SOCIALE INTELLIGENTIE

Van Daniel Goleman verschenen eerder:

Emotionele intelligentie

Innerlijke rust

Liegen om te leven

Emotionele intelligentie in de praktijk

Het nieuwe leiderschap (met Richard Boyatzis en Annie McKee)

Destructieve emoties. Een dialoog met de Dalai Lama

DANIEL GOLEMAN

Sociale
intelligentie

Nieuwe theorieën over menselijk gedrag

Vertaald door Mirjam Westbroek

2008
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Eerste druk februari 2007

Vierde druk april 2008

© 2006 Daniel Goleman

© 2007 Nederlandse vertaling Mirjam Westbroek voor Uitgeverij Contact

Oorspronkelijke titel Social Intelligence. The New Science of Human Relationships

Omslagontwerp Via Vermeulen/Natascha Frensch

Omslagillustratie Natascha Frensch

Typografie Arjen Oosterbaan

ISBN 9789025433901

NUR 770

www.uitgeverijcontact.nl

www.danielgoleman.info

Voor de kleinkinderen

PROLOOG

Een nieuwe wetenschap belicht

Aan het begin van de tweede Amerikaanse invasie in Irak begaf een groep soldaten zich naar een plaatselijke moskee om contact te leggen met de belangrijkste geestelijke van het stadje. Het doel van hun missie was zijn hulp in te roepen bij de distributie van hulpgoederen, maar er ontstond een oproer, omdat de bevolking bang was dat de soldaten kwamen om de geestelijke te arresteren of de moskee, een heilige plek, te verwoesten.

Honderden vrome moslims dromden om de soldaten samen. Schreeuwend en zwaaiend met hun armen drongen ze zich op aan het zwaar bewapende peloton. De bevelhebbend officier, luitenant-kolonel Christopher Hughes, liet zijn hersens razendsnel werken.

Hij pakte een luidspreker en gaf zijn manschappen het bevel om te knielen en hun geweren op de grond te richten.

‘En nu glimlachen,’ gebood hij.

Op dat moment sloeg de stemming van de menigte om. Een aantal mensen bleef nog schreeuwen, maar de meeste glimlachten terug. Sommigen klopten de soldaten zelfs op de schouders terwijl die zich op Hughes’ commando nog altijd glimlachend langzaam achteruit bewogen.1

Deze slimme zet was het resultaat van een duizelingwekkende reeks razendsnelle sociale calculaties. Hughes moest bepalen hoe vijandig de menigte was en aanvoelen wat hen zou kunnen kalmeren. Hij moest rekenen op de discipline van zijn manschappen en op hun vertrouwen in hem. En hij moest de gok wagen dat hij exact het juiste gebaar maakte om de grenzen van taal en cultuur te doorbreken. Tezamen culmineerden al die afwegingen in een aantal onmiddellijke beslissingen.

Dit soort goed afgestemde daadkracht gecombineerd met het vermogen om mensen te duiden is kenmerkend voor de allerbeste ordehandhavers, en zeker voor militaire officieren die zich geconfronteerd zien met opstandige burgers.2 Hoe men ook staat tegenover de militaire campagne zelf, dit incident laat zien dat de hersenen over sociale virtuositeit beschikken, zelfs in een onoverzichtelijke, gespannen confrontatie.

Wat Hughes uit zijn penibele situatie redde, waren dezelfde neurologische circuits waar we op terugvallen wanneer we een onguur type tegen het lijf lopen en op slag beslissen of we ervandoor gaan of de confrontatie aangaan. Deze interpersoonlijke radar heeft in de loop van de geschiedenis ontelbare mensen het leven gered en is nog altijd van cruciaal belang om te overleven.

De sociale circuits in ons brein sturen ons niet alleen in urgente situaties, maar in al onze contacten, of die nu in het klaslokaal, in de slaapkamer of op de werkvloer plaatsvinden. Ze doen hun werk wanneer geliefden elkaar in de ogen kijken bij de eerste kus of wanneer we tranen voelen opkomen, maar ze terugdringen. Ze zijn verantwoordelijk voor de warmte die we voelen in een vertrouwelijk gesprek met een goede vriend.

Dit neurale systeem is actief in iedere interactie waarin afstemming en timing van doorslaggevend belang zijn. Het geeft de advocaat zekerheid over wie hij in de jury wil, verleent de onderhandelaar het instinctieve gevoel dat dit het laatste bod is van de tegenpartij en vertelt de patiënte dat zij haar dokter kan vertrouwen. Het is verantwoordelijk voor dat magische moment in een vergadering waarop iedereen ophoudt met zijn papieren te ritselen en zich concentreert op wat er gezegd wordt.

En nu is de wetenschap in staat om de neurale mechanismen die op deze momenten werkzaam zijn nauwkeurig te beschrijven.

Het sociabele brein

In dit boek belicht ik een wetenschap in opkomst die bijna dagelijks verrassende inzichten oplevert in onze interpersoonlijke wereld.

De meest fundamentele ontdekking van deze nieuwe discipline is dat we ingesteld zijn op contact.

De neurowetenschap heeft ontdekt dat onze hersenen in aanleg sociabel zijn en onherroepelijk een intieme brein-tot-breinverbinding aangaan zodra we contact maken met een ander. Door middel van die neurale brug beïnvloeden we het brein, en daarmee het lichaam, van iedereen met wie we omgaan, en omgekeerd.

Zelfs onze meest routinematige ontmoetingen functioneren in de hersenen als regulatiemechanismen en roepen emoties op, soms wenselijke, soms onwenselijke. Hoe sterker we emotioneel met een ander verbonden zijn, hoe groter de wederzijdse uitwerking. De sterkste uitwisselingen hebben we met mensen waarmee we dag in, dag uit, jaar in jaar uit, veel tijd doorbrengen, en vooral als we veel om hen geven.

In deze neurale koppelingen dansen onze hersenen een emotionele tango, een dans van gevoelens. Onze sociale interacties werken als regulatoren, als een soort interpersoonlijke thermostaten die bij het orkestreren van onze emoties voortdurend belangrijke aspecten van onze hersenfunctie aanpassen.

De daaruit voortvloeiende gevoelens hebben een enorme impact op ons lichaam. Ze wekken een waterval van hormonen op die onze biologische systemen regelen, van ons hart tot onze immuuncellen. Misschien wel een van de meest verrassende ontdekkingen is dat de wetenschap nu verbanden in kaart brengt tussen onze meest stressvolle relaties en de werking van specifieke genen die het immuunsysteem reguleren.

Meer dan we voor mogelijk hielden vormen onze relaties dus niet alleen onze ervaring, maar ook onze biologie. Door de koppeling tussen breinen hebben onze primaire relaties niet alleen invloed op onschuldige zaken, zoals of we lachen om dezelfde grapjes, maar ook op diepgaande processen, zoals welke genen er geactiveerd worden in onze T-cellen, de soldaten die ons immuunsysteem inzet om ons te beschermen tegen invasies van bacteriën en virussen.

Die koppeling is als een tweesnijdend zwaard: goede relaties hebben een gunstige uitwerking op onze gezondheid, terwijl toxische relaties als een langzaam gif op ons lichaam kunnen inwerken.

Vrijwel alle belangrijke wetenschappelijke ontdekkingen waar ik in dit boek gebruik van maak, dateren van na het verschijnen van Emotionele intelligentie in 1995. Bij het schrijven van Emotionele intelligentie heb ik me gericht op een zeer belangrijke verzameling menselijke eigenschappen bínnen het individu, op ons vermogen om onze eigen emoties te reguleren en op ons innerlijk potentieel om positieve relaties aan te gaan. Hier verruimt het perspectief zich van de persoonlijke psychologie (de innerlijke capaciteiten van het individu) tot de psychologie van twee personen: dat wat er gebeurt wanneer wij ons met elkaar verbinden.3

Het is mijn bedoeling dat dit boek fungeert als een aanvulling op Emotionele intelligentie. Het onderzoekt hetzelfde terrein van het menselijk leven, maar dan vanuit een ander perspectief, zodat we ons inzicht in onze persoonlijke wereld kunnen uitbreiden.4 De focus verschuift naar de vluchtige momenten die zich voordoen in interacties. Die momenten krijgen een diepe betekenis nu wij gaan beseffen hoe wij in de optelsom van die momenten elkaar scheppen.

Ons onderzoek snijdt vragen aan als: Wat maakt een psychopaat tot een gevaarlijke manipulator? Kunnen wij er op een betere manier zorg voor dragen dat onze kinderen gelukkig worden? Wat maakt een huwelijk tot een ondersteunende basis? Kunnen relaties ons beschermen tegen ziekte? Kan een leraar of een leidinggevende het brein van leerlingen of werknemers positief stimuleren? Hoe kunnen groepen die door haat verscheurd worden weer in vrede samenleven? En wat zeggen deze inzichten over het soort maatschappij dat we kunnen opbouwen en over wat werkelijk van belang is in ons leven?

Sociale corrosie

Tegenwoordig, juist nu de wetenschap het grote belang van betrokken relaties aantoont, lijken menselijke betrekkingen steeds meer onder vuur te liggen. Sociale corrosie kent vele gezichten.

Op het moment dat een zesjarig meisje door haar onderwijzeres gevraagd wordt om haar speelgoed op te ruimen, krijgt ze een verschrikkelijke woedeaanval. Ze schreeuwt, duwt haar stoel omver, kruipt onder het bureau van de onderwijzeres en begint zo hard te schoppen dat de laden eruit vliegen. Deze uitbarsting is illustratief voor een uitbraak van vergelijkbare incidenten van onhandelbaar gedrag bij kinderen uit de groepen een en twee in een schooldistrict in Fort Worth, Texas.5 De uitbarstingen vonden niet alleen plaats onder armere leerlingen, maar ook onder meer welvarende. Sommigen verklaren de geweldspiek onder zeer jonge kinderen uit economische stress. Ouders moeten langer werken en als gevolg daarvan brengen kinderen uren alleen of in kinderopvangcentra door, om thuis te komen bij ouders die op de toppen van hun zenuwen leven. Anderen wijzen op cijfers die aangeven dat maar liefst 40 procent van de tweejarigen al minimaal drie uur per dag televisie kijkt, tijd die niet besteed wordt aan interacties met mensen die hun kunnen leren beter met elkaar om te gaan. Hoe meer televisie kinderen kijken, hoe tegendraadser ze zijn tegen de tijd dat ze naar school gaan.6

In een stad in Duitsland komt een motorfietser bij een botsing ten val en belandt op het asfalt. Onbeweeglijk ligt hij op de weg. Voetgangers lopen langs en bestuurders staren naar hem terwijl ze wachten tot het licht op groen springt. Niemand stopt om te helpen. Uiteindelijk, na vijftien lange minuten, draait de passagier in een voor het stoplicht wachtende auto het raampje omlaag en vraagt of de motorfietser gewond is en of hij om hulp moet bellen. Wanneer het incident wordt uitgezonden door het tv-station dat het ongeluk in scène heeft gezet, is men ontzet: in Duitsland heeft iedereen met een rijbewijs een EHBO-cursus gevolgd, juist voor momenten als deze. Het commentaar van een Duitse EHBO-arts: ‘Mensen lopen gewoon een blokje om wanneer ze zien dat iemand in gevaar is. Het is net alsof het ze niet kan schelen.’

In 2003 werden eenpersoonshuishoudens de meest gebruikelijke leefvorm in de Verenigde Staten. Kwamen gezinnen vroeger ’s avonds bij elkaar, tegenwoordig vinden kinderen, ouders en echtelieden het steeds moeilijker om tijd voor elkaar te vinden. Bowling Alone, Robert Putnams veelgeprezen analyse van de onttakeling van Amerika’s sociale netwerk, maakt melding van een al twee decennia durende afname van ‘sociaal kapitaal’. Een manier om het sociale kapitaal van een maatschappij te meten is door het aantal openbare bijeenkomsten en het aantal lidmaatschappen van verenigingen te tellen. Terwijl in de jaren zeventig van de vorige eeuw nog twee derde van de Amerikanen lid was van een organisatie en regelmatig bijeenkomsten bijwoonde, was dat aantal in de jaren negentig gedaald tot ongeveer een derde. Deze cijfers, aldus Putnam, weerspiegelen een teloorgang van menselijk contact in de Amerikaanse maatschappij.7 Sinds die tijd heeft er een explosieve groei plaatsgevonden van een ander type organisatie, van ongeveer 8000 in de jaren vijftig tot meer dan 20 000 aan het eind van de jaren negentig.8 In tegenstelling tot de oude verenigingen, met hun persoonlijke bijeenkomsten en hun permanente sociale netwerk, houden deze nieuwe organisaties mensen echter op afstand. Lidmaatschap gaat via e-mail of massale mailings, en de voornaamste activiteit is niet het samenkomen, maar het sturen van geld.

Dan zijn er nog de onbekende factoren in de wijze waarop mensen wereldwijd contacten aangaan (en afbreken). De technologie biedt meer en meer mogelijkheden tot ogenschijnlijke communicatie in feitelijke isolatie. Deze trends getuigen stuk voor stuk van de langzame teloorgang van mogelijkheden die mensen hebben om contact te maken. Deze onafwendbare technologisering is zo verraderlijk, dat niemand nog heeft kunnen vaststellen welke sociale en emotionele prijs we ervoor betalen.

