De verering van Quirina T.

Van L.H. Wiener verschenen eerder

Nestor (2002)
Bekroond met de F. Bordewijkprijs 2003
De verhalen I (2003)
De verhalen II (2004)

L.H. Wiener

De verering van
Quirina T.

2007
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor De verering van Quirina T. een
werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren.

Eerste druk februari 2006

Tweede druk april 2006

Derde druk maart 2007

Vierde druk april 2007

© 2006 L.H. Wiener

Omslagontwerp Suzan Beijer

Omslagfoto Andrew Geiger/Glasshouse Images

Auteursfoto Eduard Wiener

Typografie Arjen Oosterbaan

ISBN 9789025429867

D/2006/0108/910

NUR 301

www.uitgeverijcontact.nl

Ik ben geboren als de plaatsvervanger van een vermorzelde vader, als de verloren zoon van een voor eeuwig voortvluchtige man. Ik ben geboren als de vader van mijn kinderen, achtenveertig jaar na dato. Ik ben geboren in een eeuwig verleden, veroordeeld tot mijn vaders angst, die ik alleen zal moeten trotseren. Ik ben geboren als schrijver, de geboren schrijver van een eenzaam oeuvre, dat ik tegen de klippen op heb uitgehouwen uit de rotswand van mijn twijfels. Ik ben geboren uit de wanhoop van mijn vader en alleen door mijn kinderen kan ik leren mijn noodlot te omarmen.

Ik ben geboren uit niets en tot niets zal ik wederkeren.

Mijn naam is Victor van Gigch en ik besta slechts op papier.

*

Ik ben geboren in Amsterdam op een kille februari-ochtend in het jaar 1945. Ich bin ein Amsterdammer. In die maand februari van het jaar 1945 maakten de meeste Duitse soldaten zich gereed om hun uniform voor hun zwembroek te verwisselen en Amsterdam voor Zandvoort. En ook mijn vader, die aan de oorlog een broertje dood had, koos Zandvoort nadien als een veilige kust. Ik was toen drie.

Aan woonruimte geen gebrek, want van de 125 joodse gezinnen die zich voor de oorlog in Zandvoort veilig waanden was er na de oorlog nog een tiental over. Och, Zandvoort, waar heeft gij die mensen toch gelaten? Die mensen, die door uw burgemeester Van Alphen in zijn herdenkingstoespraak van 4 mei 1946 ‘een sieraad van Zandvoorts handel’ genoemd werden en ‘goede ingezetenen’. Och, Zandvoort, nog opmerkelijker is de raadselachtige verdwijning van al uw NSB’ers – geen dorp in Nederland dat u in aanhang overtrof – van wie er na de oorlog werkelijk niet één meer te vinden was.

Mijn ouders, mijn broer en ik namen in 1948 onze intrek in een verlaten visserswoning, met uitzicht over zee, een eenvoudig rechthoekig huisje, zoals kinderen het tekenen, met vier muren en een puntdak, twee kamers beneden en twee kamers boven. Aan één kant was de straat, aan de andere kant begon de duinreep, die hekloos afliep naar het strand. Pal naast ons huis was een stal voor het paard van de schillenboer. Geen lucht zo verslavend als de geur van een paardenstal. Schillenboer en groenteboer, Ukkie Visser en meneer Dalman, zij kwamen langs de huizen met paard-en-wagen. Auto’s zag je wel, maar ze waren schaars en stonden nauwelijks in de weg. De straat was het stadion en ieder tuinhek was een goal. De eerste televisiebeelden toonden de kroning van de koningin van Engeland. Wassen ging met water, maar douches bestonden alleen op vrijdagavond, in een gemeentelijk gebouw aan het Badhuisplein, waar een wit gesteven mevrouw op witte klompen de stomende cabines na iedere wasbeurt met een brandweerslang schoonspoot.

Het Zandvoort uit mijn jeugd was een vissersdorp zonder vissers, was een dorp met een zwijgend verleden en het enige dat nog van Zandvoorts vissersverleden getuigde, waren de drie vervlochten haringen in het dorpswapen, nu nog te zien als spuitmond van de fontein bij het raadhuis.

Maar gevist werd er nog steeds, tot in de jaren zestig aan toe, op garnalen met een treknet, dat men achteruitlopend door de zee haalde, en op platvis met de beug, een lijn van een meter of zeventig, aan het eind verzwaard met een werpgewicht en daarachter enkele zijlijnen met haken. Als aas gebruikte men de weekdiertjes uit de schelpen op het strand, waarbij men de krijsende meeuwen moest zien voor te zijn, want dit voedsel was voor hen een ware lekkernij. Een emmer vol schol, bot en schar was niets bijzonders.

De hele winter stookten wij sissend wrakhout in de open haard. Geen geluid zo verslavend als het sissen van wrakhout in de open haard. Ik was onbezorgd en voedde mijzelf op, want een goede opvoeding leek mij onontbeerlijk en mijn ouders hadden wel iets anders aan hun hoofd.

Als jongen heb ik mij nooit gerealiseerd hoe ik van Zandvoort hield, het was gewoon mijn dorp, het dorp waar ik woonde en waar ik naar school ging, de Hannie Schaftschool, de vroegere school D, zoals nog in de muur gemetseld stond. Wie Hannie Schaft was geweest werd ons wel uitgelegd, door meester Siderius of door juffrouw Bolman, maar het woord ‘verzetsheldin’ betekende niets voor ons, en we vergaten het direct.

Het Zandvoort van mijn jeugd was een dorp in opbouw. Het geratel van drilboren in die eerste jaren is in mijn herinnering het overheersende geluid, dat zelfs de dorpsomroeper, Klaas de Zeebeer, met zijn ivoren knots, zijn koperen klankbord – in het oud-Zandvoorts klink geheten –, zijn tandeloze mond en zijn door armkracht aangedreven vervoermiddel overstemde en nog zie ik brokken oorlogsbeton, zo groot als koffers, door de lucht vliegen en neerdreunen in het zand, aan de zuidkant van het dorp waar op de plaats der opgeblazen bunkers, de eerste villa’s verrezen. Ze staan er nog, in al hun lusteloze luister, die huizen aan de boulevard, waar altijd weer iemand anders woont.

De in 1943 door de Duitsers neergehaalde watertoren werd elders herbouwd, op ongeveer het hoogste punt van het dorp, een strak achtkantig bouwwerk, dat in zijn volle glorie zestig meter boven de zeespiegel uitstak en met zijn mannelijke symboliek de moderne vitaliteit van Zandvoort zou gaan verbeelden. Het vissershuisje moest wijken voor een nieuwe straat met twee rijen huizen tot aan de boulevard en wij betrokken een ander oud vissershuis, aan de Duinweg nummer 29, vervallen, maar statig, en met een klein bos als tuin. Daar groeide ik op als niemand anders.

Mijn herinnering aan Zandvoort gaat terug tot het jaar 1948, toen de bonte kraai er nog kwam en ik me er als jongen thuis voelde, tussen de beugvissers op het strand en de uilen in de duinen, toen de tijd stil leek te staan, maar harder liep dan ik kon bijhouden; en mijn herinnering aan Zandvoort is opgehouden toen de bonte kraai er niet meer kwam en ik er als volwassene vervreemd was geraakt, tussen de patat etende meeuwen, de dode schelpen op het strand en de enge stille mannen in de zuidelijke duinen, en ik dit eens zo gelukkige, maar gaandeweg verloren dorp voor altijd verliet.

