NESTOR

L.H. WIENER

NESTOR

2003
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor Nestor een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren.

Eerste druk augustus 2002
Tweede druk oktober 2002
Derde druk mei 2003

© 2002 L.H. Wiener
Omslagontwerp www.artgrafica.com
Omslagfoto Eduard Wiener
Foto auteur Hendrikje van den Pol
Typografie Arjen Oosterbaan
ISBN 9789025433451
D/2002/0108/681
NUR 301

www.boekenwereld.com

De uil wist nog niet dat hij Nestor heette.

Alleen Ezra wist dat en verder niemand op de hele wereld. Het was de beste naam voor een uil.

Ezra liep op de boielzen van de spoorbaan, met afgemeten passen, iedere biels een stap. Het was verboden om op de grote kiezels tussen de balken te stappen, anders zou alles mislukken. Dat was zo.

In de verte trilde de warmte van de zon boven de spoorrails. Zo nu en dan streek een vleug duingeur langs zijn gezicht, want het was 1959, toen de duinen bij Zandvoort nog geurden en er nog bonte kraaien en hagedissen waren. De bonte kraaien, met hun prachtige paarse vleugels, die in de winter uit het krakende Finland afzakten naar het strand van Zandvoort en de hagedissen, die in de zomer met hun gladde gele buiken door het hete duinzand renden.

‘Nestor…’ fluisterde Ezra.

Voor de zoveelste keer.

Ongeveer een maand tevoren had hij het nest ontdekt, op een streng verboden plaats, binnen de hekken van de golfbaan. In een groepje dennenbomen aan de uiterste rand van het terrein, op enkele tientallen meters afstand van een der greens. Niemand zou daar ooit naar nesten zoeken, durven zoeken, maar Ezra had er zich gewaagd, want juist op de plekken waar je nooit kwam moest je zijn.

Het was een ransuil.

Vier witte eieren, ronder dan kippeneieren en iets kleiner. Hoog in de boom, vlak bij het nest, had Ezra zijn adem ingehouden. Ademen over de eieren van een uil was heel riskant. Aanraken stond gelijk aan verwoesten. Een jaar eerder, op het binnenterrein van het circuit, voordat hij wist hoe vies uilen wel van mensen waren, had Ezra eens een ei uit het nest van een bosuil in zijn hand genomen om het van dichtbij te bekijken en het daarna voorzichtig weer teruggelegd. Maar een week later, toen hij wilde weten of er al jongen waren uitgekomen, liep er een straal opgedroogd struif langs de stam van de boom en lag er een ei minder in het nest.

Zo’n fout maakte je als vogelman niet tweemaal.

Ezra was een vogelman; zo was hij geboren.

Als heel klein kind al begon hij vogels na te tekenen uit vogelboeken, waarin hij onafgebroken bladerde. De specht was aanvankelijk zijn favoriete vogel geweest. Het wóórd ′specht′ was op zichzelf al een heel mooi woord om te zeggen, maar vooral de felgekleurde kop van de bonte specht, met zijn hardrood, zijn sneeuwwit en zijn pikzwart fascineerde hem. Later begon hij naast het uiterlijk van vogels steeds meer te bestuderen waartoe ze in staat waren en zo wonnen de roofvogels als soort geleidelijk terrein, totdat uiteindelijk de valk als absolute kampioen boven alle andere vogels uitsteeg. Misschien was de valk niet de beste vlieger van allemaal – dat was toch de zwaluw die in staat was om wentelend en kantelend een mug van het water te pikken met zo’n fabelachtige finesse dat het oppervlak er nauwelijks van rimpelde – maar wel de ontzagwekkendste: de valk had de beste ogen van allemaal, hij kon bidden in de wind, maar hij kon zich ook als een steen op zijn prooi storten.

Eerst kwamen de valken, maar dan de uilen; met hun kattenogen. Uilen konden onhoorbaar vliegen, ze konden in het donker zien, ze konden hun kop drie kwartslagen ronddraaien zonder te stikken. En ze waren mysterieus. Mensen wisten niet wat ze van uilen moesten denken. Uilskuiken was een woord dat extreme domheid aanduidde, maar tegelijkertijd gold de uil als het symbool van de wijsheid.

Belachelijk was zoiets.

Ezra had zich afgevraagd of hij ooit een valk zou uithalen om groot te brengen. Een valk was meer dan een vogel, hoe moest je het zeggen, een valk hoorde alleen te zijn, soms triomfantelijk keffend, hoog in de lucht, soms strak en stil overkomend op weg naar een plaats voor de nacht; maar altijd alleen, in zijn eigen wereld, waar hij heerste. Een valk uithalen, dat hoorde gewoon niet.

En een uil?

Ja, een uil, dat kon heel goed. Als uilen niet jaagden waren het goeiige lobbesen. Ze hielden van dutjes en rust. Uilen waren eigenlijk poezen met vleugels.

Ezra passeerde de plek waar de spoorbaan door de betonnen tankwal sneed die daar eens door de Duitsers dwars in de duinen was gelegd, parallel aan de kustlijn, een meter dik en bijna tweemaal zo hoog en door de jaren heen met korstmossen bedekt, ooit in een roes van onoverwinnelijkheid gebouwd, maar daarna halsoverkop achtergelaten door soldaten die thuis eerst hun uniform verstopten om vervolgens met hun zwembroek onder de arm weer naar Zandvoort terug te keren.

In de verte naderde een trein, geluidloos aanstormend met bevende contouren. Ezra wilde juist het talud van de spoorbaan afdalen om aan de oversteek naar het golfterrein te beginnen, toen hij op enkele meters voor zich, in het lage struikgewas, een konijn zag zitten, dik en roerloos. Ezra hurkte bij het dier neer en zag dat de ogen gezwollen waren en gesloten. Hij duwde zachtjes tegen het achterlijf, maar het konijn deed geen enkele poging om weg te lopen. Vermoedelijk had het de aanraking niet eens gevoeld. Ezra wist wat het was. Myxomatose: een konijnenpest, door een dokter uitgevonden en zo besmettelijk dat de ziekte helemaal uit Australië was overgewaaid.

In de verte werd nu een gedempt denderen hoorbaar.

Ezra pakte het konijn met beide handen in zijn rugvel beet en tilde het dier op, dat nu zacht piepte en zijn poten traag trappelend bewoog. Als een buidel vol vuil hing het in zijn eigen vel. Ezra legde het konijn dwars over de hete spoorrails, waar het machteloos bleef liggen, in totale uitputting, langzaam uitzakkend.

Even later raasde de trein voorbij en was het konijn veilig.

