GROENE INTELLIGENTIE

Van Daniel Goleman verschenen eerder:
Emotionele intelligentie
Innerlijke rust
Liegen om te leven
Emotionele intelligentie in de praktijk
Het nieuwe leiderschap (met Richard Boyatzis en Annie McKee)
Destructieve emoties. Een dialoog met de Dalai Lama

Daniel Goleman

Groene intelligentie

Het belang van ecologie voor een eerlijke markt

Vertaald door Mirjam Westbroek

© 2009 Daniel Goleman

© 2009 Nederlandse vertaling door Mirjam Westbroek

Oorspronkelijke titel Ecological Intelligence

Oorspronkelijke uitgever Doubleday, imprint van The Doubleday
Publishing Group

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Typografie Elgraphic + DTQP bv, Schiedam

ISBN 9789025433871

D/2009/0108/925

NUR 320 & 770

Voor alle kleinkinderen
en de kleinkinderen van hun kleinkinderen

Hoofdstuk 1

DE VERBORGEN KOSTEN VAN WAT WE KOPEN

Een tijd terug kocht ik in een impuls een klein, heldergeel houten raceautootje met vier zwarte schijven als wielen en een groene bal als hoofd van de chauffeur. Het speeltje kostte maar 99 cent. Het was voor mijn kleinzoon van achttien maanden, die het vast prachtig zou vinden.

Ik had dat kleine houten autootje net in huis toen ik ergens las dat in goedkoop speelgoed vaak lood wordt aangetroffen.1 Het lood wordt toegevoegd aan de verf omdat het beschermt tegen afbladderen en voor heldere kleuren zorgt, met name bij geel en rood. Vervolgens stuitte ik op een nieuwsbericht waarin stond dat men twaalfhonderd speeltjes uit verschillende speelgoedwinkels, waaronder de keten waar ik het autootje had gekocht, had getest en dat een groot percentage een zekere hoeveelheid lood bleek te bevatten.2

Ik heb geen idee of er lood in de sprankelende gele verf van mijn speelgoedautootje zit, maar ik weet honderd procent zeker dat mijn kleinzoon het ding ogenblikkelijk in zijn mond zou hebben gestopt. Nu, maanden later, staat het nog steeds op mijn bureau; ik heb het hem niet gegeven.

Er hangt een prijskaartje aan onze wereld van materiële overvloed. We hebben geen idee of de dingen die we kopen en dagelijks gebruiken andere kosten met zich meebrengen. In hoeverre schaden ze onze planeet, onze gezondheid en de mensen die arbeid leveren om in onze genoegens en behoeftes te voorzien? We leven ons dagelijkse leven temidden van een zee van spullen die we kopen, gebruiken, weggooien, verspillen of bewaren. Elk voorwerp heeft een eigen geschiedenis en een eigen toekomst, een achtergrondverhaal en een einde waar we nauwelijks zicht op hebben. Het genereert een web van effecten vanaf de extractie en verwerking van de grondstoffen, bij de productie, het transport, het gebruik in huis of op het werk, tot op de dag waarop we het weer weggooien. Deze ongeziene effecten van onze spullen kunnen we niet langer negeren.

Onze productietechnologieën en de daarmee verbonden chemische processen zijn voor het overgrote deel afkomstig uit onschuldiger tijden, waarin zowel consumenten als ingenieurs weinig of geen aandacht hoefden te besteden aan de negatieve effecten van wat er geproduceerd werd. In plaats daarvan was men juist verheugd over wat er allemaal mogelijk bleek: elektriciteit die gegenereerd werd door het verbranden van kolen, waarvan we nog voor eeuwen genoeg hadden; goedkope en flexibele plastics die uit een schier eindeloze zee van aardolie werden gemaakt; een schatkist vol synthetische chemische stoffen; goedkoop loodpoeder dat verf glans en levensduur verleende. Men was zich niet bewust van de schadelijke gevolgen van deze goedbedoelde keuzes voor onze planeet en haar bevolking.

Hoewel de samenstelling en de effecten van de dingen die we kopen en dagelijks gebruiken grotendeels voortkomen uit beslissingen die lang geleden zijn genomen, zijn deze beslissingen nog altijd maatgevend voor productontwerpen en de industriële chemie. En al die spullen eindigen in onze huizen, scholen, ziekenhuizen en bedrijven. Dankzij de materiële erfenis van de ooit ontzagwekkende uitvindingen van het twintigste-eeuwse industriële tijdperk is het leven nu onmetelijk veel gemakkelijker dan het leven van onze overgrootouders. Ingenieuze combinaties van moleculen, ongekend in de natuur, genereren een stroom van alledaagse wonderen. In het recente verleden waren de huidige industriële chemicaliën en processen volstrekt vanzelfsprekend, maar voor de toekomst ligt de situatie radicaal anders. Consumenten en bedrijven kunnen zich niet langer permitteren die onzichtbare beslissingen – en hun ecologische consequenties – niet te onderzoeken.

In eerder werk heb ik onderzocht wat het betekent om intelligent te zijn met betrekking tot onze emoties en, meer recentelijk, in ons sociale leven. Hier bekijk ik in welke zin wij, met zijn allen, intelligenter kunnen worden ten aanzien van de ecologische effecten van onze levenswijze en hoe groene of ecologische intelligentie, in combinatie met een transparante markt, een mechanisme in het leven kan roepen voor positieve verandering.

Als ik eerlijk ben, heb ik net zo weinig kaas gegeten van ecologische intelligentie als de meeste mensen.3 Maar tijdens mijn onderzoek en het schrijven van dit boek stuitte ik gelukkig op een virtueel netwerk van zowel zakenlieden als wetenschappers die uitblinken in een of andere subset van de vaardigheden die we hard nodig hebben voor de opbouw van een gemeenschappelijke ecologische intelligentie, kennis die ons kan helpen betere beslissingen te nemen. In mijn schets van de mogelijkheden die deze visie biedt, maak ik gebruik van mijn achtergrond als psycholoog en wetenschapsjournalist, en neem ik een duik in de wereld van handel en productie, op zoek naar de nieuwste en scherpste ideeën op gebieden als de neuro-economie en de informatiewetenschap, en met name op het terrein van de industriële ecologie, een discipline in opkomst.