*

Toen ik nog dacht dat schrijvers vrij waren in de keuze van hun onderwerp schreef ik nooit over mijn vader. Nu ik weet dat het niet zo is, doemt de naam van mijn vader steeds vaker op in mijn werk.

Of is het anders, zoals met alles, en is iedere schrijver weliswaar vrij in het kiezen van zijn materiaal, maar zijn het juist de onderwerpen waar het om gaat, de onderwerpen die de rechtvaardiging van zijn schrijverschap uitmaken, die hij mijdt, bewust of onbewust?

*

Min of meer bij toeval kreeg ik onlangs een vlekkerige en bruingeel uitgeslagen telefoongids in handen, uitgaaf 1951, voor Bennebroek, Haarlem, Santpoort, Spaarndam en Zandvoort. ‘Lijst van aangeslotenen’ stond er boven iedere gemeente.

Vooral de aansluitingsnummers voor het dorp Zandvoort brachten mij in een weemoedige stemming, want veel namen kwamen mij nog zo bekend voor, maar het waren inmiddels namen geworden van Zandvoorters die voor het overgrote deel de telefoon niet meer zouden kunnen opnemen, en terwijl ik met de pink van mijn linkerhand en de wijsvinger van mijn rechter langzaam door de kolommen gleed, trok een trage stoet van zwijgende gestalten aan mij voorbij, gestalten met levende maar gelooide hoofden, in zonnige maar gesloopte huizen, op uitbundige maar verlaten plaatsen, als losse stukken uit de legpuzzel van mijn jeugd, alfabeties gerangschikt nu en daarmee schijnbaar geordend, maar in feite nog veel chaotieser dan de volgorde waarin ze zich ooit aan mij hadden geopenbaard.

Ik realiseerde me dat wat ik in mijn handen hield een soort gerubriceerd dodenboek was, de namen zwart omkaderd in drie kolommen per pagina, de kleur van het papier een verweerde tint lijk-oker. Een mummiegeur steeg op naar mijn neus en ik onderging een min of meer zelfgezochte bedwelming, want wat of wie had mij ervan kunnen weerhouden dit boek weer dicht te slaan en voor altijd op te bergen? Maar wegleggen kwam niet bij mij op, integendeel, ik wentelde het boek om en om in mijn handen, onderzocht het van alle kanten, rook aan het papier en dacht de quasi-poëtiese woorden: ‘Wij ruiken hier aan de oksel van de tijd: muf, bedompt, verlept, verdroogd – de oksel van de tijd – geen transpiratie, maar expiratie.’

Niet alle aangeslotenen zouden inmiddels van het leven zijn afgesneden, maar de meeste zeker en van de overige had ik niet veel meer te vrezen.

Om de geur van het verleden zo volledig mogelijk in mij te kunnen opnemen, waaierde ik de pagina’s van het opvallend dunne boek onder mijn duim door, sloot mijn ogen en inhaleerde diep. Bij Bennebroek openden zich de gele lissen van de Leidsevaart, in Haarlem ontwaarde ik in de bocht van het Houtplein naar de Tempeliersstraat de knarsende Boedapester tram, Santpoort en Spaarndam passeerden in een blinde vlek, maar toen doemde Zandvoort op in al zijn vergetelheid. Heel Zandvoort, samengebald in slechts acht pagina’s van dode namen, anonieme nummers, ijdele ambten en verloren adressen.

Ik bestudeerde het boek nu nog nader en zag dat op het omslag het silhouet stond afgebeeld van een telefoon, een oertelefoon, een telefoon zoals hij bedoeld was en altijd had moeten blijven: vierkant en zwaar, vervaardigd van zwart bakeliet, met een robuuste hoorn op een robuuste haak en met een draaischijf gelijk een stuurwiel.

Telefoongids, las ik, juli 1951, met daaronder een lijst van bijzondere nummers voor speciale diensten, zoals storingen bij de radio-distributiedienst (K 05), de boodschappendienst (K 08) en het opgeven van telegrammen naar Amerika (K 019). Onder de kop ‘wenken’ las ik de waarschuwing: DENK AAN DE “K”, met als extra toevoeging ‘Vergeet nimmer de “K” bij het kiezen van een netnummer’ alsmede de raadgeving: ‘Kies een nummer niet voordat u een zoemertoon hoort.’ En voor alle duidelijkheid: ‘De K is de nul op de schijf.’

Zo zag een telefoongids in de jaren vijftig er dus uit, geredigeerd door een paternalistiese overheid, die zich op de achterzijde van het omslag nog regulerender presenteerde met de vermaning: ‘Wordt gij opgeroepen antwoordt dan onmiddellijk en noemt uw naam of telefoonnummer.’ Men zou er haast van in de houding springen.

Weemoed maakte enige momenten plaats voor angstig ontzag, een bekend gevoel uit mijn vroege jeugd, dat nog versterkt werd toen mijn blik, min of meer toevallig, viel op de vermelding Sterrenburg, G.J., Brederodestraat 93, telefoonnummer 2054: meester Sterrenburg, die mij drie jaar later, in het jaar 1954 – ik was toen negen – zou betrappen op het bezit van een zelfvervaardigde, maar niettemin goedgelijkende tekening van het lenige lichaam van de Amerikaanse filmster Esther Williams, zonder badpak, en daarvan zo in toorn ontstak, dat hij het papier waarop zij stond afgebeeld bruusk confisqueerde, met veel misbaar tweemaal dubbelvouwde en in een bruine dienstenvelop schoof, die hij vervolgens adresseerde: ‘Aan de Burgemeester van Zandvoort.’ Arme meester Sterrenburg, requiescat in pace.

Het nummer 2000 was het laagste nummer en was bestemd voor de brandweer, het hoogste nummer was 2999, waarmee men tweeënvijftig jaar geleden de heer J. Haan had kunnen opbellen, Oud-Dir. P. en T., wat dat ook moge zijn. Hoe aandoenlijk om publiekelijk een functie te vermelden die men niet meer uitoefent, zoals ook de heer A. Schaafsma deed, Gepens. gezag, telefoonnummer 2155, vermoedelijk lag er in de tuin voor zijn huis een groot en verroest anker in het gras. Maar het verst in het vermelden van niet meer ter zake doend functioneren gingen de nabestaanden van de heer Wijnne, apotheker, Haltestr. 8, telefoonnummer 2389, die ‘op de terugreis uit Amsterdam, waar hij “Rode Kruismiddelen” had gehaald, na een beschieting der tram in een ziekenhuis te Haarlem overleed’, getuige een passage uit de herdenkingstoespraak die burgemeester Van Alphen op 4 mei 1946 had gehouden.

Toen was daar plotseling de heer Iwanowitch weer, wiens naam mij min of meer toevallig in het oog sprong. Iwanowitch, zonder initiaal, Oranjestr. 12, Fabrique de confitures. En ik zag de snoepjes weer voor me, die de heer Iwanowitch maakte in een kleine loods achter garage Rinko en verkocht in zijn winkel in de Kerkstraat. Garage Rinko was het bedrijf van de heer Jongsma, die absoluut nooit lid van de NSB was geweest. Die snoepjes van meneer Iwanowitch waren vervaardigd van gekleurde ringen hard suiker, de buitenste ring doorzichtig, de kern wit, keiharde snoepjes, die je niet kon doorbijten zonder het risico je kies te splijten, zuurzoet, hemels lekker. Zuurtjes heetten ze. Ze bestaan niet meer. Net zomin als meneer Iwanowitch.