Voortschrijdend isolement

Rosie Garcia staat aan het hoofd van een van de drukste bakkerijen die er zijn, de Hot & Crusty op het Grand Central Station in New York. De grote stroom forensen die zich dagelijks door het station beweegt, zorgt voor lange rijen wachtende klanten.

Maar Rosie merkt dat steeds meer van de klanten die ze bedient totaal afwezig zijn en wazig in het niets staren. Als ze vraagt of ze hen kan helpen, merken ze het niet eens en ook als ze de vraag herhaalt, krijgt ze geen reactie.

Pas als ze de volumekraan vol openzet, lijkt er iets door te dringen.9

Het is niet dat Rosies klanten doof zijn: ze hebben een koptelefoontje in hun oren gepropt dat vast zit aan een iPod. Ze gaan helemaal op in een van de deuntjes op hun persoonlijke playlist, afgesloten van alles en, belangrijker nog, iedereen om hen heen.

Natuurlijk sloten mensen al vóór de iPod het straatrumoer buiten met een walkman of een mobiele telefoon. Het begon in feite met de auto, een manier om je volkomen geïsoleerd door de openbare ruimte te bewegen, afgeschermd door glas, minimaal een halve ton aan staal en het sussende geluid van de radio. Voordat de auto ingeburgerd raakte, bleven mensen op hun reizen steeds in contact met de wereld om hen heen: ze liepen, of gebruikten een koets of een ossenkar.

Een koptelefoon schept een eenpersoonscocon en versterkt daarmee de sociale afzondering. Zelfs in een direct contact is het met afgesloten oren erg gemakkelijk om de ander als een object te beschouwen, meer iets om omheen te lopen dan iemand die je een teken van herkenning zou kunnen geven, of op zijn minst opmerken. Als voetganger zijn we in de gelegenheid om een voorbijganger te groeten of een paar minuutjes met iemand te blijven kletsen; de drager van een iPod daarentegen, heeft de neiging anderen te negeren en met een soort algehele arrogantie dwars door hen heen te kijken.

De iPoddrager zelf denkt intussen dat hij wél contact maakt: met de zanger, de band of het orkest dat in zijn oren is geplugd. Zijn hart slaat in hetzelfde tempo als dat van hen. Maar deze virtuele anderen hebben hoegenaamd niets te maken met de mensen die misschien maar een meter van de verrukte luisteraar verwijderd zijn en die hem vrijwel koud laten. Naarmate mensen meer opgaan in een door technologie geschapen virtuele werkelijkheid, worden ze ongevoeliger voor degenen die werkelijk om hen heen zijn. Het sociale autisme dat daar het gevolg van is, draagt bij aan de groeiende lijst van onbedoelde gevolgen van de voortschrijdende invasie van de technologie in ons dagelijks leven.

Dat we voortdurend digitaal bereikbaar zijn, betekent dat ons werk ons zelfs op vakantie achtervolgt. Een onderzoek onder Amerikaanse werknemers wees uit dat 34 procent zich tijdens de vakantie zo vaak bij zijn bedrijf meldt, dat ze even of zelfs meer gestrest terugkomen dan ze vertrokken.10 E-mail en mobiele telefoons doorbreken de onontbeerlijke grenzen rond privétijd en gezinsleven. Een mobieltje kan ook afgaan tijdens een picknick met de kinderen en zelfs thuis sluiten moeder of vader zich af van het gezin door avond aan avond uitgebreid hun e-mail door te nemen.

Natuurlijk hebben de kinderen dat niet echt in de gaten: ze zijn gefixeerd op hun eigen e-mail, een webspel of de tv in hun slaapkamer. Uit een Frans onderzoek onder 2,5 miljard kijkers in tweeënzeventig landen bleek dat in 2004 mensen gemiddeld 3 uur en 39 minuten per dag televisie keken. Japan kwam met 4 uur en 25 minuten op de eerste plaats, op de voet gevolgd door de Verenigde Staten.11

‘De televisie,’ zo waarschuwde de dichter T.S. Eliot in 1963, toen het nieuwe medium zich in steeds meer huiskamers een plaats verwierf, ‘maakt het mogelijk dat miljoenen mensen tegelijkertijd naar dezelfde grap luisteren en toch eenzaam blijven.’

Internet en e-mail hebben hetzelfde effect. Een onderzoek onder 4830 mensen in de Verenigde Staten wees uit dat het internet als vrijetijdsbesteding de plaats van de televisie heeft ingenomen. Voor ieder uur dat men op het internet doorbracht, nam het persoonlijke contact met vrienden, collega’s en familie af met vierentwintig minuten. We houden contact op een armlengte afstand. In de woorden van Norman Nie, verantwoordelijk voor het internetonderzoek en directeur van het Stanford Institute for the Quantitative Study of Society: ‘Je krijgt via het internet geen knuffel of kus.’12

Sociale neurowetenschap

Dit boek geeft een inkijk in de verrassende resultaten van een vakgebied in opkomst, de sociale neurowetenschap. Toch wist ik, toen ik aan het onderzoek voor dit boek begon, niet eens dat dit vakgebied bestond. Aanvankelijk viel mijn oog nu eens op een academisch artikel, dan weer op een krantenknipsel waaruit bleek dat het wetenschappelijk inzicht in de neurale dynamiek van menselijke relaties zich sterk had ontwikkeld.

Recentelijk is er een soort zenuwcel ontdekt, de spindle–cel (letterlijk: spoelcel), die sneller werkt dan alle andere zenuwcellen en onze impulsieve sociale beslissingen stuurt. Er blijken veel meer van deze cellen te bestaan in de menselijke hersenen dan in die van andere soorten.

Een ander soort hersencellen, de spiegelneuronen, registreert welke beweging iemand anders wil maken en wat hij voelt, en prepareert ons ogenblikkelijk om die beweging te imiteren en mee te voelen.

Wanneer een vrouw een man die haar aantrekkelijk vindt recht in de ogen kijkt, scheiden zijn hersenen dopamine af, een stofje dat een belangrijke rol speelt bij het ervaren van plezier en genot. Als ze de andere kant uit kijkt, gebeurt dat niet.

Elk van deze ontdekkingen liet weer iets zien van de werking van het ‘sociale brein’, de neurologische circuits die actief zijn in onze interacties. Niet één vertelde het volledige verhaal, maar naarmate de ontdekkingen zich opstapelden, werden de contouren van een nieuw wetenschapsgebied zichtbaar.

Pas geruime tijd nadat ik deze geïsoleerde gevallen ging volgen, begon ik het verborgen patroon te begrijpen dat hen met elkaar verbindt. Toevallig stuitte ik op de naam van dit vakgebied, de sociale neurowetenschap, toen ik las over een conferentie over het onderwerp die in 2003 gehouden was in Zweden.

Op zoek naar de oorsprong van de term ‘sociale neurowetenschap’ ontdekte ik dat die voor het eerst gebruikt werd aan het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw door de psychologen John Cacioppo en Gary Berntson, in die tijd de eenzame voorvechters van dit prachtige nieuwe vakgebied.13 Toen ik Cacioppo onlangs sprak, vertelde hij daarover: ‘Onder neurowetenschappers bestond er grote scepsis ten aanzien van onderzoek naar alles wat buiten de inhoud van de schedel viel. De twintigste-eeuwse neurowetenschap dacht dat sociaal gedrag te ingewikkeld was om te onderzoeken.’

‘Tegenwoordig,’ aldus Cacioppo, ‘beginnen we een beetje te begrijpen hoe de hersenen ons sociale gedrag sturen en hoe onze sociale wereld weer onze hersenen en onze biologie beïnvloedt.’ Cacioppo, tegenwoordig directeur van het Center for Cognitive and Social Neuroscience van de Universiteit van Chicago, is getuige geweest van een revolutie: het vakgebied is inmiddels uitgegroeid tot een speerpunt in de wetenschap van de eenentwintigste eeuw.

Het nieuwe onderzoeksgebied heeft inmiddels al een aantal oudere wetenschappelijke raadsels opgelost. Zo bleek uit vroeg onderzoek van Cacioppo dat er verbanden bestaan tussen verwikkeld zijn in een problematische relatie en een toename van stresshormonen tot een niveau waarop bepaalde genen worden aangetast die virussen bevechten. Wat men tot op dat moment nog niet had kunnen vinden was de neurale route die ervoor zorgt dat relatieproblemen zulke biologische gevolgen hebben, een van de aandachtsgebieden van de sociale neurowetenschap.

Het nieuwe vakgebied is een trefpunt voor psychologen en neurowetenschappers. Beide maken gebruik van de functionele MRI (fMRI), een apparaat voor brain imaging of hersenbeeldvorming dat tot nog toe vooral werd ingezet voor het stellen van klinische diagnoses in ziekenhuizen. Met behulp van krachtige magneten is de gewone MRI in staat tot een verrassend gedetailleerd beeld van de hersenen. Insiders noemen MRI’s ook wel ‘magneten’ (‘Ons lab heeft drie magneten.’). De fMRI heeft ook nog eens een enorm vermogen om gegevens te verwerken. Het resultaat is min of meer equivalent aan een video en laat bijvoorbeeld zien welke delen van het brein oplichten bij het horen van de stem van een oude vriend. Uit dit soort onderzoek komen antwoorden voort op vragen als: Wat gebeurt er in het brein van iemand die naar zijn geliefde kijkt? Of bij iemand die in de greep is van fanatisme, of bij iemand die probeert een spelletje te winnen?

Het sociale brein is de som van de neurale mechanismen die zowel onze interacties orkestreren, als onze gedachten en gevoelens over mensen en relaties. Het meest opmerkelijke nieuws op dit gebied is misschien wel dat het sociale brein het enige biologische systeem in ons lichaam is dat ons voortdurend afstemt op, en omgekeerd beïnvloed wordt door, de innerlijke toestand van de mensen om ons heen.15 Alle andere biologische systemen, van onze lymfeklieren tot onze milt, reguleren hun activiteit voornamelijk in respons op signalen die van binnen het lichaam komen, niet van buitenaf. De routes van het sociale brein zijn uniek in hun gevoeligheid voor de buitenwereld. Iedere keer dat we oogcontact (of stemcontact, of huidcontact) maken met een ander, vindt er een koppeling plaats tussen onze sociale breinen.

Door middel van ‘neuroplasticiteit’ spelen onze sociale interacties zelfs een rol bij herstructurering van de hersenen; dat wil zeggen dat herhaalde ervaringen bepalend zijn voor het aantal, de vorm en de grootte van onze neuronen en hun synaptische verbindingen. Doordat onze belangrijkste relaties ons brein bij herhaling in een bepaalde toestand dwingen, kunnen ze geleidelijk bepaalde neurologische circuits modelleren. Zo kunnen chronische pijn en woede, maar ook emotionele steun van iemand die we jarenlang dagelijks meemaken onze hersenen daadwerkelijk veranderen.

Deze nieuwe ontdekkingen laten zien dat onze relaties een subtiele, maar krachtige en levenslange uitwerking op ons hebben. Dit is misschien geen prettig nieuws voor wie voornamelijk negatieve relaties heeft, maar tegelijkertijd betekent het dat onze persoonlijke connecties op ieder moment in ons leven mogelijkheden bieden tot herstel.

Hoe we met anderen omgaan is dus van onvoorstelbaar belang.

En dat brengt ons op wat het zou kunnen betekenen om, in het licht van deze nieuwe inzichten, intelligent te zijn met betrekking tot onze sociale wereld.

Verstandig handelen

Al in 1920, vlak na de eerste explosie van enthousiasme over de toen nieuwe IQ-tests, bedacht psycholoog Edward Thorndike de term ‘sociale intelligentie’. Een van zijn definities luidde: ‘het vermogen om mannen en vrouwen te begrijpen en te sturen’, een vaardigheid die we allemaal nodig hebben om goed te kunnen leven in de wereld.

Op grond van deze definitie is het echter ook mogelijk om pure manipulatie te beschouwen als een kenmerk van interpersoonlijk talent.16 Ook nu nog bestaan er beschrijvingen van sociale intelligentie die geen onderscheid maken tussen de kille handigheden van een oplichter en de oprecht liefdevolle daden die een gezonde relatie verrijken. Naar mijn mening zou manipulatief gedrag (alleen waarde hechten aan wat werkt voor één persoon ten koste van anderen) niet opgevat mogen worden als een teken van sociale intelligentie.

In plaats daarvan zouden we sociale intelligentie kunnen zien als een kernachtige term voor het vermogen om zowel intelligent te zijn óver onze relaties als ín onze relaties.17 Door onze focus op die manier te verbreden, kunnen we verder kijken dan het individu en begrijpen wat er gebeurt wanneer mensen met elkaar in contact treden. Zo overstijgen we bekrompen eigenbelang en krijgen we oog voor de belangen van anderen.

Dankzij deze bredere visie kunnen we de kwaliteiten die een positieve bijdrage leveren aan onze persoonlijke relaties, zoals empathie en zorgzaamheid, bestuderen binnen het kader van sociale intelligentie. In dit boek ga ik dan ook uit van een tweede, meeromvattend principe dat Thorndike formuleerde om onze sociale vaardigheid te karakteriseren: ‘verstandig handelen binnen menselijke relaties’.18

De sociale ontvankelijkheid van het brein vereist dat we verstandig zijn, dat we ons realiseren dat niet alleen onze stemmingen, maar zelfs onze biologie gestuurd en gevormd wordt door de mensen in ons leven. En omgekeerd vereist het ook dat we nagaan hoe we de emoties en biologie van anderen beïnvloeden. Sterker nog, we zouden relaties kunnen waarderen in termen van de invloed die anderen op ons hebben, en wij op hen.

