DE BABY IN DE SPIEGEL

Charles Fernyhough

De baby in de spiegel

Over het ontstaan van bewustzijn

Vertaald door Rogier van Kappel

2009
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council (FSC) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100% chloor- en zwavelvrij gebleekt.

©2008 Charles Fernyhough

©2008 Nederlandse vertaling Rogier van Kappel

Oorspronkelijke titel The Baby in the Mirror. A Child’s World from Birth to Three

Oorspronkelijke uitgever Granta Books, Londen

Omslagontwerp Via Vermeulen/Rick Vermeulen

Omslagillustratie

Typografie binnenwerk Elgraphic + DTQP bv, Schiedam

ISBN 9789025433857

D/2009/0108/918

NUR 320 & 770

Voor Squiggle
en voor Cherry

1

Zo is het

Ik wist niet waar ik moest beginnen, en dus vroeg ik het aan haar.

‘Athena?’

Ze zat me restjes koffieschuim te voeren met een theelepeltje. Het was midden op de ochtend, op een kille en heldere dag in juni, en het winkelpubliek had het centrum van Sydney overgelaten aan deeltijdvaders en enkele haastige kantoormeisjes. We zaten in een café op de benedenverdieping van het Queen Victoria Building en voelden de winterse tochtvlagen die kwamen aanzetten over de roltrap niet ver van ons vandaan.

‘Weet je nog dat je een baby’tje was?’

‘Nee.’

‘Is er nog iets wat je wél weet van toen je nog een baby’tje was?’

‘Nee.’

Ze bleef met de theelepel langs de rand van het lege kopje schrapen.

‘Nog een hapje?’ bood ze aan. ‘Zal ik je voeren?’

Gehoorzaam leunde ik voorover. Ze duwde het lepeltje diep in het kopje en schepte opnieuw een vaag naar metaal smakend restje koffieschuim in mijn mond.

‘Toen je nog een heel klein kindje was, hoe was dat toen?’

‘Weet ik niet. Weet ik nog niet.’

Nog. Zou het straks dan allemaal weer in haar opkomen?

‘Weet je nog wat we vroeger samen deden?’

‘O, dat zeg je nou altijd,’ verzuchtte ze.

Een beetje verbaasd over de toon waarop mijn dochter dat zei, leunde ik achterover. Terwijl ik toekeek hoe ze vastberaden mijn koffiekopje leegschraapte, met oogjes die een beetje scheel stonden van inspanning, vroeg ik me af of ik deze vraag werkelijk al eerder had gesteld. Waarschijnlijk was ik komen aanzetten met een paar andere vragen die al even onmogelijk waren, en mogelijk ook net zo absurd.

‘Dat komt omdat het me interesseert.’

‘Waarom?’

‘Omdat het interessant is. Omdat jij interessant bent.’

Met een rammelend geluid viel het lepeltje in het kopje. ‘Jij bent de klapper en ik ben het varkentje.’

‘Weet je dat nog?’

‘Klappen! Je moet klappen!’

Ik klapte. Kantoormensen kwamen haastig langsgelopen met bekers cappuccino met plastic dekseltjes erop en leken zich te verbazen over het applaus vanuit het Old Vienna Coffee House.

‘Athena, toen je nog een piepklein baby’tje was, wat deden we toen voor spelletjes?’

‘Nou,’ zei ze met zwaarmoedige zekerheid. ‘Volgens mij speelden we tikkertje.’

‘Maar wat deden we voordat je kon hollen, toen je nog een piep-piepklein baby’tje was? Weet je nog hoe het is om een piep-piepklein baby’tje te zijn?’

Ze trok het rietje uit haar jus d’orange en trompetterde naar me, zodat het kleverige, warme spul over me heen spatte. Ik voelde een vage, vertrouwde wanhoop.

‘Weet je nog wie er op je paste toen je een klein kindje was?’

‘Mama.’

‘En wie verder nog?’

Ze keek me aan met het rietje nog tussen haar tanden. Blonde lokken krulden in haar ooghoeken, en haar blauwe irissen waren groot en helder. Mijn vragen leken van haar af te springen. Ze werd voortdurend met vragen bestookt. Voor haar was dat gewoon iets om voor weg te duiken of lijdzaam te verduren. Maar ik had haar antwoord nodig. Onze krijsende pasgeborene van bijna drie jaar geleden had iets buitengewoons doorgemaakt, en zij was daarvan de enige echte getuige. Ik had haar transformatie van buitenaf waargenomen en vastgesteld hoe ze was uitgegroeid tot dit beweeglijke centrum van ervaringen waarmee ik, met wat zachte drang of omkoperij, voorzichtig een gesprekje kon voeren. Maar zij was de enige die dat proces zelf had doorleefd. Ik had mijn notitieboekjes, mijn aantekeningen en theorieën, maar er was een grens aan wat ik met zorgvuldige observatie kon bereiken. Mijn proefpersoon moest het zichzelf kunnen herinneren.

Toen glimlachte ze. Ik denk in ieder geval graag dat ze erbij glimlachte.

‘Papa,’ zei ze.

Als ik eraan terugdenk, besef ik dat het wel een heel moeilijke vraag was voor zo’n klein kindje. Als Athena net zo was als ik, of zoals bijna iedereen aan wie die vraag ooit gesteld is, zou ze zich de eerste twee of drie jaar van haar leven maar heel vaag herinneren. Welke manier van vragen je ook kiest, niemand schijnt aantoonbaar nauwkeurige herinneringen aan zijn allervroegste kindertijd te hebben. Op het eerste gezicht zijn kinderen niet alleen een schone lei – een tabula rasa – maar ook een oppervlak dat zo enorm glad is dat er niets aan blijft plakken. De gebeurtenissen van het leven hechten zich er niet aan. Zoals Sigmund Freud ooit heeft opgemerkt, heeft men zich daar niet genoeg over verwonderd.¹

Nog maar vrij kort geleden zijn psychologen enigszins gaan doorgronden waarom onze allervroegste herinneringen ons niet bijblijven tot in onze kindertijd en daarna. We weten dat verschillende soorten informatie in het geheugen op verschillende wijzen worden geordend en opgeslagen. Informatie over persoonlijke feiten gaat in een systeem dat bekendstaat als het semantische geheugen; informatie over gebeurtenissen die ons overkomen, wordt opgeslagen in een ander systeem, ons autobiografische geheugen. Athena was nu bijna drie en wist al heel behendig om te gaan met bepaalde soorten feiten over de wereld, zoals haar geboortedatum, of het feit dat Wynyard de naam is van de eerste treinhalte na Harbour Bridge. Maar haar vermogen om haar kennis van wat ze had meegemaakt te ordenen, was zich nog maar net aan het ontwikkelen. Ze was nog geen autobiograaf. Haar eigen levensverhaal was voor haar geen geschikt onderwerp voor onderzoek.²

Misschien kwam dat omdat voor het verwerken van informatie over je eigen leven iets meer vereist is dan het onthouden van onpersoonlijke, objectieve stukjes kennis. Om te kunnen zeggen dat je over semantische kennis beschikt, dat je weet wat de hoofdstad van een bepaald land is bijvoorbeeld, is het voldoende om dat feit te kennen: je hoeft je niet precies te herinneren op welk moment je dat te weten kwam. Maar als het om de details van onze eigen levens gaat, vormt die persoonlijke, subjectieve hoedanigheid juist de essentie van onze herinneringen.³ Het was niet zo dat Athena het onmogelijk vond om feiten over haar eigen leven te verwerken. Ze beschikte over een uitstekend geheugen voor verschillende soorten autobiografische informatie, zoals beloften die we haar op een moment van zwakte hadden gedaan, of de kleren die ze aan had gehad toen ze een bepaalde plek bezocht. Maar het bezoek zelf wist ze niet terug te halen; ze kon zichzelf niet in het middelpunt van de herinnering plaatsen. Geheugenonderzoekers vermoeden tegenwoordig dat dit speciale, subjectieve aspect van het geheugen zich pas halverwege het derde levensjaar ontwikkelt.⁴ Als dat werkelijk het geval is, zou dat verklaren waarom de meeste mensen zich helemaal niets herinneren uit hun eerste levensjaren. In onze kindertijd komen wij zelf niet voor in onze herinneringen. We kunnen leven, maar zijn nog niet in staat om dat leven in onze gedachten opnieuw te beleven.