Ik bladerde door naar bladzijde 234, de op één na laatste pagina van deze Telefoongids Zandvoort, juli 1951 en volvoerde nu mijn laatste exercitie, die ik zo lang mogelijk had uitgesteld. Ik zocht de naam van mijn vader, die ik wel meteen vond, maar die niet naar hem verwees, zoals ik al had vermoed. Daar stond het, zwart op geel: Van Gigch-Klugt, Mevr. P.C., Marnixstraat 2, telefoonnummer 2921.

Volgens deze gids bestond mijn vader niet en dat moet een hele geruststelling voor hem zijn geweest; in ieder geval hoefde hij nu niet onmiddellijk zijn naam of telefoonnummer te noemen indien hij werd opgeroepen.

Ooit liep ik met mijn vader in de Kerkstraat te Zandvoort. Het was in 1953, ik was acht. Wij gingen zwijgend voort, zoals ook ons leven zich voltrok. De Kerkstraat leidde van het Dorpsplein omhoog naar het strand en was toen de mooiste straat van heel Europa, al zou ik dat pas later beseffen. Aan beide zijden van de straat groeiden oude bomen die zo hoog reikten dat hun kruinen zich in de hemel verstrengelden en de straat verhieven tot een laan. Een dergelijke straat bestaat bij mijn weten nu alleen nog op Vlieland en heet daar de Dorpsstraat, al staan de bomen er te wijd uiteen om zich in de hemel te kunnen verenigen.

Op een nieuwe winkelruit las ik een Engelse tekst die ik niet begreep, al kon ik in die taal al behoorlijk tot honderd tellen, en ik dacht dat zich hier een goede gelegenheid aandiende mijn vader eens iets te vragen, waarop hij mij zou kunnen antwoorden. Ik vroeg hem daarom wat ‘wan hoer kliening zeurvis’ betekende. Ik wist dat ik onzin praatte en begon hevig te blozen, waardoor ik me zijn antwoord niet meer kan herinneren en dat is jammer, want elk antwoord was er een.

Later, toen ik ouder was geworden en ervan overtuigd was op alle vragen het antwoord te weten, heeft hij me er nimmer een gesteld, al aaide hij me wel vaak over mijn hoofd, ook als daartoe eigenlijk geen aanleiding bestond. En ik vroeg mij af of in het niet stellen van de vraag misschien soms het antwoord al besloten lag. Maar daarna zocht ik tevergeefs naar de wijsheid van deze filosofie.

Toen ging mijn vader dood en werd ik schrijver.

Vader en zoon: zolang zij beiden tegelijk bestaan, zijn zij hulpeloos naar elkaar op zoek, pas als een van beiden dood is vinden ze elkaar, voor altijd. Zo is iedere vader een machteloze god en iedere zoon zijn machteloze opvolger. Tussen moeder en zoon bestaat dit mechanisme niet, aangezien de liefde van een moeder van nature gelouterd is en vrij.

*

Eens, heel lang geleden nu, nog vóór het jaar 1951, op 11 mei 1940 omprecies te zijn, werden in een huis te Amsterdam drie personen aangetroffen, tegen elkaar aan liggend op bed, koud en blauw en gestold in de dood: een vader, een moeder en een zoon.

Eerder had zich in diezelfde woning nog iemand opgehouden, een jonge man van zesentwintig. Hij was tamelijk radeloos, want hij kon de juiste beslissing maar niet nemen. Hij wilde wel solidair zijn met zijn ouders en zijn broer en hun doodsangst voor de toekomst, maar hij wilde ook mijn vader worden en de vader van mijn broer.

Zoiets heet een dilemma.

En elders in de stad wachtte Nellie.

Pieternella Cornelia Klugt was mijn moeder, al wist zij dat nog niet.

Naar haar ging mijn vader toe en in haar dook hij onder.

Eerst voor vijf jaar, daarna voor de rest van zijn bestaan.

*

Ik heb een boek geschreven, Lou, waarin jij voorkomt; Nestor heet dat boek. Sommigen noemen het een roman, maar dat is het niet. Het is gewoon een boek, over een uil die Nestor heet. Weet je nog die uil die ik op de Duinweg had? Die is het. Het was in 1958 of 1959. Die uil is nu vijfenveertig. Uilen worden heel oud, als ze blijven leven. Net als mensen. Jij bent in dat boek mijn vader, maar je heet niet Lou van Gigch, maar Louis Berger. Ik heet Ezra Berger en Eduard heet Saul. Mamma heet gewoon Nellie. Het is minder ingewikkeld dan het klinkt. Jammer dat je het niet kunt lezen, waar je nu bent, althans dat geloof ik niet. Al droom ik soms van wel.

Ezra Berger was mijn laatste stand-in, een halfjoods vogelmannetje, die zijn zelf gevonden uil inzette als troef om het mooiste meisje van de school te imponeren. Een heilloze onderneming, natuurlijk, die tot mislukken gedoemd was, zoals alle heilloze ondernemingen.

Als schrijver kom ikzelf ook in dat boek voor, gewoon onder mijn eigen naam, Victor van Gigch. Jij bent in Nestor echt helemaal jezelf en daarom spreek je geen woord, nu ja, drie zinnen, geloof ik. Je bent er niet en je bent er wel, zoals het ook was toen je nog leefde en nog niet dood was en mijn vader probeerde te zijn, waarin je heel goed was, echt waar.

Als schrijver moet men trachten de waarheid te tonen die achter de zichtbare maar leugenachtige werkelijkheid schuilgaat, een waarheid die dieper steekt en zuiverder is dan de objectief waarneembare uiterlijkheden, die met het blote oog te zien zijn en die zich laten filmen en fotograferen. Ware literatuur geeft een uitbeelding van de werkelijkheid, hetgeen iets anders is dan een afbeelding ervan.

Maar met Louis Berger kan ik zo niet verder. Ik bedoel, als ik eindelijk met schrijven stoppen kan, omdat ik alles heb gezegd wat ik zeggen moest, dan wil ik wel de onderbelichte film waarop jij je in duisternis altijd hebt gehuld en verscholen, ontwikkeld hebben, desnoods in de donkere kamer van mijn eigen verbeelding, geremasterd, in het laboratorium van mijn brein en voor altijd gefixeerd in de woorden waartoe mijn schrijverschap reikt.

Wat ik als zoon van je geleerd heb, is hoe het niet moet en dat is niet gering, ik geef het toe, maar de voorbeelden die je daartoe bedacht hebt laten wel hun onuitwisbare sporen na. Sporen, om niet te zeggen littekens.

Nu mij niets anders meer rest, zal ik ons contact postuum alsnog gaan maken. Je zult mij niet ontkomen, vader, al heb ik je in de bijna veertig jaar van mijn onmachtige schrijverschap grotendeels gespaard. Het is genoeg nu.