Deze reis sluit aan op een reis die ik meer dan twintig jaar geleden begon, toen ik in een boek over zelfbedrog schreef dat onze consumptiegewoontes in een ongekend tempo op wereldwijde schaal een ecologisch tekort scheppen, ‘gewoon door onze achteloosheid tegenover het verband tussen onze levenswijze en de gevolgen daarvan voor de planeet. We hebben geen enkel inzicht in de connectie tussen onze dagelijkse beslissingen – bijvoorbeeld om niet het ene, maar het andere ding aan te schaffen – en de kosten die deze beslissingen met zich meebrengen.’4

In die tijd stelde ik me voor dat we ooit in staat zouden zijn accuraat de ecologische schade vast te stellen van een bepaalde productie- of verpakkingshandeling, of de verscheping en het weer wegdoen van een product, en die schade weer te geven in een of andere handige eenheid. Als we zo’n maatstaf zouden hebben voor, bijvoorbeeld, een tv-toestel of een rol aluminiumfolie, zo redeneerde ik, zouden we meer verantwoordelijkheid nemen voor de impact van onze individuele keuzes op de aarde. Maar vervolgens nam ik gas terug en bond in: ‘Zulke informatie is niet beschikbaar, en zelfs de meest milieuvriendelijke mensen weten niet echt hoe groot het uiteindelijke effect van onze levenswijze op de planeet is. Zo zorgt onze onwetendheid ervoor dat we wegglijden in de enorme zelfdeceptie dat de kleine en grote beslissingen in ons materiële leven niet zo belangrijk zijn.’

Destijds had ik nog nooit gehoord van industriële ecologie, de discipline die op routinebasis exact de effectanalyses maakt waarvan ik droomde. In de industriële ecologie komen chemie, natuurkunde en techniek samen met ecologie; het integreert deze terreinen om de effecten van door mensen gemaakte spullen op de natuur te kwantificeren. In de tijd dat ik wenste dat er zo’n vakgebied bestond, kwam die toen nog obscure discipline net van de grond. In de jaren negentig van de vorige eeuw verkende een werkgroep van de National Academy of Engineering het terrein en het allereerste nummer van het Journal of Industrial Ecology verscheen in 1997, meer dan een decennium na mijn verzuchtingen.

De industriële ecologie is geworteld in het inzicht dat industriële systemen vele parallellen vertonen met natuurlijke systemen: de stroom van goederen tussen bedrijven, bestaande uit stoffen die aan de aarde onttrokken zijn en in nieuwe combinaties de wereld in worden gestuurd, kan gemeten worden in termen van input en output en wordt gereguleerd door wat je een stofwisselingssysteem zou kunnen noemen. In die zin kan ook de industrie worden opgevat als een soort ecosysteem, en wel een systeem dat een diepgaande invloed heeft op alle andere ecologische systemen. Het vakgebied houdt zich bezig met de meest uiteenlopende onderwerpen, van schattingen van de CO2-uitstoot van allerlei industriële processen en analyse van de mondiale fosforstroom, tot aan de vraag hoe elektronisch labellen de recycling van vuilnis zou kunnen stroomlijnen en wat de ecologische consequenties zijn van een hausse in trendy badkamers in Denemarken.

Ik zie industrieel ecologen, samen met pioniers op gebieden als de milieugerelateerde gezondheidskunde, als de voorhoede van een dagend bewustzijn dat wel eens een cruciaal ontbrekend element zou kunnen toevoegen aan onze collectieve inspanningen de aarde en haar bevolking te beschermen. Stel je eens voor wat er mogelijk wordt als de informatie die nu in handen is van specialisten als industrieel ecologen aan iedereen beschikbaar wordt gesteld: onderwezen aan schoolkinderen, gemakkelijk toegankelijk op het internet, verwerkt tot evaluaties van de dingen die we kopen en doen, en beknopt aangegeven wanneer we op het punt staan een aankoop te doen.5

Of we nu een individuele consument zijn, een inkoper bij een organisatie of een manager van een bepaald merk, als we net zo precies als de industrieel ecoloog op de hoogte zouden zijn van de verborgen impact van wat we kopen, verkopen of maken, zouden we een positievere toekomst kunnen scheppen door onze beslissingen beter af te stemmen op onze waarden. De methodes om die gegevens voor ons te ontsluiten zijn al in de maak. Wanneer we deze onontbeerlijke kennis in handen krijgen, gaan we een tijdperk binnen van wat ik radicale transparantie noem.

Radicale transparantie transformeert de ketens die producten aan hun vele effecten koppelen – koolstofvoetafdruk, gebruikte chemicaliën, arbeidsomstandigheden, enzovoort – tot systematische krachten die een rol spelen bij de verkoop. Radicale transparantie maakt gebruik van een nieuwe generatie van technologische applicaties, met software die enorme hoeveelheden data verwerkt en weergeeft in eenvoudige overzichten op grond waarvan we beslissingen kunnen nemen. Als we eenmaal de werkelijke impact van onze aankoopkeuzes kennen, kunnen we die informatie gebruiken om steeds grotere veranderingen in de goede richting te bewerkstelligen.

Natuurlijk beschikken we al over een keur van ecolabels die gebaseerd zijn op kwalitatief hoogstaande gegevens betreffende bepaalde productgroepen. Maar de volgende golf van ecologische transparantie zal veel radicaler, meeromvattend en gedetailleerder zijn. Om de enorme hoeveelheid informatie die ons dreigt te overspoelen bruikbaar te maken, moet radicale transparantie dat wat tot op heden verborgen is gebleven veel bondiger en gestroomlijnder laten zien dan de soms lukrake productbeoordelingen waarover we nu beschikken. Met de juiste, gerichte data zou er een ononderbroken aaneenschakeling van consumentengedreven verschuivingen op gang komen in de commerciële wereld, van de meest verafgelegen fabriek tot aan de energiecentrale om de hoek, en dat zou een nieuwe frontlinie creëren in de strijd om marktaandelen.