De biologische invloed die mensen op elkaar uitoefenen geeft ons idee van een welbesteed leven een nieuwe dimensie: we kunnen onszelf gedragen op een manier die ook op dit subtiele niveau goed is voor degenen met wie we in contact komen.

Relaties krijgen een nieuwe betekenis en daarom zullen we er op een radicaal andere manier over moeten denken. De implicaties zijn van meer dan voorbijgaand theoretisch belang: ze zetten ons aan om de manier waarop we ons leven leiden te herzien.

Maar laten we, voordat we die indrukwekkende implicaties gaan onderzoeken, teruggaan naar het begin van dit verhaal: het verbluffende gemak waarmee onze hersenen zich onderling koppelen en onze emoties zich als een virus verspreiden.

DEEL EEN

INGESTELD OP CONTACT

HOOFDSTUK 1

De emotionele economie

Te laat voor een bespreking midden in Manhattan probeerde ik een kortere weg te vinden. Ik liep het atrium van een wolkenkrabber binnen: via de uitgang aan de andere kant zou ik een flink stuk afsnijden.

Maar zodra ik bij de liften in de lobby van het gebouw kwam, stormde een geüniformeerde beveiligingsbeambte met zwaaiende armen op me af. ‘U mag hier niet komen,’ schreeuwde hij.

‘Waarom niet?’ vroeg ik verbaasd.

‘Privéterrein, dit is privéterrein,’ riep hij zichtbaar opgewonden.

Blijkbaar was ik ongewild in een ongemarkeerde beveiligde zone beland. ‘Het zou handig zijn,’ suggereerde ik in een zwakke poging om tot een redelijk gesprek te komen, ‘als er een bord “verboden toegang” op de deur zou hangen.’

Mijn opmerking maakte hem alleen maar kwader. ‘Eruit! Eruit!’ schreeuwde hij.

Enigszins verward ging ik er haastig vandoor. Nog een paar blokken verder voelde ik zijn woede natrillen in mijn lichaam.

Wanneer mensen hun eigen toxische gevoelens over ons uitstorten (door woedend of agressief te worden, walging of minachting te laten zien) activeren zij ons circuit voor diezelfde onplezierige emoties. Hun acties hebben ingrijpende neurologische consequenties: emoties zijn besmettelijk. We worden net zo goed ‘aangestoken’ door sterke emoties als door een rhinovirus en kunnen dus het emotionele equivalent oplopen van een verkoudheid.

Iedere interactie heeft een emotionele subtekst. Tegelijk met willekeurig wat we aan het doen zijn, kunnen we elkaar een beetje oppeppen, enorm oppeppen, een beetje slechter laten voelen – of heel veel slechter, zoals mij gebeurde. We kunnen aan een ontmoeting een stemming overhouden die blijft hangen tot lang na het moment van de ontmoeting zelf, als een emotionele nagloed (of nawee, zoals in mijn geval).

Deze stilzwijgende transacties zijn de motor achter wat je een emotionele economie zou kunnen noemen: de netto innerlijke winst of het verlies dat we ervaren bij een bepaald persoon, in een bepaald gesprek of op een bepaalde dag. Aan het einde van de dag bepaalt de netto balans van de gevoelens die we hebben uitgewisseld grotendeels of we vinden dat we een ‘goede’ of een ‘slechte’ dag hebben gehad.

Steeds wanneer een sociale interactie resulteert in een overdracht van gevoelens, nemen we deel aan deze interpersoonlijke economie en dat is bijna altijd. Dit interpersoonlijke judo kent talloze variaties, maar ze komen alle neer op ons vermogen om de stemming van een ander te beïnvloeden en omgekeerd. Als ik jou je wenkbrauwen laat fronsen, maak ik je een beetje bezorgd; als jij mij laat glimlachen, voel ik me blij. In deze clandestiene uitwisseling bewegen emoties zich van persoon tot persoon, van buiten naar binnen, en hopelijk met een positief resultaat.

Een nadeel van emotionele besmetting zien we wanneer we in een toxische staat raken alleen omdat we op de verkeerde tijd bij de verkeerde persoon zijn. Ik was een ongewild slachtoffer van de razernij van een beveiligingsbeambte. Net als de rook van andermans sigaret kan een emotionele lekkage een omstander tot een onschuldig slachtoffer maken van de toxische staat van een ander.

Op momenten als mijn botsing met die bewaker, wanneer we geconfronteerd worden met andermans woede, scant ons brein automatisch of het nog meer gevaar signaleert. De hyperwaakzaamheid die daar het gevolg van is, wordt grotendeels gestuurd door de amygdala, een amandelvormig gebied in de middenhersenen dat verantwoordelijk is voor onze vecht-, vlucht- of bevriezingsrespons bij gevaar.1 Meer dan door enig ander gevoel wordt de amygdala geactiveerd door angst.

Wanneer het uitgebreide circuit van de amygdala eenmaal door alarmsignalen geactiveerd is, mobiliseert het sleutelpunten overal in de hersenen die onze gedachten, aandacht en waarneming richten op datgene wat ons bang heeft gemaakt. Instinctief letten we beter op de gezichten van de mensen om ons heen, op zoek naar een glimlach of een frons, tekenen die ons helpen de alarmsignalen te interpreteren.2

Deze verhoogde, door de amygdala aangestuurde waakzaamheid maakt ons alerter op de emotionele signalen van anderen. Dat leidt er weer toe dat hun gevoelens sterker in ons worden opgeroepen en besmetting gemakkelijker plaatsvindt. Hoe ongeruster we ons voelen, hoe bevattelijker we dus ook zijn voor andermans emoties.3

Meer in het algemeen functioneert de amygdala als een hersenradar die aandacht vraagt voor alles wat nieuw of vreemd is, of belangrijk om meer over te weten. De amygdala bestuurt het vroegewaarschuwingssysteem van de hersenen. Het scant alles wat er gebeurt, altijd alert op emotioneel opvallende gebeurtenissen en vooral op mogelijk gevaar. De rol van de amygdala als bewaker en trigger van ontreddering is in de neurowetenschappen al lang bekend. Dat de amygdala ook een sociale functie heeft en deel uitmaakt van ons hersensysteem voor emotionele besmetting, is pas onlangs ontdekt.4

De lage route: Centraal Station Besmetting

Een man die door de doktoren Patiënt X wordt genoemd, had tweemaal een beroerte gehad. Hierdoor was de verbinding tussen zijn ogen en het gezichtssysteem in de visuele cortex vernietigd. Hoewel zijn ogen signalen konden opvangen, kon zijn brein ze niet ontcijferen of zelfs maar registreren dat ze aangekomen waren. Patiënt X was volledig blind – zo leek het althans.

Als Patiënt X in een test afbeeldingen van verschillende vormen kreeg voorgelegd, van cirkels en vierkanten tot foto’s van mannen- en vrouwengezichten, had hij geen idee waar zijn ogen op rustten. Kreeg hij echter foto’s te zien van mensen met een boos of een blij gezicht, dan bleek hij plotseling veel beter in staat om die emoties te duiden dan op grond van toeval mogelijk werd geacht. Hoe kon dat?

Hersenscans die genomen waren terwijl Patiënt X de gevoelens probeerde te duiden, gaven aan dat er een alternatieve route bestaat voor het gezichtsvermogen. De gebruikelijke routes lopen van de ogen naar de thalamus, waar alle zintuigen de hersenen binnenkomen, en vandaar naar de visuele cortex. De tweede route stuurt informatie rechtstreeks van de thalamus naar de amygdala (die uit twee delen bestaat, één aan de linker- en één aan de rechterkant van het brein). De amygdala destilleert dan al microseconden voordat we ons zelfs maar realiseren wat we zien een emotionele betekenis uit de non-verbale boodschap (een norse blik, een plotselinge verandering van houding, een andere toon in een stem).

De amygdala beschikt over een hoogontwikkelde gevoeligheid voor dit soort boodschappen, maar zijn circuit is niet direct verbonden met de spraakcentra. In die zin is de amygdala letterlijk sprakeloos. Wanneer we een gevoel registreren, bootsen signalen vanuit onze hersencircuits die emoties na in ons lichaam, in plaats van de verbale gebieden te activeren waar woorden kunnen uitdrukken wat we weten.5 Patiënt X zág de emoties op de gezichten dus niet, maar hij vóélde ze, een conditie die ‘affectieve blindsight’ (blindzicht) wordt genoemd.6

In onbeschadigde hersenen maakt de amygdala gebruik van dezelfde route om het emotionele aspect van wat we waarnemen te lezen (opgetogenheid in een stem, een spoor van woede rond de ogen, een houding van diepe verslagenheid) en verwerkt die informatie dan subliminaal, buiten het bereik van het directe bewustzijn. Dit reflexieve, onbewuste besef signaleert die emotie door bij ons hetzelfde gevoel op gang te brengen (of een reactie erop, zoals angst bij het zien van woede): een belangrijk mechanisme in het ‘oplopen’ van een gevoel van een ander.

Het feit dat we elke willekeurige emotie in een ander kunnen oproepen, of zij in ons, is illustratief voor de kracht van dit overdrachtsmechanisme.7 Dit soort besmettingen vormen de voornaamste transactie in de emotionele economie, de uitwisseling van gevoelens die plaatsvindt bij elk menselijk contact.

Neem bijvoorbeeld de kassier van de plaatselijke supermarkt die met zijn opgewektheid al zijn klanten aansteekt. Hij krijgt mensen altijd aan het lachen; zelfs de meest neerslachtige types lopen glimlachend de winkel uit. Mensen als die kassier werken als een emotionele zeitgeber, een natuurlijke kracht waarop onze biologische ritmes zich afstemmen.

Besmetting kan met veel mensen tegelijk gebeuren. Dat is soms overduidelijk, wanneer niemand in de bioscoop bij een tragische scène de ogen droog houdt bijvoorbeeld, en soms ook subtiel, zoals wanneer de sfeer op een vergadering enigszins geprikkeld raakt. Maar hoewel het kan zijn dat we de zichtbare gevolgen van besmetting waarnemen, zijn we ons toch grotendeels onbewust van de manier waarop emoties zich precies verspreiden.

Emotionele besmetting is een voorbeeld van wat je het werk van de ‘lage route’ in het brein zou kunnen noemen. De lage route bestaat uit de hersencircuits die buiten ons directe bewustzijn opereren. Zij doen hun werk automatisch en moeiteloos, en met een immense snelheid. De meeste dingen die we doen lijken te worden gestuurd door enorme neurale netwerken die via de lage route opereren, en dat geldt zeker voor ons emotionele leven. Wanneer we bekoord raken door een aantrekkelijk gezicht of het sarcasme oppikken in een opmerking, dan danken we dat aan de lage route.

De ‘hoge route’ daarentegen loopt via neurale systemen die meer methodisch, stapsgewijs en doelbewust functioneren. Van de hoge route zijn we ons wel bewust en hij geeft ons, in tegenstelling tot de lage route, enige controle over ons innerlijk leven. Wanneer we ons afvragen hoe we die aantrekkelijke persoon kunnen benaderen of zoeken naar een spits antwoord op een sarcastische opmerking, nemen we de hoge route.

Je zou de lage route kunnen zien als ‘nat’, druipend van emotie, en de hoge route als relatief ‘droog’: koel en rationeel.8 Over de lage route bewegen zich ongepolijste gevoelens, over de hoge route afgewogen inzichten in wat er aan de hand is. Via de lage route kunnen we ogenblikkelijk met iemand meevoelen; de hoge route kan nadenken over wat we voelen. Gewoonlijk grijpen ze naadloos in elkaar. Ons sociale leven wordt geregeerd door het samenspel tussen deze twee strategieën [zie Appendix A voor details].9

Een emotie kan in stilte van de ene persoon op de andere overgaan, zonder dat iemand zich daar duidelijk van bewust is, omdat het netwerk voor deze besmetting deel uitmaakt van de lage route. Om het heel eenvoudig te formuleren: de lage route maakt gebruik van neurale circuits die lopen via de amygdala en vergelijkbare automatische knooppunten in de hersenen, terwijl de hoge route impulsen stuurt naar de prefrontale cortex, de controlekamer van het brein waar ons vermogen tot doelgerichtheid gelokaliseerd is en waar we kunnen nadenken over wat er met ons gebeurt.10

De twee wegen registreren informatie in een zeer uiteenlopend tempo. De lage route is eerder snel dan nauwkeurig; de hoge route is langzamer, maar kan een meer accuraat beeld opleveren van wat er speelt.11 De lage route is snel en slordig, de hoge route traag, maar zorgvuldig. Om met de 20ste-eeuwse filosoof John Dewey te spreken: de een werkt ‘boem-knal, eerst doen dan denken’, terwijl de ander meer ‘omzichtig en opmerkzaam’ is.12

Door het verschil in snelheid tussen de twee systemen (het directe emotionele circuit is in hersentijd een aantal malen sneller dan het meer rationele) is het mogelijk dat we impulsieve beslissingen nemen waar we later spijt van krijgen of die we moeten rechtvaardigen. Wanneer de lage route gereageerd heeft, kan de hoge route er soms alleen nog maar het beste van maken. Zoals sciencefictionschrijver Robert Heinlein ooit droogjes opmerkte: ‘De mens is geen rationeel, maar een rationaliserend dier.’