‘Wat schrijf je?’ zei ze.

Ik keek op van de volgekrabbelde bladzijden van mijn aantekenboekje. Voor de zoveelste keer had ik niet in de gaten gehad dat mijn waarnemingen me hadden afgeleid van het waargenomene zelf.

‘Ik schrijf op wat je zegt. Al sinds je een baby’tje was heb ik dat allemaal opgeschreven.’

‘Waarom?’ zei ze, en ze keek me licht geschokt aan.

‘Omdat dat papa’s werk is. Hij probeert te begrijpen hoe kleine kinderen denken.’

Daar moest ze om lachen. Papa’s zaten de hele dag naar lege velletjes papier te turen en maakten dan lange wandelingen waarbij ze in zichzelf liepen te praten. Op die manier leerde je natuurlijk nooit iets begrijpen.

‘Weet je?’ zei ze, om me ter wille te zijn. ‘Toen ik een piepklein baby’tje was, was het heel zonnig.’

Ik knikte en probeerde die gedachte voorzichtig naar buiten te lokken. Ik vermoedde dat deze zomerse herinnering iets te maken had met de vakantie van vorig jaar, maar misschien was het ook niet meer dan de naglans van de zelfgemaakte filmpjes die we kortgeleden hadden gekeken. Athena’s greep op deze herinnering was duidelijk niet heel stevig, en ik kon begrijpen waarom. Als ze zichzelf pas toen ze tweeënhalf was in het middelpunt van haar herinneringen was gaan plaatsen, was vijf zesde van haar leven inmiddels vergeten geraakt. Hoe voelde het als zo’n groot deel van je verleden onmiddellijk ontoegankelijk voor je was geworden? Was het leven voor haar nog steeds niet meer dan een ‘bloeiende, zoemende verwarring’,⁵een film waarin ze nog maar net de hoofdrol was gaan spelen? Hóé was het om haar te zijn? Viel dat wel ergens mee te vergelijken?⁶

Ik had een speciale reden om daar belang in te stellen. Als postdoc en later als parttime universitair docent had ik de ontwikkeling van kinderen jarenlang bestudeerd, maar dan wel in abstracto en van een veilige academische afstand. Ik had gezien hoeveel diepgaande veranderingen zich gedurende de eerste drie levensjaren voordoen in bijna alle aspecten van de menselijke psyche. Binnen een paar jaar na zijn geboorte, moet een pasgeboren kindje een geest zien op te bouwen uit de chaos, zich de macht over zijn eigen handelen zien te verwerven, zich het vermogen eigen maken om over zijn ervaringen te praten en zichzelf leren beleven als het bewuste wezen dat het middelpunt vormt van al deze ervaringen. Hoewel het wordt geboren met bepaalde complexe en uiterst gespecialiseerde talenten, lijkt het daarmee toch maar schamel toegerust voor de taken die het voor de boeg heeft. Ontwikkelingspsychologen worstelen met enkele van de allergrootste vragen die we maar kennen: hoe een mens zich zowel een particulier als een publiek ‘zelf’ verwerft, of taal een vaardigheid is die aan te leren valt of iets wat uitsluitend bestemd is voor biologisch uitverkorenen, hoe de kleuren van het bewustzijn wortel kunnen schieten in een stel hersenen dat zijn bestaan begint als niet meer dan wat ruw, snelgroeiend weefsel. Als je een geest in ontwikkeling maar aandachtig genoeg bekijkt, had ik mijn studenten altijd voorgehouden, kun je alles te weten komen wat je over het leven als mens maar hoeft te weten.

Voor mij kwamen al die vragen nu op de meest rechtstreeks mogelijke manier tot leven. Met de komst van Athena had het verschijnsel dat me op een afstand al zo gefascineerd had, zich op verrukkelijke wijze recht voor mijn ogen gemanifesteerd. Naast alle andere emoties van die in een roes verstreken dagen van mijn nieuwe vaderschap had ik ook een gevoel van verrassing beleefd dat wel iets weg had van het gevoel dat je hebt als je nieuwe buurman je chef blijkt te zijn, en je niet alleen je dierbare evenwicht tussen werk en privéleven in rook ziet opgaan, maar ook het naakt zonnebaden in eigen tuin. Athena deed niet alleen een beroep op mijn professionele verantwoordelijkheden, maar ook op mijn verantwoordelijkheden als ouder. Ze bracht mijn werk met zich mee naar huis. De afgelopen drie jaar had ik dit wonder van zeer nabij geobserveerd en toegekeken hoe de ingrijpende transformaties van het peuterschap zich voltrokken aan mijn eigen kostbare eerstgeborene. In die korte duizend dagen was onze jammerende en krijsende zuigeling veranderd in een persoon: een sociaal, moreel, intelligent en welbespraakt wezen. Ik was me er misschien niet volledig van bewust geweest wanneer het gebeurde, maar ergens tijdens dat proces had ik toegekeken terwijl er een bewustzijn werd gevormd.

Bij elke nieuwe mijlpaal in Athena’s ontwikkeling peinsde ik over hoe de theorieën die ik had bestudeerd aansloten op de werkelijkheid waarvan ik nu getuige was. Maar ik merkte ook dat ik me voortdurend verwonderde over de andere, subjectieve zijde van het objectieve verhaal. Ik wilde begrijpen hoe het moest zijn om een geest te bewonen die elke dag anders was, en wiens zelfbegrip zo snel veranderde. Veel getuigenverklaringen van binnenuit wist ik niet te vinden, niet in de mij vertrouwde wetenschappelijke literatuur en al evenmin in romans en verhalen voor volwassenen, waarin de ervaringen van kinderen van onder de drie nauwelijks een stem hebben gevonden. Ondanks alle rijkdom van hun beschrijvingen van het volwassen bewustzijn en hun bereidheid om hun oor te luisteren te leggen bij afwijkende vormen van ervaring hebben dichters en romanschrijvers toch maar weinig belangstelling getoond voor de onherinnerde atmosferen van het peuterschap. Die verwaarlozing verbaasde me, want al ons wetenschappelijk onderzoek naar de geest van het jonge kind wees erop dat het daar interessant moest zijn.

Naast de gewone genoegens van het vaderschap beloofde mijn tijd thuis met Athena me ook een soort inzicht te geven in de geest van een klein kind dat alleen aan insiders is voorbehouden. Met gebruikmaking van een beetje fantasievolle projectie had ik de kans om wat subjectieve details in een wetenschappelijk kader te plaatsen. Viel het ergens mee te vergelijken om een pasgeboren baby te zijn, een klein kindje op de drempel van de taal, een fel onafhankelijke peuter? Zou zorgvuldig waarnemen en vragen stellen, verrijkt door uit recent onderzoek voortgekomen inzichten, aanwijzingen opleveren over hoe zulke ervaringen beschreven zouden kunnen worden? Wat begrijpen jonge kinderen van hun eigen bewustzijn, van hun vermogen om zich in het middelpunt van deze kleurige, chaotische ervaringen te bevinden? Hoe slaag je erin om jezelf te begrijpen als dat zelf geen continuïteit heeft in de tijd? Dat waren enkele van de vragen waardoor ik me aanvankelijk zo tot dit onderwerp aangetrokken had gevoeld, en nu bood het vaderschap me een gelegenheid om die vragen weer helemaal opnieuw te stellen. De antwoorden, als ik antwoorden zou vinden, zouden me voor Athena niet tot een betere vader maken, maar zij zou daardoor voor mij misschien wel een iets minder groot raadsel worden.