Radicale transparantie zal een openheid scheppen ten aanzien van de gevolgen van wat we maken, verkopen, kopen en weggooien die korte metten maakt met de huidige comfortzones van de meeste bedrijven. Het zal de marketingwereld hervormen en de weg plaveien voor de enorme variatie aan groenere en schonere technologieën en producten waaraan momenteel wordt gewerkt, omdat het een veel grotere prikkel creëert om daadwerkelijk voor die producten en technologieën te kiezen.

Volledige ecologische openheid leidt tot een nog onbetreden economisch pad: we zullen dezelfde hoge maatstaven moeten hanteren voor transparantie ten aanzien van de ecologische impact van onze aankopen als ten aanzien van bijvoorbeeld de financiële markt. Het winkelende publiek krijgt dan de beschikking over informatie over zijn keuzes die vergelijkbaar is met de informatie die beursanalisten gebruiken bij de beoordeling van bedrijfsresultaten. Het hogere management zou meer duidelijkheid hebben over de uitvoering van mandaten van hun bedrijven ten aanzien van sociale verantwoordelijkheid en duurzaamheid, en tevens kunnen anticiperen op marktverschuivingen.

Dit boek is een verslag van mijn persoonlijke zoektocht op dit gebied. Het begint met gesprekken met industrieel ecologen over de enorme complexiteit die inherent is aan de vervaardiging van zelfs het eenvoudigste product en over deze nieuwe wetenschap, die de gevolgen voor het milieu, de gezondheid en de maatschappij van iedere stap van het productieproces in kaart brengt. Vervolgens bekijk ik waarom deze informatie grotendeels voor ons verborgen blijft en waarom de oplossing in de uitbreiding van onze ecologische intelligentie ligt, een combinatie van collectief inzicht in verborgen ecologische effecten en de vastbeslotenheid die te verbeteren.

Ik laat zien hoe we onze ecologische intelligentie kunnen versterken door deze gegevens beschikbaar te stellen aan de consument, en bezoek de uitvinders van een technologie die op het punt staat een dergelijke radicale transparantie te realiseren. Vervolgens onderzoek ik aanwijzingen die suggereren dat deze ontwikkeling het marktaandeel zodanig zou kunnen verschuiven dat bedrijven duidelijker het concurrentievoordeel gaan zien van veel diepgaandere ecologische verbeteringen dan op dit moment gebruikelijk zijn. Ik neem een voorbeeld onder de loep: de controverses over industriële chemicaliën, bezien door de lens van hersenspecialisten die aankoopbeslissingen onderzoeken, laten zien waarom de emotionele reacties van consumenten op de ecologische impact van producten van belang zijn voor de verkoopcijfers.

Uiteindelijk verschuif ik mijn aandacht van de psychologie van kopers naar de strategieën van verkopers en praat ik met een groeiende groep zakenmensen die op de komende golf vooruitlopen. Met het oog op de ecologische effecten hebben zij veranderingen aangebracht in de organisatie van de toeleveringsketens van hun bedrijven, die dientengevolge zullen gedijen op een radicaal transparante markt. Deze managers beseffen dat op emotioneel niveau goede zaken doen gelijkstaat aan het onderhouden van goede relaties; door hun ecologische betrokkenheid op deze wijze te laten zien, geven zij hun klanten het gevoel gewaardeerd te worden. Mijn missie in deze is bedrijven alert te maken op een golf van veranderingen die iedere onderneming die een door mensen vervaardigd product op de markt brengt zal overspoelen.

Er wordt veel gesproken over de bijdrage die we kunnen leveren aan het welzijn van de planeet door veranderingen in wat we doen: neem de fiets in plaats van de auto, gebruik nieuwe energiezuinige spaarlampen, recycle je flessen, en andere pasklare oplossingen. Al deze veranderingen in onze ecologische gewoontes zijn prijzenswaardig en als meer mensen zich de moeite zouden getroosten, zou het behoorlijk wat opleveren.

Maar er is nog veel meer mogelijk. Tot op heden hebben we voor het merendeel van de producten geen aandacht besteed aan de ecologische effecten van wat we kopen. Door de ontelbare ecologische invloeden te belichten die zich manifesteren gedurende de levenscyclus van een product, van de productie tot het weggooien van die fietsen, lampen en flessen waar we het net over hadden, plus al het andere materiaal om ons heen, zetten we de poorten voor effectieve actie wagenwijd open. Als we onszelf bij onze aankoopbeslissingen laten leiden door een groter inzicht in de effecten van de dingen die we gebruiken, kunnen we de zakelijke en industriële wereld diepgaand beïnvloeden.

Dat opent de deur naar een enorme mogelijkheid onze toekomst gunstig te beïnvloeden. Voor consumenten kan dit bijzondere mechanisme grote daadkracht verlenen aan de collectieve wil de aarde en haar bewoners te behoeden voor de onbedoelde schade van de commercie. Voor het zakenleven zal deze krachtige verbinding tussen consumentenwaarden en aankoopkeuzes een spannende nieuwe competitieve arena in het leven roepen, een financiële kans die gezonder is en meer belooft dan onze huidige ‘groene’ marketing. We zijn misschien niet in staat ons uit de huidige crisis te winkelen, maar radicale transparantie biedt een nieuwe weg naar wezenlijke verandering.

We worden overspoeld met ernstige waarschuwingen over de opwarming van de aarde, giftige stoffen in gewone gebruiksvoorwerpen, enzovoort. Steeds weer krijgen we te horen dat we op de een of andere manier moeten veranderen, voordat het te laat is. Wie heeft nooit gehoord van de stijgende temperaturen, de heviger orkanen, de intense droogtes en voortschrijdende ontbossing op sommige plaatsen en de onafgebroken regens op andere? Voor de komende paar decennia voorspellen sommigen escalerende episodes van wereldwijde voedsel- en waterschaarste of – met orkaan Katrina in New Orleans als voorbode – de evacuatie van steeds meer steden in de wereld vanwege een milieucrisis.

