Het zesde bedrijf

ANDER WERK VAN P. F. THOMÉSE

Zuidland (verhalen, 1990) AKO Literatuurprijs 1991
Heldenjaren (roman, 1994)
Haagse liefde & De vieze engel (novellen, 1996)
Schaduwkind (novelle, 2003)
Greatest Hits (verhalen, 2004)

P. F. THOMÉSE

Het zesde bedrijf

2004
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Vijfde druk, augustus 2004

© 1999, 2004 P.F. Thomése

Omslagontwerp Via Vermeulen/Natascha Frensch

Foto auteur Ronald Hoeben

ISBN 9789025433390

D/2004/0108/767

NUR 301

www.boekenwereld.com

Om te weten wat geluk betekent moet men
de jaren rondom 1789 hebben meegemaakt.
TALLEYRAND

Vooraf was niets dan goeds voorzien, de euforie zong in de straten. Op de muren van de Rue St-Honoré tot aan de schuttingen der Hallen, van de faubourg St-Antoine tot aan het Palais-Royal, overal werden dagelijks de nieuwste vrijheden geafficheerd. Maar aan de lantarens die hen verlichtten, bungelden de gehangenen, hoed af, de nek geknakt. Lugubere entr’acte in de komedie van de rede, niet erg amusant. Het publiek stond op de banken, genietend, gelovend in wat komen ging. Het was niet te hopen dat er voor misdadigers werd geapplaudiseerd. Dit was Parijs, de barbaren woonden elders.

We schrijven A.D. 1792, aan de vooravond van het Jaar I volgens de nieuwe, revolutionaire telling.

Een gelukkige afloop lag onverminderd binnen bereik, verzekerden de volksvertegenwoordigers, berichtten de kranten, bespraken de burgers en schreeuwde het volk. Iedereen wilde het goede – al zegevierde (curieus!) vooralsnog het verderf.

HOOFDSTUK I

Dame in bad

Nooit was de waarheid zo dichtbij geweest, toch werd de wereld er alleen maar beroerder op. Zeker…

Maar de philosophie kon Etta voorheen barones d’Aelders vanochtend gestolen worden. Ze zat in bad en bestudeerde nadenkend haar weelderige vormen. Als het kippenvel kwam opzetten, riep zij haar kamenierster, die op het fornuis in de grote kookpan het water op temperatuur hield. ‘Encore, Madame?’ En dan – piano, piano – die ai! net iets te hete straal die het oude badwater zo héérlijk opwarmde. Het kind moest van haar altijd twee lampetkannen tegelijk meetorsen, want de tweede stroom was de lekkerste. Die was luxe, en in de overbodigheid van de weelde school het genot.

Baden heette het privilege der nimfen te zijn, en hoewel de zelfverklaarde barones te doorleefd en te voluptueus was geworden om zich met zulke efemere waterprinsesjes te kunnen meten, vond ze haar lichaam nog wulps en vrouwelijk genoeg voor de eredienst aan het lichtzinnige plezier. Haar boezem hing breed en boers als bij een oude min, maar de doorschijnend blanke huid, waaronder het zachte, kalme blauw der aderen marmerde, kon met behulp van een korset zelfs jonge mannen nog steeds tot onvoorzichtigheid verleiden. Zonder kunstmatige ondersteuning ontbrak de juiste balans tussen ronding en bolling, resteerde er slechts veelheid des vlezes. Daarom verachtte zij de nieuwe mode, à la Nature, die het ongepolijste prefereerde. Hoe Mme Roland erbij liep, geen gezicht! Maar dat petieterige mens had ook niets wat verbeterd kon worden. Nee, een ‘natuurlijke’ vrouw was een ennui. Zelfs het fraaiste lichaam eiste sturing. Ook Rousseau had dat toegegeven. Pas in de beheersing van de natuur ontstond de dame – zoals een diamant geslepen diende te worden om te kunnen schitteren.

De dame was de triomf der beschaving. En de kroon op het werk was – merde, de kapper! Helemaal vergeten. Maître Arthur kon zich elk moment laten aandienen. Wegsturen was echter uitgesloten. Ze had een kaartje voor de Assemblée kunnen bemachtigen, loge nog wel, dus ze moest er beslist ravissant uitzien. Aan het werk! Groot en bloot rees ze uit het water op en stapte van de consternatie helemaal zelf uit de badkuip, vergat nog te roepen toen ze al druipend en rillend op het tapijt stond. ‘Mais Madame!’ De kamenierster had het woeste golvengespartel in de garderobe gehoord en was met een droog badlaken toe komen snellen. Het kind moest op haar tenen gaan staan om het over de machtigeschouders te krijgen, wikkelde vervolgens vaardig haar gebiedster in.

Straks, na de kapper, zou Etta zich mooi maken. Om Maître Arthur te kunnen ontvangen schikte haar gewone huiskleding, het déshabillé dat bestond uit de Engelse lichtgroene kamerjapon, waarop zij haar geborduurde calico droeg, het lange vest met mouwen waarvan ze de kanten ruches had laten verwijderen.

In de salon inspecteerde ze vluchtig haar kleding. De spiegels waren zo gehangen dat ze zich ook van achteren goed kon bekijken. Ze streek over haar heupen, verschikte iets en klapte ongeduldig in haar handen. Waar blééf Arthur nou? Nu ze aan de dag begonnen was, had ze geen zin in getreuzel.

Het meisje gooide de luiken open, en meteen stroomde het stadsleven binnen. Hoewel het weer bepaald nog fris was, zeker wanneer de haard nog niet was aangemaakt – maar daar dacht je niet aan wanneer het ochtendlicht zo weldadig binnenviel en alle dingen een zachte glans verleende. Beneden in de straat de vrolijke onrust van ratelende wielen, paardenhoeven, zweepslagen, schreeuwende voerlui, scheldende koetsiers, vloekende sjouwers – het hele gedrang van karren, rijtuigen en cabrioletjes dat zich door haar straatje wurmde en zich verderop, bij de oude stadsmuur, klemreed voor de Porte Gaillon. Uit de verte, van de grote rij- en wandelboulevard om de hoek bij de nieuwe Comédie Italienne, hoorde ze vaag de echo’s van hamers en beitels, triomfantelijke nijverheid der nieuwe rijken, die daar aan de noordelijke stadsrand hun folies lieten neerzetten, hun burgermanspaleisjes met Engelse tuinen, cupidoprieeltjes en tempeltjes voor Voltaire. Er werd daar ergens zelfs een Chinese pagode gebouwd, stel je voor!

Met genoegen constateerde Etta dat haar nieuwe buurtje in korte tijd à la mode was geraakt, zoals de zelfbenoemde barones haar leven lang bij toeval op de juiste plaats terechtgekomen was.