De vorige keer dat Ezra bij het nest was geweest waren de jonge uilen nog helemaal in wit dons gehuld en bestonden hun vlerken slechts uit blauwe hulzen. Dat was negen dagen geleden. Nu waren ze meer dan drie weken oud en kon Ezra Nestor gaan halen.

Uilen meenemen was verboden, want uilen waren beschermde vogels, maar zo’n beetje alles was verboden en bovendien zou Ezra niet anders doen dan Nestor beschermen. Veertien jaar oud was hij en voor niemand bang. Nestor zou bij hem veiliger zijn dan in de natuur, waar voor jonge vogels van elke soort allerlei bedreigingen loerden. Hij zou hem grootbrengen en sterk maken, hij zou hem muizen leren vangen, hij zou zijn vriend worden en hem dan weer loslaten in de duinen, waar hij Nestor zou heten en de wijste zou zijn onder de uilen, omdat hij in twee werelden had geleefd. Zoals de jongen van mensen die soms waren grootgebracht door dieren – door apen of door wolven – altijd macht hadden, zo zou Nestor opgroeien in de nabijheid van mensen, onder de hoede van Ezra Berger, vogelman te Zandvoort, Holland.

Behoedzaam begaf Ezra zich naar de boom met het uilennest. Hij keek omhoog, maar wat hij toen zag, deed zijn adem stokken. Halverwege de boom hing, dood tussen de takken, een jonge uil. De vlerken waren achter twee dunne twijgen blijven haken. Het witte diertje hing daar alsof het gekruisigd was. De klauwtjes machteloos verstijfd. Ezra schopte tweemaal licht tegen de stam.

Ogenblikkelijk verscheen uit het nest de kop van de volwassen uil. Twee ogen van een soort lichtgevend oranje boorden zich in die van Ezra, zo fel en zo diep, dat Ezra zich even afvroeg of het dier hem zou gaan aanvallen. De oorpluimen stonden recht omhoog, een teken temeer dat het dier opgewonden was. Maar was dit woede of was dit paniek? Ezra wist het niet. Aanvallen paste niet bij uilen, terugtrekken en verbergen was meer hun stijl. Nam de beschermingsdrift bij een uil soms toe naarmate zijn jongen groeiden?

Met stijgende bewondering keek Ezra op naar deze vogel, die weigerde van zijn nest te vluchten en de bedreiging onder hem bestookte met de priemende kracht van zijn blik.

Almaar heter begonnen de ogen van de uil te gloeien en plotseling hoorde Ezra, diep in zijn hoofd, een stem die sprak: Haal hem weg… Het was de uil, begreep Ezra.

En toen opnieuw: Hij heette Nestor…

Een onhoorbare stem was het, die galmde: Voor hém ben je gekomen…

Ezra begon zich in de boom op te trekken, zijn voeten zoekend naar houvast tussen de krakende takken. Toen hij het uitgemergelde lijkje lostilde hoorde hij hoe boven zijn hoofd de uil het nest verliet.

Ezra strekte, als betrof het een ritueel, zijn arm naar voren en opende zijn hand. Zo viel het lijkje precies op de plaats waar hij het moest begraven.

Hij keek naar beneden, naar de witte prop aan de voet van de boom. Lag daar Nestor?

Of slechts het naamloze restant van een der jonge uilen? Het was wel zielig, maar Nestor was het niet, prentte Ezra zich in, omdat Nestor nog leefde, omdat Nestor een van de overgebleven drie was, omdat Nestor ouder moest worden dan Ezra zelf, omdat Ezra dat wilde.

En zo klom hij door naar het nest, om af te maken waarvoor hij gekomen was. Hij haalde diep adem en keek.

En zag twee dode veldmuizen, bestemd voor twee jonge uilen, die blazend als jonge poesjes achteruit deinsden en driftig met hun snavel klapten.

Nog maar twee… waar was de derde?

Geroofd door een havik of door kraaien?

Ook uit het nest gevallen of geduwd? En daarna door een vos of een wilde kat opgeruimd?

En welke van die twee was het, was nu werkelijk Nestor?

Hem nu nog meenemen betekende dat er nog maar één jong achterbleef en was het niet zo dat vogels slechts een beperkt vermogen hadden om hun jongen te tellen? Zoiets als: één, twee, meer, waardoor de uil die even tevoren nog twee levende jongen had bezeten en één dode, bij zijn terugkeer zou vaststellen dat zijn nest toch geplunderd was en daarop misschien wel alles zou verlaten, met als gevolg dat het overgebleven jong een wisse dood zou sterven?

Zo stond Ezra hoog in de boom en keek naar de twee zich achterwaarts schrap zettende uilen. En hij wist wat hem te doen stond: het al zo geteisterde nest verder met rust laten, het dode jong zorgvuldig begraven, zodat ieder roofspoor in de richting van het nest werd uitgewist en dan weggaan om niet meer terug te komen.

Ezra was van dit besef geheel doordrongen en geheel doordrongen van dit besef maakte hij één hand vrij, pakte wat hem als de kleinste van de twee uilen toescheen uit het nest en stak het van angst sissende dier onder zijn bloes, waar de lange nagels zich in zijn huid haakten.

Zo voorzichtig mogelijk klom Ezra vervolgens naar beneden, groef daar een gat in de grond, legde het dode jong erin en dekte de plek met zand en dennennaalden onzichtbaar af. Daarna drukte hij zich op, waarbij hij de bewegende bobbel in zijn kleding met zijn onderarm ondersteunde.

Op weg naar huis probeerde hij te glimlachen en de naam Nestor nog eens te fluisteren, maar geen van beide lukte.

Nestor.

Een kort verhaal, getiteld Nestor.

Redelijk gelukt.

Goed gelukt, waarom niet?

Wat had bescheidenheid ooit opgeleverd?

Van Gigch had het voltooid in het jaar 1996 en het in 1997 gepubliceerd in het lentenummer van zijn lijfblad De Tweede Ronde, waaraan hij al meer dan twintig jaar zijn medewerking verleende als schrijver van korte verhalen, onder zijn schrijversnaam L.H. Wiener.

In de oorspronkelijke aanzetten tot dit verhaal, die van ruim tien jaar eerder dateerden, was hij keer op keer op een merkwaardige wijze vastgelopen en had er zich in de beschreven handeling een stroeve eigenzinnigheid ontwikkeld, die hem als schrijver leek buiten te sluiten en opeenvolgende pogingen deden ontsporen en mislukken. Het was alsof het verhaal al bestond en zich onttrok aan literair-artistieke concepties als ′verzinnen′ en ′vormgeven′ en zich slechts wenste te manifesteren in termen van ′opgraven′, of ′ontdekken′ en ′onthullen′. Dit verhaal leek meer te betekenen dan het vertelde, meer aan te tonen dan zichtbaar werd en naast de feitelijke verwoording een stille profetiese kracht uit te stralen, waaraan de schrijver Victor van Gigch in zijn latere leven onderhevig was geraakt. Allengs duidelijker besefte Van Gigch dat dit verhaal, nog onverteld, de sleutel bevatte tot zijn eigen bestemming.