Andere stemmen, die met de dag sterker worden, vertellen ons dat wijzelf en onze kinderen langzaam vergiftigd worden door kunstmatige chemicaliën in gebruiksvoorwerpen. De toenemende toxiciteit gaat veel verder dan lood in speelgoed. Deze stemmen waarschuwen dat de chemicaliën die gebruikt worden voor het verharden en verzachten van plastics in alles van infuuszakjes tot zwembandjes, kankerverwekkende stoffen afscheiden. Ook chemische zachtmakers in lippenstift vormen een bedreiging voor de gezondheid, en computers en printers wasemen allerlei giftige gassen uit. De wereld van de fabrieksproducten creëert een chemische soep die langzaam het ecosysteem van ons lichaam lijkt te vergiftigen.

Al deze signalen wijzen in dezelfde richting: de schuldigen zijn u en ik. Menselijke activiteit is de voornaamste oorzaak van de groeiende crisis, die een enorme bedreiging vormt voor, opnieuw, u en mij.

Wij zijn collectief betrokken bij activiteiten die de ecologische niche van het menselijk bestaan onverbiddelijk in gevaar brengen. Nog tientallen of honderden jaren zal ons gedrag uit het verleden zich manifesteren in de vorm van giftige chemicaliën in ons water en onze bodems, en in een toename van broeikasgassen.

Dat rampzalige scenario kan gemakkelijk tot gevoelens van machteloosheid of zelfs wanhoop leiden. Kunnen wij als individuen de enorme tsunami van menselijke activiteit nog keren?

Hoe sneller we stoppen de vloedgolf te voeden, hoe minder drastisch de schade zal zijn. En als we ons eigen aandeel in de vervuiling van ons nest zorgvuldig bestuderen, kunnen we wellicht punten identificeren waarop eenvoudige, graduele veranderingen onze bijdrage aan de catastrofe stoppen of zelfs terugdringen.

Als individuele consumenten zitten we verstrikt in arbitraire keuzes tussen verschillende productopties. Die opties zijn bepaald door de beslissingen van ingenieurs, chemici en uitvinders uit een andere tijd en wereld. We leven in de illusie dat we een keuze hebben, maar die keuze wordt door onzichtbare krachten gedicteerd.

Zodra we echter in staat zijn keuzes te maken op basis van volledige informatie, verschuift de macht van degenen die verkopen naar degenen die kopen, of dat nu een huismoeder is op de plaatselijke markt, een inkoper voor een winkel of instelling, of een brand manager. We zijn dan niet langer passieve slachtoffers, maar nemen ons lot in eigen handen. Door gewoon naar de winkel te gaan, stemmen we met onze portemonnee.

Op die manier zullen we een volledig nieuw concurrentievoordeel in het leven roepen voor bedrijven die producten aanbieden die gericht zijn op onze toekomstige collectieve behoeftes. Die geïnformeerde keuzes zullen nieuwe mogelijkheden scheppen voor de huidige generatie ingenieurs, chemici en uitvinders. Ik durf te beweren dat deze marktkracht zal leiden tot een roep om innovaties die ondernemers nieuwe kansen biedt. Zo kan de groei van onze ecologische intelligentie een hausse teweegbrengen die de industriële productieprocessen ten goede zal veranderen. De zoektocht naar ecologische verbeteringen wordt onverwacht gestimuleerd door de shockerend hoge olieprijzen, waardoom men naarstig op zoek is naar voordeliger alternatieven.

Nu informatie niet langer zal zijn voorbehouden aan de verkopers, maar in handen komt van de consument, doen bedrijven er goed aan zich voor te bereiden op deze enorme ommekeer. De commerciële vuistregel van de afgelopen eeuw – hoe goedkoper, hoe beter – wordt vervangen door een nieuw mantra voor succes: hoe duurzamer, hoe beter; hoe gezonder, hoe beter; hoe humaner, hoe beter. En nu zijn we in staat deze mantra met grotere precisie te implementeren.

Hoofdstuk 2

‘GROEN’ IS EEN ILLUSIE

De Visuddhimagga,6 een Indiase tekst uit de vijfde eeuw, legt de lezer een raadsel voor: ‘Waar precies bevindt zich het wezen van wat wij een “strijdwagen” noemen? In de assen, de wielen, het frame? In de staken die met het paard verbonden zijn?’

Het antwoord luidt: nergens. Wat we bedoelen met de term ‘strijdwagen’ verwijst naar de tijdelijke rangschikking van de samenstellende delen. Het is een illusie.

De antieke tekst gebruikt dat inzicht om de vluchtige aard van het zelf te illustreren, dat zich noch ophoudt in onze herinneringen of gedachten, noch in onze waarnemingen of gewaarwordingen, noch in onze handelingen (een analyse die vijftienhonderd jaar vooruitloopt op de deconstructie van het zelf in de moderne filosofie). Maar dit inzicht is ook van toepassing op een Gameboy, een blender of welk product dan ook. Elk object valt uiteen in de veelheid van zijn onderdelen en de processen die het hebben gevormd.

De technisch-bedrijfskundige visie op de deconstructie van spullen wordt levenscyclusanalyse of LCA genoemd, een methode die ons in staat stelt systematisch ieder willekeurig product op te splitsen in zijn bestanddelen en hun subsidiaire industriële processen, en met bijna chirurgische precisie te meten wat het effect van dat product is op de natuur, vanaf het eerste moment van productie tot aan het ogenblik waarop we het weer weggooien.

LCA kende een prozaïsch begin. Een van de allereerste onderzoeken vond plaats in opdracht van Coca-Cola, aan het eind van de jaren zestig, en had als doel de relatieve voordelen van plastic flessen ten opzichte van glazen flessen te onderzoeken en de pluspunten van hergebruik in kaart te brengen. In de loop der tijd ging men de methode ook op andere industriële vragen toepassen. Tegenwoordig maakt een grote en groeiende groep bedrijven er in meer of mindere mate gebruik van voor het maken van keuzes bij productontwerp of -fabricage – en veel regeringen gebruiken LCA’s om die industrieën bepaalde regels op te leggen.