Stemmingmakers

Ooit, tijdens een bezoek aan een ander deel van het land, draaide ik een verkeerd nummer. ‘Dit nummer is niet in gebruik,’ klonk een stem op een bandje vriendelijk.

De warmte in die verder onopmerkelijke bandopname trof me onmiddellijk. Er ging, geloof het of niet, even een golfje van welbehagen door mij heen. Jarenlang had ik me geërgerd aan de manier waarop de gecomputeriseerde stem van mijn eigen regionale telefoonmaatschappij diezelfde boodschap overbracht. Om de een of andere reden meenden de technici die de boodschap programmeerden een stem met een knarsend, intimiderend toontje te moeten kiezen, alsof je direct gestraft werd voor het draaien van een verkeerd nummer.

Ik had een hekel gekregen aan het irritante geluid van die opgenomen boodschap. Het was net of je een tuttige, kritische bemoeial aan de lijn had. Elke keer weer raakte ik uit mijn humeur, al was het maar voor even.

De emotionele uitwerking van dit soort subtiele prikkels kan verrassend sterk zijn. Dat bleek ook uit een slim experiment met student-vrijwilligers aan de Universiteit van Würzburg in Duitsland.13 De studenten kregen een bandopname te horen van de meest droge intellectuele stof die je je kunt voorstellen: een Duitse vertaling van de Britse filosoof David Hume’s Philosophical Essays Concerning Human Understanding. Er waren twee versies van de bandopname, de een vrolijk, de ander neerslachtig. Dat was zo subtiel gedaan, dat mensen het verschil alleen konden horen als ze daar expliciet naar luisterden.

Maar ook al was de emotionele ondertoon nog zo onderdrukt, de studenten voelden zich na de bandopname ofwel iets vrolijker, ofwel iets neerslachtiger dan daarvoor. Toch hadden ze niet het idee dat hun stemming was veranderd, laat staan waardoor.

De stemmingswisseling vond zelfs plaats wanneer de studenten tijdens het luisteren een afleidend taakje kregen en metalen pinnen in een houten bord met gaatjes moesten steken. De afleiding zorgde ervoor dat de hoge route stil kwam te liggen: het intellectuele begrip van de filosofische passage haperde. De stemmingen sloegen daarentegen nog even gemakkelijk over: de lage route bleef wagenwijd open.

Een van de manieren waarop een stemming verschilt van een emotie, stellen psychologen, is dat de oorzaken zo ongrijpbaar zijn. Meestal weten we wel ongeveer waardoor een pure emotie is opgeroepen, maar van onze stemmingen kennen we vaak de oorsprong niet. Het Würzburgexperiment suggereert echter dat onze wereld wel eens gevuld zou kunnen zijn met stemmingsprikkels die we niet opmerken, van suikerzoete liftmuzakjes tot de zure ondertoon in iemands stem.

Een goed voorbeeld zijn de uitdrukkingen op andermans gezicht. Zweedse onderzoekers ontdekten dat een plaatje van een blij gezicht genoeg was om een vluchtige activiteit te ontlokken aan de spieren waarmee de mond glimlacht.14 Als we naar een foto kijken van mensen die een sterke emotie laten zien als verdriet, walging of vreugde, spiegelen onze gezichtsspieren automatisch hun gezichtsuitdrukking.

Die reflexieve imitatie maakt ons ontvankelijk voor subtiele emotionele invloeden van de mensen om ons heen en maakt deel uit van de ‘breinbrug’ die er tussen mensen ontstaat. Zeer gevoelige mensen raken op deze manier gemakkelijk besmet, terwijl types met een dikke huid ongeschonden door de meest toxische confrontaties heen kunnen zeilen. In beide gevallen vindt de transactie echter meestal plaats zonder dat iemand het in de gaten heeft.

We bootsen de blijdschap na van een lachend gezicht door onze eigen gezichtsspieren tot een subtiel glimlachje te plooien, ook al zijn we ons er misschien niet eens van bewust dat we een lach gezien hebben. Dat nagebootste lachje is lang niet altijd voor het blote oog zichtbaar, maar onderzoekers die gezichtsspieren observeren, kunnen dit soort emotionele spiegelingen duidelijk traceren.15 Het is alsof ons gezicht zich voorbereidt om de volledige emotie te tonen.

Dit nabootsen heeft ook biologische gevolgen, aangezien onze gezichtsuitdrukking de gevoelens die we laten zien daadwerkelijk activeert. We kunnen iedere emotie opwekken door bewust onze gezichtsspieren in de bijbehorende stand te zetten: je hoeft maar een potlood tussen je tanden te klemmen om je gezicht tot een glimlach te dwingen en je gaat je iets vrolijker voelen.

Edgar Allen Poe voelde dit principe intuïtief aan. Hij schreef: ‘Wanneer ik wil weten hoe goed of slecht iemand is, of wat hij op het moment denkt, dan boots ik zo nauwkeurig mogelijk zijn gezichtsuitdrukking na en dan wacht ik af wat voor gedachten of gevoelens er in mijn eigen hoofd of hart opkomen. Het is alsof ze zich aanpassen aan of corresponderen met de gezichtsuitdrukking.’16

Emoties oplopen

Het decor is Parijs, 1895. Een paar avontuurlijke lieden zijn een expositie van de gebroeders Lumière binnengelopen, pioniers op het gebied van de fotografie. Als eersten in de geschiedenis confronteren de gebroeders het publiek met bewegende beelden: een korte, volstrekt geluidloze film van een trein die in een wolk van stoom een station binnenrijdt, recht op de camera af.

Het publiek schreeuwt het uit van angst en duikt onder de stoelen.

Nooit eerder hadden mensen beelden zien bewegen. Het volstrekt naïeve publiek kon niet anders dan het griezelige spektakel op het scherm als ‘echt’ registreren. Dit allereerste ogenblik in Parijs was misschien wel het meest magische en indrukwekkende moment in de geschiedenis van de film, omdat de kijkers nog niet beseften dat wat hun ogen zagen niet meer was dan een illusie. Voor zover het hen (en het perceptiesysteem van hun hersenen) betrof, waren de beelden op het scherm werkelijkheid.

Zoals een filmcriticus ooit schreef: ‘De overheersende indruk dat dit echt is, vormt een groot deel van de primitieve kracht van deze kunstvorm,’ en dat is nog steeds zo.17 Dat realiteitsgevoel betovert bioscoopgangers nog altijd, omdat de hersenen met dezelfde circuits op de door de film geschapen illusie reageren als op het leven zelf. Zelfs emoties op een scherm zijn besmettelijk.

Een Israëlisch onderzoeksteam heeft een aantal neurale mechanismen geïdentificeerd die betrokken zijn bij de emotieoverdracht van het scherm op de kijker. Een groep vrijwilligers kreeg in een fMRI fragmenten te zien uit de spaghettiwestern The Good, the Bad, and the Ugly. In waarschijnlijk het enige artikel in de annalen van de neurowetenschap dat zijn erkentelijkheid betuigt aan Clint Eastwood, concludeerden de onderzoekers dat de film het brein van de kijkers bespeelde als een neurale poppenspeler.18

Net als bij die panische filmgangers in het Parijs van 1895 gedroegen de hersenen van de kijkers in dit onderzoek zich alsof het verhaal op het scherm henzelf overkwam. Zodra de camera inzoomde voor een close-up van een gezicht, lichtten de hersengebieden voor gezichtsherkenning op. Wanneer op het scherm een gebouw of een landschap te zien was, werd het visuele centrum geactiveerd waarmee we onze fysieke omgeving opnemen.

Bij een scène waarin een aantal delicate handbewegingen voorkwam, werd het hersengebied voor aanraking en beweging actief. En bij scènes met een maximum aan opwinding (geweerschoten, explosies, verrassende plotwendingen) sprongen de emotionele centra op. Kortom, de films waarnaar we kijken, mobiliseren ons brein.

Alle leden van een publiek nemen deel aan dezelfde neurale poppenkast. Wat er in het brein van één kijker gebeurde, gebeurde op ieder moment van de film ook bij alle andere kijkers. De actie op het scherm zette als het ware de pasjes uit die de kijkers allemaal volgden in een identieke innerlijke dans.

Een gevleugelde uitspraak binnen de sociale wetenschappen luidt: ‘Iets is werkelijk als de gevolgen werkelijk zijn.’ Wanneer het brein op imaginaire scenario’s op dezelfde manier reageert als op echte, hebben ook de imaginaire scenario’s biologische gevolgen. De lage route bespeelt onze emoties.

Alleen de prefrontale gebieden van de hoge route, de controlekamer van het brein, doen niet mee aan de poppenkast. Hier is ruimte voor kritisch denken, inclusief de gedachte: Het is maar een film. En daarom raken we tegenwoordig niet meer in paniek wanneer er een trein op het scherm op ons af komt razen, ook al voelen we de angst door ons lichaam golven.

Hoe opmerkelijker en frappanter een gebeurtenis, hoe meer aandacht het brein inschakelt.19 De twee factoren die de hersenrespons op een virtuele realiteit zoals film vergroten zijn perceptueel ‘rumoer’ en emotioneel aangrijpende momenten, zoals geschreeuw of gehuil. Niet gek dus dat er in zoveel films een hoop tumult voorkomt: het overrompelt de hersenen. Alleen al de enorme omvang van het scherm, met zijn monsterlijk grote mensen, registreren we als zintuiglijk rumoer.20

Maar stemmingen zijn zo aanstekelijk dat we al een vleug emotie oppikken van iets vluchtigs als de glimp van een glimlach of een frons, of van iets saais als een passage uit een filosofisch werk.

Een radar voor onoprechtheid

Twee vrouwen die elkaar niet kenden, hadden samen naar een aangrijpende documentaire gekeken over de schrijnende nasleep van de atoomaanvallen op Hiroshima en Nagasaki aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Beide vrouwen waren bijzonder geraakt door wat ze hadden gezien. Walging, woede en verdriet streden met elkaar om voorrang.

Toen ze over hun gevoelens begonnen te praten, gebeurde er echter iets merkwaardigs. Een van de vrouwen stak haar ontsteltenis niet onder stoelen of banken, terwijl de ander haar emoties onderdrukte en deed of het haar allemaal niet kon schelen. De eerste vrouw kreeg de indruk dat de tweede vrouw helemaal geen emotionele reactie hád; ze leek hooguit wat verward en afstandelijk.

Het was de bedoeling dat het gesprek zo zou verlopen. Beide vrouwen namen als vrijwilliger deel aan een onderzoek van Stanford University naar de sociale consequenties van emotionele ontkenning en een van de twee had de opdracht gekregen om haar ware gevoelens te verbergen.21 Uiteraard voelde de emotioneel open vrouw een gebrek aan connectie met haar gesprekspartner. Ze had zelfs het gevoel dat dit niet iemand was waar ze bevriend mee zou kunnen raken.

Degene die haar ware gevoelens onderdrukte, was gespannen en slecht op haar gemak, en gedroeg zich verward en verstrooid. In de loop van het gesprek liep haar bloeddruk gestaag op: wie heftige gevoelens onderdrukt, moet voor die emotionele inspanning een fysiologische prijs betalen.

De grote verrassing was echter dat de bloeddruk van de vrouw die open en eerlijk was net zo gestaag steeg. De spanning was niet alleen voelbaar, maar ook besmettelijk.

De standaardreactie van ons brein is openheid. Ons neurale systeem brengt zelfs de meest vluchtige stemming over naar onze gezichtsspieren, zodat onze gevoelens onmiddellijk zichtbaar worden. Het tonen van emoties gebeurt automatisch en onbewust, en daarom vereist het onderdrukken van emotie een bewuste inspanning.

Emotionele onoprechtheid kost moeite en pogingen om onze angst of woede te verbergen slagen maar zelden volledig.22

Zo vertelde een vriendin me dat ze al in het eerste gesprek ‘gewoon wist’ dat ze de man aan wie ze haar appartement onderverhuurde niet kon vertrouwen. En inderdaad, de week dat ze weer terug zou verhuizen liet hij weten dat hij weigerde te vertrekken. Intussen had zijzelf geen dak boven haar hoofd. Geconfronteerd met een oerwoud aan regels die de rechten van de huurder beschermen, moest ze maar afwachten of haar advocaat haar appartement terug zou kunnen vorderen.

Ze had haar huurder alleen ontmoet toen hij het appartement was komen bekijken. ‘Er was iets met hem, waardoor ik wist dat hij problemen ging opleveren,’ klaagde ze later.

Dat ‘er was iets met hem’ is een weerslag van specifieke circuits langs de lage en de hoge route die functioneren als een eerstewaarschuwingssysteem voor onoprechtheid. Dit systeem, dat gespecialiseerd is in achterdocht, verschilt van de circuits voor empathie en rapport (zie Hoofdstuk 2). Dat het bestaat, zegt iets over het belang van het opsporen van onbetrouwbaarheid in menselijke aangelegenheden. Volgens de evolutietheorie is ons vermogen om aan te voelen wanneer achterdocht gepast is zeker zo belangrijk voor ons voortbestaan als ons vermogen tot vertrouwen en samenwerking.