HOOFDSTUK 2

De kapper

Voilà, daar had je de kapper. Op de trap het geklos van stevige muiltjes. Even de spanning, een snelle blik in de spiegel, een gespeeld gebaar, een grimas om de pose der vanzelfsprekendheid te hervinden. Dan, de deur die openzwaaide. Entrée!

‘Ah, Madame la baronne! Uw allernederigste dienstknecht, die het niet eens waard is Ued.’s voetjes, laat staan – mon dieu, pardonnez-moi! – Ued.’s hóófd…!’

Maître Arthur kwam het appartement binnenzwieren in een buiteling van buiginkjes en in een wolk van parfum, alles zorgvuldig afgekeken van de grote acteurs, die hij als toneelkapper bij de Comédie Italienne dagelijks coiffeerde.

Etta keek hem eventjes quasi-geamuseerd aan en liet hem toen merken dat het zo wel weer genoeg was.

Het was een heerschap dat je kort moest houden, zeker als hij tijdens het werk de geest kreeg. Hij had het vak nog onder de vorige koning geleerd, op de haar- en pruikenacademie van de legendarische Legros, die het kapsel in een soort Babylonische architectuur had veranderd, waardoor het dameshoofd tot onverwachte toppen was gestegen. De tijd van deze poufs à la mode was echter voorgoed voorbij, kappers en pruikenmakers zagen met lede ogen de Gelijkheid neerdalen op de hoofden der mensen. Maar als Maître Arthur de kans kreeg, haalde hij als vanouds alles uit de kast. ‘Haar mág niet hangen!’ riep hij dan, met zo’n geaffecteerd gilletje. ‘Le grandissime Legros zei altijd…’

Ze had natuurlijk beter een andere kapper kunnen nemen, maar toen ze pas in de Rue Favart was komen wonen, was ze verrukt over hem geweest. De nieuwtjes die hij uit het theater meebracht, de anekdotes over bekende dames in de stad, de kaartjes die hij haar kon bezorgen – ze had hem altijd bijzonder nuttig gevonden. De tijden waren ondertussen veranderd, en niet in zijn voordeel.

‘Arthur, geen pouf, geen postiche, die poespas wil ik niet hebben. En denk eraan, niet meer dan een héél klein beetje poeder. Ik wil niet dat m’n hele robe straks onder het stuif komt te zitten.’

Ze had haar stoel zo geplaatst dat ze hem via de spiegel nauwlettend in de gaten kon houden.

‘Mais Madame, hoe zou ik! Uw haar, zo ros gelijk de ochtendgloed…’

‘Grijs, zul je bedoelen, als de as van, van de…’ Er schoot haar geen beeldspraak te binnen.

‘Van de boete der zondaars, Madame? Vergeeft U mij, het zijn Ued.’s eigen woorden, die ik overigens ten stelligste meen te moeten ontkrachten. ‘‘Zag ’k ooit bij nob’le dames fraaier lokkenpracht?’’ Nee, antwoord ik U, onvergetelijke Piron, driewerf nee!’

Pff! lokkenpracht. Hoe verzon hij het met zijn Piron! Meneer had duidelijk zijn roeping aan het toneel gemist. Hoewel – met die stijl? Op zo’n manier was het zelfs bij het vaudeville niets geworden. Misschien overdreef ze. Op haar leeftijd mocht ze inderdaad niet klagen. Ze kende dames over wie gefluisterd werd dat ze ertoe waren overgegaan zich zelfs van onderen te poederen. Nou, als het bij haar zover kwam, dan schoor ze zich daar nog liever helemaal kaal, als een, als een – als een jong vogeltje!

Arthur had zijn hele optutgarnituur van scharen en tangen, van poeders en zalfjes, van kleurtjes, reukwaters en dingetjes uitgestald en was inmiddels voorzichtig begonnen hier en daar iets bij te knippen. Ze wilde het kapsel los vallend, met een lint achterop, laag in de nek. Maar om haar golvende lokken mooi vol uit te laten komen, moest het vanboven iets worden opgehoogd. Au! Af en toe trok hij terloops een grijze haar uit. Daarna gingen zijn handen weer zacht en weldadig voort.

Terwijl hij haar kapte, overdacht ze welke hoed ze zou opzetten. De hoge met de brede rand en het lint om de kin? Zou ze het aandurven? Of kon ze beter iets eenvoudigers kiezen? Niet opvallen en toch de aandacht trekken, het was in deze snel wentelende tijden een hele toer geworden. Een dame kon er toch niet als dienstmeid bij gaan lopen? Aan de andere kant, voor je het wist, werd je als ‘aristocrate’ ontmaskerd. En door het schuimbekkend gepeupel opgebracht.

Meestal had ze bij haar bezoeken aan de Assemblée een staanplaats toegewezen gekregen, op de publieke tribune tussen de heffe des volks. Alsof je op de kermis kwam! Zo ruw en luidruchtig, zo lijfelijk – een gruwel. En dan die openbare dronkenschap. Nee, geen plek waar een dame in volle glorie kon verwijlen. De Vrijheid was ieders recht, natuurlijk! Maar – het was en bleef een nobele zaak, je had er beheersing voor nodig. Niet dat ze het grauw iets verwéét, het wist niet beter. Het moest nog leren. Het zóú gaan leren. En het moest haar voorlopig niet kwalijk nemen dat ze, als het haar lukte, liever loge zat.

Maître Arthur schudde zorgelijk het hoofd. Hij begreep niet wat de dames tegenwoordig bezielde. Niets dan politiek hadden ze aan hun hoofdjes. Naar het theater gingen ze niet meer, nee, ze bezochten liever de zittingen van de Wetgevende Vergadering. Sommige volksvertegenwoordigers vereerden ze alsof het helden uit een tragedie waren. In de salons werden toespraken van Brissot of hoe heette die praalhans, Hérault de Séchelles, gedeclameerd, want Racine was kennelijk niet meer naar hun smaak. Zelfs romans konden de dames niet langer boeien, ze lazen tegenwoordig kranten. Waar bleef op die manier de elegantie, wat moest er van de liefde worden? Er speelde al enkele dagen een verrukkelijke opera van Monsieur Grétry in de Comédie Italienne. Maar vroeg Madame la baronne naar kaartjes? Nog niet zo langgeleden zou ze hem hebben gesméékt.