De dag na ons bezoek aan het Old Vienna Coffee House nam ik een paar video-opnamen door van Athena als baby. Ik was bezig onze videobanden over te zetten op de computer en een tijdlang hadden we er ’s ochtends vroeg naar zitten kijken als zij in haar pyjama de trap af kwam stommelen, met een gezichtje dat opgezet en euforisch was van de slaap. Voor het geheugen van het kindje dat bij me kwam zitten om deze videofragmenten te bekijken, vormde zelfs de baby op het beeldscherm nog geen aanleiding tot zelfherkenning. Ook ik kende mijn dochtertje nauwelijks terug in de twee maanden oude zuigeling met het vollemaansgezicht die nu vanaf het scherm van mijn laptop de wereld in keek. Daarvoor had ze zich de afgelopen drie jaar telkens weer te effectief overschreven en daarbij meteen ook zorgvuldig alle aanwijzingen versnipperd over wie ze vroeger was geweest. Om dit vreemde kindje, dat zo verloren was geraakt in de tijd, ooit nog te begrijpen, zouden we al mijn aantekenboekjes en deze urenlange video-opnamen nodig hebben.

Ze kwam binnen en klauterde op mijn knie. Op het beeldscherm was zijzelf te zien, toen ze negenenhalve week oud was. In de videoclip zat ze op mijn knie in een slaappakje met bloemetjesmotief. Ze werd overeind gehouden door mijn handen en was druk met haar tong in de weer terwijl ik haar neus en wangen kietelde en met mijn vingers over haar kale hoofdje trippelde. Ik had ingezoomd, zodat haar gezicht het hele beeldscherm vulde. De Athena van bijna drie jaar oud keek naar de Athena van negenenhalve week, en de Athena van negenenhalve week keek terug. De camera zoomde zelfs nog verder in, en kwam zo dichtbij dat de autofocus in de war raakte en het beeld eerst wazig en toen weer helder werd. De Athena van nu zat geboeid te kijken. De Athena van toen deed haar ogen wijd open en trok haar mondhoek op in een grijns. Ik liet de opnamen wat minder snel afspelen en de camera zoomde in op haar ogen, eerst op het ene en daarna op het andere, op haar wijd opengesperde neusgaten, haar snavelachtige, bijna doorzichtige mond, de zachte bolling van haar wang, het miniatuurivoorwerk van een oortje. Van zo dichtbij als de autofocus maar toeliet, zweefden we over haar baby-zelf alsof we vanuit een helikopter opnamen maakten van een reusachtige boeddha. Uiteindelijk richtte de camera zich op haar linkeroog en zoomde zo ver mogelijk in. Boven haar ooglid bevond zich één enkele, volmaakte huidplooi. Haar wimpers waren lang en fijn. Haar iris was een donkere cirkel die bijna helemaal werd gevuld door de nog zwartere pupil. Toen kwam er, voor mij in ieder geval, een vreemd moment van herkenning. Het was alsof ik niet langer door een ruit keek, maar erin was gaan kijken, in het glas zelf, en daarin de details van de kamer weerspiegeld zag. In het glimmende zwart van haar pupil was iets anders te zien: een ronde maar ook menselijke gedaante, een weerspiegeld silhouet. Ik zag hoe ik naar haar stond te kijken, gevangen in de spiegel van haar hoornvlies: het oog in haar oog, haar voortdurende waarnemer.

2

Verwachtingen

Als ik een punt zocht om te beginnen, zou de Eerste Dag geen slechte keuze zijn: die zondagochtend in de verloskamer van het ziekenhuis, toen de klok ook voor haar leven begon te tikken. Vijf voor halfelf op een warme, bewolkte ochtend in juli. The Archers, een populaire radiosoap, was al bijna een halfuur aan de gang. Volgens het een of andere oeroude denkbeeld over de wijze waarop de goden van de week haar persoonlijkheid zouden vormen, was haar lot nu bepaald. Ze zou blozen van gezondheid, snel en beweeglijk zijn, goedhartig en vrolijk. En ze kreeg er meteen een verjaardag bij: een jaarlijkse afspraak voor de rest van haar leven, te vieren door familie en vrienden. Die eerste hap lucht werd verondersteld de vonk te zijn waarmee haar ziel op gang werd gebracht. Een hele hoop bloemen, geschenken en roze briefkaarten zouden het binnenkort nog eens duidelijk maken: hier was ze begonnen.

Als je je zou verlaten op de volkswijsheden over psychologische ontwikkeling zou je tot de conclusie komen dat dit het punt was waarop niet alleen haar ziel, maar ook haar geest met zijn werk begon. Toen ik me tijdens mijn studie met dit onderwerp bezighield, begonnen de lesboeken met gelukkige tafereeltjes op de kraamafdeling, en eindigden ze met de adolescentie, het stadium waarin volgens de groten van het vak, zoals Jean Piaget, het individu een volwaardig lid van de soort homo sapiens wordt. Als het erom ging begrenzingen te formuleren voor de menselijke ontwikkeling, waren die aan beide uiteinden van de schaal onjuist gekozen. Hedendaagse psychologen blijven hun onderzoek naar veranderingen in gedrag en geestelijk functioneren voortzetten tot lang nadat hun proefpersonen volwassen zijn geworden, en het opbouwen van een geest wordt tegenwoordig beschouwd als iets waar een mens een heel leven mee bezig blijft. Ook ten aanzien van het onderzoek aan het andere eind van de schaal, het begin van de levensloop, zijn we tot andere inzichten gekomen. Een stel hersenen ontstaat niet als bij toverslag van het ene moment op het andere, op de dag waarop de bezitter daarvan toevallig voor het eerst inademt. Athena’s geboorte mocht voor mij dan misschien het begin van iets vormen, maar voor Athena zelf begon er op dat moment eigenlijk niets wat niet allang aan de gang was. Haar zenuwstelsel was al in vol bedrijf en lang voordat daar, hierbuiten in het licht, ook maar iets van gevergd zou worden, had het haar spieren er al op ingesteld om in beweging te komen. Met nieuwe scantechnieken zijn psychologen in staat om het gedrag van een foetus bijna net zo gedetailleerd te bestuderen als dat van een pasgeboren baby. Het drama van het leven in de baarmoeder speelt zich niet langer af achter gesloten deuren: tegenwoordig valt dat bijna net zo van nabij waar te nemen als elk ander deel van ons bestaan. Als groei een taak is waarmee we ons hele leven bezig zijn, dan dient niet de geboorte maar de verwekking als het startpunt daarvan beschouwd te worden.

Het klinkt misschien overdreven als ik beweer dat we nu zelfs nog verder terug kunnen gaan. Wat onze genetische aanleg betreft, is je lot als individu al bezegeld op het moment dat het DNA van je ouders de lottomachine van de menselijke seksuele voortplanting ingaat. Maar niet alleen de genen die je van je ouders erft, zullen van invloed zijn op wie je wordt. Zelfs vóór de herschikking van chromosomen die voor een levensvatbaar embryo zorgt, oefenen papa en mama al op allerlei verschillende manieren invloed uit op hun toekomstige kroost. Ouders hebben verwachtingen van hun kinderen die allang gevormd zijn voordat die kinderen zelfs maar verwekt worden. Het leven van onze dochter was al geruime tijd begonnen voordat het hartje in haar vier weken oude embryo begon te kloppen; toen we hadden besloten te stoppen met voorbehoedmiddelen was daarmee het moeizame proces in gang gezet waardoor ons komende nageslacht geleidelijk aan werd doordrongen van alle dromen en aspiraties die we in ons eigen leven niet hadden weten te verwezenlijken. Die verwachtingen gingen vooraf aan de conceptie. Lang voor het baren zijn we onze kinderen al aan het ontwerpen. Lang voordat ze zelfs maar als een schittering in onze ogen verschijnen, zijn ze al op komst.