Aan het eind van het jaar 2001 was Van Gigch aan het eind van zijn zesenvijftigste levensjaar en verkeerde hij in de veronderstelling dat hij zijn leven nu wel grotendeels verkwanseld had aan de kunst van het schrijven, aan de querulante polemiek (the gentle art of making enemies), aan het onderwijs in het algemeen en aan de vrouw in het bijzonder. Hij was docent Engels aan het Lourens Coster Gymnasium te Haarlem, een school die hij gedurende meer dan vijfentwintig jaar beschouwd had als ′een eiland in onderwijsland′, een bolwerk van op oud-Griekse leest geschoeide tolerantie en vriendelijkheid, waar hij zich als leraar had thuis gewaand en zich ongedwongen had bewogen ′als een vis in het water′, totdat er, aanvankelijk sluipend en onverhoeds, maar gaandeweg vermeteler en onomwonden, vanuit de burelen van het ministerie van Onderwijs een herziening in het onderwijssysteem werd doorgevoerd die Van Gigch als leraar het gevoel gaf ontheemd en vervreemd rond te lopen in zijn eigen lokaal. Dat waarin hij goed was: het vertellen van verhalen en het visualiseren van fictie, werd als ouderwets en overbodig afgeschreven en vervangen door een theoreties onderwijsmodel dat de functie van de leraar terugbracht van leermeester tot adviseur, van leidsman tot begeleider en van docent tot boekhouder. ′Zelfwerkzaamheid′ werd het nieuwe toverwoord, zoals ooit ′flexibiliteit′ het toverwoord was in de burelen van het bedrijfsleven. Maar het begrip flexibiliteit was eveneens een theoriemodel en kwam in de praktijk neer op starre rigiditeit, zoals volgens Van Gigchs vaste overtuiging de voorgestane zelfwerkzaamheid in het nieuwe onderwijssysteem gedoemd was te verworden tot frenetieke fraude.

Van Gigch belde met een vriendelijke dame in Heerlen, waar de burelen van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds zich bevonden en men de boekhouding bijhield van zijn financiële leven en de prognoses van zijn pensioengerechtigde toekomst, en berekende aan de hand van de hem toegezonden gegevens dat hij ′nog zes jaar moest′. Hij begon daarop tekenen van opstandigheid te vertonen en raakte binnen de sectie Engels geïsoleerd. Raakte vervolgens binnen de school geïsoleerd en ging voor de spiegel staan.

‘I know thee not, old man,’ fluisterde hij.

Een versleten ambtenaar aan het einde van zijn onderwijsloopbaan was hij, wiens grootste opgave in zijn carrière niettemin nog voor hem lag – venenum, in cauda est – te volbrengen in zes resterende jaren, een opgave die bestond uit het behalen van de negatieve overwinning om niet verbitterd te eindigen, om niet te hoeven omzien in wrok, om niet met lege handen achter te blijven, zoals verreweg de meeste afgewerkte leraren. Ooit als idealisten begonnen om uiteindelijk in vertwijfeling te eindigen. De negatieve overwinning om zich in het nieuwe onderwijssysteem te schikken en zich met een persoonlijk gemonsterde mate van stoïcisme te onderwerpen aan een nu eenmaal toch onontkoombaar opgelegde verandering.

Maar er was ook nog iets van geheel andere aard, waardoor Van Gigch ontregeld was geraakt. Het betrof een nieuwe leerling, uit klas 4B, die hij dit jaar had overgenomen van zijn collega Harriet van der Meulen. De school propageerde in beginsel een ′continue begeleiding′, hetgeen betekende dat een klas bij bevordering naar een hoger leerjaar dezelfde docent hield. En zo had Van Gigch in het verleden menigmaal klassen vanaf het eerste jaar tot en met het eindexamen onder zijn hoede gehad. Een schoolleven duurde zes jaar en zo’n periode van zes jaar beschouwde Van Gigch als een generatie. Vier generaties had hij op deze school afgeleverd en nu ′moest hij′ er nog één. Continue begeleiding was onder bepaalde condities onhaalbaar. Zo kon het voorkomen dat een klas en een leerkracht elkaar niet lagen of op elkaar uitgekeken raakten en het om die reden wenselijk leek de samenwerking te staken en ′vers bloed′ te zoeken. Klas 4B was een klas vol individualisten, vriendelijk onbeleefd en aardig arrogant, een uitgesproken Lourens Coster-klas. En Harriet had er ′haar buik van vol.′ Doodvermoeiend, dat eeuwige gezanik, dat constante tegenspreken en dat ellendige beter weten. Gedver. Laat ze er eerst eens voor zorgen normaal hun spullen bij zich te hebben. Etc.

En zo kwam het dat Van Gigch Judith Jacobs onder zijn hoede kreeg, een gave creatie der schepping, die zich van haar eigen aantrekkelijkheid op een uiterst geraffineerde manier niet bewust leek te zijn. Wat zij liet zien was privé, dat sprak vanzelf, en wie er naar keek was een viespeuk. Haar lichaam was een platonies spel, waarvan alleen zijzelf de regels kende.

Van Gigch dacht dat hij na al die jaren van strikte beheersing, definitief gevrijwaard was van dit soort bijgedachten that dare not speak their name, maar bij Judith Jacobs bleek het noodzakelijk om een geheel nieuwe buffer van bewustzijn op te bouwen, althans nadat zij bij hem in de klas was gekomen. Voordien was zij hem ook wel eens opgevallen, als zij giechelend met vriendinnen door de gangen of over het schoolplein liep, maar toen had er tussen hen geen contact bestaan en waren zijn waarnemingen anoniem. Zien en niet kijken, een houding die onder normale omstandigheden afdoende was, viel bij Judith Jacobs nu niet meer te hanteren, daarvoor was zij te opvallend, te dichtbij, te ′confronterend′; zien was afzien geworden en hoewel Van Gigch de banaliteit van die gedachte aan zichzelf erkende, was er in zijn houding jegens deze leerling een geposeerde natuurlijkheid geslopen, een gespeelde nonchalance, waaraan hij zich ergerde. Waardoor werd deze houding veroorzaakt? Zo had hij zich afgevraagd. Door een onbewust protest tegen zijn eigen verdorring? Door een minder onbewust maar even groot protest tegen zijn solitarisme? Wie geeft zijn eigen leven vorm? ′Wat uiteindelijk resteert zijn de dieren′, had hij zelf geschreven, maar dit uiteindelijke residu van sociaal contact was ongezocht en ongewild. Het was een opgedrongen situatie waarvan men op een filosofiese wijze het beste moest zien te maken.