Dit is mijn laatste boek, absoluut en definitief en daarna nooit meer oorlog. Dan laat ik alles achter me, verzonken in papier. Dan ben ik eindelijk geen schrijver meer, geen onmachtig fictiograaf. Dan breek ik mijn leeggeschreven pen als een uitgedoofde toverstaf, als een krassend schoolbordkrijtje, als het botgeslagen zwaard Excalibur. Schrijven is afmaken in de ruimste zin des woords: afmaken wat onvoltooid was, maar evenzeer ombrengen wat niet had moeten zijn. De schrijver als tuinman, in de gedaante van de dood. De planter en de wieder in de hof van de literatuur. De cipier wiens pen de sleutel vormt tot de kerkers van ons verleden.

Het boek als wraakmiddel op het menselijk tekort.

Laten wij terugkeren tot wie wij waren, in de vergeefsheid van onze verwachtingen, om daarna te worden wie we hadden willen zijn. Als vader en als zoon.

Ik vergeef je de oorlog.

Ik vergeef je jouw oorlog, want ik heb nu de mijne.

*

De eerste maal dat Victor een wilde uil had gezien, was in de zomer van het jaar 1956 geweest. Het was ver weg in de duinen, halverwege Zandvoort en de Langevelderslag. Die uil zat in een geïsoleerd berkenbosje midden in een duinvallei. Hij viel gemakkelijk te onderscheiden, zoals hij daar zat, tegen de stam van die witte boom. Een matige schuilplaats als je het goed bekeek, maar het was dan ook zo diep en ver weg in de duinen dat daar eigenlijk nooit mensen kwamen. Wandelaars hielden de paden, fietsers konden daar niet komen en kinderlokkers hadden er niets te zoeken. Maar uilen juist wel. Uilen en vossen. Uilen omdat ze van mensen moesten braken en vossen omdat die overal kwamen, zelfs in de kippenhokken van huizen aan de rand van de duinen. Twee gloeiendhete ogen lichtten oranje op en de uil maakte zich lang en smal. Het was een ransuil met donkere oorpluimen die recht omhoog staken. Het was alsof Victor in een wonder opging, alsof er meer gebeurde dan er was, alsof die uil daar niet zat om alleen maar wat te slapen, in de warmte van de dag, maar speciaal naar die plek was toegekomen om zich aan Victor te openbaren, in al zijn schoonheid, maar tevens om Victor te aanschouwen, in al zijn deerniswekkende menselijkheid, hem de twijfelachtige eer te verschaffen oog in oog te staan met de ongenaakbare schepping, de natuur in zijn zuiverste gedaante, waarvan de mens allang geen deel meer uitmaakte, waarvan hij zich voor altijd had afgerasterd met het bordje ‘verboden toegang’, al of niet met het voorvoegsel ‘streng’ of de toevoeging ‘voor onbevoegden’.

En Victor kon niet weten dat met het voortschrijden der jaren de menselijke vervreemding van de natuur zou overgaan in minachting en die minachting in oorlog, een oorlog die de mens wel moest verliezen, omdat hij in de aanslagen tegen de natuur slechts zichzelf aanviel. Zo zouden veertig jaar nadien laboratoriummuizen experimentele mensenoren op hun rug torsen, waarmee zij met dwars inkomende wind behoorlijk zouden verlijeren. En zo zou de veehouderij in een zwijnenstal veranderen, doorspekt met wrange wreedheid en doorregen met triest verdriet. Varkens kwamen in bomen te hangen en koeien deden op van angst ondergezeken beton grillige, maar ook wel weer grappige, ja haast koddige, dodendansjes, gelardeerd met kokette knievallen en flamencoachtige elementen. En een scheit zou een kruising van een schaap en een geit gaan uitbeelden, een geneties gemanipuleerd gedrocht van eigen fabrikaat en het zoveelste vertoon van menselijke hoogmoed. De mens als celschepper, als biologiese tovenaarsleerling, als diaboliese kloner in het opnieuw opgestarte laboratorium van de onuitroeibare dokter Mengele.

Gedenken wij in onze boeken de mens, die zich als een kwaadaardig virus voortplant in totale suprematie over alles wat leeft en eens geleefd heeft en nooit meer zal terugkomen.

*

Vandaag zó fris en uitgerust opgestaan dat het mij zwaar te moede werd. Geen enkel excuus meer voorhanden om niet te gaan ‘zitten’ en te trachten ‘iets van literaire waarde’ te maken. Buiten giert de wind en striemt de regen neer en wat kan een schrijver onder deze omstandigheden beter doen dan op zijn fiets stappen en zich naar het strand van Bloemendaal werken.

Op de heuvel rond de Brouwerskolk is de lucht van nat, rottend hout even vitaliserend als bedwelmend en tijdens de woeste beklimming voel ik dat de grens van mijn inspanningen niet bepaald wordt door de zuurstofverwerkingscapaciteit van mijn longen, maar door de pedaalenergie die mijn beenspieren nog kunnen leveren.

Fietsen en lesgeven, beide houden zij een schrijver af van het schrijven, de eerste bezigheid als vlucht, de tweede als noodzakelijke verplichting. Sta ik voor de klas, dan denk ik in een onmachtig verlangen aan mijn schrijfbureau, maar heb ik geen onderwijsverplichtingen, dan beklim ik mijn fiets om van het schrijven weg te rijden. Om met een snelheid van dertig kilometer per uur zogenaamd frisse gedachten op te doen.

*

Ooit te Zandvoort, het was in het jaar 1970, ik was toen vijfentwintig op de kalender maar zeventien in mijn hoofd en zou nooit meer ouder worden, ben ik eens begonnen aan een boek waarin mijn jeugd gestalte moest krijgen, mijn droomjeugd en mijn angstjeugd, mijn vluchtjeugd en mijn jaagjeugd, mijn strandjeugd en mijn duinjeugd, mijn vogeljeugd en mijn schooljeugd en ook nog alle andere onopgehelderde voldongenheden die mij in grillige opeenvolging zouden misvormen. Vonnissen die zich in stugge onverbiddelijkheid voltrokken, aanvankelijk in dat dorp van mijn jeugd, Zandvoort, en later in de ‘grote stad’, genaamd Haarlem, in de strafkazerne die Lorentz lyceum heette, maar al spoedig bleek het hier te gaan om zoveel verwarrende werkelijkheden dooreen, dat ik geen mogelijkheid zag dit zo woest aangeblazen project tot een afgerond en gestructureerd eind te brengen, en zo zonk dit allesomvattende boek weer terug in het duistere domein van mijn onderbewuste brein, waar het gedurende meer dan dertig jaar in losse beelden bleef rondwaren, bleef opdoemen en vervagen, als een onuitwisbaar bewijs van honend verlies.

Als ik dat boek nu niet schrijf, dan schrijf ik het nooit meer en is ook mijn schrijverschap een ontoereikend instrument gebleken om het wezen der dingen te benaderen, mijn met zoveel koppig verzet getarte lot verspilde tijd geweest en zal ik nimmer kunnen aanvaarden dat een man gedurende heel zijn aards bestaan kan zwijgen over datgene wat hem het meest beroert: zijn door een gemankeerde solidariteit aangewakkerde zelfhaat en het onvermijdelijke gevolg daarvan: een diepgevoeld besef van inferioriteit, resulterend in een laffe levenshouding, die iedere wil, iedere kracht en iedere trots ontbeert en zijn mensonterende invloed tot in de tweede generatie doet gevoelen.