Een van de belangrijkste wijzen waarop deze verwachtingen zich manifesteren is de manier waarop mensen over hun ongeboren kinderen denken en praten. Ouders dragen psychische bagage mee uit hun eigen opvoeding en die zal van invloed zijn op de wijze waarop ze zelf het ouderschap benaderen. Een moeder zal zich haar eigen moeder misschien herinneren als afstandelijk, of als iemand die haar tegenstrijdige en angstaanjagende signalen gaf over de wijze waarop ze zich hoorde te gedragen. Of misschien heeft ze meer geluk gehad, en herinnert ze zich haar eigen moeder als emotioneel beschikbaar, liefhebbend en steunend. Onderzoek heeft uitgewezen dat als je je een veilige emotionele band met je eigen moeder herinnert, het zeer waarschijnlijk is dat jouw kind een soortgelijke band met jou zal hebben. Hoewel we nog steeds niet precies kunnen verklaren hoe deze patronen van liefde en wantrouwen zich in een cyclus over de generaties heen voortzetten, schijnt dat iets te maken te hebben met de wijze waarop toekomstige ouders over hun kind in wording denken.¹ In het kader van een onderzoek vroegen psychologen moeders en vaders in de laatste drie maanden van de zwangerschap te beschrijven hoe ze dachten dat hun baby zou zijn als die zes maanden oud was. De onderzoekers waren echter niet geïnteresseerd in de vraag of die voorspellingen uitkwamen, maar in de vraag óf er dergelijke voorspellingen gedaan werden. Praten over je ongeboren kind als een werkelijk bestaand persoon, lang voordat je het ooit in je armen hebt gehouden, lijkt erop te wijzen dat je al bent begonnen dit nieuwe persoontje serieus te nemen. Tijdens observatie van de wijze waarop de ouders omgingen met hun zes maanden oude kinderen bleek, zoals verwacht, dat de kans dat ze die zouden behandelen als onafhankelijk wezentjes met een eigen geest groter was bij ouders die een halfjaar daarvoor langere en meer gedetailleerde voorspellingen hadden gedaan over de persoonlijkheid van hun baby.²

In ons geval kwam het misschien neer op zoiets eenvoudigs als het geven van een naam aan ons ongeboren kindje. Dat we haar al van een naamkaartje hadden voorzien, was misschien wel de zekerste manier om te laten zien dat we haar beschouwden als een wezentje dat losstond van onszelf. De naam Athena, gebruikt om naar dit wezentje te verwijzen, kwam pas betrekkelijk laat. In de baarmoeder heette ze Tijger. Die naam was blijven hangen na Lizzies echo, toen we de schaduw van de twaalf weken oude foetus in een boog van witte sneeuw en duisternis schoppende beweginkjes zagen maken, en we in een van onze gratis overheidsbrochures lazen dat ze nu ongeveer zo groot was als een tijgergarnaal. Tijger. In de baarmoeder sloop ze grommend heen en weer. Straks zou ze met een grote sprong naar buiten komen, zoals Teigetje in Disneys Winnie de Poeh, en het leven als een bolletje wol door de kamer meppen. Je kon gewoon zien hoe ze verwoed haar best deed om zich eruit te werken, terwijl ze met haar knieën en ellebogen kronkelende landschapjes maakte, zodat Lizzies strakgespannen middenrif wild op en neer werd geduwd door dezelfde krampachtige bewegingen van sterke armpjes en beentjes die ons na haar geboorte ’s nachts wekenlang uit onze slaap zouden houden. Ze was haar spieren aan het spannen en ontspannen, en in onze gedachten toonde ze daarmee ook al een persoonlijkheid. Misschien waren onze verwachtingen met ons op de loop gegaan, maar uit zoiets blijkt wel dat we lang voordat ons dochtertje dat zelf kon waarmaken al een bepaald idee hadden over wie ze zou zijn.

Het zal niemand verbazen dat die verwachtingen van invloed waren op de manier waarop we op haar reageerden. We hadden een idee van haar en daar handelden we naar. We spraken met haar, lazen haar voor, stelden haar gerust en moedigden haar aan terwijl ze in haar benauwde omgeving druk bezig was met het opbouwen van haar hersenen. Als ze de hik had, voelden we ons enorm schuldig omdat we niets konden doen om haar te helpen. Soms vroegen we ons af of er iemand luisterde, of iets in haar ontluikende zenuwstelsel misschien wel ontvankelijk was voor de bezweringen die we zacht mompelend over haar uitspraken: gezonde baby, gelukkige baby, slimme baby… alles wat we maar wilden dat ze zou zijn, alle lotsbestemmingen die we zouden kunnen verwezenlijken als we maar hard genoeg baden en smeekten. Om al die liefdevolle lessen van ons ook maar enig effect te laten hebben, zou ons ronddrijvende kind in ieder geval in staat moeten zijn om ze te horen. Of ze zich die later nog zou herinneren, moesten we gewoon maar afwachten.

Zoals later zou blijken, was stemgeluid een goede manier om te proberen onze boodschap over te brengen. Van alle verschillende soorten informatie die tot de uit spierweefsel bestaande gevangenis van de baarmoeder weten door te dringen, is geluid waarschijnlijk de krachtigste. De baarmoeder is lang niet zo goed beschermd tegen geluid als tegen andere vormen van energie, zoals licht. Onderzoek met ingebrachte microfoontjes heeft uitgewezen dat de sonische druk binnen de vruchtzak kan oplopen tot wel vijfennegentig decibel, net zoveel als een passagiersvliegtuig op de aanvliegroute naar Gatwick.³ De gehorigheid van de baarmoeder biedt psychologen een handige manier om te onderzoeken hoeveel er tijdens de foetale periode geleerd kan worden. Dergelijke experimenten hebben uitgewezen dat foetussen het geluid van hun moeders stem leren kennen en die al een paar seconden na de geboorte van die van een vreemde weten te onderscheiden.⁴ Ook herkennen ze muziek die ze in de baarmoeder herhaaldelijk hebben gehoord. Het foetale geheugen wordt onderzocht met behulp van een techniek die bekendstaat als exposure learning (blootstellingsleren).⁵ Kinderen die in de baarmoeder herhaaldelijk aan een bepaalde prikkel zijn blootgesteld, worden daar kort na de geboorte nog een keer mee geconfronteerd. Als ze zich de prikkel herinneren, geven ze blijk van belangstelling: dat wil zeggen, ze worden alert, ze houden op met bewegen en hun hartslag wordt trager. Tijdens een bepaald experiment bleken pasgeboren kinderen op dergelijke wijze te reageren op de herkenningstune van de soap Neighbours, waar hun moeders tijdens de zwangerschap veel naar hadden gekeken. Twee tot vier dagen na de geboorte vertoonden ze een belangstellingsrespons als het Neighbours-muziekje werd gespeeld, maar bij deuntjes die hun niet vertrouwd voorkwamen, bleef een dergelijke respons achterwege. De pasgeborenen uit een controlegroep met moeders die geen Neighbours-liefhebsters waren, toonden geen belangstelling voor het deuntje. De enige verklaring voor deze onderzoeksresultaten is dat de Neighbours-kinderen zich het deuntje herinnerden dat ze in de baarmoeder al hadden gehoord.⁶

Hoewel zulke herinneringen niet veel langer standhouden dan de eerste levensweken, hebben onderzoeken zoals dit uitgewezen dat de basiselementen van het herinneringsproces zelfs vóór de geboorte al aanwezig zijn.⁷ Om dat mogelijk te maken moet Athena’s totale zenuwstelsel al voldoende geavanceerd zijn geweest om nieuwe informatie te verwerken en op te slaan. Als ik op die donkere middag in de echoscopiekamer in staat was geweest om de hersenen van mijn dochter onder een krachtige microscoop te bekijken, zou ik hebben gezien hoe daar met snelheden tot tienduizend stuks per seconde nieuwe zenuwcellen werden gevormd. Van de honderd miljard zenuwcellen oftewel neuronen die samen haar volgroeide brein zouden gaan vormen, waren de meeste na zes maanden zwangerschap al aangemaakt.⁸ Aanvankelijk zijn deze miljarden neuronen nog niet ver genoeg ontwikkeld om de meest elementaire functie van een zenuwcel te vervullen: het aanleggen van verbindingen, oftewel synapsen, met andere cellen. Bovendien is een groot deel, soms wel de helft, van de cellen die in die eerste paar weken worden aangemaakt, voorbestemd tot een vroege dood. Dit pruning zorgt ervoor dat alleen neuronen die de juiste verbindingen hebben gevormd, doorgaan met het vormen van het meest complexe orgaan van ons lichaam. Zelfs met zulke buitengewoon hoge neurale groeicijfers in de eerste paar maanden heeft de ontwikkeling van de hersenen net zoveel te maken met het uitdunnen van een grote menigte als met een overvloed aan leven.⁹