Judith Jacobs…

Bleef zij niet wat al te vaak na de les nog dralen in de klas? Haar tas nog inpakken en vriendelijk glimlachend vragen of ze het raam dicht moest doen of wie die schrijver op die foto was.

‘Dat is Malcolm Lowry.’

‘Oh ja, die kan zeker heel goed schrijven.’

‘Heel goed, nou en of.’

‘Beter dan u?’

‘Veel beter.’

En dan, bijvoorbeeld, liep ze weg.

‘Dag, meneer Van Gigch.’

‘Dag Judith.’

Malcolm Lowry.

Malcolm glimlachte op de foto en om zijn broek zat een stropdas geknoopt. In zijn ene hand hield hij een fles gin en in zijn andere een boek. Symbolieser kon het niet. Het etiket op de fles toonde de naam Bols, terwijl Lowry zich op het moment van de opname in Canada had bevonden, voor zijn blokhut in het plaatsje Dollarton. Van Gigch had die foto met een macrolens uit Lowry’s biografie gefotografeerd en als vergroting opgehangen in zijn lokaal. Korte tijd nadat Judith Jacobs en hij over de foto hadden gesproken zag Van Gigch, toen hij ’s morgens zijn lokaal betrad, bij toeval dat er ter hoogte van Lowry’s gulp twee bolletjes kauwgom geplakt zaten.

Hij trok ze een voor een voorzichtig los en gooide ze in de prullenbak.

Diezelfde middag, na het laatste uur, bleef Judith Jacobs opnieuw achter in het lokaal, om een praatje te maken.

Van Gigch had zojuist het bord schoongemaakt en zijn kasten afgesloten, toen hij merkte dat Judith haar tas maar niet naar tevredenheid kon inpakken. Steeds opnieuw haalde zij er weer een boek uit om het op een andere wijze te schikken en dat duurde tot alle andere leerlingen op de gangen waren verdwenen.

‘Gaat het niet?’ vroeg Van Gigch.

‘Ja hoor, ik ben al klaar.’

‘Mooi zo.’

Van Gigch nam het gele plastic gietertje achter de plantenpotten vandaan en liep het lokaal uit om het bij de toiletten te vullen, maar toen hij terugkwam was Judith er nog steeds. Ze zat op een der tafels en had haar voeten op de zitting van een stoel gezet. Van Gigch voelde aan de aarde van de cactussen, de yuca’s en de aloë’s, alvorens er hier en daar wat water bij te gieten. Achter zijn rug bleef het stil. Toen hij klaar was en de gieter ter voorkoming van vandalisme zo veel mogelijk verborgen achter de potten had weggezet, keek hij naar Judith en trok zijn wenkbrauwen op.

‘Anything I can do for you…?’

‘U moet de groeten hebben.’

‘Dat is altijd leuk. Van wie?’

‘Van iemand die u heel goed heeft gekend.’

‘Dead or alive?’

‘Hoe kan dat nou?’

‘Oh nee, stom. Een man of een vrouw?’

‘Een vrouw natuurlijk…’

‘Ja natuurlijk, weer stom. Moet ik raden?’

‘Mijn oma…’

‘Jouw oma…?’

‘Ja.’

‘Heb ik jouw oma goed gekend?’

‘Ja, u hebt nog met haar in de klas gezeten.’

‘Dat is dan wel heel lang geleden, Judith.’

‘Toen ik thuis over u vertelde zei mijn moeder dat zij wist wie u was.’

‘De dingen waarom het gaat, die horen wij van onze moeder.’

‘En toen heeft mijn moeder mijn oma gebeld en die zei doe hem maar de groeten,’ giechelde ze.

Van Gigch dacht diep na, maar kon zich geen enkele oma te binnen bengen met wie hij nog in de klas had gezeten.

‘Haar voornaam is Clair…’

‘Clair? Clair Meerman?’

‘Meerman? O ja, dat is haar meisjesnaam.’

(Thou art mad to say it!)

‘Maar ze heet eigenlijk Buwalda.’

(Yes, I know. I know full well, Christ!)

Er viel een stilte en het meisje trok haar wenkbrauwen vragend op en wachtte op een reactie, maar Van Gigch staarde over haar hoofd heen naar buiten, waar zijn ogen in de eeuwenoude kruin van de magistrale kastanje op het Gravenhof vage beelden uit een ver verleden leken waar te nemen. Beelden waarin Clair werd aangevallen door kerels zonder gezichten, die om haar heen gingen staan en aan haar kleren begonnen te trekken. Het was donker en dicht bij haar huis, in het park. Zij woonde in Haarlem, in een oud en statig herenhuis op de hoek van de Parklaan en het Ripperdapark. Zij hield zich dapper, maar zij had geen schijn van kans. Haar kleding scheurde al en een schouder kwam bloot, waardoor de mannen nog verhitter raakten. Clairs ogen waren groot van angst. Zij wilde schreeuwen, maar een grove hand sloot zich om haar mond. Zij werd al naar de grond gewerkt en riep nu onhoorbaar zijn naam, waarna alle geluiden verstomden… Toen stortte zich als uit het niets een reusachtige vogel op de ruggen der bedreigers. Het viel niet te zeggen waar die wraakvogel vandaan kwam. Uit de bomen, uit de lucht of uit de struiken. Hij was er ineens, een vogel zo groot als een condor, maar zo lenig als een havik. Eigenlijk was het Ezra zelf, Ezra Berger, de vogelman van Zandvoort. (His claws were like talons, I remember now.) Zijn enorme wieken ruisten en het was alsof hij stil hing en danste in de lucht. Hij reet met vier rappe snavelbeten de halzen van de mannen een voor een open, die het daarna krijsend op een lopen zetten en naar alle windstreken wegvluchtten, maar met hun spuitende nekken ten dode opgeschreven waren. (Yes, it was nice, saving her like that, all alone in my longing bed.)

‘Is er wat?’ vroeg Judith.

‘Ze ging toen weg…’ mijmerde Van Gigch. ‘Ze ging toen naar Zuid-Afrika. Is ze daar nog steeds?’

‘Nee, ze is al heel lang weer terug. Toen mijn opa doodging zijn mijn moeder en mijn oma weer naar Nederland gekomen.’

‘Is je opa dood?’

‘Ik heb hem nooit gekend. Hij was nogal een losbol, geloof ik. Hij is maar vijftig geworden.’

‘Zo. En waar woont je oma nu?’