Levenscyclusanalyse is voortgekomen uit de activiteiten van een los verband van natuurkundigen, scheikundigen en ingenieurs. Voor elke functionele eenheid in een zeer lange keten wordt het productieproces tot in de kleinste details vastgelegd: welke materialen en hoeveel energie er gebruikt wordt, wat voor vervuiling er ontstaat en hoeveel giftige stoffen er vrijkomen. Het Raadsel van de Strijdwagen in die stoffige tekst noemt maar een handvol onderdelen; in de lca van een Mini-Cooper staan er duizenden. Neem bijvoorbeeld de elektronische modules die de elektronische systemen regelen. Deze modules zijn, net als de strijdwagen, ook weer te deconstrueren. Ze bestaan uit printplaten, verschillende kabels, plastics en metalen, elk met een eigen keten van extractie, productie, transport, enzovoort. Ze regelen de dashboardsystemen, de radiator, de ruitenwissers, de lichten, de startmotor en de motor – onderdelen die de analyse ook weer in duizend of meer afzonderlijke industriële processen kan opsplitsen. Alles bij elkaar kan de LCA van dat schattige autootje een opsomming van honderdduizenden verschillende eenheden bevatten.

Mijn gids op dit terrein is Gregory Norris, industrieel ecoloog aan de Harvard School of Public Health. Met een diploma werktuigbouwkunde van het gerenommeerde Massachusetts Institute of Technology en een diploma ruimtevaarttechnologie van Purdue op zak, plus een aantal dienstjaren als ruimtevaarttechnoloog bij de luchtmacht, waar hij betrokken was bij de bouw van geavanceerde ruimtevaartuigen, kan Norris bogen op een indrukwekkend cv. Maar hij geeft meteen toe: ‘Voor LCA hoef je geen raketgeleerde te zijn. Het werk bestaat voornamelijk uit het natrekken van gegevens.’

De zorgvuldige analyse levert cijfers op van de schadelijke effecten van de levenscyclus van een auto, vanaf het moment van productie tot op de schroothoop: het energie- en waterverbruik, het ontstaan van fotochemische ozon, de bijdrage aan de opwarming van de aarde, de vervuiling van lucht en water en de productie van gevaarlijk afval, om maar een paar voorbeelden te noemen.7 Een LCA laat bijvoorbeeld zien dat, wanneer we het broeikaseffect bekijken, alles in de levenscyclus van de auto, van de fabricage tot het autokerkhof, in het niet valt bij de uitstoot tijdens het rijden.

Een tweede toepasselijke metafoor voor de aard van industriële processen is te vinden in een Chinees traktaat uit de achtste eeuw waarin een bovennatuurlijk net beschreven wordt dat toebehoort aan de god Indra.8 Op iedere plek waar de draden van het weefsel elkaar kruisen, glinstert een schitterend juweel, zó prachtig geslepen dat de facetten alle andere juwelen in het net weerspiegelen in een oneindig web van onderlinge verbindingen. Ieder afzonderlijk juweel bevat de weerspiegeling van alle andere.

Indra’s net biedt een adequaat beeld van het oneindige aantal onderlinge verbindingen binnen en tussen systemen in de natuur, maar ook binnen en tussen menselijke systemen, zoals de toeleveringsketen. Toen Norris een LCA met me doornam voor glazen verpakkingen, zoals voor jam of pastasaus, kwamen we terecht in een labyrint van onderling afhankelijke schakels in een schier eindeloze keten van materiaal-, transport- en energievereisten. Voor het produceren van jampotten (of iedere andere glazen verpakking) zijn spullen nodig van tientallen leveranciers, zoals silicazand, bijtende soda, kalksteen, een reeks anorganische chemicaliën en de diensten van leveranciers van brandstof en energie, waaronder aardgas en elektriciteit. Elk van die leveranciers doet ook weer aankopen of maakt anderszins gebruik van tientallen eigen leveranciers.

Het basisproces voor het maken van glas is sinds de Romeinse tijd nauwelijks veranderd. Tegenwoordig branden aardgasovens 24 uur per dag op 1100 °C om zand tot glas te smelten, zowel voor ramen en potten als voor de schermpjes van mobiele telefoons. Maar er komt nog veel meer bij kijken. Een schema van de dertien belangrijkste processen die gebruikt worden bij het vervaardigen van glazen potten laat zien dat we te maken hebben met een systeem waarin 1959 verschillende ‘eenheidsprocessen’ aan elkaar gekoppeld zijn. Ieder eenheidsproces in de keten representeert op zijn beurt een verzameling van subsidiaire processen, die weer de uitkomst zijn van honderden andere procedures, en zo kun je ogenschijnlijk tot in het oneindige doorgaan.

Ik vroeg Norris wat meer in details te treden. ‘Laten we bijvoorbeeld eens kijken naar de productie van bijtende soda. Daarvoor zijn de volgende zaken nodig: sodiumchloride of zout, kalksteen, vloeibare ammoniak, verschillende brandstoffen en elektriciteit, en het transport van die grondstoffen naar de fabriek. Voor de productie van sodiumchloride zijn weer mijnbouw en water nodig, plus het gebruik van verschillende materialen, gereedschappen, energie en transport.’

Aangezien ‘alles [...] met alles [is] verbonden,’ zo zegt Norris, ‘moeten we op een nieuwe manier leren denken’.

Een ander inzicht: de toeleveringsketen voor een glazen pot bestaat uit een op het oog eindeloze reeks schakels, maar die komen uiteindelijk weer uit bij eerdere schakels. Zoals Norris me vertelde: ‘Als je verder kijkt dan het totaal van 1959 schakels in de toeleveringsketen van een glazen pot, val je in herhalingen. De keten gaat altijd door, maar asymptotisch.’

Ik vroeg Norris om een eenvoudig voorbeeld van zo’n zich herhalende cirkel. ‘Om staal te maken heb je elektriciteit nodig en er is staal nodig voor de bouw van een krachtcentrale,’ legde hij uit. ‘Je kunt met recht stellen dat de keten oneindig doorgaat, maar het is ook zo dat de bijkomende effecten van processen verder in de keten steeds kleiner worden.’