The child is father to the man. De dichter Wordsworth wijst Sigmund Freud de weg. Mijn vader heeft mij in zijn verleden opgezogen, maar zich daar nooit aan mij bekendgemaakt. En door zijn eigen identiteit te ontkennen heeft hij de mijne geblokkeerd. Door mij nooit te zeggen wie hij was, kan ik niet weten wie ik ben. En daarom moet ik hem verzinnen, met terugwerkende kracht, de man die hij was, opdat ik eindelijk de man kan worden die ik ben.

*

Catharina van Nyenbeek was de moeder van Niels van Nyenbeek.

Eigenlijk was zij geen moeder, meer een heks, vooral ’s nachts, als Victor bij haar wilde zijn en ze een zwarte bloes droeg met parels als knoopjes, waarvan de meeste openstonden, als ze zich naar hem voorover boog en hij besefte dat ze hem wilde pletten. Zij bezat een hut van boomstammen, die zij uit Noorwegen naar de Kennemerduinen had getoverd, een heksenhut, al viel dat nergens aan te zien. Op geen enkele plek lag snoepgoed of koek; niet op de ribbels van het hout of in de kozijnen van de ramen, niet op het hakhout naast de deur en niet op het deksel van de regenton. Als hij op de deur bonsde stond zij onmiddellijk voor hem, met een bezem in haar hand. ‘Nu moet jij de vloer schoonvegen,’ sprak zij op onheilspellende toon, ‘en weglopen gaat niet meer, dat weet je best.’

Victor begon dan te vegen en zag hoe Catharina de oven opstookte met blokken hout. Zo heet werd de oven dat er oranje plekken op het ijzer verschenen en de klep alleen nog met een pook open te krijgen was. In de hoek van de kamer zat een volwassen uil op de rugleuning van een stoel. Het was een bosuil, zag Victor, met een ronde kop en bolle donkerbruine ogen, waarvan het ene openstond en het andere sliep. Zonder reden ging Catharina ineens pal voor hem staan, met haar armen in haar zij en haar voeten wijd uiteen. ‘Doorgaan met vegen!’ beval zij, maar haar zwarte zijden bloes was van haar schouders gegleden en Victors gezicht was vlak bij haar witte vlees, dat geurde naar bloemen en heet was als ovengloed.

Later werd hij in een kooi gestopt en vetgemest, maar meestal kwam het zover niet, dan zoog zij het bloed uit zijn nek, op de grond, tot hij dood was en in slaap viel.

*

‘Godverdomme, sodemieter de kamer uit! Allebei!’ riep Catharina plotseling uit, terwijl ze de glimmende bladzijden van een of ander tijdschrift om rukte en er, afhangende van de foto die zij zag, een pagina uitscheurde, die zij tot een prop verfrommelde en wegsmeet.

‘Hier veeg ik mijn reet mee af, weet je dat!’ hoorden de jongens haar nog roepen, terwijl ze de grote trap naar de benedenverdieping afdaalden. Maar de onvriendelijkheid van haar woorden drong tot Victor slechts van heel ver weg door en in al zijn waarnemingen bewoog zij zich in lome gratie voort, als vertraagd, in een film, in kleur. Catharina van Nyenbeek.

*

Zoals de begraafplaats Zorgvlied aan de Amstel de plek is waar men zijn ouders ter aarde bestelt, zo is het dorp Zandvoort de plaats waar men zijn herinneringen tracht te begraven. Aan beide plaatsen kon men nog wel een bezoek brengen, uit respect of afkeer, maar het leven was er verstild en de wereld gestold tot een decor. Wat men nog waarnam waren schimmen en geluidloze stemmen, die zich niet zintuiglijk lieten registreren, maar zich manifesteerden in een stemming, een somberheid, een besef van vergeefsheid en mislukking.

Beide begraafplaatsen zijn voor het publiek toegankelijk, maar essentie en entourage verschillen diametraal, want waar op Zorgvlied een serene rust heerst en de doden vrede lijken te hebben met hun lot als overledenen, daar lijken de doden in Zandvoort rond te waren als de boze geesten van een vergane, maar niet vergankelijke tijd.

En zo kon het bestaan dat Victor van Gigch op negenenvijftigjarige leeftijd een bezoek bracht aan een perceel aan de Vuurtorenstraat 16 te Zandvoort, alwaar hij werd ontvangen door de vijfentachtigjarige Catharina van Nyenbeek, overlevende van zichzelf, in een tijdloos heden.

Van Gigch had zijn zwarte Saab op het parkeerterrein voor de watertoren achtergelaten en had het laatste stuk te voet afgelegd. De kans dat hij zijn wagen in de Vuurtorenstraat kwijt kon, was te verwaarlozen, alleen de bewoners hadden er een plek in of voor hun garage.

Aan het eind van de straat zag Van Gigch een oude vrouw voorovergebogen in de tuin staan. Ze trok iets uit de grond. In feite bevond men zich hier aan de achterzijde van de huizen, maar alleen aan die kant kon men de panden betreden. Aan de voorzijde keek men uit over zee en was er alleen een deur naar het terras. Van Gigch viste een papiertje uit de borstzak van zijn overhemd waarop haar telefoonnummer en adres gekrabbeld stonden. Nummer 16, ja, het klopte. Daar stond Catharina van Nyenbeek. Stuktrekken paste goed bij haar, iets planten minder, dacht Van Gigch.

Hij beklom de paar treden die van de straat naar de hoger gelegen tuinen leidden.

‘Goedemiddag…’

Het was vijfenveertig jaar geleden en al die tijd was zij nog in Zandvoort gebleven. De laatste keer dat zij oog in oog hadden gestaan – dat van haar tot bloedens toe opgezwollen en blauw – was zij achtendertig geweest en hij veertien. Het was vroeg in de ochtend. Zeven uur, half acht. Hij was door de achterdeur het huis binnengekomen, zoals afgesproken met Niels, die de deur van de knip had gelaten, voor het geval hij zich zou verslapen. Er hing een vreemde lucht in het huis, die Victor daar nog nooit eerder had geroken. Een zilte lucht was het die aan de zee deed denken, maar toch anders. En daar was mevrouw Van Nyenbeek geweest, in een witte ochtendjas. Ze daalde met voorzichtig tastende passen de grote trap af naar de hal beneden, waar Victor stond en waar grote vochtplekken op de plavuizen vloer zichtbaar waren. Ze hield een nat washandje tegen de zijkant van haar gezicht en kreunde zacht. Ze schrok toen ze Victor zag staan, die schrok toen hij haar daar zo zag.

‘Wat doe jij hier?’ vroeg ze bits.

‘Ik kom Niels afhalen,’ stamelde Victor.