‘In Vreeland. Ze heeft ongeveer twintig jaar in Johannesburg gewoond, daar is mijn moeder ook geboren. In Johannesburg.’

Van Gigch knikte en begon enkele globale berekeningen.

‘En jij?’

‘Ik? In Haarlem.’

‘Mag ik vragen hoe oud je moeder is, Judith?’

‘Ja hoor, die is zesendertig.’

‘En jij bent… vijftien?’

‘Bijna zestien.’

In Van Gigchs brein ratelden de jaartallen als een rad van fortuin.

‘Dus je oma woont alweer bijna achttien jaar in Nederland?’

‘Nou, heel lang al, in ieder geval zo lang als ik me kan herinneren.’

‘Alleen…?’

Judith knikte.

Van Gigchs geheugen begon te bloeden en diep door zijn ingewanden trok een kramp en op datzelfde moment besefte hij dat de oude man die hem ’s ochtends thuis in de spiegel had aangekeken, de zwijgende man met de verwijtende blik, de onmachtige schrijver L.H. Wiener was geweest, die er nog steeds niet in was geslaagd zijn novelle Nestor te voltooien, enkel en alleen omdat Victor van Gigch te weigerachtig, om niet te zeggen te laf was, hem te schrijven.

Maar nu was het genoeg; als zijn schrijverschap ooit om rechtvaardiging schreeuwde dan was het wel nu.

Judith Jacobs…

Zij was een teken, onmiskenbaar, een teken dat hij niet kon negeren, aangezien hij anders zijn eigen bestaan zou ontkennen.

Nestor…

Nestor…

Ditmaal was er geen terug meer.

En tegen zijn oorspronkelijke voornemen in, besloot Van Gigch de naam Clair Meerman nu te handhaven, evenals die van Hylke Buwalda, wat maakte het nog uit, na drieënveertig jaar. Hijzelf bleef liever Ezra Berger, omdat die jongen hem dierbaarder was dan de man die hij later worden zou: Victor van Gigch.

Ezra ging het huis aan de achterkant binnen en liep voorzichtig de trap op naar de zolder. Daar trok hij met zijn ene hand zijn bloes omhoog, terwijl hij met de andere Nestor ondersteunde. Ezra hoopte dat Nestor onderweg in de duinen en in de straten van het dorp in slaap was gevallen, want hij had zich al een hele tijd niet meer bewogen, maar Nestor was klaarwakker en hield zijn ogen van angst wijd opengesperd. Dat hij zich zo koest hield was een overlevingsstrategie, intuïtief bekend aan elk dier: houd je als prooi zo stil mogelijk en maak je klein. Ezra tilde de jonge uil met beide handen op tot vlak bij zijn gezicht en keek hem aan. Een hees gesis ontsnapte aan de halfgeopende snavel. Wat een ogen! Als glanzend glas. Zou hij honger hebben? Dat zou toch wel? Jonge roofvogels waren schrokops. En drinken. Hoe zat het daar eigenlijk mee? Moesten uilen ook drinken? In het nest kon dat niet, maar misschien zat er in de muizen voldoende vocht. Mensen bestonden voor negentig procent uit water. En muizen?

Maar hoe kwam hij aan muizen? Saul had er vorig jaar in één middag elf. Als oefening, had hij gezegd. Het was in de winter en hij ving ze met vallen in het kippenhok. Elf. Hij had ze, op volgorde van grootte, naast elkaar in een houten bakje met water gelegd en ze ingevroren. De volgende dag had hij ze in de tuin begraven, in een kistje van ijs. Zouden die vallen nog in de schuur staan?

Ezra zette Nestor zachtjes op de krantenbodem in het oude aquarium van zijn vader, waarin nog maar aan één zijde glas zat en dat hij voor deze gelegenheid uit de schuur had gehaald. Nestor opende zijn snavel nu half maar maakte geen geluid meer. En toen Ezra even later de kamer had verlaten om in de schuur naar muizenvallen te zoeken, zakte zijn kop weldra naar voren en sloten zijn oogleden zich langzaam. Eerst het ene, gedeeltelijk, terwijl zijn kop schuin begon weg te zakken, vervolgens het andere, gelijkmatig zakkend als een verticaal gordijntje. En zo viel hij nogal slordig in slaap, met één half geloken oog. Het leek alsof hij daarmee wilde aangeven dat hij de wereld om hem heen nog steeds in de gaten hield, maar in werkelijkheid was hij zo uitgeput door alle ellende die hem overkomen was, dat hij geen macht meer had over de mechanismen van zijn lichaam. Een lichaam dat in dit stadium van zijn bestaan toch al aan alle kanten ongemakkelijke zwaartepunten had en dat hij moest verduren als een bijna niet te torsen last. Aan zijn kop die enorme haak van een snavel die hem volledig topzwaar maakte en aan de onderkant die twee groteske klauwen, waarvan het nut nog totaal onduidelijk was en die hem het voortbewegen tot verlammens toe belemmerden.

Een straal witte smurrie spoot uit zijn onderlichaam over de kopletters van de plaatselijke courant en trof het woord Zandvoort vol.

Ezra vond in de schuur geen muizenvallen, wel bijlen en messen en het hakblok van zijn vader. Eigenlijk was het geen schuur, eerder een vervallen loods waarvan het dak en de wanden schots en scheef tegen elkaar hingen en de regen op meerdere plaatsen naar binnen viel. De vele kieren en spleten waren zichtbaar door het witte licht dat ze doorlieten. Toch was de ruimte in halfduister gehuld. Het enige raam was door een kleverig soort aanslag van jaren geel beslagen en afgeschermd door meerdere lagen spinnenwebben en stofragen. De toegang werd gevormd door een vrij opgehangen schuifdeur, die aan de bovenzijde met metalen wieltjes over een rail schraapte. Er stond een oude werkbank, waarop her en der gereedschap lag: hamers, tangen, schroevendraaiers, een metalen afvoerontstopper, conservenblikken met harde kwasten, lege spuitbussen en een verrekijker waarvan een glas ontbrak. Aan lange spijkers hingen diverse verroeste zagen, fietsonderdelen, touwwerk en een halfvergane overall van Louis, die hij bij het slachten aantrok. Ezra hurkte neer en doorzocht een aantal kartonnen dozen met afgedankt huisraad en oud speelgoed.

Het was vooral zijn moeder die werkelijk niets wilde weggooien. ′Je weet nooit of het niet nog eens van pas komt′ was een van haar favoriete uitspraken. In een versleten koffer zat oude kledij, alles van zijn moeder, jurken zo oud dat het geen jurken waren maar japonnen, dansjaponnen, met lovertjes en kwastjes. Eerst in plastic omhulsels gewikkeld en daarna een voor een opgevouwen en ter bewaring gegeven aan de tijd. Ezra drukte zich op zijn knieën omhoog en wilde net de schuur uitlopen toen hij Saul in de verlichte toegang van de loods zag staan.