De geboorteplaats van de neuronen van het embryo is een opgerolde laag cellen die bekendstaat als de neurale buis. De vorming van neuronen bereikt een hoogtepunt in de derde en vierde maand na de conceptie en vindt voornamelijk plaats in een gebied dat de ventriculaire zone wordt genoemd, een laag cellen waarmee deze primitieve structuur bekleed is. De hier geboren neuronen migreren naar hun definitieve posities via netwerken van paden die zijn opgebouwd uit steuncellen oftewel gliacellen, en die vanuit het centrum van het embryonale brein als de tuigage van een schip straalsgewijs naar buiten lopen. Het grootste deel van het onderzoek naar de ontwikkeling van de hersenen is gericht op het gebied dat bekendstaat als de neocortex, de in vele windingen gevouwen buitenste laag van de hersenen, die de vrucht vormt van enkele miljoenen jaren evolutie. Het eerste deel dat ontstaat, is een gebied dat de subplaat wordt genoemd en dat een tijdelijke stellage vormt voor het aanleggen van de eerste lagen van de neocortex. De neuronen die daarna komen, volgen de paden die worden aangegeven door de gliacellen en vormen daarbij nieuwe lagen die telkens dichter aan de oppervlakte van de hersenen komen te liggen. Het resultaat is een kolommenstructuur waarbij elke kolom is opgebouwd uit zes lagen waarvan de weefsels onderling verschillen doordat ze uit verschillende soorten cellen bestaan of een andere dichtheid hebben. De massamigraties in de eerste maanden van de hersenontwikkeling zorgen ervoor dat zich uiteindelijk ongeveer een half miljoen van dergelijke kolommen vormen, waarbij elke kolom een dwarsdoorsnede heeft van ongeveer een millimeter en ongeveer zestigduizend neuronen bevat. Deze kolommen vormen de bouwstenen voor de activiteiten van de cortex. Om maar eens iets te noemen: in de visuele cortex, die zich achter in de hersenen bevindt, zal elke kolom uiteindelijk reageren op één bepaald type visuele input, zoals bijvoorbeeld een lichtstraal die onder een bepaalde hoek het netvlies raakt. Metingen met behulp van elektroden hebben uitgewezen dat dezelfde soorten specialisatie zich voordoen in de kolommen van de auditieve cortex, die zich in de slaapkwabben boven de oren bevindt, en van de somatosensorische cortex, het gebied aan de bovenkant van de hersenen waarin informatie over beweging en aanraking wordt verwerkt.

Zodra een neuron zich eenmaal op zijn plek bevindt, kan het aan zijn echte werk beginnen en verbindingen gaan leggen met andere neuronen. Dit doet het door neurieten te vormen, die zich kunnen ontwikkelen tot axonen of dendrieten. (Axonen zijn de lange vezels die elektrische signalen vanuit de zenuwcel geleiden naar andere neuronen, en dendrieten de kortere, sterk vertakte draden die elektrische impulsen naar het neuron toe geleiden.) Om de cellen te bereiken waarmee ze verbinding moeten leggen, volgen de neurieten een chemisch spoor dat soms door de doelcel zelf wordt uitgezet.¹⁰ Maar het proces is ook gevoelig voor elektrische activiteit die wordt voortgebracht door de neuronen zelf. Hoewel een groot deel van de neurologische ontwikkeling verloopt volgens een plan dat in de genen ligt opgeslagen, is wat daarboven gebeurt net zozeer een kwestie van reageren op lokale omstandigheden. Voor de hersenen is de context waarin hun ontwikkeling zich voltrekt even belangrijk als hun genetische blauwdruk. De hersenen ontvouwen zich niet als een bloem, volgens een of ander onveranderlijk overkoepelend plan, maar voegen zich naar de lokale omstandigheden, net zoals een zich uitbreidende stad. Stimulatie vanaf een andere plek in het zenuwstelsel is noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de neuronen ingebed raken in de werkrelaties van een netwerk met andere neuronen – het alternatief is de holocaust van het neurale pruning. Net als in een grote stad vol mensen, moeten de afzonderlijke neuronen werk te doen krijgen om hun overleven te verzekeren. Neuronen die geen rol weten te vinden, sterven af tijdens het snoeiproces.¹¹

Het heersende elektrische klimaat heeft ook een stem in de wijze waarop verschillende delen van het brein gespecialiseerd raken in verschillende functies, zoals gezichtsvermogen, gehoor- en tastzin. Er is een theorie die stelt dat de functie die de verschillende delen van de cortex toebedeeld krijgen, wordt bepaald door het soort zintuiglijke input dat ze ontvangen.¹² Je visuele cortex past zich aan zijn taak aan omdat hij vanuit de ogen signalen ontvangt, anders zou hij ingesteld raken op een andere functie. Hoewel de sensorische input in de baarmoeder bij lange na niet zo rijk is als na de geboorte, valt er voor de foetus toch genoeg te horen, te ruiken, te proeven en te voelen om dit differentiatieproces in gang te zetten. Sterker nog, het vermogen van de hersenen om zich aan te passen aan gebeurtenissen elders in het zenuwstelsel zorgt ervoor dat ze tot diep in de kindertijd in een toestand van plasticiteit kunnen blijven. Een gevolg daarvan is dat bij schade aan een bepaald deel van de cortex andere, intacte delen van de hersenen soms de taak van het beschadigde deel overnemen. Bij kinderen met aangeboren blindheid bijvoorbeeld, kan de visuele cortex ingeschakeld worden voor het verwerken van informatie vanuit de tastzin. Hoewel de neuronen die naar een bepaald deel van de cortex migreren vaak over een bepaalde specialisatie beschikken die hun in staat stelt om hun rol te vervullen, zorgt dit soort plasticiteit ervoor dat de menselijke cortex over een buitengewoon groot aanpassingsvermogen beschikt. Als zich tijdens de ontwikkeling van de hersenen in een bepaald gebied een verandering voordoet, gaat die vergezeld van veranderingen in een hele reeks daarmee verbonden hersengebieden, op dezelfde wijze waarop ook aangrenzende stadswijken veranderingen zullen ondergaan als een bepaalde stadswijk er in sociaaleconomisch opzicht op vooruitgaat. De opvatting dat veel menselijke eigenschappen min of meer in onze hersenen ingebakken zijn, klopt maar gedeeltelijk. Wij mensen zijn niet ‘hardwired’ maar ‘softwired’, en hoewel we daardoor in alle stadia van onze ontwikkeling uiterst kwetsbaar zijn voor allerlei soorten verstoringen en beschadigingen, beschikken we ook over een uniek vermogen om de schade weer te herstellen door een beroep te doen op andere neurale hulpbronnen.

Met al die migratie en specialisatie duurt het niet lang voordat het zich ontwikkelende zenuwstelsel tekenen van leven begint te vertonen. Ongeveer acht weken na de conceptie zou een gevoelige elektrode al in staat zijn geweest om de eerste sporen van elektriciteit waar te nemen in Athena’s primitieve hersenen. Rond die tijd had een echo de eerste bewegingen van haar kleine lijfje kunnen opmerken, zoals een schrikreactie op een hard geluid. Een nieuwe op gedetailleerde ultrageluidscans gebaseerde techniek stelt ons in staat om de complexiteit van de foetale bewegingen tot in opmerkelijk klein detail waar te nemen. Na tien weken heeft Athena waarschijnlijk haar gezicht al met haar vingers aangeraakt, en rond die tijd zijn haar vingers waarschijnlijk ook onafhankelijk van elkaar gaan bewegen.¹³ Na vier maanden moet ze ongeveer vijftien verschillende bewegingspatronen tot haar beschikking hebben gehad, zoals stapjes doen en met haar hoofdje draaien. Een groot deel van deze gestructureerde activiteiten zou al lang voordat Lizzie door het spierweefsel van de baarmoederwand heen de eerste schopjes van haar dochter voelde vaste vorm hebben aangenomen. Niet lang daarna heeft Athena misschien voor het eerst haar oogjes opengedaan en naar de onderwaterwereld om haar heen gekeken.¹⁴ Zij tastte in het duister en wij ook. Als ik haar verwoede bewegingen interpreteerde als pogingen tot communicatie, bedoeld om te pronken met haar zich snel uitbreidende repertoire, dan was dat niet meer dan het zoveelste blijk van alle verwachtingen en vooropgezette denkbeelden waarmee we het ouderschap tegemoet traden. Misschien probeerde ze alleen maar haar spieren uit, maar op mij maakte het een doelbewuste indruk. De nieuwe buurvrouw kwam wat rusteloos over. Ze had nu dingen die ze kon doen en dat wilde ze maar al te graag laten zien.