Je zou kunnen zeggen dat de industriële versie van Indra’s net eindigt in de Ouroboros, de mythische slang die in zijn eigen staart bijt. Dat staartverslindende monster staat symbool voor repeterende cycli of vernieuwing in de zin van iets dat zichzelf voortdurend herhaalt en opnieuw uitvindt.9

In industriële processen kan de Ouroboros ook een ideaal symboliseren als het cradle-to-cradle-principe, waarbij alles wat voor een product wordt gebruikt biologisch afbreekbaar moet zijn, zodat het uiteindelijk weer terugkeert naar de natuur, of hergebruikt moet kunnen worden in het productieproces, als grondstof voor andere producten. Dat is een volstrekt ander uitgangspunt dan het huidige ‘van de wieg tot het graf’-proces, waarbij de onderdelen van een weggegooid voorwerp zich opstapelen op de vuilnishoop, giftige stoffen afgeven, of anderszins moleculaire en andere nachtmerries creëren.

De beelden van de strijdwagen, het net en de slang kwamen in me op tijdens een virtuele ontmoeting met Gregory Norris. We spraken elkaar over de telefoon, terwijl mijn computerscherm in Massachusetts dezelfde beelden liet zien als het zijne in Maine. Via de lens van een LCA biedt vrijwel elk van de bijna tweeduizend schakels in de toeleveringsketen van een glazen pot een venster op de effecten van die pot op de menselijke gezondheid, op ecosystemen, op de klimaatverandering en op de uitputting van hulpbronnen.

Voor het maken van een glazen pot zijn aan het begin van de toeleveringsketen honderden stoffen nodig, elk met weer een eigen effectprofiel. Onderweg komen ongeveer 100 stoffen in het water en ongeveer 50 in de bodem terecht. Van de 220 verschillende emissies in de lucht is bijtende soda verantwoordelijk voor ongeveer 3 procent van het potentiële gevaar dat een glazen pot oplevert voor de gezondheid en voor 6 procent van het gevaar voor ecosystemen.

Een andere bedreiging voor ecosystemen, verantwoordelijk voor 16 procent van de negatieve effecten van het maken van glas, komt van de energie voor de oven. 20 procent van de negatieve effecten op het klimaat wordt toegeschreven aan de elektriciteitswinning voor de glasfabriek. In totaal is ongeveer de helft van de uitstoot van broeikasgassen bij het maken van een glazen pot afkomstig uit de glasfabriek zelf; de andere helft ontstaat in andere delen van de toeleveringsketen. De lijst van chemicaliën die vanuit de glasfabriek in de lucht belanden, loopt uiteen van vrij hoge concentraties koolstofdioxide en stikstofoxiden tot sporen van zware metalen als cadmium en lood.

Als we de inventaris opmaken van de materialen die nodig zijn voor één kilo verpakkingsglas komen we uit op een lijst van 659 verschillende ingrediënten die gebruikt worden in verschillende stadia van het productieproces, van chroom, zilver en goud tot exotische materialen als krypton en isocyaanzuur, en acht verschillende moleculaire structuren van ethaan.

De hoeveelheid gegevens is overweldigend. ‘Om die reden maken we gebruik van effectbeoordelingen, zodat we het allemaal kunnen samenvatten in een aantal informatieve indicatoren,’ zegt Norris. Als je bijvoorbeeld wilt weten welke kankerverwekkende stoffen een rol spelen bij het maken van glas, vertelt een LCA je dat aromatische koolwaterstoffen de voornaamste boosdoeners zijn. De bekendste aromatische koolwaterstoffen zijn de zogenaamde vocs (volatile organic compounds), die de penetrante geur van verse verf of een vinyl douchegordijn veroorzaken. Deze bestanddelen zijn verantwoordelijk voor ongeveer 70 procent van het effect van de productie van glas op het ontstaan van kanker.

Geen van deze stoffen komt echter rechtstreeks vrij bij het maken van glas in de fabriek; dat gebeurt allemaal elders in de toeleveringsketen. Elk van de 659 analyse-eenheden in de LCA van de glazen pot biedt een aanknopingspunt voor de analyse van effecten. Als je je in de LCA verdiept, zie je dat 8 procent van het effect op kanker afkomstig is van het vrijkomen van vocs bij de bouw en het onderhoud van de fabriek. 16 procent is gerelateerd aan de productie van de aardgas die de fabriek nodig heeft om zijn ovens te stoken en 31 procent aan de productie van HDPE (hogedichtheidpolyetheen) voor het plastic waarin het glas verpakt wordt voor transport.

Betekent dit dat we geen glazen potten meer moeten gebruiken voor voedingsmiddelen? Natuurlijk niet. Glas heeft voordelen waar plastic niet tegenop kan. In tegenstelling tot sommige plasticsoorten geeft glas geen verdachte chemicaliën af aan vloeistoffen en blijft het eindeloos recyclebaar.

Maar terwijl Norris de belangrijkste punten van de LCA van die glazen pot met me doornam, drong het opeens tot me door dat dit allemaal gold voor een glazen pot die voor 60 procent gerecycled was.

‘Wat is nu precies de winst van die 60 procent?’ vroeg ik Norris. ‘Ten eerste,’ antwoordde hij, ‘bespaart de hoeveelheid nieuw glas dat door gerecycled glas vervangen wordt ongeveer hetzelfde gewicht aan grondstoffen die gewonnen, verwerkt en getransporteerd moet worden. Natuurlijk zul je het gebruikte glas moeten verwerken en transporteren, maar het netto-effect van de recycling van glas is voordelig. Iedere 28 procent gerecycled glas bespaart 2300 liter water per ton geproduceerd glas en voorkomt een uitstoot van 9 kilo CO2 in de atmosfeer.’

En toch blijven, ondanks het recyclen, alle andere effecten bestaan. Dat transformeert onze notie van wat ‘groen’ nu precies is. Het is zeker geen binair oordeel meer (iets is groen of niet), maar veeleer een complex veld van subtiele verschillen die elk in ontelbare dimensies relatief betere of slechtere effecten opleveren. Pas nu beschikken we over methodes waarmee we de ingewikkelde onderlinge relaties tussen alle benodigde stappen – van winning en productie tot gebruik en ten slotte afvalverwerking – kunnen traceren, organiseren en weergeven, en waarmee we kunnen samenvatten wat het belang is van iedere afzonderlijke stap voor ecosystemen in het milieu en in ons lichaam.