En voor een kapper viel er op den duur ook geen eer meer aan te behalen. De dames liepen er gewoonweg bij als vrouwen, hij begreep niet wat dáár nou voor bekoorlijks aan was. Het zwakke geslacht was in zijn pure staat ongevormd, op het mismaakte af. Door de weekheid van het materiaal bood het echter alle gelegenheid tot bewerking. Er viel aan een vrouw nu eenmaal meer te verbeteren dan aan een man, die immers dichterbij God stond, aha! naar diens evenbeeld geschapen was. Hij dacht hierbij overigens vooral aan zekere jonge komediespeler die zich sinds kort bij het gezelschap had gevoegd, want als hij aan mannen dacht, dacht hij aan bepaalde mannen, aan bepaald jonge mannen, en niet bijvoorbeeld aan zichzelf.

‘Weg, weg, zo is het wel weer genoeg!’ Etta kon het zachthandige gepruts aan haar hoofd niet langer verdragen, ze was opeens te ongeduldig om te kunnen blijven zitten. Maître Arthur probeerde nog gauw de strik in het haarlint iets beter te laten vallen, deed toen haastig een stapje achterwaarts. Etta verdween in haar boudoir, moest echt een beslissing nemen over haar jurk. Was satijn niet te opzichtig, of liever gezegd te ouderwets? Of dan toch dat hoogsluitende ding van katoen, dat ze laatst had gekocht, maar nog niet had willen dragen. Hoewel, daarin werd ze vanboven zo… zo breed, nee dus.

‘Adè-èle!’ Het meisje, bezig het bad te legen, veegde haar handen droog aan haar schort en schoot te hulp. Etta zag hoe het kind hijgde van de inspanning. Het ergerde haar iemand zwak te zien, maar ze hield zich in. Als ze zich opwond, paste ze niet in haar korset.

Terwijl het kamermeisje haar inreeg en optuigde, nam ze in gedachten nog een keer het programma door van de dag, want ze wilde die ochtend ten minste twee of drie belangrijke personen ‘tegen het lijf lopen’ en er kon daarom niets, maar dan ook niets aan het toeval worden overgelaten.

Niemand wist dat beter dan zij, die zo onstuimig kon zijn. Vroeger had ze al te vaak uitsluitend vertrouwd op de uitwerking van haar jeugd, ze was zo dom geweest de complimenten aan haar lichaam persoonlijk op te vatten.

‘Au-au! Verdomme!’ Haar stem klonk hees van benauwdheid. Het kamermeisje haakte snel het rijgkoord losser, zodat haar mevrouw kon herademen. ‘Kindje kindje,’ hijgde ze, ‘niet zo strak, ik ben geen zestien meer.’

De zorg voor de vormelijkheid mocht misschien achterhaald lijken, alles wat aan het koninklijke en het hoffelijke herinnerde werd immers bij decreet door heel de Franse natie bespottelijk gevonden. Toch kon ook in deze barre tijden, waar het grove en het brute overheersten, de behoedzame kunst der elegantie soms wonderbaarlijk werken. Met de adel was weliswaar ook le bon ton passé verklaard, de oude stijl bleef onverminderd overtuigen, vooral wanneer je in de gratie een zekere eenvoud wist te leggen. Aangezien nauwelijks nog iemand wist hoe het hoorde, werd er aan de aangeboren beschaafdheid kennelijk een haast bijgelovige betekenis toegekend.

Ook haar Adèle, wist ze, dweepte met haar raffnement. ‘Nietwaar, m’n kindje?’ ‘Wat zegt U, Madame?’ ‘Ach, ik klets maar wat. Geef straks m’n satijnen jurk maar aan.’ ‘Jawel, Madame.’

Bij het opgejutte gepeupel dat alles kapotsloeg moest je er vanzelfsprekend niet mee aankomen. Wat had je aan dat gespuis? Waar het werkte, was bij lieden uit de kleine burgerij. Waren de deuren eindelijk voor hen opengegaan, was er niemand meer! Vooral jongemannen uit de provincie die naar Parijs waren gekomen om carrière te maken in de politiek, betoonden zich gevoelig voor alles wat zich nog mondain wist voor te doen. Hadden daarginds natuurlijk eenzaampjes gedroomd van grandes dames en vielen op hun knieën van verlangen wanneer ze er werkelijk een tegenkwamen.

Om die reden verhulde Etta in haar omgang met zulke lieden niet dat ze in wezen baronesse was. Die zogenaamde titel van haar begon eigenlijk pas indruk te maken nu de adel officieel was afgeschaft en alleen het aanschijn nog telde. In de glorieuze dagen van het hofleven had iemand als zij nooit entree gekregen; zelfs onder de hoede van een hoge heer als wijlen de minister Maurepas was ze een hoer gebleven die haar plaats diende te kennen. Ja, haar jonge jaren, waarin zij had mogen verkeren in kringen van allerhoogste hitsigheid! Mooie tijden, van alle gemakken voorzien. Maar sinds het grandioze geld met jonkers en al naar Koblenz was geëmigreerd, was de galanterie danig op haar retour geraakt. De balzalen stonden leeg, de fijnste jongedames verkwijnden in affaires van de tweede keus.

Voor het eerst in haar leven moest ze vooruit zien te komen op eigen kracht. En ze genoot ervan. Ze genoot van de macht die naar haar lonkte, de belangrijke personen die ze leerde kennen en ze profiteerde met volle teugen van de mogelijkheden die de Revolutie bood. Het enige wat haar speet, was dat ze zo laat in haar leven de nabijheid van werkelijke macht begon te voelen. Daarom moest ze opschieten, ze kon haast niet wachten totdat ze was ingeregen.

‘Kom, kom, Adèle, zo is het wel goed.’ Ze maakte zich los van de zorgende handen en stond op om zelf haar kleren te pakken. Het meisje liep achter haar aan, wilde toch behulpzaam zijn, wat met al die kleine knoopjes heus wel nodig was.

Eenmaal opgetuigd, wilde ze zichzelf in twee spiegels van voren en van achteren aan een kritisch onderzoek onderwerpen. Het meisje keek bewonderend toe. ‘Kindje, wat sta je daar te staan? Roep liever een koetsier.’

Het meisje rende de deur uit, liep bijna Maître Arthur ondersteboven die daar kennelijk had staan wachten. ‘Maître Arthur!’ riep Etta verbaasd. ‘Wat talmt ge hier nog?’ De kapper moest even diep ademhalen, hervond zijn kalmte. ‘Madame was vergeten afscheid te nemen, ik dacht dat Ued. na het toilet wellicht mijn diensten nog nodig zou hebben. Maar ik begrijp…’ Hij wil natuurlijk betaald worden, dacht Etta geërgerd. Daar had ze geen tijd voor en trouwens ook geen geld. ‘Ach arme man, het spijt me dat ik je heb laten wachten, het is vanochtend ook zo vre-se-lijk druk. Je staat waarschijnlijk te popelen om te… te…’ Ze wapperde ongeduldig met haar handen, zoals men doet wanneer men zonder het aan te hoeven raken ergens vanaf wil komen. ‘Te vertrekken, Madame?’ Ze knikte, terwijl ze reeds aan andere dingen dacht, zoals aan de koetsier die zich straks zou aandienen. De kapper slikte, viel van zurigheid bijna uit zijn rol. ‘Welnu Madame, dan verdwijn ik thans met welgemeende groet.’