De specifieke neurale radar die hierbij betrokken is, werd ontdekt in een onderzoek waarbij hersenfoto’s gemaakt werden van vrijwilligers die luisterden naar een aantal acteurs die een tragisch verhaal vertelden. Afhankelijk van de gezichtsuitdrukking van de acteur die het verhaal vertelde, waren er grote verschillen te zien in de neurale regionen die geactiveerd werden in de hersenen van de proefpersonen. Als het gezicht van de acteur de gepaste droefheid vertoonde, dan werden de amygdala en aanverwante circuits voor droefheid geactiveerd.

Als de acteur tijdens het trieste verhaal daarentegen begon te glimlachen (een emotioneel verkeerde combinatie) activeerde het brein van de luisteraar een plek die gericht is op het signaleren van sociale dreiging en conflicterende informatie. In dat geval hadden de luisteraars een duidelijke hekel aan de persoon die het verhaal vertelde.23

De amygdala scant iedereen die we tegenkomen automatisch en dwangmatig op betrouwbaarheid: Is het veilig om op deze figuur af te stappen? Is hij gevaarlijk? Kan ik op hem rekenen of niet? Neurologische patiënten met zwaar beschadigde amygdala zijn niet in staat om een oordeel te vellen over iemands betrouwbaarheid. In een onderzoek zagen zij geen verschil in uitstraling tussen een foto van iemand die op gewone mensen bijzonder onguur overkwam en een foto van iemand die anderen juist als heel betrouwbaar beoordeelden.24

Ons waarschuwingssysteem voor onbetrouwbaarheid heeft twee vertakkingen: een loopt via de hoge en een via de lage route.25 We werken met de hoge route wanneer we bewust een oordeel vellen over iemands betrouwbaarheid. Buiten ons directe bewustzijn vindt er echter een continue, door de amygdala gestuurde beoordeling plaats die onafhankelijk is van wat we bewust denken. De lage route zet zich in voor onze veiligheid.

De ondergang van een casanova

Giovanni Vigliotto was een opmerkelijk succesvolle Don Juan; zijn charme leverde hem de ene verovering na de andere op. Hoewel, niet exact de een na de ander: hij was met verschillende vrouwen tegelijk getrouwd.

Niemand weet precies hoe vaak Vigliotto in het huwelijksbootje stapte, maar in de loop van zijn romantische carrière stond hij met misschien wel honderd vrouwen voor het altaar. En het was ook echt een carrière, want Vigliotto verdiende zijn geld met het huwen van rijke vrouwen.

Die carrière stortte in elkaar toen Patricia Gardner, een van zijn beoogde veroveringen, hem aanklaagde wegens bigamie.

Tijdens het proces kwam even aan de orde waarom al die vrouwen wegdroomden bij Vigliotto. Gardner vertelde dat ze onder andere gevallen was voor de ‘oprechte uitstraling’ van de charmante bigamist: hij keek haar altijd lachend in de ogen, zelfs wanneer hij loog alsof het gedrukt stond.26

Net als Gardner leiden emotie-experts veel af uit de manier waarop mensen kijken. Gewoonlijk, zo beweren ze, kijken we omlaag als we bedroefd zijn, de andere kant uit bij walging, en omlaag of de andere kant uit wanneer we ons schuldig of beschaamd voelen. De meeste mensen voelen dit intuïtief aan. Om die reden raadt een oude volkswijsheid ons dan ook aan om goed op te letten of iemand ons in de ogen kijkt als we willen weten of hij liegt.

Net als veel andere oplichters wist Vigliotto dit maar al te goed en was hij er bijzonder bedreven in om zijn romantische slachtoffers ogenschijnlijk eerlijk aan te kijken.

Hij was iets op het spoor, maar dat ging misschien meer over het creëren van rapport dan over liegen. Die geloof-maar-wat-ik-zeg-blik zegt in feite maar weinig over het waarheidsgehalte van wat iemand beweert, aldus Paul Ekman, een wereldvermaard expert in het signaleren van leugens op grond van gedrag.

In de loop van zijn jarenlange onderzoek naar de relatie tussen emotie en gezichtsuitdrukking raakte Ekman gefascineerd door de manieren waarop we leugens op het spoor kunnen komen. Met zijn scherpe oog voor de subtiliteiten in een gezicht vielen hem discrepanties op tussen het masker van iemands geveinsde gevoelens en de doorsijpelende ware emoties.27

Liegen vraagt om een bewust en doelgericht inschakelen van de hoge route, die verantwoordelijk is voor de uitvoerende controlesystemen waarmee we onze woorden en daden stroomlijnen. Ekman wijst erop dat leugenaars vooral letten op hun woordkeuze, die ze censureren, en minder op hun gezichtsuitdrukking.

Het onderdrukken van de waarheid vraagt zowel mentale inspanning als tijd. Wanneer iemand in antwoord op een vraag een leugen vertelt, antwoordt hij ongeveer twee tiende van een seconde later dan iemand die de waarheid spreekt. Die onderbreking wijst op een poging om een goede leugen te componeren, en om de emotionele en fysieke kanalen te beheersen die ongewild de waarheid wel eens zouden kunnen prijsgeven.28

Succesvol liegen vergt concentratie, maar aandacht is een schaars goed. De neurale hulptroepen die voor een leugen moeten worden ingezet, gaan ten koste van de middelen waarover het prefrontale gebied (de hoge route) beschikt om een andere taak uit te voeren: het voorkomen van een onwillekeurige gezichtsuitdrukking die de leugen kan verraden.

Soms zijn woorden voldoende om een leugen aan het licht te brengen, maar meestal merken we dat iemand ons misleidt op grond van een discrepantie tussen wat hij zegt en zijn gezichtsuitdrukking: iemand zegt dat het goed gaat, maar een lichte trilling rond zijn mondhoek verraadt dat hij bang is.

‘Er bestaat geen onfeilbare leugendetector,’ vertelt Ekman, ‘maar je kunt kritieke plekken detecteren,’ plekken waar iemands emoties niet passen bij wat hij zegt. Deze tekenen van extra mentale inspanning vragen om nader onderzoek, want de oorzaken kunnen uiteenlopen van nervositeit tot uitgesproken leugenachtigheid.

De gezichtsspieren staan onder controle van de lage route, maar de keuze om te liegen komt van de hoge route; bij een emotionele leugen ontkent het gezicht wat er gezegd wordt. De hoge route verbergt, de lage route laat zien.

De circuits van de lage route zijn belangrijke pijlers van de stille brug die ons brein verbindt met het brein van een ander. Ze helpen ons de klippen in onze relaties te omzeilen door te signaleren wie we kunnen vertrouwen en wie we beter kunnen ontlopen. Of door aanstekelijke positieve gevoelens te verspreiden.

Liefde, macht en empathie

In de interpersoonlijke emotiestroom is macht een belangrijk ingrediënt. In liefdesrelaties zie je vrijwel altijd dat een van de partners zijn of haar emoties meer afstemt op de ander dan andersom en dat is altijd de partner met de minste macht.29 Als we de relatieve macht in een relatie willen peilen, raken we een aantal complexe kwesties. Toch zou je die ‘macht’ grofweg praktisch kunnen toetsen door vast te stellen welke partner het meeste invloed heeft op het zelfbeeld van de ander, of wie de doorslaggevende stem heeft in gemeenschappelijke beslissingen over zaken als de financiën of de invulling van het dagelijks leven (Gaan we wel of niet naar dat feestje?).

Uiteraard onderhandelen stellen stilzwijgend over wie de macht heeft op welk terrein: de een kan dominant zijn op het gebied van de financiën, de ander op het gebied van de sociale agenda. Op het terrein van de emoties is het echter zo dat de partner die over het geheel genomen de minste macht heeft, de grootste innerlijke aanpassingen doet in het emotionele samenzijn.

Dit soort aanpassingen worden sneller duidelijk in situaties waarin een van de partners opzettelijk een neutrale emotionele houding aanneemt, zoals in psychotherapie. Al sinds Freud weten therapeuten dat hun lichaam de emoties spiegelt die hun cliënten voelen. Als een cliënt moet huilen om een pijnlijke herinnering, voelt de therapeut ook tranen opkomen; als een traumatische herinnering grote angsten oproept, zal ook de therapeut zijn maag van angst ineen voelen krimpen.

Freud wees er al op dat psychoanalytici door zich af te stemmen op hun eigen lichaam inzicht kunnen verkrijgen in de emotionele wereld van hun cliënten. Vrijwel iedereen is in staat om emoties op te pikken die openlijk geuit worden, maar goede psychotherapeuten gaan nog een stap verder en registreren emotionele onderstromen die hun patiënten nog niet eens tot hun eigen bewustzijn hebben toegelaten.30

Pas een kleine eeuw nadat Freud als eerste de aandacht vestigde op deze subtiele gedeelte sensaties, ontwikkelden onderzoekers een degelijke methode om dit soort gelijktijdige veranderingen in de fysiologie van twee mensen tijdens een gesprek te traceren.31 De doorbraak kwam tot stand dankzij de ontwikkeling van nieuwe statistische methoden en van supercomputers die het mogelijk maakten om tijdens een interactie een enorme hoeveelheid meetgegevens te analyseren, zoals hartslag en dergelijke.

De onderzoeken met behulp van deze nieuwe middelen wezen bijvoorbeeld uit dat in echtelijke ruzies de lichamen van beide partners geneigd zijn de onevenwichtigheden van de ander na te bootsen. Naarmate het conflict vordert, drijven zij elkaar zo tot steeds grotere woede, gekwetstheid en verdriet (een wetenschappelijke ontdekking die niemand zal verbazen).

Interessanter was de volgende stap van de onderzoekers: ze filmden de ruziemakende stellen en vroegen dan volslagen vreemden of ze op grond van de opnames de emoties van een van de ruziemakers in kaart konden brengen.32 De fysiologie van de vrijwilligers bleek die van de persoon waar ze naar keken te volgen.

Hoe sterker het lichaam van de vrijwilliger dat van de ruziemaker nabootste, hoe nauwkeuriger de impressie van wat de ander voelde, een effect dat vooral sterk is bij negatieve emoties als woede. Empathie, het aanvoelen van andermans emoties, zou dus wel eens evengoed een fysiologisch als een mentaal verschijnsel kunnen zijn dat gebaseerd is op het delen in de innerlijke toestand van de ander. Deze biologische dans wordt in gang gezet zodra wie dan ook empathie voelt voor een ander. Degene die empathie voelt, deelt op een subtiel niveau de fysiologische toestand van de persoon op wie zij zich afstemt.

Mensen die tijdens het onderzoek de meeste gelaatsexpressie vertoonden waren meer accuraat in het benoemen van de gevoelens van anderen. Het algemene principe luidt dus: hoe meer de fysiologische toestanden van twee mensen op een gegeven moment op elkaar lijken, hoe gemakkelijker zij elkaar aanvoelen.

Wanneer wij ons op iemand afstemmen, kunnen we niet anders dan met diegene meevoelen, al is het op nog zo’n subtiel niveau. Aangezien we op dezelfde golflengte zitten, komen de emoties van de ander zelfs wanneer we dat niet willen bij ons binnen.

Kortom, de emoties de we oppikken, hebben gevolgen. En dat zou voldoende reden moeten zijn om te willen weten hoe we ze positief kunnen beïnvloeden.

HOOFDSTUK 2

Een recept voor rapport

De therapiesessie is in volle gang. De psychiater zit stijfjes en formeel in een houten leunstoel. Zijn patiënte ligt uitgezakt op een leren bank, een en al verslagenheid. Ze zitten niet op dezelfde golflengte.

De psychiater heeft net een therapeutische blunder begaan door iets wat de patiënte zei verkeerd te interpreteren. Hij verontschuldigt zich: ‘Ik maakte me zorgen over de voortgang van de behandeling.’

‘Nee…’ begint de patiënte.

De therapeut onderbreekt haar en komt met een nieuwe interpretatie.

De patiënte probeert opnieuw te antwoorden, maar de therapeut laat haar niet aan het woord.

Wanneer het de vrouw eindelijk lukt om ertussen te komen, begint ze te klagen over al het leed dat haar moeder haar in haar leven heeft aangedaan, een indirect commentaar op het gedrag van de therapeut.

En zo hobbelt de sessie voort, zonder dat er sprake is van wezenlijk contact.

Een andere sessie, op een moment van volledig rapport tussen therapeut en patiënt:

Patiënt Twee heeft zijn therapeut net verteld dat hij zijn vriendin, met wie hij al jaren samen is, de dag ervoor ten huwelijk heeft gevraagd. De therapeut is maanden bezig geweest om de man te helpen zijn angst voor intimiteit te overwinnen, zodat hij de moed zou kunnen vinden om een huwelijk aan te gaan. Het is dus voor allebei een moment van triomf. Zowel de therapeut als de patiënt zijn stilletjes opgetogen.

Hun rapport is zo sterk, dat hun houding en bewegingen elkaar spiegelen. Wanneer de therapeut eerst de ene en daarna de andere voet verplaatst, doet de patiënt ogenblikkelijk hetzelfde.

Beide therapeutische sessies werden gefilmd, maar er gebeurde nog meer: tussen de therapeut en de cliënt waren twee rechthoekige metalen dozen opgesteld. Uit de dozen kwamen draden die met een metalen clip aan een vingertop van beide personen waren bevestigd. Deze installatie was bedoeld om subtiele veranderingen te meten in de zweetrespons van beiden.