Laten we in dit licht eens kijken naar de befaamde boodschappentassen die de Britse modeontwerpster Anya Hindmarch in een beperkte oplage van 20 000 exemplaren op de markt bracht. Nadat ze benaderd was door de liefdadigheidsinstelling We Are What We Do besloot Hindmarch haar podium te gebruiken om het grote publiek te bewegen niet langer gebruik te maken van de gratis plastic tasjes in winkels.10 En aldus geschiedde.

In plaats van in de prijzige boetieks waar Hindmarchs tassen gewoonlijk terechtkomen, lagen de tassen nu voor ongeveer tien pond in de supermarkt. Al om twee uur ’s nachts liepen gretige kopers in heel Engeland bij de aangewezen winkels te hoop. De volgende ochtend om negen uur was er geen tas meer over.11 Toen de tas later in Manhattan in de uitverkoop terechtkwam, was hij binnen een halfuur uitverkocht. In Hongkong en Taiwan raakten kopers gewond bij rellen, waarna de lancering van de tas in Beijing en ander steden werd geschrapt. In Groot-Brittannië werd de tas herhaaldelijk genoemd in nationale discussies over hogere maatstaven voor recycling.

Hindmarchs ecochic laat zien dat trendy attitudes en producten ons kunnen bewegen ons gedrag te veranderen. En veranderen moeten we. Die kleine plastic tasjes waarin we onze aankopen mee naar huis nemen zijn in ecologisch opzicht een ramp. Alleen al in de VS worden er jaarlijks 88 miljard gebruikt; van São Paolo tot New Delhi waaien ze in groten getale door de straten. Ze hechten zich vast in struiken, verstoppen goten en doden dieren, die erin stikken of verstrikt raken. En de grootste vloek is dat het zeker vijfhonderd tot duizend jaar duurt voordat ze verteerd zijn.

Niet dat papieren zakken zoveel beter zijn. De Amerikaanse organisatie voor milieudefensie EPA schat dat het maken van papieren tassen meer energie vergt en meer water vervuilt dan de productie van plastic zakken. Zowel plastic als papier hebben hun voor- en nadelen. Papieren tassen zijn bijvoorbeeld volledig recyclebaar – hoewel er in de VS slechts een op de honderd daadwerkelijk gerecycled wordt.

Een van de eerste LCA-onderzoeken, gepubliceerd in Science in 1991, was een analyse van de relatieve voordelen van papieren ten opzichte van plastic koffiebekertjes waarin de complexiteit van zulke vergelijkingen duidelijk naar voren kwam.12 Voor een papieren bekertje is 33 gram hout nodig, terwijl een bekertje van polystyreen ongeveer 4 gram aardolie of aardgas kost; beide productieprocessen vereisen een enorme hoeveelheid chemicaliën (de analyse besteedt geen aandacht aan de gezondheidseffecten); het maken van het papieren bekertje kost 36 keer zoveel elektriciteit en levert 580 keer zoveel afvalwater op, dat onder andere chloor bevat. Aan de andere kant komt er bij de productie van plastic bekertjes pentaan vrij, een gas dat bijdraagt aan het ozon- en broeikaseffect. Daartegenover staat weer dat er methaan vrijkomt uit de papieren bekertjes die wegrotten op de vuilnisbelt. En wanneer de analyse verschuift van het milieu naar de effecten op de menselijke gezondheid, wordt de rekensom nog complexer.

Toch is het beste antwoord op de vraag ‘papier of plastic?’: ‘Geen van beide, ik heb al een tas.’ In grote delen van de wereld is dat al gebruikelijk en moeten klanten hun eigen tas meenemen naar de winkel of betalen voor een boodschappentasje; ook in de VS neemt die gewoonte hand over hand toe. Een LCA stelt echter de vraag wat de effecten zijn van zo’n verantwoorde tas.

Hindmarchs bedrijf deed zijn uiterste best de tassen ecologisch correct te produceren. Ze werden gemaakt in bedrijven die eerlijke lonen boden en geen gebruikmaakten van kinderarbeid; er werden koolstofcompensaties gekocht om de effecten van productie en transport te neutraliseren; en ze werden tegen kostprijs verkocht. Hindmarch probeerde zelfs fair-tradekatoen te betrekken van kleine planters, maar omdat ze daar niet voldoende van kon bemachtigen, moest ze zich beperken tot biologisch geteeld materiaal.

En toch vraag je je af wat een LCA van die verantwoorde tas zou onthullen over alle manieren waarop het milieu erdoor wordt aangetast – en dus over alle manieren waarop het nog beter zou kunnen.

‘Groen’ is niet wat het lijkt

Op die canvas boodschappentas van Hindmarch stond met grote letters ‘I’m not a plastic bag’, een verwijzing naar het schilderij van de Belgische surrealist René Magritte uit 1929 waarop een pijp staat afgebeeld met daaronder de woorden ‘Ceci n’est pas une pipe’ (Dit is geen pijp). De titel van het schilderij, La Trahison des Images (het verraad van de beelden), onderstreept Magrittes gedachte dat het beeld niet het ding is en dat dingen niet zijn wat ze lijken.

Onlangs kocht ik een T-shirt dat op een prominent plekje in een warenhuis hing. Mijn shirt draagt het trotse label ‘100% Organic Cotton; It Makes a World of Difference’.

Die claim is zowel juist als onjuist.

Laten we beginnen met wat klopt: er worden geen pesticiden gebruikt en dat is winst.13 De katoenteelt alleen is verantwoordelijk voor ongeveer 10 procent van het gebruik van pesticiden wereldwijd. Om bodems geschikt te maken voor de fragiele jonge katoenplantjes, besproeien arbeiders ze met het giftige organofosfaat (dat schadelijk is voor het centraal zenuwstelsel van mensen). Organofosfaat doodt iedere plant die met het katoen zou kunnen concurreren en ieder insect dat ervan eet.

