (naar mevrouw Riemersma veronderstelde) omdat haar echtgenoot op een jongere vriendin was overgestapt. Zulke redenen waren niet van overwegend belang. Sterker nog, als er sprake was geweest van redenen, was het niet gebeurd. In een flits had hij in haar zichzelf herkend. Door de onverschilligheid, die alles waardeloos had gemaakt. Ze was vernietigd. Iemand had dat op zijn geweten. Het zou kunnen dat ook anderen tot haar ondergang hadden bijgedragen, maar er moest iemand zijn die ervoor verantwoordelijk was, iemand die haar niet had gered. En hij had de rare gedachte dat alleen hij dat kon begrijpen.

‘Zo duidelijk als die nacht zag hij het de volgende ochtend niet meer. Hij herinnerde zich alleen de gewaarwording van klaarheid, de essentie was hem ontschoten. Op zichzelf had hem dat niets hoeven kunnen schelen, wat ging hem het geval eigenlijk aan.

‘Op kantoor werd alweer over andere onderwerpen gesproken, over iets met iemand van de postkamer. Er werden dezelfde zinswendingen gebruikt, dezelfde tussenwerpingen en de lege plekken werden opgevuld met dezelfde algemeenheden, want het ging niet om de onderwerpen, maar om het praten zelf. De onderwerpen wisselden als de passagiers op lijn 3, waar in- en uitgestapt werd zonder dat er iets veranderde. Zoals ook ongemerkt hele bevolkingen konden verdwijnen en vervangen worden door nieuwe, terwijl iedereen dacht dat het nog dezelfde mensen waren en niemand besefte dat ‘mens’ of ‘mensen’ slechts een functie vervulden, waarvan de personele invulling onbelangrijk was.

‘Ongewild kreeg Van Poel van Avezaath de bewijzen aangeleverd voor de onverschilligheid die hij verfoeide. Zijn verstand leek een loopje met hem te nemen: kwam hij, terwijl hij in zijn herinnering zocht naar het inzicht van de vorige avond, in lijn 3 terecht, tussen passagiers die niet merkten dat ze ondertussen reeds verdwenen waren. Hij moest zich liever eens op zijn werk concentreren.

‘Zijn wilskracht kende helaas twee gezichten. Aan de ene kant wilde Van Poel van Avezaath inderdaad aan de slag, in de pas lopen van de opgelegde regelmaat van tijd en opdracht, aan de andere kant hoopte hij zichzelf te misleiden door nadrukkelijk níét aan de ontschoten oplossing te denken, opdat deze zich, als er niet naar gezocht werd, niet langer zou verstoppen en hem, die er zogenaamd niet meer op rekende, opeens weer voor de geest zou komen. Hij deed het een noch het ander. Hij concentreerde zich op de oplossing, die hij dus niet meer vond, en hoopte rustig aan het werk te kunnen gaan, wat hij dus niet deed.

‘Het stoorde hem dat hij niet kon ophouden met piekeren over een zaak waar hij het fijne niet van wist en waar hij in feite niets mee te maken had. Het was typisch iets voor Levensverzekeringen, gesteld tenminste dat er een of meer polissen waren afgesloten. En als hij zijn nieuwsgierigheid niet kon bedwingen, waarom ging hij dan niet naar de collega’s van Leven toe? Het dossier opvragen, indien nodig de verantwoordelijken op een omissie attenderen en dan weer gewoon aan het werk.

‘Maar in plaats van dit te doen, gaf hij, ongewild als het ware, de voorkeur aan de mogelijkheid dit te doen, zodat zijn gedachten eropuit trokken, de afdeling Leven betraden, bij deze of gene het dossier opvroegen en tenslotte vervaagden, terwijl hijzelf tot zijn eigen verbazing bleef zitten waar hij zat en zijn vingers geheel buiten hem om met een potlood jongleerden.