Saul hoorde je nooit en je zag hem nooit; hij was er altijd ineens of hij was er niet. Meestal niet.

‘Wat was je daar aan het doen?’

Ezra dacht na.

‘Ik zocht iets.’

‘Wat?’

Ezra zweeg.

‘Wát dan?’

Maar Ezra volhardde in zijn zwijgen, zijn broer was niet de baas over hem.

‘Wat zócht je?’

De vraag was inmiddels uit zijn voegen gebarsten en overgegaan in een dreigement.

Oppassen, Saul kon zomaar een driftbui krijgen.

‘Muizen…’ antwoordde Ezra toen maar. En om deze bekentenis weer te neutraliseren voegde hij eraan toe: ‘Is het nou goed?’

Saul stak daarop zijn hand in zijn zak en haalde er een mol uit te voorschijn, dood.

‘Heb je hier wat aan?’ vroeg hij en een brede glimlach trok om zijn mond.

Het in zes stukken snijden van een mol vereist geen speciale ervaring, maar is een tamelijk vervelend en bloederig karwei. Toch stond Ezra erop het zelf te doen. Nestor was immers zíjn uil. Ezra nam het grootste mes, Victorinox genaamd, een lang en scherp vleesmes met een ebbenhouten heft, dat Louis speciaal gebruikte om verdoofde kippen de kop af te snijden aan het eind van het onhandige slachtritueel.

Saul bleef er bij staan en legde de stukjes mol een voor een ter zijde. Plotseling leek zijn aandacht te worden afgeleid. Hij trok zijn hoofd achterover en snoof een aantal keren door zijn neus, zoals een jachthond doet om zich te oriënteren. Hij keek om zich heen en spande het vel van zijn voorhoofd. Toen liep hij weg in de richting van het lege tuinhuis. Ezra zag hoe hij voor de deur bleef staan en aan het zware hangslot morrelde, opnieuw naar boven keek en zijn neus gebruikte, als een dier. Daarna verdween hij om de hoek, waar het geblindeerde raam zich bevond.

‘Zie je die tak daar?’ had Saul op een dag gevraagd, toen Ezra en hij elkaar toevallig in de tuin tegenkwamen, althans, daar leek het op. Ze stonden onder een der oudste iepen in het laagste en diepste gedeelte, waar Saul een ondergronds hol had.

Ezra had de richting van zijn broers hand gevolgd.

Wat nu weer.

‘Die gaat eraf.’

Ezra had niets gezegd, omdat dat gewoon het beste was.

‘Wat ik kan zíén,’ vervolgde Saul op onheilspellende toon,‘dat is dat die tak binnen een minuut op de grond ligt en dat diezelfde tak binnen vijf minuten helemaal niet meer bestaat!’

Ezra knikte maar, weglopen was nu gevaarlijk.

‘Luister. Ik ga eraan hangen en dan zal je zien dat hij doorbuigt, ver doorbuigt, maar niet breekt. Dan moet jij aan mij gaan hangen en dan breekt hij. Oké?’

Saul sprong op en omklemde met beide handen de tak, die ver doorboog maar niet brak.

‘Nu!’ commandeerde Saul en Ezra klemde zijn handen rond het middel van zijn broer en trok zijn voeten op.

De tak kraakte, scheurde en brak af.

Saul veerde lenig neer en begon het dunne uiteinde van de tak rond te trekken totdat hij nogmaals brak. Daarna gooide hij beide delen ver uit elkaar de tuin in.

‘Zo doe je dat. Gezien?’

Daarna was hij verdwenen.

Eerst dacht Ezra dat Nestor dood was, zo volledig verfomfaaid lag hij op de kranten, maar toen hij neerhurkte en de spijlen van het aquarium aanraakte krabbelde hij overeind en begon hij heftig te blazen en met zijn snavel te klappen. Het duurde even voordat hij Ezra’s bedoelingen begreep. Uit angst en de intuïtie om zijn huid zo duur mogelijk te verkopen, rekte hij zich op en deinsde hij onhandig balancerend zijdelings weg tot hij tegen de enige ruit van zijn behuizing klem liep en hij zich nog slechts schuin hangend tegen het glas kon schrap zetten.

Het eerste stukje mol dat hem werd voorgehouden zag hij niet eens. Hij keek er faliekant overheen.

‘Nestor, hier…’ moedigde Ezra hem aan. ‘Kijk dan…’

Maar Nestor staarde slechts in afgrijzen naar dat onbekende monster waardoor hij nu ieder ogenblik kon worden doodgebeten en opgegeten. Hij was uit het nest geroofd en hij ging eraan, dat stond vast. Ezra zag dat hij dat dacht, maar wist niet hoe hij duidelijk kon maken dat hij geen monster was. Geroofd was trouwens het verkeerde woord. Hij had Nestor meegenomen en niet om hem dood te bijten en op te eten, maar om hem groot te brengen en bijzonder te maken, bijzonderder dan alle andere uilen op de hele wereld.

Een uil met ervaring, een uil wijzer dan de uilen van Athene, waarover meneer De Haan had verteld.

Op de begraafplaats Zorgvlied te Amstelveen heeft iedere oude boom een nummer. Op de bast van elk bejaard exemplaar zit een groen ovalen plaatje gespijkerd. Deze registratie heeft op het eerste gezicht iets treurigs, iets Duits, maar blijkt bij nauwkeuriger beschouwing te verwijzen naar een bomenarchief dat zich ergens in de kantoorruimte van deze begraafplaats moet bevinden en bestaat ter conservering van het park, niet ter slechting. Van iedere eeuweling is soort, anciënniteit en conditie bekend en het is zeer wel denkbaar dat een boomchirurg tot de vaste staf van de begraafplaats behoort.

Hoe anders is het gesteld in het dorp dat vroeger Zandvoort was, een dorp waar de dood niet passief aanwezig is, zoals op de begraafplaats Zorgvlied te Amstelveen, maar actief, zoals bij een slopende ziekte, waaraan bijvoorbeeld de Haltestraat, de Kerkstraat en de Grote Krocht ten onder zijn gegaan, om maar enkele straten te noemen waar in vroegere zomers de hemel onzichtbaar was vanwege de naar elkaar reikende en verstrengelde boomkruinen, maar waar nu in het geheel geen bomen meer staan, omdat ze zijn onttakeld en gerooid en vervangen door parkeermeters, afvalemmers of prentbriefkaartenmolens.