*

Ze zouden gaan jagen in de Verboden Duinen, met de stalen wedstrijdboog van Niels’ vader. En dat moest je vroeg doen, nog voor de jachtopzieners in de duinen kwamen. Echte wedstrijdpijlen hadden ze ook. De schacht van kunststof, de veertjes van gehalveerde vleugelpennen, vermoedelijk kippenveren, en de punt van zilverkleurig metaal. Op het strand hadden ze ermee geoefend, ook in alle vroegte. De pijlen hadden zoveel kracht dat ze ruisend uit het zicht verdwenen. Recht omhoog schieten was daarom gevaarlijk. Ze hadden geoefend op de kilometerpalen, die op vijftig meter afstand nog te raken waren als je er een meter boven richtte. De tikken waarmee de pijlen zich in het harde hout boorden, hadden Van Gigchs brein nooit meer verlaten. Maar die boog was tevens het symbool geworden van alle gewelddadigheid die de familie Van Nyenbeek ten slotte te gronde zou richten. Zou hij nog ergens bestaan, die boog? En Niels, zou die nog bestaan?

De oude vrouw richtte zich op en keek op haar horloge.

Het was drie uur, hij was precies op tijd.

‘Mevrouw Van Nyenbeek?’

Ze keek hem aan en een grijns trok over haar gelaat.

‘Lindenborgh, liever.’

‘Ach ja, natuurlijk…’

Hij stak zijn hand uit en zij beantwoordde zijn begroeting met haar linkerhand. In de andere hield ze een mes, dat ze niet overpakte.

Dat deze bejaarde vrouw een mes tegen hem getrokken hield, amuseerde Victor. Het deed hem even denken aan de scène met Carina, die ooit het grote Victorinox-vleesmes uit de keukenla had gegrist en tegen hem geheven had. Carina Wijnberg, ooit zijn leerling op het Lourens Coster Gymnasium, vierentwintig jaar jonger dan hij en nadien de moeder zijner kinderen, om ten slotte, na een onbesliste strijd, weer te verdwijnen in ‘de mist der mensen’. Carina Wijnberg: minnares, moeder en messentrekster. Deze drie, maar de meeste van hen is de moeder.

Catharina vroeg of hij het gemakkelijk had kunnen vinden en Victor glimlachte en knikte.

Hij zou alles in dit dorp nog gemakkelijk kunnen vinden, dood of levend, intact of gesloopt, boven de grond of eronder, het maakte geen verschil. De plaatsen waren bepaald, de herinneringen verstard. En hij dacht: alleen jij nog… ouwe toverkol.

‘Zullen we maar naar binnen gaan,’ bood mevrouw Lindenborgh toen vriendelijk aan. Vlak voordat hij het huis aan de achterzijde betrad, nam Van Gigch het bolletje kauwgom, dat hij als remedie tegen verraderlijke mondgeuren gewoontegetrouw over de negen kronen van zijn gebit bewoog, uit zijn mond en schoot het weg tussen duim en middelvinger in de richting van het casino.

Het huis keek uit over zee, evenals de onheilsvilla van vroeger, lange tijd het mooiste huis van Zandvoort, dat in de verte, aan de uiterste zuidpunt van de Boulevard, door het erkerraam, nog zichtbaar was, zo constateerde Van Gigch.

Er stond een lederen fauteuil voor het raam, de rugleuning naar het zuiden gekeerd, naar het verleden, naar de duizenden godverdommes die ze daar had uitgeroepen, naar het hijgen onder de slagen van Leen Visser, haar minnaar, naar de argussen en de koraalduivel in het aquarium, naar de vals geslagen bloedhond, naar de vleugellam geschoten meeuwen, naar de weggevlogen ara, naar de pislucht van Olga, naar haar eigen… verleidelijkheid…

Van Gigchs herinneringen ketsten als stuiterbommen over een zee van tijd.

‘Thee?’

‘Liever bier, als u heeft…’

‘Daarop had ik al gerekend,’ grinnikte ze triomfantelijk en ze begaf zich naar de keuken. Van Gigch merkte hoe uitzonderlijk warm het in de kamer was en nergens een raam open voor frisse lucht. Het leek er wel een oven. Kon je daar iets van zeggen? Hij hoorde haar in de keuken bezig met glazen en de koelkastdeur en voelde een jeukend wraakgevoel drenzen in zijn buik. Nu was het haar beurt, de hele middag. Hij keek naar de leunstoel bij het raam, naar de diepe deuken in de zitting en de rug. In die stoel had zij bijna een halve eeuw gezeten, uitkijkend over de zee, naar het westen en naar het noorden, nooit naar het zuiden, nooit meer, en denkend aan… ja… aan wat?

Misschien was hij daarom wel hier, om daar achter te komen, want hoe vaak had hij er zelf niet aan gedacht, onwille keurig en ongewild, vijfenveertig jaar lang: aan de verscheurde Playboy-kalender, aan Catharina’s arglist bij de voordeur, aan de stapels nieuwe kleren van de Bonneterie, aan de gewichten en de halters op de kamer van Niels en Theo en de sprinkhanen en de schietautomaten en de jukeboxen, de Nash en de Ford Fairline (spreek uit: Veer Leen) en de eerste Volvo Amazon en de dodelijke bocht in het circuit, de strandwandeling van Wil en Nellie, het verraderlijke ontslag van Louis, de operettes, Pension Aurora, de Marnix van Sint Aldegondestraat, met de altsaxofoon en de kolen onder de trap, de armoede, de zelfgemaakte kleding, de kaplaarzen…

Had ieder mens een besef van schuld? Of verstonden sommigen de kunst te denken als dieren? Uitsluitend in het heden. Geconditioneerd weliswaar door hun verleden, maar zonder enig ethies benul, zoals deze oude vrouw?

Hij keek om zich heen in een L-vormige ruimte. Een grote zitkamer aan de voorzijde, en een kleine bijkamer waar een zware eikenhouten tafel stond temidden van vier met damast beklede stoelen. Tegen de blinde zuidmuur in deze kleine kamer manifesteerde zich, zwijgend in de tijd, een kapitaal staand horloge, ongetwijfeld een erfstuk. In de glazen kast hing de lange, zware slinger roerloos en stil. De tijd was hier tot staan gebracht.

Aan alle wanden hingen foto’s. Foto’s van de huizen waarin ze ooit gewoond had, de vrienden en kennissen die ze had gekend, de kinderen die aan haar ontsnapt waren en de kinderen van hun kinderen. Nergens een boek in zicht, wel een giganties tv-toestel op pootjes. Verder stonden er in de zitkamer twee antieke kasten, de ene met massieve panelen en de andere een mahoniehouten glazenkast met gewelfde deurtjes. In het onderste gedeelte van deze kast stond een uitgebreid assortiment flessen, merendeels wijn.

Victor liep door de kamer en bestudeerde de foto’s aan de muur boven een oude notenhouten secretaire. Ja hoor, daar had je Niels al, in bermuda en witte zomerhoed, in een zonnige omgeving, met een vrouw en twee kinderen, zoals het hoorde. Niels, man en vader nu. Van Gigch boog zich iets voorover en zette zijn blik scherp op de vriend uit zijn jeugd, die breed lachte en zijn arm om de vrouw had heengeslagen, die ook lachte, net als de twee kinderen. Allemaal licht en warmte. Dag Niels, long time no see. Ik kom je moeder doodmaken, want het is daarvoor de hoogste tijd.

Een wolk van parfum vulde de ruimte, die daardoor nog verstikkender aandeed.

‘Die foto is genomen in Frankrijk, even buiten Lyon,’ zei ze, terwijl ze met een klein dienblaadje langs hem liep en het op een tafeltje bij het raam neerzette. ‘Daar woont Niels tegenwoordig.’