Nadat Maître Arthur de deur een ietsje te hard achter zich had dichtgetrokken en zijn voetstappen waren weggestorven in het trappenhuis, voelde Etta even, even maar, de koude rilling van de reddeloze verlatenheid die ze vaker voelde wanneer ze plotseling alleen gelaten werd – daarna begon ze te ijsberen en zich druk te maken dat het zolang duurde eer dat verdomde rijtuig voorgereden kwam. Gek werd ze van het wachten, nu ze klaar was om te gaan. ‘Nou verdorie!’ riep ze tenslotte uit, ‘beginnen we nog of hoe zit dat hier?’

HOOFDSTUK 3

Ouverture

Bij de Tuilerieën was het zo druk en iedereen had zo’n haast dat de koetsier bijna de kluts kwijtraakte. Rijtuigen probeerden voor te dringen, haakten met hun wielen in elkaar. Er waren er die van plan veranderden, wilden keren, maar halverwege de hoop lieten varen, terug konden noch vooruit. Wat een chaos! Iedereen wilde hetzelfde en toch zat iedereen elkaar in de weg. Het was om gek van te worden: zo dichtbij en dan te moeten stranden in… in dit gedoe! In niks! Want iedereen meende natuurlijk de enige te zijn die hier écht iets te zoeken had.

Om de hoek, voor de ingang van de Koninklijke Manege waar de Assemblée zetelde, was het helemaal een pandemonium. Honderden en honderden nieuwsgierigen verdrongen zich om een glimp op te vangen van de bekendste afgevaardigden. Er werd geroeid met ellebogen, er werd op tenen getrapt. Een lange sta-in-de-weg, die niet van wijken wist, werd stiekem in zijn nek gespuugd, de fluimen kleefden als natte slakken in zijn haar. Vrouwen voelden vreemde handen tasten, durfden niets te zeggen omdat ze het niet zeker wisten, want het was ook zo’n gedrang. En niemand wilde iets missen van wat zich hier voor hun eigen ogen voltrok. Iedereen besefte het belang, iedereen had vernomen dat hij hier deelgenoot van de Historie was.

Overal dromden mensen in plukjes samen, de hele Place du Carrousel was levendig als een feestdag. Krantenverkopers van L’ami du peuple en de Patriote français stonden op kistjes en schreeuwden de standpunten van hun opinieleiders in het rond, kregen het soms aan de stok met omstanders of ook met elkaar, wat onder de toehoorders veel hilariteit veroorzaakte. Ergens verderop vermaakte een clubje flinke kerels zich met een grappige dikkerd die voor een of andere markies werd aangezien. Ze prikten hem in de weke plooien, duwden hem voort zodat hij ging draaien als een tol, waarna hij voor de lol werd neergeslagen door iemand die daar toevallig zin in had. Wat een plezier had iedereen. Jongedames in modieuze kledij flaneerden gearmd over het plein, keurden niemand een blik waardig, lieten zich liever keuren. En hoewel het nauwelijks maart was, liepen er alweer limonadeverkopers te venten, met die typische overmoed die als valse bloesem de kop opsteekt wanneer na een barre winter de eerste ‘mooie dag’ aanbreekt. Met hun zinken drinkbus op hun rug deden ze goede zaken onder dagjesmensen en buitenlandse toeristen, evenals de bedelaars en de zakkenrollers die zich handig tussen de menigte hadden gemengd. Ook stond ergens – wel te horen, niet te zien – een ongevraagde muzikant die op een draailier bekende deuntjes liet verwaaien in de leegheid boven de mensendrukte.

En over dit alles blikkerde een bleek zonnetje dat zijn best deed de dingen in het juiste licht te zetten, maar het was zwak en waterig en kon niet helemaal verhullen dat het in wezen te kil was om hier aangenaam te vertoeven.

Sommigen, het wachten in de drukte beu, hingen bij de gesloten hekken van het Paleis der Tuilerieën rond. De koning liet zich sinds zijn verijdelde vlucht naar Koblenz afgelopen zomer nauwelijks meer zien, maar je wist het nooit. Misschien hadden ze vandaag geluk, verscheen hij aan een venster. Of zou hij door de Assemblée ontboden zijn, móést hij wel komen? Niemand wist daar iets van, zodat het iets suffgs had om over die lege binnenplaats naar die dooiige façade te staren. Slechts de hardnekkigsten dreven hun speculaties op tot hoop, beweerden een gordijn te hebben zien bewegen. De rest haalde na een poos de schouders op en begaf zich terug de drukte in.

Op gepaste afstand stond een rommelig troepje van de garde nationale, sommigen te paard, de meesten te voet, te genieten van de gewichtige functie die hun was toebedeeld door de almachtige democratische stadsautoriteiten van de Commune de Paris. Het mandaat reikte zover als het de heren gardisten zelf goeddocht; dat was te zien aan de ongedwongen manier waarop ze op hun geweren leunden. Aangezien ze met hun slordige kleding en hun ongedisciplineerde houding elke militaire waardigheid misten, trokken ze weinig bekijks.

Het schouwspel waar de mensen voor gekomen waren speelde zich af bij het bordes van de Assemblée, waar de rijtuigen als in een defilé kwamen voorrijden. Wanneer er iemand werd herkend, klonk er gejuich op en werd diens naam in het rond geschreeuwd. De vooraanstaande ontkwam er dan niet aan haastig enkele onverstaanbare woorden te richten tot het publiek, alvorens zich met de nodige gewichtigheid de trappen op naar binnen te spoeden. Mindere goden sjokten ongezien opwaarts, moesten zelfs wringen en duwen om de grote poort met de dubbele deuren te bereiken, alwaar zij aan nurkse portiers hun bescheiden dienden te overleggen.

Etta had zich het liefst ook laten voorrijden, maar vanwege de drukte zag ze ervan af. Ze had gehoopt dat Claude Basire haar had kunnen chaperonneren. Ach, het was al mooi genoeg dat die lieve jongen voor haar een logeplaats had weten te regelen.