Voorlopig werden we echter niet alleen van elkaar gescheiden door een buikwand, maar ook door een golf van interpretaties. We zaten opgesloten in verschillende ruimtes, we waren ons bewust van het bestaan van de ander maar niet in staat om daar contact mee te leggen. Als Athena tegen de achtergrond van haar moeders bloedsomloop ook maar iets van mij kon horen, dan lukte dat alleen maar omdat het gelukkig zo uitkwam dat haar gehoorzin was ingesteld op de akoestische kenmerken van de menselijke stem. Lichaamsweefsel en vruchtwater moeten alle hogere frequenties hebben uitgefilterd, zodat Athena de wereld gehoord moet hebben zoals die klinkt voor een kikvorsman: gedempte stemmen, dreunende voetstappen, het voortdurend loeb-doeb van haar moeders hart. Stemmen, of het nou die van mij was of die van Lizzie, moeten geklonken hebben alsof er iemand uit een boot viel. Hoewel het licht uit was in haar onderwatergrot moet ze dankzij het inmiddels volgroeide evenwichtsorgaan in haar binnenoor in staat zijn geweest om aan te voelen waar ze zich in de ruimte bevond. Zo ongeveer sinds de vijfde maand moet ze geweten hebben wat onder en boven was.

Wilde dat ook zeggen dat Athena over een bewustzijn beschikte? Hoe was het om dat ronddrijvende wezentje te zijn, met die zich elke seconde weer razendsnel uitbreidende stad tussen haar oren? Viel dat ergens mee te vergelijken? Was er eigenlijk wel iets waarvan je kon vragen hoe het was om dat te zijn?¹⁵ Een vraag die ooit was voorbehouden aan theologen en filosofen heeft zich inmiddels ontwikkeld tot een fel omstreden kwestie voor neurologen die zich bezighouden met de ontwikkeling van de hersenen. Voorlopig zullen we natuurlijk nog geen vraaggesprekken kunnen houden met een foetus van tussen de drie en de zes maanden, maar in plaats daarvan kunnen we wel naar de elektrische activiteit in hun hoofdjes kijken, observeren hoe ze reageren op bepaalde stimuli, en vervolgens kijken of hun hersenen over de juiste verbindingen beschikken om bewustzijn mogelijk te maken. Als we naar het elektro-encefalogram van de foetale hersenen kijken, nemen we in de cortex elektrische activiteiten waar in patronen die niet zo sterk verschillen van de patronen die zijn waargenomen in de hersenen van een klaarwakkere volwassene. Maar die elektrische activiteiten kunnen misleidend zijn. Eeg-patronen die de indruk maken dat de hersenen klaarwakker zijn, worden soms ook waargenomen bij mensen die in coma liggen en die we waarschijnlijk niet als ‘bij bewustzijn’ zouden willen omschrijven. Het zou al even misplaatst zijn om ons uitsluitend op reacties op stimuli te verlaten. Die heel vroege schrikreacties waren waarschijnlijk niet meer dan reflexen, die bij lange na niet in de buurt kwamen van het complexe netwerk van verbindingen dat noodzakelijk is voor bewustzijn. Uit die schrikreacties was gebleken dat er enkele sensorische paden waren, maar dat hield niet per se in dat er ook al subjectiviteit bestond. Per slot van rekening geeft de kniereflex ook niet aan dat degene die de reflex vertoont van plan was zijn been te bewegen. Medisch specialisten hebben bijzondere belangstelling voor deze sensorische reacties omdat ze willen weten of foetussen in staat zijn om pijn te voelen. Na een zorgvuldige beoordeling van het beschikbare bewijsmateriaal, neigt men over het algemeen tot de conclusie dat voor het voelen van pijn meer vereist is dan alleen het vermogen om op onprettige stimuli te reageren. Zoals vele filosofen al hebben opgemerkt, is voor pijn vereist dat een bepaalde gewaarwording wordt gevoeld als pijn: kiespijn voel je, heel sterk, in je kies; maagpijn voel je ergens onder je middenrif. Om pijn te beleven moet er iets zijn om pijn te lijden; er moet een bepaalde inwendigheid zijn. Doen alsof je pijn hebt, is niet hetzelfde als die pijn ook werkelijk voelen. Suggereren dat dat anders ligt in het geval van de zich ontwikkelende foetus, houdt waarschijnlijk in dat je die te veel subjectiviteit toedicht.

Naarmate neurologen meer te weten zijn gekomen over de hersensystemen die ten grondslag liggen aan het bewustzijn, hebben ze hun criteria voor het toeschrijven van bewuste beleving verder aangescherpt. Onderzoek bij patiënten die een hersenoperatie hebben ondergaan, heeft tot de verrassende conclusie geleid dat het hoogst geëvolueerde deel van de hersenen, de neocortex, op zich misschien niet voldoende is om bewustzijn te kunnen voortbrengen. Zelfs tijdens ingrijpende operaties in delen van de cortex blijven dergelijke patiënten bij kennis. Het bewustzijn lijkt afhankelijk van verbindingen tussen de zich ontwikkelende lagen van de cortex en bepaalde primitieve subcorticale gebieden, zoals de thalamus, een gebied in de voorhersenen waarvan we weten dat het betrokken is bij het overbrengen van sensorische informatie naar de cortex. Het kost tijd voordat deze verbindingen zijn aangelegd. De eerste neurale uitlopers vanuit de thalamus bereiken de subplaat ongeveer achttien weken na de conceptie. Niemand weet of deze nieuwe zenuwbanen onmiddellijk de deuren naar het voelen van pijn kunnen openen, maar dat lijkt niet waarschijnlijk, want het is bekend dat pijnbeleving afhankelijk is van allerlei leerervaringen. Maar het is op zijn minst mogelijk dat foetussen na ongeveer vierenhalve maand over de structuren beschikken die noodzakelijk zijn voor bewustzijn.¹⁶

Je zou kunnen aanvoeren dat het niet voldoende is om alleen maar over de noodzakelijke structuren te beschikken; het is ook noodzakelijk om aan te tonen dat die structuren naar behoren functioneren. Die vroege eeg-patronen mogen dan heel sterk lijken op de wakende toestanden die bij volwassenen zijn waargenomen, maar ze zijn van voorbijgaande aard, niet meer dan vluchtige momenten van gecoördineerde activiteit. Om aan te tonen dat het systeem naar behoren functioneert, zou iets nodig zijn wat consequenter en aanhoudender is, zoals activiteiten die zich voordoen in regelmatige cycli. Een manier om overtuigend aan te tonen dat een organisme over het vermogen tot bewustzijn beschikt, is er getuige van te zijn dat het dat bewustzijn verliest, dat wil zeggen, om toe te kijken hoe het in slaap valt. Aan het begin van de zevende maand moeten Athena’s foetale hersentjes voldoende ontwikkeld zijn geweest om de remslaap mogelijk te maken. Remslaap wordt ook wel droomslaap genoemd en normale volwassenen zijn een of twee uur per nacht in remslaap. Foetussen zijn voortdurend in remslaap. Er is geopperd dat de remslaap het zich ontwikkelende brein de mogelijkheid biedt om zich in te stellen op het bombardement van zintuiglijke gewaarwordingen waarmee het na zijn geboorte bestookt zal worden. Als je het zo bekijkt, is het volwassen dromen niet meer dan een soort overblijfsel van deze foetale afstemmingsimpulsen. Als u en ik dromen, worden onze hersenen overspoeld met bio-elektrische impulsen die afkomstig zijn van diep uit de hersenstam, en onze hogere corticale centra interpreteren de activiteiten die daar het gevolg van zijn. Je zou het kunnen vergelijken met het lezen van theebladeren: de hogere delen van onze hersenschors zien oeroude, volstrekt willekeurige patronen die sprankelend komen opwellen vanuit het zenuwstelsel en doen hun best om daar betekenis aan toe te kennen. Bewijsmateriaal uit andere gebieden van de psychologie, zoals de visuele perceptie, lijkt erop te wijzen dat dit dwangmatige zoeken naar patronen een soort neurale reflex vormt waarover we vrijwel geen controle hebben. De hersenschors ziet overal patronen. Daar is het brein per slot van rekening voor, om orde op te leggen aan de chaos, en wel met zoveel overtuigingskracht dat we op basis daarvan bereid zijn ons leven op het spel te zetten. En dat al die halfgare verklaringen waar het mee komt aanzetten overtuigend zijn, blijkt wel uit de levensechtheid van onze dromen.¹⁷