De sessies maakten deel uit van een onderzoek naar de verborgen biologische dans die zonder dat wij het weten plaatsvindt in onze dagelijkse interacties.1 In de video’s van de sessies zijn de metingen aangegeven met schommelende lijnen onder in beeld, een blauwe voor de patiënt, een groene voor de therapeut. Aan de schommelingen van de lijnen is te zien of de emoties toe- of afnemen.

Bij de gespannen, disharmonieuze uitwisseling in de eerste sessie bewogen de lijnen als nerveuze vogeltjes met elk hun eigen ups en downs. Het gebrek aan connectie was overduidelijk.

In de tweede sessie daarentegen golfden de lijnen als vogels in formatie in een sierlijk dans van gecoördineerde bewegingen. Wanneer twee mensen rapport voelen, zo bleek uit de vloeiende lijnen, raken ze zelfs fysiologisch op elkaar afgestemd.

Deze therapeutische sessies behoren tot de meest geavanceerde onderzoeksmethodes naar de normaliter onzichtbare hersenactiviteit tijdens een gesprek. Hoewel de zweetrespons ogenschijnlijk maar weinig met het brein te maken heeft, kunnen we door een analyse in omgekeerde richting te maken vanaf de zweetrespons naar de fijne vertakkingen van het centrale zenuwstelsel, redelijk nauwkeurig vaststellen welke hersenstructuren bij deze interpersoonlijke tango’s betrokken zijn.

Die neurale berekeningen werden uitgevoerd door Carl Marci, psychiater aan de geneeskundefaculteit van Harvard University en hoofd van het onderzoek. Hij reisde Boston en omgeving af met een koffer vol meetapparatuur, op zoek naar bereidwillige therapeuten. Marci hoort bij een uitgelezen groep pioniers die op zoek is naar inventieve manieren om de eens ondoordringbare barrière voor hersenonderzoek te ‘slechten’: de schedel. Tot voor kort bestudeerde de neurowetenschap nooit meer dan één brein tegelijk. Tegenwoordig maakt men ook gelijktijdige analyses van de hersenen van twee mensen en daaruit blijkt dat er in interacties een ongekend neuraal samenspel tussen die hersenen ontstaat.

Uit deze gegevens heeft Merci een, zoals hij het zelf noemt, ‘logaritme voor empathie’ afgeleid, een specifieke wisselwerking tussen de zweetrespons van twee mensen in een situatie van rapport. Die logaritme brengt het exacte fysiologische patroon van twee mensen op een moment van volledig rapport, wanneer beiden zich door de ander begrepen voelen, terug tot een wiskundige vergelijking.

De gloed van genegenheid

Ik herinner me zo’n situatie van volledig rapport uit de tijd dat ik psychologie studeerde aan Harvard, jaren geleden, in het kantoor van Robert Rosenthal, mijn docent statistiek. Bob, zoals iedereen hem noemde, stond bekend als de meest sympathieke docent van de afdeling. Na een bezoekje aan Bobs kantoor voelden we ons altijd gehoord, begrepen en als bij toverslag een stuk opgewekter, onafhankelijk van de reden van ons bezoek.

Bob had de gave om mensen op te peppen. Eigenlijk was het niet zo vreemd dat hij wist hoe hij een ontspannen sfeer kon scheppen: zijn wetenschappelijk werk concentreerde zich op de non-verbale links waarmee we rapport opbouwen. Jaren later publiceerden Bob en een collega een baanbrekend artikel waarin ze de basale ingrediënten formuleerden voor een magische relatie, het recept voor rapport.2

Rapport bestaat alleen tussen mensen; het is er zodra we ons in een contact plezierig, betrokken en op ons gemak voelen. Maar het belang van rapport stijgt uit boven dat van een paar vluchtige aangename momenten. Wanneer mensen rapport voelen, zijn ze gezamenlijk creatiever en efficiënter in hun besluitvorming, of het nu gaat om een echtpaar dat de vakantieroute plant of om topmanagement dat een zakelijke strategie uitzet.3

Rapport geeft een goed gevoel en genereert een harmonieuze gloed van genegenheid, een gevoel van vriendelijkheid waarbij iedereen de warmte, het begrip en de oprechtheid van de ander voelt. Deze wederzijdse gevoelens van sympathie versterken de onderlinge band, ook al is die maar heel tijdelijk.

Rapport, zo heeft Rosenthal ontdekt, bevat altijd drie elementen: wederzijdse aandacht, gemeenschappelijke positieve gevoelens en een goed gecoördineerd non-verbaal samenspel. Wanneer deze drie factoren tegelijkertijd ontstaan, genereren we rapport.4

Wederzijdse aandacht is een eerste vereiste. Wanneer twee mensen aandacht besteden aan wat de ander zegt en doet, roepen ze een gevoel op van onderlinge belangstelling, een gezamenlijke focus die werkt als perceptuele lijm. Deze wederzijdse aandacht bevordert het ontstaan van gemeenschappelijke gevoelens.

Een van de indicatoren van rapport is wederzijdse empathie. Beide partners ervaren dat ze ervaren worden. Dat was hoe wij ons voelden in een gesprek met Bob: hij was met al zijn aandacht aanwezig. Hierin verschilt sociale ongedwongenheid van volledig rapport: bij sociale ongedwongenheid voelen we ons op ons gemak, maar we hebben niet het gevoel dat de ander zich afstemt op onze gevoelens.

Rosenthal citeert een onderzoek waarbij mensen in paren werden opgesplitst. Een van de twee werkte heimelijk samen met de onderzoekers en had voor de gelegenheid een vinger in het verband, alsof hij zich pijnlijk verwond had. Op een gegeven moment deed hij alsof hij zijn vinger opnieuw bezeerde. Wie het vermeende slachtoffer op dat moment in de ogen keek, vertrok zijn gezicht en bootste de pijnlijke uitdrukking na. Maar wie niet naar het slachtoffer keek, vertrok zijn gezicht veel minder snel, zelfs wanneer hij zich bewust was van de pijn van de ander.5 Als onze aandacht verdeeld is, sluiten we ons meer af, waardoor we cruciale details over het hoofd zien, met name emotionele. Oogcontact maakt ons ontvankelijk voor empathie.

Aandacht alleen is niet genoeg voor rapport. Het volgende ingrediënt is een goed gevoel. Dat wordt vooral opgeroepen door de toon van de stem en de gezichtsuitdrukking. Wanneer we werken aan een positieve sfeer, leggen de non-verbale boodschappen die we uitzenden vaak meer gewicht in de schaal dan wat we zeggen. Zo bleek uit een experiment dat mensen die van hun vriendelijk kijkende manager op warme toon kritische feedback kregen, zich positief voelden over de interactie.6

Het derde onmisbare ingrediënt voor rapport volgens het recept van Rosenthal is coördinatie of synchronie. We coördineren vooral via subtiele nonverbale kanalen, zoals het tempo en de timing van een gesprek, en de bewegingen van ons lichaam. Mensen die rapport voelen, zijn geanimeerd en laten hun emoties duidelijk zien. Hun spontane, directe ontvankelijkheid lijkt tot in de details georkestreerd, alsof het vraag-en-antwoordspel van de interactie doelbewust is gepland. Ogen ontmoeten elkaar en lichamen zoeken toenadering, stoelen worden bij elkaar geschoven en zelfs neuzen komen dichterbij dan in een gesprek gebruikelijk is. Als er een stilte valt, is dat niet vervelend.

Bij een gebrek aan coördinatie wordt een gesprek oncomfortabel. Reacties zijn slecht getimed en er vallen ongemakkelijke stiltes. Mensen worden nerveus of klappen dicht. Rapport is niet mogelijk.

Synchronie

In een plaatselijk restaurant werkt een serveerster door wie iedereen zich graag laat bedienen. Ze heeft een bijzonder talent voor het aanvoelen van de stemming en het tempo van haar klanten, en stemt zich daar ogenblikkelijk op af.

Met de norse man die eindeloos in een donker hoekje boven een drankje hangt, is ze rustig en discreet. Maar met de luidruchtige groep collega’s die lachend en grappen makend de lunch gebruikt, is ze weer open en extravert. Ze bezweert de stress van een jonge moeder met twee hyperactieve peuters door de kinderen met een paar gekke gezichten en grapjes te kalmeren. Uiteraard krijgt ze de meeste fooien van allemaal.7

Deze stemmingsgevoelige serveerster is de belichaming van het principe dat synchronie interpersoonlijke voordelen oplevert. Hoe meer twee mensen tijdens een interactie onbewust hun bewegingen en manieren coördineren, hoe positiever hun gevoelens over de ontmoeting en over elkaar.

De subtiele kracht van dit samenspel bleek uit een reeks uitgekiende experimenten onder studenten aan de Universiteit van New York. De studenten dachten dat ze deelnamen aan de evaluatie van een nieuwe psychologische test. Eén voor één beoordeelden ze samen met een andere student een reeks foto’s voor de zogenaamde test.8 De andere student speelde met de onderzoekers onder één hoedje en was geïnstrueerd om tijdens het doornemen van de foto’s op afgesproken momenten te glimlachen, of juist niet, om zijn voet te schudden of om over zijn gezicht te strijken.

De onwetende vrijwilligers waren geneigd om alles wat de student met de dubbelrol deed na te bootsen: als hij over zijn gezicht wreef, deden zij dat ook; begon hij te glimlachen, dan ontlokte dat ook een lachje op hun gezicht. Toch bleken de vrijwilligers zich later absoluut niet te herinneren dat ze geglimlacht hadden of met hun voet hadden geschud; ze hadden de door de onderzoekers afgesproken maniertjes niet eens opgemerkt.

Voor een ander deel van hetzelfde experiment hadden de onderzoekers hun medeplichtige student gevraagd de bewegingen en de gebaren van zijn gesprekspartner bewust na te bootsen. Zodra hij dat deed, vond men hem niet erg sympathiek. Zijn gesprekspartners vonden hem een stuk aardiger op de momenten dat hij hen spontaan nabootste.9 In tegenstelling tot wat populaire boekjes hierover zeggen, wordt het rapport met anderen niet groter wanneer je hen bewust nabootst door bijvoorbeeld de positie van hun armen of hun houding te imiteren. Deze geveinsde synchronie is voelbaar mechanisch en vals.

Sociaalpsychologen hebben keer op keer vastgesteld dat wanneer twee mensen uit zichzelf in hetzelfde tempo dezelfde bewegingen maken, hun positieve gevoelens toenemen.10 Als je twee vrienden van een afstand met elkaar ziet praten zonder dat je kunt horen wat ze zeggen, kun je deze nonverbale flow waarnemen als een elegante dans van bewegingen en vlekkeloze overgangen van de een naar de ander. Zelfs de blikken zijn gecoördineerd.11 Er is een dramadocent die zijn leerlingen films laat kijken waarbij hij het geluid uitzet, zodat ze deze stille dans kunnen bestuderen.

Een wetenschappelijke bril maakt zichtbaar wat voor het blote oog verborgen blijft: de manier waarop, in een gesprek tussen vrienden, steeds het brein van degene die luistert zijn ritme aanpast aan dat van degene die aan het woord is.12 Onderzoeken waarin het ademritme geregistreerd werd van vrienden die met elkaar in gesprek waren, wezen uit dat de ademhaling van de luisteraar die van de spreker min of meer spiegelde, door in te ademen als de partner uitademde of door de ademhaling te synchroniseren.

De synchronie van de ademhaling wordt sterker wanneer het moment nadert dat er van spreker wordt gewisseld. En ook bij gedeeld plezier neemt de aanpassing toe: beiden beginnen ongeveer op hetzelfde moment te lachen en halen vrijwel op dezelfde manier adem.

Coördinatie zorgt in persoonlijke ontmoetingen voor een sociale buffer; zolang er synchronie is in de beweging, is het alsof een ongemakkelijk moment in een gesprek nog altijd gladjes verloopt. Deze geruststellende harmonisatie gaat meestal ook in moeilijke momenten (lange stiltes, onderbrekingen en elkaar in de rede vallen) gewoon door. Zelfs wanneer de toon van een gesprek geprikkeld raakt of er een stilte valt, houdt de fysieke synchronie het gevoel in stand dat de interactie niet verbroken wordt. Synchronie verraadt een stilzwijgend begrip of overeenstemming tussen spreker en luisteraar.

Een conversatie waarin de geruststelling van fysieke synchronie ontbreekt, moet in zijn verbale coördinatie veel gladder verlopen om een gevoel van harmonie te genereren. Wanneer mensen elkaar niet kunnen zien, in een telefoongesprek of over een intercom bijvoorbeeld, wordt het patroon van spreken en luisteren meestal meer bewust gecoördineerd dan wanneer ze fysiek aanwezig zijn.

Alleen al een overeenkomstige houding is een belangrijk ingrediënt van rapport. Uit een onderzoek naar de lichaamshouding van leerlingen in een klaslokaal bleek dat hoe meer de lichaamshouding van de leerling overeenkwam met die van de docent, hoe meer rapport de leerling voelde en hoe groter zijn betrokkenheid was bij de les. Het is vast mogelijk om aan de hand van overeenkomsten en verschillen in lichaamshouding een snel inzicht te krijgen in de sfeer in een klas.13

Synchronie kan intens plezierig zijn en hoe groter de groep, hoe beter. De esthetische uitdrukkingskracht van groepssynchronie is terug te vinden in het plezier waarmee mensen overal ter wereld samen dansen en bewegen. En ook de ‘wave’ die door het stadion golft en het publiek meesleept, komt voort uit dit plezier in massale synchronie.