Ze tikte tegen het luikje, dat door de koetsier opzijgeschoven werd. ‘Madame?’ Een rotte drankadem walmde binnen. ‘Zeg, beste man,’ zei Etta, terwijl ze een vies neusje trok, ‘ik denk dat ik hier maar uitstap.’ De kerel klom plomp van de bok, waardoor de koets hinderlijk schudde, en opende met een schijnheilige buiging het portier voor zijn passagiere.

In het gedrang op straat moest ze ervoor waken haar statigheid te behouden. Schouders naar achteren, de onderarmen losjes. Het geheim schuilt in de elleboog, zei haar dansleraar vroeger altijd. En kleine pasjes! Trottinez, Mademoiselle! Aldus trippelde ze elegant tussen de ruwe wagens door, en een groepje wachtenden dat de doorgang versperde, week vanzelf uiteen bij haar nadering. Iedereen zag haar komen. Geen enkele keer was het in de drukte nodig om gedecideerd met haar dichtgevouwen waaier op lompe schouders te tikken. Ze zag er te midden van het gewone straatvolk opmerkelijk verfijnd uit in haar zachtgroene satijnen jurk en de eveneens groene redingote die was afgezet met een randje wit konijnenbont, zacht als hermelijn, ze glom van het groen, wat perfect combineerde met haar rossige harenpracht, die woest onder een breedgerande Engelse hoed met pluim vandaan kwam vlammen. Geen man, geen vrouw die niet éven naar haar keek, naar haar kijken moest. Misschien viel de redingote wel erg open, bedacht ze opeens, en puilde haar boezem een tikkeltje te royaal uit haar decolleté. Haar gehandschoende vingers speelden met de kanten fichu, dreigden bij brutale blikken telkens de omslagdoek als een gordijntje dicht te trekken–deden het niet. Het gebaar van decentie was haar genoeg.

Bij de ingang van de Assemblée was de garde nationale inmiddels begonnen het volk met licht doch gericht geweld te verspreiden, zodat de afgevaardigden, de genodigden en de toeschouwers met een entreebiljet zonder gesjor en gehannes de grote deuren konden bereiken.

Binnen was het net zo druk, zo niet drukker dan buiten. In de ontvangsthal bleef Etta dralen, in de hoop dat een bekende haar zou zien staan en ook om zelf in het gedrang naar vertrouwde gezichten te zoeken. Het mocht niet op wachten lijken wat ze deed, haar gedrag diende het trage welbevinden uit te drukken van iemand die op zijn plaats is waar hij is. Ze kon als ze wilde meteen doorlopen naar boven, alvast gaan zitten en in alle rust de vergaderzaal overschouwen, toch probeerde ze het liever nog even. Niets mooiers dan om door een heer van betekenis een loge te worden binnengeleid. De blikken, het gefluister… de heerlijke afgunst. Nu niet reikhalzen, niet geëxalteerd worden van de spanning. Al die wervelende entrees, die beweging, het sleepte haar vanzelf mee. Alsof er nergens een vast punt was, alsof het evenwicht ergens buiten haarzelf was komen te liggen. De opwinding, de sensatie hier te zijn, erbij te zijn. Hoewel ze hier vaak genoeg was geweest, werd ze steeds weer overrompeld door de nabijheid van…

Vlak achter haar stonden twee heren hun fraaiste frasen te repeteren, om elkaar, om iedereen in hun buurt te imponeren. Etta wilde omkijken om te zien wie het waren, durfde het niet. Durfde haar blik trouwens nergens te laten rusten. Ze kon gewoonweg niet stil blijven staan, zozeer trilden haar kuiten. Het razende geroezemoes in de hoge ruimte maakte haar een beetje duizelig. Nu niet vallen, jij regeert, het leven is onderdaan. Hé, zag ze daar niet…?

Terwijl ze daar zo stond, werd ze verrast door een schutterige jongeman in burgermanskleren die haar zo druistig begroette dat hij zowat zijn arm in haar gezicht maaide. ‘Madame, ik dacht…’ Etta was behoorlijk gederangeerd, wilde hem… maar was au fond blij dat tenminste iemand haar had herkend. Het was hoe-heette-hij-ook-alweer, die nieuwe secretaris in het kabinet van Buitenlandse Zaken. Pff, al die nieuwe namen ook! Mais bien, zo’n jongen kon je altijd nodig blijken te hebben, al was het maar om hem bij gelegenheid met een nauwelijks waarneembaar hoofdknikje te kunnen passeren teneinde de gewenste deur binnen te gaan. Er was echter geen denken aan dat hij haar naar haar plaats mocht begeleiden, dus nam ze allercharmantst afscheid voordat hij verder nog een woord had kunnen uitbrengen. Het deed haar goed dat zo’n ambtenaartje kennelijk nerveus van haar werd, ze fleurde er helemaal van op. O onaanzienlijke mannen, gij betekent niets, maar voor het humeur der dames zijt gij alles. Ze was ineens zo opgetogen, zo een met de omgeving, dat ze in een opwelling de passerende Hérault de Séchelles toeknikte, gewoon omdat hij zo’n bekend gezicht had. Ze had het gedaan eer ze er erg in had. De aanbeden afgevaardigde, omstuwd door bewonderaars en meelopers, bleef zelfs even staan, keek verwonderd over zijn schouder, keurend, en wendde zich toen weer tot zijn gezelschap, vervolgde onverstoorbaar zijn weg, alsof zij niets was geweest, een vlieg, een stofje. Etta schaamde zich dood om haar impulsieve gedrag, bad dat niemand het had gezien.

In de verte ontwaarde ze abbé Chabot. Basire! dacht ze. Maar ze zag hem niet. De abbé had Merlin de Thionville bij zich, en een paar hoeren. Zou ze hem…? Maar hè nee, daar had ze bij nader inzien helemaal geen zin in, in die afgedankte pater poepgat, wiens tonsuurtje nooit helemaal was dichtgegroeid. Zoals hij nu weer kwam aanzetten met die twee opgedirkte melkmeiden. Geen manieren met dames, dat varken. Sprak in haar bijzijn over – alles! ‘De gelijkheid van alle burgers, Madame,’ hij spuugde dat woord altijd uit, ‘van mannen en vrouwen, verplícht mij ook U mee te delen hoe de tweede opening van dit schepseltje…’ Nee alsjeblieft, daar stond haar hoofd nu niet naar, naar die sodomiet die zo radicaal de gelijkheid der geslachten bepleitte dat hij inging tot vrouwen alsof het mannen waren. Bah! wat die monniken toch allemaal verzonnen.

Terwijl er reeds voor de tweede keer gescheld werd door de zaalwacht, volgde zij het gedrom de trap op. Boven moest ze even zoeken, werd verder gewezen door een bode. Hoewel ze hier vaak genoeg geweest was, raakte ze toch elke keer de weg kwijt.