Als foetus had Athena al weet van die levendigheid. Ze zat vast op een smalle richel aan de verkeerde kant van een diepe kloof in de werkelijkheid, en er was geen enkele manier om haar te bereiken. Het vuurwerk dat spetterend kwam opzetten uit haar hersenstam terwijl die zichzelf aan het afstemmen was, hield haar embryonale geest volledig in zijn ban. Ik wist niet wat voor gevaarlijke gewoontes ze zich nu aan het aanleren was. Er zijn theorieën dat wiegendood niet wordt veroorzaakt door kussens, dekbedden of andere verstikking veroorzakende voorwerpen, maar door dromen. Het pasgeboren kind gaat de remslaap in, maar omdat het nog geen ervaring heeft met het leven in de buitenwereld, kan het alleen nog maar dromen van het leven in de baarmoeder, en in de baarmoeder adem je niet. Het kindje droomt dat het weer een foetus is en vergeet te ademen.¹⁸ Voordat deze theorie werd gepubliceerd, had niemand ooit gedacht dat dromen dodelijk zou kunnen zijn, maar als deze vermoedens juist zouden blijken, kunnen pasgeborenen maar beter goed oppassen, want dan zijn ze niet meer dan één vergeetachtige bui van de dood verwijderd. Gelukkig is onze greep op het leven heel wat sterker. We worden er door allerlei subcorticale veiligheidsmechanismen voortdurend aan herinnerd dat we moeten blijven ademen. Het lichaam heeft zijn eigen geheugensystemen, die onze spijsvertering gaande houden en ervoor zorgen dat ons hart blijft kloppen. Dergelijke kwesties van leven en dood zullen nooit worden toevertrouwd aan onze gedachten, bewust of onbewust. Dromen kunnen natuurlijk voortekenen van een naderende dood bevatten, maar zijn niet in staat om die zelf veroorzaken.

Er was wel degelijk iets waar dit mee te vergelijken viel, maar het was niet zoals het volgende. ’s Nachts, als Lizzie en ik in elkaars armen lagen, lag onze Tijger tussen ons in. Ze kronkelde tegen de huid van mijn buik en droomde zich het bestaan binnen. En toch waren die dreunende, rossig getinte dromerijen, met hun doffe lichtflitsen niet de magische ontsnappingen die dromen voor ons kunnen zijn. Voor ons vormt een droom een kans om ons af te keren, hoe tijdelijk dan ook, van wat ons bekend is over de vermoeiende werkelijkheid van de wereld. Athena beschikte nog niet over dergelijke kennis om zich van af te keren. Er was een echte wereld daarbuiten, die klaarstond om haar met zijn harde geluiden en felle lichten te verzwelgen, en het zou niet lang meer duren voordat ze die tegemoet moest treden. Enkele schimmige, suboceanische maanden lang had haar zenuwstelsel zich erop afgestemd en ingesteld om in actie te komen, en nu zou het voor zijn grootste beproeving komen te staan. Zou het leven buiten de baarmoeder niet meer dan een voortzetting van de foetale droom zijn, al even onberoerd door de werkelijkheid als dat betoverende prenatale ronddrijven? Of zou de werkelijkheid een harde les blijken? De buitenwereld wachtte haar op. Het kon nu elke dag zover zijn, en dan zou ze daar achter komen. Ze zou wel moeten.

3

Bloeiend en zoemend

We denken aan licht na duisternis, lawaai na stilte, kou na het warme vruchtwater. Tijdens de geboorte krijgen de zintuigen er hevig van langs. Geboren worden is een schok voor lichaam en geest die in het hele leven zijn gelijke niet kent. Het is een zo verwoestend trauma, hebben sommige psychologen nadrukkelijk verklaard, dat het tot in de volwassenheid herinnerd kan worden.¹ Maar het zijn niet alleen de waargenomen voorwerpen die angstaanjagend moeten zijn: er is ook het rauwe feit dat je nu zelf een voorwerp wordt, dat je je plaats inneemt als voorwerp in een wereld van voorwerpen. Wat ooit een en al flakkerend droomleven was, heeft nu een lichaam: zwaar en log en aan een wasbeurt toe. De geboorte vormt een zware schok, niet alleen door de aanslag op onze zintuigen die daarmee in gang wordt gezet, maar ook doordat al die verschillende prikkels nu iets concreets hebben om op in te werken. Je kunt je niet verschuilen voor je eigen lichamelijkheid, zelfs al weeg je niet meer dan een paar kilo.

Voor Athena was het bijna een heel andere ervaring geweest. We hadden ervoor gekozen om de latere weeën te laten plaatsvinden in een geboortebad, en nu, een paar uur na het begin daarvan, miste het zevenendertig graden warme water zijn uitwerking niet. Lizzie bracht vreemde, diepe, erotisch jammerende geluiden voort, die een beetje deden denken aan het geluid dat je van een zeemeermin zou verwachten. Vanuit het hele ziekenhuis kwamen er vroedvrouwen naar ons toe, die op ingetogen wijze opgewonden waren bij het vooruitzicht van een onderwaterbevalling. Een onderwaterbevalling is bedoeld om de overgang van de baarmoeder naar de buitenwereld wat makkelijker te maken en ervoor te zorgen dat de pasgeboren baby haar eerste momenten doorbrengt in een omgeving die zo veel mogelijk weg heeft van de baarmoeder. De methode lijkt er ook op gericht om elke ouder uit de gegoede burgerij die een heimelijke hunkering koestert naar ‘natuurlijke’ geneeswijzen de stuipen op het lijf te jagen. ‘Ze verdrinkt toch niet, hè?’ vroegen we, waarbij we om de een of andere reden kennelijk al wisten dat ze een zij zou zijn. Nee hoor, dat kon niet gebeuren. Kennelijk zet de plotselinge temperatuurverandering het pasgeboren kind ertoe aan om voor de eerste keer adem te halen. Niet dat je het lang zonder zuurstof kunt laten zitten, maar die eerste ademhaling laat zich wel een paar seconden uitstellen. Het is de bedoeling om de geboorteschok minder groot te maken, zodat de hele ervaring voor het kindje wat minder belastend wordt en het in staat is om tijdens dat cruciale eerste uur, waarin een pasgeborene over het algemeen op zijn waakzaamst is, nog wat alerter en ontvankelijker te zijn. Anders is het net zoiets als op een feestje komen terwijl je al aangeschoten bent. Er lopen daar belangrijke mensen rond die je moet leren kennen. Je moet op je best zijn.

Uiteindelijk heeft het niet zo mogen zijn. Na drie uur in het water begon de aanstaande moeder wat in te zakken. Na elke wee controleerden de vroedvrouwen de hartslag van het kindje om er zeker van te zijn dat het niet in nood verkeerde. Zoals te verwachten viel, werd Athena’s hartslag trager tijdens de weeën, maar daar tussenin nam die minder snel weer in tempo toe dan eigenlijk hoorde. Zwaartekracht en een hard bed, dat was wat we nu nodig hadden. Onze dochter zou op het droge geboren worden, net zoals de overgrote meerderheid van alle westerse kindjes. Als er een of ander spiritueel voordeel te behalen viel door vanuit water in water geboren te worden, dan zou ze het toch zonder moeten zien te stellen, zoals bijna iedereen.