Ze kwam vlak naast hem staan en wees met haar vinger naar de zwijgende levens en de gefixeerde decors.

‘En dit hier is het koetshuis in Loenen. Daar woonde ik voordat ik ging trouwen.’

‘Uw man kwam toch ook uit Loenen?’

‘We waren bijna buren. Tja… Zo ging dat toen. Dat koetshuis was fantasties. Mijn vader had het laten verbouwen en als woning ingericht. Het bestaat nog. Nu is het een aparte villa.’

‘En uw ouders woonden op het eigenlijke landgoed.’

Ze schoot in de lach.

‘Ja, erg hè. Dat kan je je haast niet meer voorstellen, die rijkdom. Kijk, hier is nog een foto van het landgoed.’

Ze wees op een weelderig buitenhuis, omgeven door velden en bomen.

‘En daarachter stroomt de Vecht?’

‘Ja. Een groot gazon liep af naar de rivier, met nog een theehuisje aan het water. Je kent die dingen vast wel. Zullen we gaan zitten?’

Op een bijzettafeltje voor een zijraam zat een moedeloze kanarie in een te kleine kooi.

Hij had haar een week eerder opgebeld en zich aan haar bekendgemaakt, de jongen van veertien. Weet u nog wie ik ben? Victor van Gigch? Nu een man van bijna zestig. Ik zal maar niet vragen hoe oud u nu bent, dat reken ik nog wel uit, ha ha, schikt het u een keer, wat bijpraten, zo noemt men dat toch? Vroeger was ik geheel verliefd op u, feeks, vooral op uw dikke tieten, die u maar moeilijk in toom kon houden, weet u nog, maar dat laat zich niet uitspreken, daarvoor ben ik veel te wellevend. Zou zondag schikken? Ja? Om een uur of drie?

Deze vrouw was ooit een vrouw geweest in wie alle jongensfantasieën moeiteloos verdwenen, een alma mater van verholen verlangens, een godin die aanschouwbaar was maar onbereikbaar, tastbaar maar ongenaakbaar, voelbaar maar vluchtig: een verdovende schoonheid.

Van Gigch keek naar de lijnen in het gelaat van de oude vrouw, dunne groeven in een gelooide huid van lichtbeige nappa. De ogen nog steeds fel lichtblauw, alert en helder. De nagels van haar handen dunner geworden en golvend en in de lengterichting geribbeld. Ze droeg een rood truitje van gladde stof, zijde of tricot, waarin – verdomd – haar borsten nog opvielen en haar tepels zich nog aftekenden door dus een dunne bh. Dat het haar allemaal nog steeds een zorg was (een uitdrukking die het tegenovergestelde betekent van wat hij zegt en daarom in haar geval zeer toepasselijk), viel te zien aan de haren op haar hoofd, niet blauw opgeföhnd, zoals bij een gemiddelde bejaarde, maar van een natuurlijk grijswit en met de vingertoppen nonchalant in model gedrukt.

Van Gigch schonk zijn bierglas vol en wachtte op het schuim, terwijl hij dacht: als je straks het tweede flesje in de keuken haalt, dan leg ik je aldaar op de grond, tussen de pedaalemmer en het aanrechtkastje, en dan druk ik met het kussen dat nu nog je rug steunt het licht in je ogen uit.

It’s only right.

Wie had hem zien binnengaan, aan de achterzijde van het huis?

Op een stille zondagmiddag in oktober.

En wat dan nog…

Wie zou hem nog kunnen herkennen?

Buiten flaneerden voorbijgangers op de boulevard. De zee sluimerde in een lichte nevel. Een typiese oktoberzee, maar nu zonder aas op het strand en zonder beugvissers langs de vloedlijn, een moe gebeukte zee, uitgewoond en leeggevist.

‘Leven je ouders nog?’

Hij had geen zin om antwoord te geven op deze vraag.

(Mijn moeder is overleden, maar mijn vader die is dood.)

Hij schudde met zijn hoofd en zij vervolgde: ‘Ik herinner me je vader nog, dat was zo’n klein mannetje… toch?’

En Van Gigch dacht: zo’n klein mannetje…

*

Mijn vader was een auto.

In 1946 was hij een zwarte Oldsmobile roadster en liet hij zich vereeuwigen op een stille maar zonnige plek te Amsterdam. De fotograaf staat nog vermeld aan de achterzijde van de prent: Foto-atelier Baruch, Rapenburgerstraat 181. Mijn vader was in die tijd sierlijk en snel en gebouwd voor zon en wind. Op de foto staat hij geparkeerd langs de stoep ergens in de stad. Het valt niet uit te maken waar precies, want op de achtergrond ziet men sombere muren en een getralied raam. Het gebouw kan een kerk zijn, maar ook de muur van een gevangenis. Mijn vader zit in de auto, maar niet achter het stuur. Hij is verdwenen in de wagen zelf. Als man is hij niet zichtbaar. Wanneer mijn vader de auto bestuurt is hij beide tegelijk. De auto bestuurt hem en hij bestuurt de auto. Het is de meest perfecte vorm van symbiose. Beide kunnen niet functioneren zonder elkaar en ze vormen een ondeelbaar geheel. Maar zoals mannelijkheid vergaat in ouderdom en stramheid, zo ook corrodeert en slijt een auto. De soepele lederen bekleding droogt uit en barst, zoals de huid vereelt. Het zwarte haar vergrijst en de glimmende lak wordt dof. Het hart lekt olie en het carter bloed. En wat uiteindelijk overblijft is slechts een kiekje van wat eens bestond. Op de door twee lederen riemen geborgde motorkap trotseert een zilveren godin de eeuwige snelheid van deze wagen, die aan de oorlog is ontkomen, maar nooit meer rijden zal, zoals mijn vader.

*

Victor keek langs de oude vrouw heen en zag in de verte het grote witte huis naar zee uitsteken, een van de weinige villa’s aan de Zuid-Boulevard zonder naam, om de zoveel tijd van eigenaar verwisseld en dan opnieuw in strak wit gezet, als een schone lei, voor een nieuwe start, ooit onder goedkeurend toezicht van een architect ontworpen door Willem van Nyenbeek persoonlijk, met al zijn goede smaak en eruditie. Willem van Nyenbeek, de vader van Niels, die echter in diep gepeins verzonk toen Victor hem in een opwelling ooit vroeg of de ene taal misschien korter was dan de andere, zodat je in die taal hetzelfde kon uitdrukken met minder woorden dan in een andere taal, een vraag die hij uit beleefdheid stelde en omdat hij ervan uitging dat meneer Van Nyenbeek er het antwoord wel op weten zou en Victor hem zo een gevoel van trots kon bezorgen. Tot bleek dat meneer Van Nyenbeek het antwoord op die vraag helemaal niet wist en van Victor naar zijn zoon Theo keek, die zoals gewoonlijk in een boek verzonken zat en geen acht sloeg op de ongemakkelijke houding van zijn vader, veroorzaakt niet door diens onwetendheid, maar eerder door de bizarre vraag op zich, hetgeen Victor op zijn beurt bespeurde en danig in verlegenheid bracht.

Met mensen omgaan bleef een kunst, een kunst die hij nooit machtig zou worden. Een kunst moeilijker nog dan het leren bespelen van de saxofoon.