‘Net zoals die vingers deden zijn benen na de middagpauze waar Van Poel van Avezaath geen beslissing over had genomen: ze stapten een verdieping te vroeg uit de lift en brachten hem naar de afdeling waar het dossier van de onbekende vrouw in behandeling was.

‘Hij was zonder twijfel bij Leven naar binnen gelopen, als hij niet gemeend had dat Nieuwenburg achter de glazen zwaaideuren in zijn richting had gekeken. Nieuwenburg, de coming man van Calamiteiten, die hem altijd pesterig joviaal op de schouder sloeg en hem dan, terwijl hij ineenkromp, met nare witte tanden uitlachte. Wegwezen dus.

‘Omdat de lift er niet was, glipte hij de toiletruimte in. Hij vond het erg onaangenaam zo aan grilligheid onderworpen te zijn. Het was druk bij de urinoirs. Hij rukte aan een deur. Bezet. Een andere. Ook bezet. Gelukkig vond hij er een die open was. Nu merkte hij hoezeer het hier naar poep met zeep rook. Toch ging hij naar binnen. Omdat het zo hoorde liet hij zijn broek en onderbroek op zijn enkels zakken en ging, hoewel hij geen aandrang had, op de nog lauwe bril zitten.

‘Was Nieuwenburg hem gevolgd? Hij dacht diens stem te horen, een doordringend kropgeluid. God, wat haatte hij deze man, en omdat hij zich in zijn brutale tevredenheid niet liet raken, haatte hij hem nog meer.

‘In de wc naast Van Poel van Avezaath klonk ondertussen het gesmoorde gesteun en het zachte krantengeknisper van iemand die zich niet kenbaar wilde maken, maar het niet langer kon ophouden. En Van Poel van Avezaath móést horen hoe zijn buurman van de door Nieuwenburg veroorzaakte onrust gebruikmaakte om zich knetterend te ontlasten. ‘Nou, nou!’ galmde Nieuwenburg door de betegelde ruimte. Hij antwoordt, dacht Van Poel van Avezaath. Het was de triomf van de domheid, hier zegepraalde het vulgaire. Het waren lieden als Nieuwenburg, besefte hij, die alles naar beneden haalden, met hun uit onwetendheid voortkomende minachting voor waarden, normen en hiërarchieën. ‘Wat maakt het uit?’ was hun strijdkreet, die zoveel navolging had gevonden dat zelfs Van Poel van Avezaath, noodgedwongen terneerzittend boven een lege pot, er geen raad meer mee wist en van de weeromstuit óók overweldigd werd door onverschilligheid – al was die van hem anders dan die van Nieuwenburg en diens gelijken niet jolig maar bedroefd, geen vlotte praatjes maar een machteloos zwijgen.

‘De man naast hem trok door. Hij benutte het watergeraas om zich stilletjes van achteren te reinigen. Van Poel van Avezaath voelde de zenuwen aan de andere kant van het beschot. Hij vermoedde de schaamte om naar buiten te treden en zich bloot te stellen aan de platte spot van Nieuwenburg. Tegelijk betrapte hij zich op een stiekem leedvermaak, een stil genieten van wat komen ging. Hij wilde het niet, maar juist door de teweerstelling werd de drang onbeheersbaar als een giechel.

‘‘Hé, daar hebben we Slosser!’ Slosser, dacht Van Poel van Avezaath verbijsterd. ‘Man, wat kun jij stinken, zeg!’ Nieuwenburg triomfeerde. Van Poel van Avezaath hoefde ineens geen moeite meer te doen mogelijke ongepaste vrolijkheid te onderdrukken. Hij was zwaar aangeslagen. Dat hij zijn chef had horen knetteren als een… als een lagere! De poepdamp die hij rook, die hij moest ruiken, daarvan wist hij, daarvan stond vast dat die van hém was, van Slosser zelf.