In de loge waren de meeste plaatsen bezet. Het werd loge genoemd, maar het was eerder iets zaalachtigs waar ze terechtkwam, zoveel mensen zaten er. Misschien wel zestig of tachtig. Meest vrouwen, zoals gewoonlijk. In de gauwigheid zag ze niemand die ze kende, al werd ze enthousiast gegroet door een oudere heer. Hield haar zeker voor een ander. Ze kreeg een stoel ergens achterin toegewezen, een ongunstige plaats vanwaar ze slechts een deel van de vergadering kon zien. Daarom ging ze niet meteen zitten, ze wilde liever even nog aan de balustrade staan.

Beneden stroomde de vergaderzaal vol met roezemoezende volksvertegenwoordigers. Honderden en honderden, en het was verbazingwekkend hoe verschillend ze allen waren, deze 745 afgevaardigden van het nieuwe Frankrijk. Van het halve nieuwe Frankrijk, dacht ze er meteen bij, want de vrouwen moesten voorlopig nog op de tribune plaatsnemen. Hoe zou het zijn als zij daarbeneden zelf… Maar ze vond het al mooi genoeg dat de Assemblée bestond, dat tenminste de helft van Frankrijk haar eigen vertegenwoordiger mocht kiezen. Zelf zou ze, als ze burgerrechten had gehad, haar vertrouwen gegeven hebben aan de markies de Condorcet, de scherpzinnigste denker van heel Europa, de enige waardige erfgenaam van het inzicht van Rousseau, de eruditie van Diderot en het esprit van Voltaire, hoewel dat laatste… hij was soms wel een beetje saai met zijn ellenlange betogen. Ze zag hem overigens nergens, en ook Basire vond ze niet in de drukte. Het merendeel der heren beneden zei haar niets. Toch deden juist zulke naamlozen duchtig hun best om op te vallen, als het overtal aan figuranten in een modieus ‘oosters’ toneelstuk vol eunuchen, satrapen, grootviziers en andere wonderlijke types. Alle maat en rede waren verdwenen, van etiquette was geen sprake meer. Ieder van hen gedroeg zich, kleedde zich naar eigen goeddunken. Je zag er heel bonte bij die zó bij de opera buffa konden gaan, als ze konden zingen tenminste. En wat waren sommigen slordig gekleed en slecht verzorgd! Alsof iedereen eropuit was om níét te doen zoals het hoorde, in dit Babylonische gezelschap dat uit alle windstreken naar Parijs was getogen om de Waarheid en de Werkelijkheid met elkaar te verzoenen.

Maar, wierp ze zichzelf tegen, het waren ook niet de oude gewoonten die hier regeerden, zoals pasgeleden nog aan het hof van Versailles. Ieder mocht doen wat hij wilde, iedereen was immers vrij. Het ging niet meer om kledingvoorschriften, het was de geest die het thans beneden voor het zeggen had. Hoe had ze het ook alweer gelezen? De macht was woord geworden, het recht rede, en nog iets wat haar niet meer te binnen wilde schieten. Toch bleef het jammer dat zoveel goeds kennelijk met zo weinig decorum gepaard diende te gaan.

Terwijl ze daar aan de balustrade stond te mijmeren werd ze nogal bruut gestoord door de voorheen eerwaarde Chabot, die met zijn twee hoeren kwam aanzetten en, toen hij haar van achteren zag, de onbeschaamdheid had om ‘Hé, die heupen ken ik!’ te roepen. Er werd gegiecheld en gegniffeld, zelfs hardop gelachen. Etta kromp ineen, had iets puntigs willen zeggen, maar was te overdonderd om scherp te kunnen zijn. De barbaar. Nu geloofde iedereen dat zij elkaar… dat zij met hem… Ze voelde haar rug hard worden als een schild, bleef krampachtig in de diepte staren. Verward zocht ze naar een houding, een parade, voor het geval hij naar haar toe zou komen. Gelukkig werd hij afgeleid door de bode die erop stond hem en zijn gezelschap naar hun plaatsen te geleiden.

Ze kon het niet nalaten even over haar schouder te kijken. Met tevreden venijn stelde ze vast dat die twee wijven er werkelijk affreus uitzagen, hun wangen walgelijk dik ingesmeerd met een hoerenrood waar geen schaamte tegenop kon. Zou hij ze in de Rue St-Denis hebben opgepikt of van tussen de pilaren van het Palais-Royal? Meteen wist ze ook wat ze op ‘die heupen die ken ik’ had moeten antwoorden: ‘Ja, in je dromen zeker, vadertje Onan in de orde van de H. Diogenes, wanneer je niet voor de liefde hoeft te betalen.’ Het moment was voorbij, en bovendien, Chabot bleef een nuttig contact, ze dacht het beter hem niet al te zeer te embarrasseren.

En toen hij de elementaire beleefdheid opbracht om naar haar toe te komen en haar met égards te begroeten, liet ze zijn botheid voor wat die waard was. Híj kwam naar háár toe, dus het mocht duidelijk zijn hoe de verhoudingen lagen. Wel hield ze het kort, liet hem afgemeten weten dat ze hem mogelijk later op de dag zou treffen, in het gezelschap van Basire.

Het was tegenwoordig lastig de mensen op hun juiste belang te schatten, dus kon je beter het zekere voor het onzekere nemen. Voor je het wist, had je iemand laten vallen die even later werd benoemd op een glorieuze positie. Chabot had in de Assemblée weliswaar weinig te betekenen, maar hij beschikte over uitstekende connecties met figuren in de Commune de Paris, waarvan gezegd werd dat die steeds machtiger en eigengereider begon te worden.

Ondertussen waren de beraadslagingen in de zaal beneden voor geopend verklaard, al was het publiek op de tribunes zo rumoerig dat er nauwelijks een woord viel te verstaan. Het leek alsof de hamerslag van de voorzitter voor iederéén het teken was om het woord te nemen – en een Chinees of een wilde die per ongeluk in deze samenloop verzeild raakte, zou wellicht vrezen dat de Democratie van de Staat een schip maakte waarop alle matrozen kapitein geworden waren, een verschijnsel dat in hun contreien gewoonlijk muiterij werd genoemd. Ook de twee hoeren van Chabot, opzij van haar, begonnen in hun enthousiasme allerlei obsceniteiten en andere zogenaamde geestigheden in het rond te schreeuwen. Ze stonden op, net als bijna iedereen in de loge, en dromden samen bij de balustrade, zodat Etta, die bleef zitten op haar slechte plaats, helemaal geen zicht meer had.