Als de bodem eenmaal met organofosfaat is behandeld, kan het vijf pesticidenvrije jaren duren voordat er zelfs maar wormen terugkeren, een vitale stap in het bodemherstel. En dan is er paraquat, dat gewasbespuiters op de katoen spuiten vlak voordat deze geoogst wordt. Over het algemeen komt ongeveer de helft van dit ontbladeringsmiddel niet op de katoen terecht, maar in de waterlopen en op de velden rondom. Gegeven de schadelijkheid van pesticiden staat de intrinsieke milieuwaarde van biologisch katoen buiten kijf, maar daarmee zijn we er niet.

Er zijn ook duidelijke nadelen. Katoen is bijvoorbeeld buitengewoon dorstig. Er is ongeveer 10 000 liter water nodig voor het telen van katoen voor één T-shirt; het Aralmeer is grotendeels door de irrigatie van de plaatselijke katoenvelden in een woestijn veranderd. Daarnaast heeft landbouw altijd invloed op het ecosysteem, omdat er CO 2 bij vrijkomt.

Het biologische T-shirt dat ik kocht was donkerblauw geverfd. Katoengaren wordt gebleekt, geverfd en afgewerkt met industriële chemicaliën, waaronder het giftige chroom, chloor en formaldehyde. Erger nog is dat katoen niet gemakkelijk verf absorbeert: een groot deel spoelt weg met het afvalwater van de fabriek, dat vervolgens vaak weer in de plaatselijke rivier of het grondwater terechtkomt. Sommige veelgebruikte textielverven bevatten kankerverwekkende stoffen; epidemiologen weten allang dat er onder arbeiders in verffabrieken ongebruikelijk veel leukemie voorkomt.

Het label op mijn T-shirt is een voorbeeld van ‘groenwassen’, het selectief weergeven van een of twee prijzenswaardige eigenschappen van een product met de bedoeling het hele ding een verantwoorde uitstraling te verlenen. De meer complexe analyse van de verborgen effecten onthult de vele niet zo groene kanten van het shirt. Natuurlijk is een biologisch shirt een goede zaak, maar wanneer de schadelijke effecten van een product verborgen blijven, markeert het ‘biologische’ deel op zijn best de eerste stap van een bedrijf naar grotere sociale verantwoordelijkheid en duurzaamheid; op zijn slechtst is het niet meer dan een marketingtruc.

Toen de fastfoodketen Dunkin’ Donuts aankondigde geen transvetten meer te verwerken in zijn donuts, croissants, muffins en koekjes, sloot het bedrijf zich aan bij de trend in de bedrijfstak iets gezondere producten te leveren. Maar de sleutelterm hier is iets: al die transvetvrije baksels bestaan nog altijd uit een ongezond mengsel van vet, suiker en witte bloem. Toen voedingsdeskundigen de ingrediënten van tienduizenden supermarktproducten analyseerden, ontdekten ze, en dat mag nauwelijks een verrassing heten, dat een groot aantal zogenaamd ‘gezonde’ etenswaren dat volstrekt niet was.14

Vanuit marketingperspectief verleent een focus op de biologische katoen in een T-shirt of het gebrek aan transvetten in een donut dat product een verantwoord aura. Ter verhoging van de marktwaarde belichten adverteerders uiteraard een of twee positieve eigenschappen van een product. Het motto luidt nog altijd: ‘Sell the sizzle, not the steak’. Men verkoopt een gevoel, niet het product.

Maar dat gegoochel met onze aandacht leidt de blik van de consument af van de negatieve aspecten die een product ook kan hebben. De verfstoffen in het T-shirt zijn net zo gevaarlijk als altijd en een donut zonder transvetten zit nog steeds vol met andere vetten en met suikers die het insulineniveau opdrijven. Zolang we ons echter blijven focussen op dat beetje kwaliteit in het T-shirt of de donut, kunnen we het kopen en daar een goed gevoel aan overhouden.

Groenwassen schept dus slechts de illusie dat we iets goeds kopen. Dergelijke producten zijn groenig, ze zijn omhuld met een schijn van ecologische verdienste, maar zijn niet werkelijk verantwoord.

Ieder stapje in groene richting helpt, maar onze groengekte is slechts een overgangsfase. Er daagt een nieuw bewustzijn van de industriële effecten op de ecologie, hoewel het nog ontbreekt aan precisie, diepgaand inzicht en helderheid. Veel zaken die als ‘groen’ staan aangeprezen, zijn in werkelijkheid slechts fantasie of gewoon een hype. De tijd waarin een of twee goede eigenschappen van een product voldoende waren om het ‘groen’ te noemen is voorbij. Dat is niet meer dan goochelarij.

Mijn semigroene T-shirt staat niet op zichzelf: groenwassen, of het verhullen van de nadelige effecten van een product achter één enkele goede eigenschap, lijkt een algemene kwaal. Laten we eens kijken naar een onderzoek naar 1753 milieuclaims van meer dan duizend verschillende producten uit de schappen van grote winkelketens.15 Sommige papiermerken focussen zich bijvoorbeeld op een beperkte reeks eigenschappen; ze gebruiken een of andere gerecyclede vezel of zijn chloorvrij gebleekt. Andere belangrijke milieukwesties voor papierfabrieken negeren ze echter volkomen: is de pulp afkomstig van duurzaam bos? Wordt de enorme hoeveelheid water die nodig is voor het productieproces afdoende gezuiverd voordat het weer in de rivier terechtkomt? En wat te denken van de kantoorprinter die beweert energiezuinig te zijn, maar slecht is voor de luchtkwaliteit in zijn omgeving, of ongeschikt is voor navulbare cartridges en gerecycled papier? Met andere woorden, het ding is niet ontworpen voor een groen bestaan van de wieg tot het graf. Men heeft zich slechts op één enkele eigenschap gericht.

Uiteraard zijn er relatief verantwoorde producten te vinden in de winkel, de bouwwereld, de energiesector. We kunnen wasmiddel zonder fosfaten kopen en vloerbedekking die minder giftige stoffen uitwasemt, vloeren installeren van milieuvriendelijk bamboe of opteren voor energie die hoofdzakelijk onttrokken wordt aan wind, zon en andere duurzame bronnen. En dat alles kan ons het gevoel geven een verantwoorde keuze te hebben gemaakt.