Het menselijk zenuwstelsel lijkt ingesteld op dat emotioneel meebeleven. Zelfs in de baarmoeder stemmen baby’s hun bewegingen af op het ritme van menselijke spraak (maar niet op andere geluiden). Eenjarigen passen de timing en de duur van hun gebrabbel aan aan het ritme van de spraak van hun moeder. Synchronie tussen moeder en baby, maar ook tussen twee mensen die elkaar voor het eerst ontmoeten, geeft de boodschap ‘Ik ben bij je’, een impliciet ‘Ga alsjeblieft door.’

Die boodschap houdt de betrokkenheid van de ander in stand. Wanneer een gesprek tussen twee mensen op zijn einde loopt, stopt de synchronie als een stilzwijgend signaal dat het tijd is de interactie te beëindigen. En als die synchronie niet eens tot stand komt, omdat mensen door elkaar heen blijven praten of anderszins niet in staat zijn om zich op elkaar af te stemmen, zullen ze zich niet op hun gemak voelen.

Ieder gesprek werkt op twee niveaus, dat van de hoge route en dat van de lage route. Rationaliteit, woorden en betekenissen lopen via de hoge route, maar de lage route verleent een gesprek een vitaliteit vrij van vorm die áchter de woorden schuilt. Er ontstaat een voelbare band die de interactie samenhang geeft en minder berust op wat er gezegd wordt, dan op een meer directe, intieme en onuitgesproken emotionele link.

Die onuitgesproken connectie is niet bepaald geheimzinnig. We laten onze gevoelens altijd blijken door middel van spontane gezichtsuitdrukkingen, gebaren, blikken, enzovoort. Op dat subtiele niveau zijn we voortdurend geluidloos aan het kletsen. Het is een vorm van hardop denken, een verhaal tussen de regels waarmee we de ander van moment tot moment laten weten hoe we ons voelen.

Altijd als twee mensen met elkaar praten, kunnen we dit emotionele samenspel waarnemen in een dans van optrekkende wenkbrauwen, snelle handgebaren, vluchtige gezichtsuitdrukkingen, rap aangepast spreektempo, veranderende blikken, enzovoort. Met behulp van synchronie kunnen we contact maken en, als we het goed doen, een positieve emotionele resonantie opbouwen met de andere persoon.

Hoe groter de synchronie, hoe meer de emoties van twee mensen op elkaar zullen lijken: door afstemming ontstaat er een emotionele koppeling. Wanneer een moeder en haar baby zich samen van een laag niveau van alertheid en energie naar een hoger niveau bewegen, neemt hun gemeenschappelijk plezier gestaag toe. Het feit alleen dat het mogelijk is om op deze manier te resoneren, zelfs voor baby’s, wijst erop dat de hersenen zijn uitgerust met een systeem dat deze synchronie vanzelfsprekend maakt.

De innerlijke klok

‘Vraag me eens waarom ik geen goede grap kan vertellen.’

‘Oké. Waarom kan j… ’

‘Slechte timing.’

De beste komieken beschikken over een vanzelfsprekend gevoel voor ritme, een timing die zorgt dat hun grappen werken. Zoals een musicus een stuk muziek bestudeert, zo kan een professionele komiek precies analyseren hoeveel tellen hij moet pauzeren voordat hij met de clou komt (of wanneer hij iemand moet onderbreken, zoals in het grapje over timing). Als je het ritme aanvoelt, kun je de grap maken.

De natuur is gek op goede timing. De wetenschappen komen synchronie overal in de natuur tegen. Overal zijn processen gaande die een ander proces aandrijven of in het ritme van een ander meetrillen. Wanneer golven niet synchroon lopen, neutraliseren ze elkaar; wanneer ze synchroon lopen, versterken ze elkaar juist.

In de natuur vinden tempoaanpassingen bij de meest uiteenlopende verschijnselen plaats, van oceaangolven tot de hartslag. Op het interpersoonlijke vlak slepen onze emotionele ritmes elkaar mee. Wanneer een menselijke zeitgeber ons in een opgewekte stemming brengt, bewijst hij ons een dienst. En wanneer wij voor anderen hetzelfde doen, verlenen we hén een dienst.

Wie dit proces in werking wil zien, hoeft maar naar een concert van virtuoze musici te kijken. De spelers lijken in vervoering. Als één wezen wiegen ze mee op het ritme van de muziek. Maar onder deze zichtbare synchronie zijn de musici ook met elkaar verbonden op een manier die zich aan het publiek onttrekt: via hun hersenen.

Als twee willekeurige musici tijdens het spelen hun hersenactiviteit zouden laten meten, zou dat een opmerkelijke synchronie te zien geven. Wanneer twee cellisten hetzelfde stuk muziek spelen, liggen de ritmes van hun neurale activiteit opvallend dicht bij elkaar. De synchronie tussen deze zones voor muzikaal talent in de twee verschillende breinen is veel groter dan die tussen de linker- en de rechterhersenhelft van elk brein afzonderlijk.14

De mogelijkheid van zo’n harmonisch samengaan met een ander danken we aan wat neurowetenschappers ‘oscillatoren’ noemen: neurale systemen die zich gedragen als een klok en het tempo van de neurale prikkeloverdracht steeds opnieuw afstemmen op het ritme van een inkomend signaal.15 Dat signaal kan eenvoudig zijn, zoals het tempo waarin een vriendin de afgewassen borden aan je doorgeeft zodat je ze af kunt drogen, maar ook heel complex, zoals de bewegingen van een fraaie pas de deux.

Hoewel wijzelf zelden bij deze alledaagse coördinatie stilstaan, zijn er elegante wiskundige modellen ontwikkeld voor de logaritmen die deze microharmonisatie mogelijk maken.16 Die neurale rekensom geldt steeds wanneer we het tempo van onze bewegingen afstemmen op de buitenwereld, niet alleen op andere mensen, maar ook wanneer we op het voetbalveld een hard schot onderscheppen of een honkbal wegslaan met een snelheid van 120 kilometer per uur.

De ritmische onderstroom en de vloeiende synchronie van zelfs de meest rudimentaire interacties zijn soms net zo complex als de geïmproviseerde coördinatie van jazz. Het zal niemand verbazen dat er afstemming optreedt bij een verschijnsel als knikken, maar het proces gaat dieper.

Er zijn vele manieren waarop we bewegingen op elkaar afstemmen.17 Wanneer twee mensen opgaan in een gesprek is het net of de beweging van hun lichamen het tempo en de structuur van hun spraak volgt. Beeldanalyses van pratende stellen laten zien hoezeer de bewegingen van de personen het ritme van het gesprek onderstrepen: bewegingen van hoofd en handen vallen samen met betekenisvolle momenten en haperingen in het spreken.18

Opmerkelijk genoeg treedt dit soort synchronie tussen lichaam en spraak op in een fractie van een seconde. Tijdens een gesprek haakt dit proces in op het overeenkomstige proces bij de gesprekspartner, en vice versa, maar ons denken kan de complexiteit van de dans onmogelijk volgen. Het brein heeft de touwtjes van ons lichaam in handen en reageert in milliseconden, of zelfs microseconden, terwijl onze bewuste informatieverwerking en ons denken hele seconden nodig heeft.

Ongemerkt stemt ons lichaam zich af op de subtiele patronen van om het even wie we tegenover ons hebben. Zelfs een blik uit een ooghoek levert voldoende informatie op om een gekoppelde oscillatie in gang te zetten, een stilzwijgende interpersoonlijke synchronie.19 Soms merk je het als je naast iemand loopt: binnen een paar minuten beweeg je allebei armen en benen precies gelijk.

Oscillatoren echoën het neurale equivalent van het deuntje uit De Avonturen van Alice in Wonderland: ‘Dans je mee, ja of nee, ja of nee, ja of nee?’ Wanneer we met iemand samen zijn, zorgen deze uurwerkjes ervoor dat we onbewust synchroon gaan lopen, zoals geliefden die elkaar met vanzelfsprekend gemak naderen voor een omhelzing of op exact het juiste moment elkaars hand pakken. (Andersom wist een vriendin van mij altijd meteen dat er iets niet goed zat als ze niet gelijk bleef lopen met een potentiële geliefde.)

Ieder gesprek vereist dat de hersenen bijzonder complexe berekeningen maken. De oscillatoren zijn daarin verantwoordelijk voor de voortdurende stroom van aanpassingen die ervoor zorgt dat we afgestemd blijven. Vanuit deze microsynchronie ontstaat er affiniteit, omdat we iets van de ervaring van onze gesprekspartner delen. Het gemak waarmee we een breinlink tot stand brengen, danken we aan het feit dat we deze geluidloze rumba al een leven lang oefenen, sinds we ooit de basispassen leerden.

De protoconversatie

Een moeder houdt haar baby in de armen. Liefdevol tuit ze haar lippen en trekt een ‘kusjesgezicht’. Het baby’tje zuigt zijn lipjes naar binnen, wat hem een ernstig gezichtje geeft. De moeder glimlacht eventjes, waarop het kindje zijn mondje ontspant, alsof hij op het punt staat haar een grote grijns te schenken; dan glimlachen moeder en baby even samen.

De baby begint te stralen en beweegt zijn hoofd opzij en omhoog, alsof hij aan het flirten is.

De volledige interactie duurt nauwelijks drie seconden. Er gebeurt weinig, maar er is absoluut sprake van communicatie. Dit soort rudimentaire contacten noemen we ‘protoconversaties’, het prototype van iedere menselijke interactie, communicatie op het meest basale niveau.

Bij protocommunicatie zijn oscillatoren betrokken. Uit microanalyses is gebleken dat moeders en baby’s het begin, het einde en de pauzes in hun ‘babypraat’ precies timen en hun ritmes koppelen. Elk van beiden stemt zijn gedrag af op de timing van de ander.20

Deze ‘conversaties’ zijn non-verbaal: woorden functioneren hooguit als geluidseffecten.xsxs21 We beginnen een protoconversatie met een baby door middel van onze blik en de toon van onze stem. Boodschappen worden overgebracht via lachjes en gekir, en vooral via ‘moedertaal’, het volwassen equivalent van ‘babypraat’.

Meer een lied dan een verhaal, maakt moedertaal gebruik van prosodie, melodische spraakklanken met een cultuuroverstijgend karakter: het maakt weinig uit of de moeder nu Chinees, Urdu of Engels spreekt. Moedertaal klinkt altijd vriendelijk en speels, op grote toonhoogte (ongeveer 300 hertz) en met korte, puntige, golvende of glijdende toonhoogteovergangen.

Vaak laat de moeder deze moedertaal vergezeld gaan van klopjes of aaitjes in een regelmatig ritme. De bewegingen van haar gezicht en hoofd zijn afgestemd op haar handen en stem, en de baby antwoordt met lachjes, kreetjes, en bewegingen van kaken, lippen en tong die zijn afgestemd op zijn handbewegingen. Deze dansjes van moeder en baby duren niet lang, meestal maar een paar seconden of zelfs milliseconden, en ze eindigen wanneer beiden in dezelfde toestand verkeren – meestal blijdschap. Moeder en kind spelen als het ware een duet met gesynchroniseerde of afwisselende partijen, in een moderatotempo van ongeveer 90 tellen per minuut.

Dit soort wetenschappelijke observaties vergen een enorme inspanning: nauwkeurig onderzoek van urenlange, gefilmde interacties tussen moeders en baby’s door ontwikkelingspsychologen als Colwyn Trevarthen van de Universiteit van Edinburgh. Dankzij zijn onderzoek wordt Trevarthen nu wereldwijd beschouwd als dé expert op het gebied van protoconversatie, een duet waarin beide artiesten, zoals hij het uitdrukt, ‘een melodie scheppen door in eenzelfde ritme zowel harmonie als contrapunt na te streven.’22

Maar meer nog dan van een melodie is er sprake van een soort discussie tussen moeder en kind die volledig in het teken staat van één centraal thema: emoties. De frequentie van de aanraking door de moeder en het geluid van haar stem geven de baby de geruststellende boodschap dat ze van hem houdt en dat resulteert, om met Trevarthen te spreken, in een ‘onmiddellijk, onuitgesproken, conceptloos rapport’.

Deze uitwisseling van signalen schept een band met een baby. We kunnen haar blij en opgewonden maken, maar ook kalm en stil of overstuur en in tranen. In een vrolijke protoconversatie voelen moeder en kind zich opgewekt en op elkaar afgestemd, maar wanneer een van de twee het af laat weten en haar aandeel in de conversatie niet op zich neemt, is de uitkomst totaal anders. Als de moeder bijvoorbeeld niet scheutig is met aandacht of zonder enthousiasme reageert, trekt de baby zich terug. Als de respons van de moeder slecht getimed is, toont de baby eerst verbazing en raakt dan van slag. En als de baby niet reageert, trekt de moeder zich dat weer aan.