Zandvoort, een dorp waar iedere vierkante meter die uitbaatbaar is, wordt uitgebaat. Zandvoort, het Volendam van Kennemerland. Een serie parkeervakken erbij? Waar nu nog die oude eiken staan? Fotografeer die eiken, maak er een Ansichtskarte van, kettingzaag daarna die bomen omver, dek de littekens van hun bestaan af met bakstenen en trottoirbanden en plaats, bij wijze van herdenkingskruis, op ieder graf een parkeermeter. Voorzie de foto van de opdruk Das alte Zandvoort en men heeft andermaal handel onder een nieuw geopende hemelboog.

Zo is inmiddels in het dorp dat vroeger Zandvoort was maar nu alleen nog zo genoemd wordt, al het markante verdwenen: gesloopt, kaalgeslagen, neergehaald, gesmoord, verstikt, vergiftigd, verziekt, verpest of verpatst.

De Duinweg te Zandvoort bestaat nog, althans volgens een bordje met de naam Duinweg erop. Een strakke en functionele brandweerkazerne, compleet met slagbomen en automatiese deuren is er nu het enige gebouw, maar op diezelfde plaats stond van 1834 tot 1985 een markant huis, uniek in het dorp vanwege de eigenaardige bouwstijl. Toen de familie Berger dat huis in 1957 betrok, prijkte er een geschilderd opschrift boven de deur. Geen naam was het, eerder een leus: ′Fryslân boppe′. En met de voordeur in het midden en ter weerszijden daarvan twee hoge ramen, met de vierkante dakkapel en de hoge kap, waaronder een enorme zolder, was het huis inderdaad gebouwd in de stijl van veel Friese boerderijen. En toch ging deze overeenkomst alleen maar op voor het vooraangezicht van het huis, want aan de achterzijde verrees opnieuw een puntdak, waardoor het huis in feite uit twee delen bestond, die tegen elkaar geschoven waren en in totaal acht kamers bevatten.

Ezra Berger was bijna dertien toen hij in december van het jaar 1957 als zijn privédomein de reusachtige zolder betrok van het voorhuis aan de Duinweg 29.

Saul Berger was toen zestien en bewoonde afwisselend, maar het liefst niet, de twee bovenkamers in het achterhuis, van waaruit hij in zowel westelijke als oostelijke richting de gunstigste uitkijkpositie bezette. De diverse ondergrondse hutten die hij zelf had gegraven of die hij wist, gebruikte hij niet meer actief maar hield hij als noodvoorzieningen achter de hand.

Ooit had men vanaf de Duinweg een vrij en onbelemmerd uitzicht over zee gehad, maar dat was voordat de huizen aan de Thorbeckestraat en aan de Vuurboetstraat bestonden. De benaming Duinweg was in de moderne tijd niet duidelijk meer te plaatsen, al leek de observatie dat het huis op de achterste rand van de oude zeereep stond gerechtvaardigd. Waarom het in Friese stijl was gebouwd en wie verantwoordelijk was voor het opschrift FRYSLÂN BOPPE bleef onduidelijk.

En dan was er nog het tuinhuis…

Het raadselachtige bakstenen huisje, onbewoond en met een hangslot vergrendeld. Het was een huisje zoals kinderen tekenen, een huis in zijn eenvoudigste vorm: vier muren en een dak met een schoorsteen. De muren waren ooit wit geweest, de dakpannen ooit oranje en de schoorsteen ooit schoon. Slechts aan één kant zat een raam. Aan de smalle kant naast de voordeur. Aan de oostzijde waren glazen serredeuren, maar ook deze zaten op slot en zware gordijnen sloten hermeties af wat zich binnenin bevond. Zekere ambtenaren van de afdeling huisvesting schenen meer te weten, maar wilden niet meer loslaten dan dat het huisje niet te huur was.

Ezra’s broer Saul had al verscheidene keren overwogen om in het huisje in te breken, deels om uit te vinden wat zich daarbinnen bevond, maar merendeels om er zelf in te trekken, als een hut, bovengronds, een hut van steen, want Saul Berger wilde overal zijn, behalve thuis. Hij had die plannen echter als onprakties verworpen. Wat moest je eigenlijk in dat vieze hok? Nog een jaar of wat en hij was voor altijd vertrokken.

Ezra’s vader hield van kippen en hij sprak hun taal. Hij hield minder van mensen, al sprak hij hun taal ook, zij het sporadies. Misschien was dat ooit wel anders geweest, bijvoorbeeld in de tijd dat Ezra en zijn broer er nog niet waren, voor het begin van hun jaartelling, toen Louis Berger nog trompet speelde en Nellie nog met Simon Plas danste. Die tijd moest erg vrolijk zijn geweest. Maar op een dag kwam Simon Plas niet meer dansen.

Toen trouwde Nellie met Louis en zij leefden nog lang.

Nellie aan de voorzijde van het huis, in twee doorlopende kamers, waarvan zij er een gebruikte als atelier en de andere als slaapkamer; een werkgedeelte en een slaapgedeelte. In die twee kamers, feitelijk de zuidwestelijke vleugel van het huis, was zij prakties altijd te vinden, altijd aan het werk, achter de kniptafel, of de naaimachine, met een klant voor de grote passpiegel, of achter de strijkplank, de laatste hand leggend aan een nieuwe japon, een nieuw mantelpak, een nieuw kostuum, of de kleding van haar gezin.

Louis sliep in het middengedeelte van het huis, een diep verschanste kamer aan de lange gang naar achteren, die dwars door beide huisgedeelten liep en vanwaaruit men in geval van nood even gemakkelijk via de achterdeur kon vluchten als via de voordeur.

De oorlog had Louis en Nellie verbonden voor de rest van hun leven, niet als geliefden maar als lotgenoten, niet als minnaars maar als kameraden. Het werd de oorlog die de zin van hun leven uitmaakte, als een pad door duisternis verlicht, als een geschenk uit de hel.

De oorlog was in Amsterdam voltrokken, als een onverbrekelijke verbintenis tussen leven en dood en wat de dood tezamen brengt zal het leven niet scheiden.

Het verbaasde Louis Berger niet zeer dat hij kort na de geboorte van zijn tweede zoon, Ezra, impotent bleek te zijn, een hoedanigheid die hij nauwelijks als een tekort ervoer en zeker niet als een gemis, eerder ging het om een achterstallige loyaliteitsverklaring: het zij zo en zie, het was zo. Daar was voor geen zielendokter nog emplooi.

Nellie dacht hier soms anders over maar zij had haar eigen loyaliteit die Louis betrof, wellicht meer dan hij verdiende. Louis, ooit het zwarte schaap van de familie, alleen bevriend met zijn trompet en zijn Oldsmobile Roadster. Onverantwoordelijk, verkwistend, met als voornaamste garderobe een set smokings en ettelijke paren lakschoenen – happy times are here to stay – dagen waren er om in uit te slapen, nachten om in te spelen, in de Blue Note of in de dansclub van theater Tuschinsky, La Gaieté, waar Louis en Nellie elkaar hadden ontmoet.