‘Van Poel van Avezaath werd zo in beslag genomen door deze overpeinzingen dat hij niet had opgelet of en zo ja hoe zijn meerdere zijn decorum had verdedigd tegen de vernietigingsdrift van Nieuwenburg. De onteerde hield zich koest of was inmiddels verdwenen. Wel hoorde hij de loos luide bralstem van Nieuwenburg. Hij wilde niet, maar hij kon niet anders dan luisteren naar wat deze te vertellen had.

‘Want het was de voor verachting onkwetsbare verachtelijke die op luide toon verkondigde wat hij in stilte te weten had willen komen.

4

Bij het uitvaartbedrijf meldde hij zich onder een valse naam. Hij wist immers niet of de rouwplechtigheden, gezien de dubieuze omstandigheden van het verscheiden, in besloten kring zouden plaatsvinden en hij wilde voorkomen dat de nabestaanden zich bij de Maatschappij over zijn opdringerigheid gingen beklagen. Hij bediende zich van De Wit, met recht een blanco pseudoniem. Zo had hij zich voorgesteld toen hij belde om inlichtingen en het leek hem consequent het hierbij te houden. De zwartgeklede die hem begeleidde naar de rouwkamer wantrouwde hem niet. ‘Familie?’ vroeg hij routineus, er kennelijk van uitgaand dat de stamboom van de overledene een De Wit-tak had. ‘Nee, beroepshalve,’ antwoordde hij tot zijn eigen verbazing. Maar ook dat scheen de zwartgeklede zonder meer in orde te vinden.

‘Hadden er anderen aan de kist gestaan, was hij meteen weggegaan. Hij hield zich voor dat hij niemand tot last wilde zijn, maar het begon er meer op te lijken dat hij koste wat kost onbekend wenste te blijven, alsof hij iets te verbergen had. ‘U kunt nu afscheid nemen.’ Als een portier bleef zijn begeleider in de deuropening staan, en Van Poel van Avezaath had de neiging in zijn zakken naar een fooi te zoeken. Er is trouwens veeleer sprake van kennismaken, dacht hij toen hij, alleengelaten, zichzelf hervond.

‘Hij ging niet meteen op de kist toe. Niet dat hij last had van de huiver en de afkeer om een dode in het gelaat te schouwen: hij had haar immers nooit als levende gekend. Het was iets anders wat hem tegenhield – de vrees een wederrechtelijke te zijn, een schender. Maakte hij geen misbruik van andermans kwetsbaarheid? Bruuskeerde hij met zijn nieuwsgierigheid niet het verdriet der naasten? Maar het waren niet de gedachten aan onbekende en dus theoretische nabestaanden die hem het meest dwarszaten, het was de haast ondraaglijke intimiteit die hem deed aarzelen en hem schrik aanjoeg – alsof hij zich met een vreemde vrouw in een afgesloten kamer bevond.

‘Strikt genomen ging het om een lijk. Dat was weliswaar niet geslachtsloos, maar de dood had het menselijke weggenomen, waardoor de vrouw een voorwerp was geworden, en dus onzijdig. Toch kon hij de gedachte aan het vrouwelijke niet geheel verjagen. Misschien lag het aan de bloemen, waardoor hij had kunnen denken aan een actrice na de voorstelling. Het gaf hem het gevoel een aanrander te zijn, een viespeuk die een schone slaapster besloop.

‘Daardoor kon het gebeuren dat hij, toen hij eindelijk door het glazen ruitje in de kist durfde te kijken, aangegrepen werd door een schoonheid die hij, als het in verband met de aanstaande begrafenis niet zo ongepast had geklonken, het liefst bovenaards genoemd zou hebben. Het uitvaartbedrijf had inderdaad vakwerk verricht. Zoiets moois had hij nog nooit gezien. Ze was niet zozeer dood als wel aan de levenden ontstegen. Het deed hem denken aan een geschilderd portret of een beeldhouwwerk. Daar dacht je ook niet van dat het niet kon bewegen, aangezien het, integendeel, de beweging had overwonnen en zijn definitieve houding had aangenomen. Voor het eerst begreep hij de betekenis van het woord overlijden: zij die hier lag was over het lijden heen, ze was ongenaakbaar geworden. Tegelijk had hij, omdat ze zo mooi was, het idee dat ze bijna leefde, dat ze het kon als ze het wilde – als het haar maar niet aan de zin had ontbroken. Want ze had het leven niet meer nodig. En Van Poel van Avezaath voelde zich bedroefd, omdat ze onder andere hem niet meer nodig had, terwijl hij voor zo’n vrouw, voor haar, alles overhad. Zijn eigen vrouw had hij er bijvoorbeeld zo voor willen geven, maar ook iets wat hem nader aan het hart lag, al wist hij zo gauw niet wat, alsof er even niets was wat hem ter harte ging. En met een schokje herinnerde hij zich zijn onverschilligheid – die hem door de aanblik van de verheven dode zowat ontschoten was.