Vergeefs maande het presidium om stilte, dreigde de tribunes te ontruimen. Omdat niemand de orderoep verstond, niemand er althans gehoor aan gaf, legde de voorzitter, een gewezen markies de Caragnac, zich bij het onvermijdelijke neer. Hij zonk verslagen achterover in zijn zetel, waarna de griffer op hopeloze wijze doch procedureel correct de rol voorlas. Op de agenda stond voor de zoveelste keer de oorlogsdreiging van de antirevolutionaire mogendheden Pruisen en Oostenrijk, opgehitst door de émigrés in Koblenz, alsmede het vermeende ‘Oostenrijkse complot’ dat binnenslands rondom de gehate en gevreesde koningin Marie-Antoinette gesmeed zou worden, een Habsburgse zoals iedereen wist. Het ‘overspel’ van koningin en Koblenz hield het volk kennelijk dusdanig bezig dat het niet kon wachten op het standpunt van zijn afgevaardigden. En terwijl het volk, of tenminste dat deel dat een kaartje had kunnen bemachtigen, aan het raaskallen sloeg, gaf de voorzitter een onbeduidende spreker het woord.

Zo ging het elke keer: er werden een paar naamloze députés opgeofferd om door het eerste kabaal heen te komen. Het wachten was dan op de verveling, die altijd machtiger bleek dan de euforie. Het lawaai bereikte zijn hoogtepunt, nam af en verwaaierde tenslotte in een tam gedruis. En pas dan, terwijl de eerste, onverstaanbare sprekers trillend van de zenuwen zaten bij te komen van hun zinloze onderneming, traden de kopstukken naar voren.

Etta hoopte dat iedereen eindelijk weer eens op zijn plaats ging zitten. Maar niemand wilde iets missen nu het echt begon. Er zat voor haar dus niets anders op dan om ook maar te gaan staan.

De eerste grand orateur die het publiek aan zijn voeten moest zien te krijgen was de advocaat Vergniaud, vooraanstaand lid van de jakobijnenclub en geestverwant van de kleine, machtige Brissot. Een oorlogshitser dus, zoals alle brissotins. De kwestie van de buitenlandse politiek hield Etta danig bezig, haar persoonlijke belangen waren er zelfs mee in het geding. Het vreemde was dat de debatten haar niet werkelijk boeiden. De grote woorden explodeerden als feestmunitie tijdens een illuminatie, ze klonken indrukwekkend doch bleven zonder betekenis. En na een tijdje geloofde ze het wel, was de verrassing eraf.

Ondanks het ontzagwekkende vertoon dat de Assemblée was, behield ze de indruk dat de ware politiek elders werd bedreven, achter gesloten deuren. In schemerige kabinetten en rokerige herensalons. En achterdochtig bedacht ze dat wat hier vertoond werd, slechts theater was, retorisch vertoon om het publiek in grandioze misleiding te behagen. Zoals Brissot en Condorcet zich naar elkaar toe bogen, terwijl ze hun partijgenoot maar lieten oreren zonder nog naar hem te luisteren. Dát zou Etta willen horen, wat die twee kopstukken onderling bespraken. Ze durfde te wedden dat dáár iets van betekenis werd gezegd.

Als zij zich in de Assemblée in de loge voor genodigden bevond, was dat niet om te zien wat iedereen wilde zien en kon zien. Ze was hier veeleer als het Groningse kind van vroeger, dat God zocht in de kerk en intuïtief begreep dat het indrukwekkende spreekgestoelte slechts bijzaak was, dat de waarlijke aanwezigheid zich vast niet zo gemakkelijk kenbaar maakte. Dat was het. Ze voelde dat de macht zich hier ergens schuilhield, zonder dat haar duidelijk werd waar precies.

HOOFDSTUK 4

Tactiele overwegingen

Ze had een belangrijke afspraak, maar Basire had haar gevraagd of ze tijdens de schorsing van de vergadering even wilde langskomen bij Corazza onder de arcaden van het Palais-Royal, waar hij en zijn gedeputeerde vrienden hun vaste tafel hadden. Tegen die jongen kon ze nooit nee zeggen, ook als ze geen tijd had. Zoals nu. Ze twijfelde. Bij de Pruisische ambassade wilde ze per se niet te laat komen, dat kon je bij die lui niet maken. Aan de andere kant, ze hád nog tijd over. Als ze niet te lang bleef plakken, kon ze nog net op tijd in de Rue St-Honoré arriveren.

Dus stond ze even later op het binnenplein van het Palais-Royal te wachten op Basire en zijn coterie, want die waren natuurlijk weer eens níét op tijd. Ze had ’t kunnen weten, verdorie. Altijd hetzelfde gedonder.

Het was tegen drieën, uit alle restaurantdeuren hoorde ze het bedrijvige kabaal van pannen, borden, lepels en messen die in staat van paraatheid werden gebracht. Hier en daar draalde een ober op de drempel, een schoon wit servet losjes op de schouder. Je zag dat ze zich verveelden, ernaar verlangden te draven met schalen en schotels, te roepen en te redderen te midden van geroezemoes.

Etta liep aan Corazza voorbij, wilde niet in haar eentje naar binnen gaan. Een jonge, op een oppervlakkige manier knappe kelner die tegen de deurpost leunde, rechtte zijn rug, zocht naar zijn glimlach zoals men achteloos iets in zijn zakken zoekt. Etta keek van hem weg. Een paar deuren verderop werd hard en lelijk geschaterd, wat ze zich persoonlijk aantrok.

Ze voelde zich verloren. Een fraaie dame in haar eentje voor een openbare deur, dat stond niet hoog genoteerd. Alsof ze onuitgenodigd ergens zocht bij te horen, achter een onwillige minnaar aanzat. Zulke dingen dachten mannen. En zeker hier, in het Palais-Royal, dat door de hertog van Orléans verhuurde feestpaleis voor het volk. Je kon onder de galerijen niet eens meer rustig de etalages van de modemagazijnen bekijken. Als je niet oppaste, werd je zomaar door vieze kerels aangesproken. Niet dat ze het zelf had meegemaakt, mijn god, gelukkig niet, maar ze had het verscheidene malen horen vertellen. Zelfs overdag gebeurde het.

Plotseling kwam het in haar op dat Basire haar liet zitten, haar vergeten was en met zijn cenakel ergens anders was neergestreken. Ze zag het voor zich, de dinerende vrienden die háár geen moment misten. Vol van het vergaderen overtroefden ze elkaar met woorden die ze tijdens de zitting niet hadden kunnen zeggen. De wijn ging in volle kannen rond, werd geschonken in gulzige stralen – en iedereen genoot van zichzelf.