′Danst u dame?′ waren volgens Nellie de twee eerste woorden die Louis tot haar sprak. Hij scheen beleefd en verlegen, maar zijn vraag was louter pro forma, want Simon Plas was hun wederzijdse vriend en er bestond in heel Amsterdam geen hartstochtelijker danspaar dan Simon en Nellie.

′Dame zei ik er niet bij,′ hield Louis later vol, tegenover zijn zoons Saul en Ezra, alsof het enig verschil maakte.

Dronken huiswaarts slenteren langs mistige ochtendgrachten in Amsterdam.

Simon, Nellie en Louis…

Amsterdam?

Dat is geen stad om in te dansen.

Dat is een stad om in te sterven.

Hand in hand en samen, met een laatste kus en een laatste wanhopig gebaar.

En zo vestigde Louis Berger zich in 1948 met zijn gezin te Zandvoort aan de Zee, een dorp dat voor iemand met een afkeer van joden geen slechte keus was. Alleen: het meeste van Louis was in Amsterdam achtergebleven, wat hij van zichzelf nog had meegenomen bestond voornamelijk uit schuld en zelfhaat, een verstikkende last die hem tot in de tweede generatie de mond snoerde en er de oorzaak van was dat Ezra en zijn broer Saul nog tot op hun veertiende, respectievelijk zestiende jaar geloofden dat ze normale mensen waren.

Uiteindelijk was het Nellie die nog eenmaal naar het verleden omzag en haar beide zoons over de Cliostraat vertelde, Cliostraat nummer 29′, waar de dood op 11 mei 1940 als gast op de thee was uitgenodigd. Hij had het druk die dag in Amsterdam, de dood, en hij kon niet heksen, kon niet overal tegelijk zijn, maar wel bijna. Jammer dat Louis niet was gekomen, dan was de hele familie compleet geweest. En dat was toch veel gezelliger, zoals bij de familie Witvis, diezelfde morgen nota bene. Altijd al een buitenbeentje, die Louis.

Op eerdere momenten was hij hem toch bijna in de armen gevlogen, slippend in die auto van hem, op het behulpzame grind van een hoge bocht in de Ardennen, twee jaar tevoren. Op weg naar Cannes, naar Antibes en naar Nice. God, dat was close. Zijn linker voorwiel hing al boven dat ravijn. En als hij die meid niet bij zich had gehad, rechts voorin, als tegengewicht, dan was het nog net genoeg geweest. Nellie heette die deerne, aber die Nellie wollen wir auch noch kriegen!

Typies dat die zwarte schapen vaak het langst de dans ontsprongen.

De dood sprak alle talen, maar hij bediende zich in de vorige eeuw bij voorkeur van het Duits.

Maar ach, komt tijd, komt dans.

Wat is het leven anders dan een poosje machteloos tegenstribbelen?

Het was op een middag geweest, zomaar ineens, toen Ezra koffie voor haar had gezet in het Durobor-doorlekapparaat.

‘Wat ben je toch een lieve jongen,’ had Nellie gezegd en eraan toegevoegd: ‘Soms.’

Ze had Ezra door zijn haar gestreken, die zijn hoofd wegdraaide en zijn gezicht tot een grimas vertrok.

Ezra wilde weglopen, maar Nellie vroeg hem of hij nog iets voor haar wilde doen.

‘Ik wil je wat laten zien…’

En ze vroeg Ezra om uit de woonkamer een fotoalbum te halen.

‘Dat grote onderop, dat van leer.’

Zelf liep ze naar boven en klopte op de deur van een van Sauls kamers.

De andere ging open en Saul vroeg wat er was. Hij had zijn mouwen opgestroopt en in zijn hand hield hij een elektriese spoel waarvan het koperdraad bijna helemaal was afgewikkeld. Dit koperdraad vervlocht hij in strengen van drie om er strikken van te maken. Aan een van zijn vingers zat wat bloed.

‘Wat ben je aan het doen?’ vroeg Nellie bezorgd.

Saul antwoordde niet.

‘Is er wat?’ vroeg hij kortaf.

‘Kom even beneden.’

‘Ik heb het nu te druk.’

‘Saul…’

Ze keek hem aan, twee, drie seconden lang.

Daarna daalde ze de trap weer af, zonder nog te spreken, wetende dat hij haar even later zou volgen.

Ezra had het fotoalbum op de kniptafel gelegd en bladerde het door.

Het was een oud en mufruikend boek, met bladen van een soort viltachtig karton, dik en bruin, met foto’s uit de prehistorie, van mannen met glimmend haar en vrouwen met bont en bakken van vierkante auto’s met witte banden en boulevards met palmbomen.

‘Kom eens zitten,’ zei zijn moeder.

En zo begon ze te vertellen.

Waar Louis zich toen bevond is niet bekend, maar dat hij in Haarlem op de Gedempte Oude Gracht bij Slavenburgs bank op de zogeheten ′tikker′ stond te kijken en zich afvroeg of dit nu een moment was om te kopen of juist een moment om te verkopen, lag het meest voor de hand.

En Nellie deed, zoals gewoonlijk, het vuile werk.

Eerst op neutrale toon en alsof het een gewoon verhaal betrof, maar langzamerhand onzekerder en zachter. Haar vingers gingen langs de foto’s, die af en toe werden voorzien van een naam, of een plaats, een tijd of een handeling. Ze dronk haar koffie uit het glas in de metalen houder, maar Ezra zag dat haar hand licht beefde.

Toen ze was aangekomen bij de maand mei van het jaar 1940, 11 mei om precies te zijn, ging de deur van het atelier open en kwam Saul zwijgend binnen. Hij liep naar het raam en keek naar buiten, draaide zich tijdens het steeds moeizamer verlopende relaas van zijn moeder niet eenmaal om, maar aan zijn houding was te zien dat hij luisterde en dat geen woord hem ontging.

En Nellie vertelde alles, totdat ze stopte.

Ezra wist niet wat hij zeggen moest, zijn moeder huilde nooit.

Even was het akelig stil in de kamer, toen klonk Sauls stem:

‘Van wie was dat paard?’

Ezra keek verbaasd op.

‘Dat paard op de laatste bladzijde, linksonder,’ verduidelijkte Saul.

Ezra bladerde verder door het album en zag op de laatste bladzijde linksonder zijn vader, Louis, in een geruit hemd, met leren rijlaarzen, zittend te paard.

Hij lachte breed, met sterke witte tanden en leek gelukkig.