‘Hij werd opgeschrikt door de gedempte luidruchtigheid van nieuwe bezoekers. Hij wilde zijn jas dichtknopen, maar die was al dicht, hij wilde zijn hoed opzetten, maar die had hij niet, en daarom hoestte hij een kuchje op teneinde zijn hoofd te kunnen afwenden en een anonieme, nietszeggende gestalte te worden. Deze voorzorgsmaatregel verbaasde hem een beetje, want strikt genomen had hij niets te verbergen. Bovendien was het incorrect gedrag, en dat ging hem niet goed af, zodat, toen de onbekenden hem passeerden, himages degene was die groette met een knikje.

‘Het stoorde hem dat hij in zo’n onzorgvuldige situatie terecht was gekomen en hij hoopte, nu hij zijn nieuwsgierigheid de vrije loop had gelaten, dat de ordelijkheid spoedig zou terugkeren. Er waren kwesties die hem aangingen en er waren er waar hij niet bevoegd was, en beide diende hij streng gescheiden te houden. Het was zijn overtuiging dat men zich diende te beperken tot zijn eigen competentie. Daarbuiten heerste de vrijblijvendheid, die slechts verwarring zaaide omdat er meningen werden verkondigd die niet bindend waren en zelfs geen enkele geldigheid hadden. Wie zich andermans zaken in zijn kop haalde, kon deze nooit tot klaarheid brengen, omdat ze zich in de verkeerde kop bevonden – zoals men ook niet verder kwam wanneer men juist ingevulde formulieren inleverde bij het verkeerde loket.

‘Het was alsof hij deze redenering uit het hoofd had geleerd en haar automatisch reproduceerde, want onder zijn regenjas, zijn jasje, zijn binnenzak met portefeuille, onder zijn overhemd en borstrok joeg goed doorbloed zijn hart als dat van een verliefde jongen.

‘Het was een gevoel dat hij, door onwennigheid, niet vertrouwde, en hij meende dat er iets mis was met zijn gestel, een coronaire prop die voor een stroomversnelling in de vaten zorgde of een fobische reactie met hyperventilatie als gevolg. Toch lukte het hem niet zich hier werkelijk zorgen over te maken: laat het maar komen, laat het maar komen als het moet – alsof hij zich voor het onheil onkwetsbaar wilde maken door het over zich af te roepen.

‘Hij schrok van zijn eigen bravoure, die niet afnam toen hij op de fiets op weg naar huis ging. De gewone gang van zaken kreeg geen vat op hem. Hij had zelfs het gevoel het verkeerde te doen zonder de fout te kunnen ontdekken. Wantrouwig bezag hij zijn voortgaan door de bekende straten, ongedurig loerde hij in het rond om het ontbrekende te betrappen, zoals iemand doet die iets onooglijks is verloren, iets waar hij voordien nooit op had gelet, een schakeltje, een knoopje, een haakje, een of ander tussendingetje waarover niet meer valt te zeggen dan dat het er niet meer is. En zoekende naar wat hem ontbrak, groeide zijn gemis. Het was inmiddels alsof hij een volle tas met paperassen ergens had laten staan, zo onvolledig voelde hij zich geworden.