‘Hoe oud ben jij eigenlijk, Victor,’ had meneer Van Nyenbeek toen gevraagd, wat het allemaal nog veel vervelender maakte.

Jaren later, als student Engels, deed Victor eens een poging om zijn favoriete gedicht, ‘Fern Hill’ van de dichter Dylan Thomas, in het Nederlands te vertalen, waarbij hem bleek dat het Engels als taal aanzienlijk ‘korter’ was dan het Nederlands. Now as I was young and easy… in the sun that is young once only… and the owls were bearing the farm away… in the moon that is always rising… and then to awake… forever fled from the childless land…

De eerste maal dat Van Gigch Niels van Nyenbeek in zijn werk had opgevoerd, zij het onder een andere naam, was geweest in het jaar 1968, zesendertig jaar tevoren; in een verhaal getiteld ‘Jachttafereel’. In dat verhaal wordt Niels’ fictieve alter ego, na een arglistige wijziging in zijn houding jegens de verteller, door diens broer vermoord. Het is een scène die zich afspeelt in de Waterleidingduinen te Zandvoort, waarbij de wrekende broer als een demon ex machina nog juist bijtijds verschijnt op de plaats des onheils en de verrader met een pijl doodt. Het was een verhaal met mythiese proporties, dat in enkele pagina’s feitelijk de onvoorspelbaarheid in het menselijk gedrag beschreef en dat Van Gigch, althans voor zijn eigen gevoel, nadien niet meer had kunnen evenaren. In 1968 was Van Gigch drieëntwintig. Had hij toen moeten stoppen met schrijven? Als alles in feite reeds was gezegd? Het antwoord op die vraag bestond, maar was nog niet gevonden.

De boog waarmee de broer het vonnis voltrok, had een eigen identiteit in de werkelijkheid en zou een naam kunnen hebben, zoals het legendariese zwaard Excalibur. Het was niet de wedstrijdboog van Willem van Nyenbeek, maar toch ook weer wel.

In werkelijkheid was Niels van Nyenbeek een gemiddelde jongen, met een gemiddelde neiging tot wreedheid. Vooral het pletten van sprinkhanen onder de rollende ronde schijven van de halters, waarmee Leen Visser ten huize van de familie Van Nyenbeek zijn gespierde lichaam trainde, gaf hem veel genoegen. Ook zijn broer Theo veranderde klein kruipend gedierte op die wijze graag in plekjes boter, al verveelde dit hem ook wel spoedig en trok hij zich bij voorkeur terug in de fantastiese wereld die boeken in zich verborgen.

Een dier doodmaken is niet laf, niet per se.

Een spreeuw schieten voor een uitgehongerde winteruil is toegestaan.

En de jacht was een natuurlijk instinct.

Maar een mens doodmaken?

Een vals mens dan?

Zelf een beul?

Als de voltrekking van een straf.

Een vonnis.

Leen Visser, bijvoorbeeld?

*

Hij zat boven aan de lange trap van het bordes, met zijn voeten op verschillende treden. Zijn linkervoet op de derde, zijn rechtervoet op de eerste. Op de knie van zijn rechterbeen rustte het geweer, een windbuks van zwaar kaliber: 5.5 millimeter, zoals ik later te weten ben gekomen, toebehorend aan meneer Van Nyenbeek, die ooit lid was van een schietclub. Merk Weihrauch. Beneden op de promenade van de boulevard lag een bergje gesneden brood. Er streek een meeuw neer bij het voedsel, pang! De meeuw sprong op en vloog met één vleugel weg, de andere hing slap aan zijn lijf. Hij tolde rond en stortte uit het zicht neer in het helm van de duinreep. Hij had geen geluid gemaakt. Twee andere meeuwen durfden daarna niet goed meer te landen. Ze hingen krijsend boven het brood, maar streken niet neer. Leen had de windbuks opnieuw geladen en legde weer aan. Toen verscheen meneer Van Nyenbeek achter hem en greep het wapen bij de loop beet. Hij schreeuwde Leen iets toe, ik weet niet meer wat. Leen gaf het wapen af. Hier houdt mijn herinnering op. Later die middag ben ik langs de strandafgang naar huis gegaan om de meeuw te zoeken en te bergen, eventueel eerst dood te maken, maar ik kon hem niet meer vinden. Ik weet niet meer of ik later nog een keer ben gaan kijken.

*

Zou hij haar eerst hebben vastgebonden, alvorens haar bont en blauw te slaan? zo had Van Gigch zich menigmaal afgevraagd. Op haar protesterend verzoek?

Op haar protesterend verzoek.

Toe maar.

Het leek Mathilde Kruithof wel.

Daarom was hij dus hier, om af te rekenen met deze vrouw, haar als wetsteen te gebruiken voor zijn geheugen en als bron voor zijn wraak, een onmachtige wraak, zoals iedere wraak onmachtig is en in wezen niets meer dan een inhaalslag in verlies. En alleen daardoor gerechtvaardigd.

Van Gigch stuurde zijn blik vanachter een gemaskerde glimlach langs de breekbare contouren van de oude vrouw tegenover hem en kon zich niet herinneren dat lange broeken vijfenveertig jaar tevoren tot de garderobe van Catharina van Nyenbeek hadden behoord. Haar lange benen herinnerde hij zich des te scherper, nog steeds en nu, na evenzovele jaren, zat hij opnieuw tegenover deze vrouw, drieëntachtig inmiddels en nog steeds nauwelijks van zijn bestaan op de hoogte, zo leek het, nonchalant gekleed in een dunne rode coltrui en een lange pantalon van soepele zwarte stof. Van Gigch keek enkele momenten naar deze bejaarde vrouw tegenover hem, zich niet bewust van het feit dat hij zich in haar leeftijd twee jaar vergiste en zonder zich haar voor te stellen, althans niet voor te stellen zoals zij ooit was geweest, in een geheel andere werkelijkheid, een werkelijkheid die nooit bestaan had, nooit anders dan in de hunkerende fantasie van een veertienjarige jongen die gedurende een periode van ruim twee jaar bijna dagelijks oog in oog met deze vrouw had gestaan, oog in oog, zonder dat zij ooit eens naar hem gekeken had, geloofde hij, maar niet minder intens, in een beleving die zich steeds opnieuw aan hem opdrong, een emotie die hij niet begreep, maar evenmin kon beteugelen, een machteloos verlangen, dat thuis opnieuw bezit van hem nam, als hij alleen was, alleen met haar, in zijn stikdonkere bed, gelokt naar haar hut.

Haar hut, een woord dat in freudiaanse zin, middels een minieme spellingwijziging, zijn ware symboliek zou bloot geven.

Het viel Van Gigch op dat de kanarie in zijn kooi nog niet eenmaal geluid had gemaakt. Bezoek aan de oude dame. Van Gigch sloeg haar gade, terwijl zij haar kopje met de slanke vingers van haar benige hand van het schoteltje optilde en kleine slokjes van haar thee nam, waarop het Van Gigch gepast leek om met de krachtige wurgvingers van zijn eigen hand zijn glas op te nemen en de laatste slok bier in zijn mond te gieten. Hun blikken raakten elkaar en beiden glimlachten en dachten kennelijk hoe ze het gesprek weer op gang konden krijgen.