Dus: licht na duisternis, lawaai na stilte. Nou, misschien… Athena moest in de galmende baarmoeder al voldoende van onze stemmen gehoord hebben om zich daar iets van te herinneren, maar dan eerder het ritme dan de toon of wat die stemmen zeiden. Waarschijnlijk was de tastzin haar meest ontwikkelde zintuig. Onderzoek heeft uitgewezen dat tijdens de derde maand van de zwangerschap geaborteerde foetussen al reageerden op een heel lichte aanraking op elke willekeurige plek op hun lijfje. Met zo’n sterk ontwikkelde tastzin zou het toch zeker een afschuwelijke ervaring moeten zijn om door een geboortekanaal geperst te worden? Maar nee, mensen die er onderzoek naar hebben gedaan, denken van niet. Onze hypersensitieve foetussen mogen dan misschien reageren op een uiterst lichte aanraking, maar dat hoeft niet noodzakelijkerwijs te betekenen dat ze die ook als onprettig ervaren. Tot in de achttiende week van de zwangerschap de benodigde verbindingen tussen de thalamus en de cortex worden aangelegd, zijn ze waarschijnlijk niet in staat om een dergelijke aanraking bewust te ervaren als wat dan ook.² En zelfs na die neurologische grote sprong voorwaarts is het misschien nog steeds verstandig om de gewaarwordingen die het kindje tijdens de geboorte ondergaat niet al te snel als echte pijn te omschrijven. Pijn is op z’n minst voor een deel een aangeleerde reactie, een onderdeel van de wijze waarop het lichaam reageert op afwijkingen van een vertrouwde reeks sensorische prikkels. Als de systemische schok zo totaal is, valt die met niets te vergelijken – dat is ook de reden waarom soldaten bij wie op het slagveld een arm of been wordt afgerukt, daar soms pas uren later iets van voelen. Pasgeboren kinderen verkeren in een soortgelijke positie: ze hebben geen idee hoe het leven hoort te voelen, en dus hebben ze geen enkele manier om te weten of wat ze zojuist hebben doorgemaakt pijnlijk was of niet.

Dat wil niet zeggen dat ons nieuwe kindje gevoelloos moet zijn geweest. De druk van het geboortekanaal zal ze zeker gevoeld hebben, en de kille lucht in de verloskamer moet een schok voor haar zijn geweest. Toen ze op de buik van haar moeder werd gelegd om kennis te maken met de tepel, heeft de gewaarwording van al die moederhuid tegen haar eigen naakte lijfje waarschijnlijk aangevoeld alsof ze in iets anders aan het verdrinken was. Er wordt wel gezegd dat de huid het grootste orgaan van het menselijk lichaam is, en nu werd dat orgaan, dat maandenlang door warm water van de buitenwereld was afgeschermd, plotseling blootgesteld aan de lucht en de levende huid van een ander mens. Hoewel de wijze waarop ze ruw door het nauwe geboortekanaal was geperst, al iets van de scherpe kantjes van de les af gehaald moet hebben, was ze inmiddels toch gaan leren hoe het was om een lichamelijk wezen te zijn in een wereld van lichamelijke wezens. Onze dochter was stoffelijk geworden. Ze was met een bons op aarde neergekomen.³

Maar al dat licht: wat moest ze daar nou van denken? In de korte videoclip die we hebben gemaakt toen ze vijf minuten oud was, zijn haar ogen opgezwollen en nogal roze, maar wel degelijk open. Ze moet alles wazig gezien hebben, maar bijziendheid beschut je niet tegen verblinding. Een invloedrijk gedachte-experiment in de filosofie stelt de vraag of iemand die nooit een bepaald aspect van het bewustzijn heeft ervaren, roodheid bijvoorbeeld, zou kunnen weten wat dat inhoudt. Hetzelfde argument kan worden toegepast op elke subjectieve eigenschap van een gewaarwording. Hoe kun je begrijpen wat licht is, als het nooit op jou heeft geschenen? Voor ons zou het zijn alsof we plotseling een nieuw zintuig kregen, iets waarvan we ons nauwelijks een voorstelling kunnen maken zonder een poging om het met onze andere, bestaande zintuigen te vergelijken. Maar zulke vergelijkingen gaan altijd mank. Licht lijkt nergens anders op. Je hebt het gezien of niet.⁴

Ze moet het gezicht van haar moeder gezien hebben, en andere gezichten, het hoofdeinde van een bed, de functionele details van een ziekenhuiskamer. Na maanden van foetale onschendbaarheid was de buitenwereld eindelijk komen opdagen. Ze was nu al een heel eind met haar eerste lesje objectieve werkelijkheid, al is het mogelijk dat ze te zeer van de kaart was om zich daarom te bekommeren. Het fysieke trauma van de geboorte, en dan vooral de beperking van de zuurstoftoevoer tijdens haar passage door het geboortekanaal, moet haar met een licht zuurstofgebrek hebben achtergelaten, een gewaarwording die sterke overeenkomst vertoont met dat lichtextatische gevoel dat je krijgt als je lang hardloopt. Misschien heeft ze ook een lichte hoofdpijn gehad. In hun indrukwekkende beschrijving van zuurstofgebrek bij pasgeborenen hebben Daphne en Charles Maurer dat vergeleken met lange tijd hard door een helverlichte straat hollen: het gedruis op de achtergrond vormt een stimulans terwijl het tekort aan zuurstof ervoor zorgt dat je hartstikke stoned raakt. Het lijkt op de afloop van een hele nacht stappen. Je hebt geen geld meer voor een taxi en dus ben je maar gaan lopen. Je zwerftocht langs alle feestjes in de hele stad zit er nu bijna op. Je hebt een geweldige vriendin leren kennen – ‘Ma’ noem je haar – maar die is al net zo van de kaart als jijzelf. Je gaat naar huis om drie dagen lang je bed niet meer uit te komen. In de loop van de avond heb je je jas ergens laten liggen en je hebt het ijskoud. Maar wat een rave, wat een lichtshow, wat een nacht!⁵

Ongeveer een uur lang is de pasgeborene zo alert als ze de komende weken maar zijn kan. Net als haar moeder is ze waarschijnlijk de vermoeidheid voorbij, en die wankele wereld binnengetreden waarin ontnuchterende tieners over filosofie praten en naar de zonsopgang kijken. Er werd vroeger wel gedacht dat deze korte periode van grote alertheid een heel belangrijke gelegenheid vormde om een band met de moeder te vormen, een afspraak die door de natuurlijke selectie was gemaakt om er zeker van te zijn dat de pasgeborene en de nieuwe moeder elkaar op een goede manier kunnen leren kennen, maar wellicht gaat het hierbij in werkelijkheid om niet meer dan een toevallig nevenproduct van alle sensorische prikkels, een min of meer zinloze adrenalinekick. In ieder geval is de hele ‘bindingshypothese’ grotendeels onjuist gebleken, zodat de kersverse ouders tegenwoordig te horen krijgen dat ze gewoon maar van dat betoverende eerste uur moeten genieten, zonder zich verplicht te voelen iets bijzonders te doen. In sommige ziekenhuizen zullen ze zich misschien de onderzoekers van het lijf moeten houden die ook gebruik willen maken van dit lucide moment. Bij een onderzoek als het Neighbours-experiment moeten de psychologen er zeker van zijn dat de baby’s de waargenomen leerervaringen op geen enkele manier na de geboorte kunnen hebben opgedaan. Om die reden hebben vele psychologische onderzoeksinstituten buitenposten in kraamklinieken, zodat pasgeboren kinderen hun experimentele plichten kunnen vervullen zodra dat maar enigszins convenieert. De jongste deelnemer in een klassiek geworden onderzoek naar imitatie bij pasgeboren kinderen was nog maar eenenveertig minuten oud, en zelfs dat pasgeboren kindje vertoonde tekenen die erop wezen dat het in staat was om gelaatsuitdrukkingen te imiteren, wat er sterk op wijst dat het hierbij om een aangeboren vermogen gaat, en niet om iets wat na de geboorte is aangeleerd.⁶