Het was een langzamerhand vertrouwde kwelling die ze zichzelf oplegde, alsof ze de afwijzing zócht. Want als ze aan Basire dacht, dacht ze het liefst aan hem zonder zichzelf erbij. Het was alsof hij door haar aanwezigheid kopschuw werd, zich bij haar inhield en niet kon zijn wie hij werkelijk was. Daarom, dacht ze, hield ze het meest van Basire wanneer hij in gezelschap van anderen verkeerde en niet merkte dat zij hem bekeek. En toch, hoewel ze wist dat ze hem met haar aanwezigheid als het ware bedierf, verlangde ze ernaar bij hem te zijn.

Tegelijk haatte ze die passiviteit. Die machteloosheid. En haatte ze Basire omdat hij sterker was dan zij. Haar hele leven gestreefd naar het betere, haar gedachten verdiept, haar manieren verfijnd – maar nog even weerloos als het er werkelijk op aankwam. Ze vond het vernederend dat ze nu op Basire stond te wachten, dat ze van hem afhankelijk was. Terwijl ze vrij wilde zijn. Iedereen was vrij, zelfs de stomste hufters vierden hun vrijheid. Maar zij… ze had als vrouw niet eens burgerrechten.

Omdat ze er in haar hart van overtuigd was dat ze ergens anders heen waren gegaan, schrok ze ervan Basire met Couthon buiten voor de deur van Corazza te zien staan, of liever Basire, want de kreupele Couthon zát natuurlijk, in zijn befaamde fauteuil-op-wieltjes, en was waarschijnlijk door een stuiversknecht knarsend en piepend helemaal hierheen geduwd. Wat zag Basire er weer aantrekkelijk uit, met zijn lange, wilde haren, zijn kraag los, schoot het door haar heen. Alles stormde, alles woelde aan die jongen. Maar dat hoefde hij niet te weten.

Basire liep niet op haar af, nam niet eens de moeite. Hij groette haar vanaf zijn plaats met een bespottelijke révérence die hij kennelijk van de komedie had overgenomen. Figaro als Almaviva verkleed. Ook Couthon wuifde naar haar – met net zo’n bespottelijk gebaar. Dacht zeker dat die rijdende voddenbaal waarin hij zat een koninklijke equipage was.

‘We staan hier op Chabot en Merlin te wachten,’ riep Basire haar toe.

Dus niet op mij, sneed het door haar heen. Hij had waarschijnlijk niet eens door hoe onbeschoft hij was. Te zeer gewend aan haar toewijding, en gewenning maakte bot.

‘Laten we alvast naar binnen gaan,’ zei Basire. In plaats van haar te begeleiden begon hij Couthon naar de deur te duwen. De kelners namen het gelukkig van hem over, voelden zich ongetwijfeld vereerd een afgevaardigde hun etablissement binnen te mogen rijden. Pas toen, toen gedienstige handen het probleem Couthon hadden overgenomen, wendde Basire zich, met al zijn thans overtollige charme, tot haar. Dat wil zeggen, hij keek haar zo weerloos aan, zo onschuldig dat ze hem zijn onhandigheid wel vergeven móést, er zelfs enigszins ontroerd door raakte.

‘Nou, geef me ’ns een arm!’

Dankbaar vlijde ze zich tegen hem aan, waarbij ze opzettelijk even haar heup satijnzacht langs de zijne schoof, kokette truc om de mannelijke zenuwen te elektrificeren teneinde ze in de gewenste banen te leiden.

Zelf werd ze er in ieder geval een beetje rozig van, van zijn lichaamswarmte, en ze hoopte dat hij haar straks onder tafel zou zoeken, terwijl hij deed of hij bleef luisteren naar de oraties van zijn disgenoten. Heerlijk, als hij zich niet in kon houden en toch niet verder durfde te gaan, aangezien de omstandigheden… maar wanneer de omstandigheden… hm enfin. Dat stiekeme maakte haar zo welig, zo boterzacht dat ze het liefst… En ze draaide zich alvast zo, dat zijn elleboog de welving van haar borst, net boven de baleinen van haar keurs, wel even aan móést raken.

Helaas, haar tactiele overwegingen werden in één klap weggevaagd door de luidruchtige entree van de geachte afgevaardigde Chabot, die met zijn hele hoerenkaravaan vlak achter hen kwam binnen denderen. En voordat ze er erg in had, had Basire zich al uit hun zoete verbond losgemaakt om zich enthousiast op de nieuwkomers te storten. Er werd hard gelachen, gebruld, op schouders geslagen, zoals onopgevoede mannen dat doen.

Toch, moest ze toegeven, had hun grofheid iets benijdenswaardigs. Iets soldatesks, dacht ze. Ja, eerder dan orateurs waren ze een soort soldaten. Deze afgevaardigden bedreven geen politiek, ze voerden oorlog. Voor kerels zoals Basire en Chabot, die de grote wereld niet kenden, was het leven iets wat je moest breken. Het werd hun niet aangedragen op een zilveren dienblad, het moest bevochten worden. Op… ja, op wat eigenlijk? ‘De vuiligheid!’ had Basire een keer geroepen. ‘De modder, de stront! Het bloed desnoods! Dát is de realiteit!’ Afschuwelijk. Maar zo waren ze wel. Hun buitenkant was hard, want ze moesten kennelijk steeds ergens doorhéén. Ook onder elkaar waren ze zo, alsof ze elkaars weerbarstigheid moesten kraken om door hun pantsers heen nog iets te kunnen voelen. Echt kerels van deze tijd, vond ze, deze brute kameraden – al vond ze het, d’ailleurs, wel een beetje overdreven hoe vrijpostig Basire die twee opgedirkte wijven van Chabot stond te begroeten. Tegen haar zo schuchter, en ineens zo… zo handtastelijk!

Rondom háár bleef er ondertussen een luwte. Alsof ze haar spaarden voor hun ruwheid, maar ook: alsof zij er niet helemaal bij hoorde.

Gelukkig, ze gingen aan tafel. Er werd aan stoelen getrokken, er werd met de verlamde Couthon gemanoeuvreerd. Nu goed opletten, straks was haar plaats naast Basire ingepikt. Niet te snel gaan zitten, ook niet te laat. En vooral: zich niet laten wegdrukken in het ontstane gedrang. Mijn god, sinds de manieren waren afgeschaft viel er voor haar nog een boel te leren.

Ze probeerde een zekere geamuseerdheid op te houden bij dit alles, hoopte tegen beter weten in dat Basire haar een stoel zou aanbieden. Toen dit niet gebeurde, vlijde ze zich voor de zekerheid tegen hem aan om te verhinderen dat zich iemand tussen hen in kon wringen. En zo kwamen ze, half vallend, op twee stoelen naast elkaar terecht, precies zoals ze het had gewild.