Deze sessies tussen moeder en kind zijn een vorm van onderricht. De protoconversatie is de eerste les die een baby krijgt in het omgaan met anderen. Lang voordat we onze gevoelens onder woorden kunnen brengen, leren we hoe we ons emotioneel af moeten stemmen. Protoconversaties blijven onze fundamentele blauwdruk voor menselijke interactie, een onuitgesproken besef dat ons geruisloos prepareert voor contact met een ander. Ons vermogen tot synchronie zoals we dat als baby geleerd hebben, blijft ons een leven lang van dienst en staat ons bij in al onze sociale interacties.

En net zoals gevoelens het voornaamste onderwerp waren van de protoconversatie in onze babytijd, zijn ze het fundament van onze volwassen communicatie. Deze stille dialoog over gevoelens vormt de grondslag voor alle verdere ontmoetingen en de verborgen agenda in iedere interactie.

HOOFDSTUK 3

Neurale Wi-Fi*

Ik had me net geïnstalleerd in een New Yorkse metro toen ik ver achter me, aan de andere kant van de wagon, een schreeuw hoorde. Op dit soort ogenblikken gaan bij iedere stadsbewoner de haren overeind staan.

Ik zat met mijn rug naar de bron van de schreeuw, maar de man tegenover me keek plotseling enigszins geschrokken.

Mijn hersenen werkten op volle toeren: Wat was er aan de hand? Wat kon ik doen? Kon ik wat doen? Was er een gevecht aan de gang? Draaide iemand door? Was ik in gevaar?

Of was het gewoon een vreugdekreet? Misschien was het wel een groep tieners die de grootste lol had.

Het antwoord kwam snel, van het gezicht van de man die kon zien wat er aan de hand was: de schrik verdween uit zijn ogen en hij dook weer in zijn krant. Wat er daarachter ook gebeurd was, ernstig was het niet.

Mijn aanvankelijke paniek werd aangewakkerd door die van mijn over-buurman en ik kalmeerde weer toen ik hem zag ontspannen. Op momenten van plotselinge alertheid gaan we instinctief beter letten op de gezichten om ons heen, op zoek naar een lach of een frons, tekenen die ons helpen alarmsignalen te interpreteren of die iets prijsgeven van andermans intenties.1

In de prehistorie was een groep, met zijn vele ogen en oren, veel alerter op gevaar dan een geïsoleerd individu ooit zou kunnen zijn en in de hardvochtige wereld van de vroege mens had dat vermogen om de waakzaamheid te vermenigvuldigen, in combinatie met een hersenmechanisme voor het automatisch registreren van tekenen van gevaar en het mobiliseren van angst, ongetwijfeld grote overlevingswaarde.

Hoewel we op de toppen van onze angst waarschijnlijk te veel opgaan in onze eigen paniek om ons te kunnen afstemmen, versterkt iedere lichtere vorm van angst onze emotionele transacties. Mensen die zich bedreigd en bang voelen, zijn daarom bijzonder bevattelijk voor andermans emoties. In die vroege samenlevingsgroepen was de ontzetting op het gezicht van iemand die net een tijger gespot had ongetwijfeld genoeg om diezelfde paniek wakker te roepen in iedereen die hem zag en om allemaal een veilig heenkomen te zoeken.

Kijk eens een moment naar dit gezicht:

De amygdala reageert ogenblikkelijk op een foto als deze, en hoe sterker de emotie die is afgebeeld, hoe intenser de reactie van de amygdala.2 Mensen die bij het kijken naar dit soort foto’s een fMRI ondergingen, lieten een hersenactiviteit zien alsof zíj degenen waren met angst, zij het in mindere mate.3

In persoonlijk contact tussen twee mensen verspreidt emotionele besmetting zich via vele neurale circuits die in de hersenen van beide personen parallel opereren. Deze systemen voor emotionele besmetting beslaan het volledige gevoelsspectrum, van vreugde tot verdriet en angst.

De momenten waarop besmetting plaatsvindt, zijn de weerslag van een opmerkelijke neurale gebeurtenis: de vorming van een functionele link tussen twee breinen, een feedback loop die de grens van huid en schedel tussen twee lichamen passeert. In systeemtheoretische termen ‘koppelen’ de hersenen zich, waarbij de output van het ene brein de input vormt voor het andere brein, en er tijdelijk iets als een gezamenlijk hersencircuit ontstaat. Wanneer twee units in een feedback loop met elkaar verbonden zijn, verandert de ene zodra de andere verandert.

Zodra mensen samen een ‘loop’ vormen, versturen en ontvangen hun hersenen voortdurende stroom van signalen die hen in staat stelt stilzwijgend met elkaar in harmonie te komen en, als de stroom de juiste route kiest, hun resonantie te versterken. Een feedback loop maakt de synchronisatie van gevoelens, gedachten en handelingen mogelijk. We versturen en ontvangen iedere aangename en onaangename innerlijke toestand, van plezier en tederheid tot spanning en rancune.

In de natuurkunde heet de voornaamste eigenschap van resonantie sympathetic vibration, dat wil zeggen de neiging van het ene deel om zijn trillingssnelheid te verhogen tot het tempo waarin een ander deel vibreert. Deze resonantie genereert de sterkste en meest langdurige respons die mogelijk is tussen twee op elkaar inwerkende delen: een nagloed.

Hersenlooping gebeurt buiten ons bewustzijn, zonder dat er speciale aandacht of intentie voor nodig is. We kunnen bewust proberen om iemand na te bootsen en zo een gevoel van intimiteit te cultiveren, maar zulke pogingen komen meestal geforceerd over. Synchronie werkt het best als het spontaan optreedt en niet kunstmatig in het leven wordt geroepen omdat we bij iemand in het gevlij willen komen, of om welke andere reden dan ook.4

De lagere route is snel omdat hij automatisch is. De amygdala heeft maar heel weinig tijd nodig om tekenen van angst in iemands gezicht te traceren: 33 milliseconden is genoeg. Sommige mensen hebben zelfs aan 17 milliseconden voldoende (dat is minder dan twee honderdste van een seconde).5 De lage route is dus zo snel, dat dit soort percepties buiten ons actieve bewustzijn vallen (hoewel we wel de vage gevoelens van ongemak kunnen signaleren die eruit volgen).

Ook al zijn we ons misschien niet bewust van de manier waarop we synchroniseren, toch doen we dat met opmerkelijk gemak. Dit spontane sociale duet is het werk van een speciale groep neuronen.

Neurale spiegels

Ik kan niet ouder geweest zijn dan een jaar of twee, drie, maar de herinnering staat in mijn geheugen gegrift. Naast mijn moeder drentelde ik over het gangpad van de plaatselijke supermarkt toen een mevrouw mij, een schattig klein peutertje, in het oog kreeg en lief naar me lachte.

Nog altijd kan ik voelen hoe verbaasd ik was toen mijn eigen mond zonder dat ik het wilde zomaar teruglachte. Het was alsof ik het gezicht had van een marionet. Ergens werd er aan onzichtbare touwtjes getrokken, waardoor mijn mond breder werd en mijn wangen opbolden.

Ik was ervan overtuigd dat mijn glimlach niet spontaan was, maar van buitenaf werd afgedwongen.

Die automatische reactie was ongetwijfeld te danken aan de activiteit van zogenaamde ‘spiegelneuronen’ in mijn jonge hersenen. Spiegelneuronen doen precies wat de naam zegt: ze reflecteren een handeling die we bij een ander waarnemen door ons die handeling te laten nabootsen of door de impuls op te roepen om dat te doen. Deze doe-wat-zij-doet-neuronen zijn verantwoordelijk voor een hersenmechanisme dat getuigt van de diepe waarheid van het oude liedje ‘Als je lacht, lacht heel de wereld met je mee.’

Het lijdt geen twijfel dat belangrijke circuits van de lage route dit soort neuronen bevatten. We beschikken over meerdere systemen die uit spiegelneuronen bestaan en er worden steeds nieuwe ontdekt. Hoogstwaarschijnlijk zijn verreweg de meeste van deze systemen nog niet in kaart gebracht. Ze kunnen vele verschijnselen verduidelijken, van emotionele besmetting en sociale synchronie tot het leergedrag van kinderen.

Neurowetenschappers ontdekten deze neurale Wi-Fi bij toeval in 1992. Ze waren bezig het sensomotorische gebied van apenhersenen in kaart te brengen met behulp van elektroden die zo dun waren, dat ze in een enkele hersencel geïmplanteerd konden worden. Daarmee wilden ze bekijken welke hersencellen er oplichtten bij bepaalde bewegingen.6 De neuronen in dit gebied bleken uiterst precies: sommige lichtten bijvoorbeeld alleen op wanneer de aap iets in zijn hand pakte en andere slechts wanneer hij het aan stukken trok.

Op een warme namiddag ontdekte men echter iets wat niemand had verwacht. Een van de onderzoeksassistenten had in zijn pauze een ijsje gehaald. De onderzoekers zagen tot hun verbazing dat er een sensomotorische cel actief werd wanneer een van de apen de assistent het ijsje naar zijn mond zag brengen. Het was een verbijsterende ontdekking dat een aap alleen maar een beweging van een andere aap of van een van de onderzoekers hoefde waar te nemen om een bepaalde groep neuronen te activeren.

Sinds die eerste waarneming van spiegelneuronen bij apen zijn er in de menselijke hersenen overeenkomstige systemen gevonden. Uit een opmerkelijk onderzoek waarbij een elektrode zo dun als een laser de activiteit registreerde van een enkel neuron in een wakkere proefpersoon, werd het neuron zowel actief wanneer de persoon zelf een speldenprik verwachtte, als wanneer hij iemand anders een speldenprik zag krijgen: een neuraal inkijkje in directe empathie in actie.7

Veel spiegelneuronen bevinden zich in de premotorische cortex, die verantwoordelijk is voor activiteiten die variëren van spreken en bewegen tot de simpele intentie om tot handelen over te gaan. Omdat ze grenzen aan motorische neuronen, kunnen de hersengebieden die beweging initiëren actief worden op het moment dat we iemand anders diezelfde beweging zien maken.8 Wanneer we een handeling mentaal repeteren (een praatje dat we moeten houden nog eens doornemen of de fijne kneepjes van onze golfswing visualiseren) activeren we dezelfde neuronen in de premotorische cortex als wanneer we die handeling ook daadwerkelijk uitvoeren. Een handeling simuleren is voor de hersenen hetzelfde als de handeling uitvoeren, alleen is de daadwerkelijke realisatie ervan op de een of andere manier geblokkeerd.9

Onze spiegelneuronen beginnen te vuren wanneer we naar iemand kijken die, om maar wat te noemen, op zijn hoofd krabt of een traan wegveegt. Dat betekent dat een deel van het neurale vuren in ons brein dat van de ander nabootst. Onze eigen motorische neuronen krijgen informatie die identiek is aan wat we zien, zodat we de handelingen van de ander kunnen ervaren alsof we die zelf uitvoeren.

De menselijke hersenen beschikken over meerdere systemen van spiegelneuronen, niet alleen voor het nabootsen van handelingen, maar ook voor het duiden van intentie, voor het afleiden van de sociale implicaties van gedrag en voor het identificeren van emoties.10 In een experiment kregen vrijwilligers die waren aangesloten op een fMRI een video te zien van iemand die lachte of schold. De meeste hersengebieden die tijdens het kijken geactiveerd werden, kwamen overeen met de hersengebieden die actief waren bij de persoon die de emotie liet zien, zij het in mindere mate.11

Spiegelneuronen maken emoties besmettelijk. Ze zorgen dat de gevoelens die we waarnemen door ons lichaam stromen, zodat we ons kunnen afstemmen en kunnen volgen wat er gaande is. We ‘voelen’ de ander in de ruimste zin van het woord, doordat we hun sentimenten, hun bewegingen, hun gewaarwordingen en hun emoties in onszelf ervaren.

Onze sociale vaardigheden zijn afhankelijk van spiegelneuronen. Door te echoën wat we bij een ander waarnemen bereiden we ons bijvoorbeeld voor op een snelle en gepaste reactie. Bovendien reageren spiegelneuronen al op het kleinste zweempje van een beweging en helpen ons nagaan welke motivatie er in het spel zou kunnen zijn.12 Aanvoelen wat mensen willen, en waarom, levert onbetaalbare sociale informatie op waardoor we als een sociale kameleon altijd de gebeurtenissen een stap vóór kunnen zijn.

Spiegelneuronen blijken van fundamenteel belang voor de manier waarop kinderen leren. Nabootsend leren is al lang erkend als een belangrijke ontwikkelingsweg voor kinderen, maar de ontdekkingen over spiegelneuronen verklaren hoe kinderen dingen leren beheersen door alleen maar toe te kijken. Terwijl ze kijken, graveren ze in hun eigen hersenen een repertoire van emoties, gedragingen en verklaringen van hoe de wereld in elkaar steekt.

Menselijke spiegelneuronen zijn vele malen meer flexibel en divers dan die van apen, en weerspiegelen onze uitgekiende sociale vaardigheden. Door na te bootsen wat een ander doet of voelt, creëren spiegelneuronen een gedeelde gevoeligheid; om de ander te begrijpen, worden we als de ander, al is het maar een beetje.13 Dat virtuele besef van wat een ander ervaart sluit aan bij een nieuw inzicht in de filosofie van de geest: dat we anderen begrijpen door hun acties te vertalen in de neurale taal die ons voorbereidt op identieke handelingen en ons die op dezelfde manier laat ervaren.14