DE STERKSTEN ZULLEN OVERLEVEN

Gerard Jacobs

De sterksten zullen overleven

Reizen door Indonesië in het voetspoor van
Joseph Conrad en Alfred Wallace

Pandora pockets maakt deel uit van Uitgeverij Contact
De sterksten zullen overleven verscheen eerder bij Uitgeverij Contact

Eerste druk september 2002
Tweede druk mei 2009

© 2002, 2009 Gerard Jacobs
Omslagontwerp Via Vermeulen / Natascha Frensch
ISBN 9789025433956
NUR 320

www.uitgeverijcontact.nl
www.pandorapockets.nl

Voor Ezra en Naomi

Kalimantan

‘Wij leven zoals we dromen – alleen.’
Joseph Conrad

Ik heb duizendenéén dollar gewonnen.

Terwijl ik op internet informatie zoek over de Dajaks, die op Kalimantan hun eeuwenoude traditie van koppensnellen en kannibalisme weer hebben opgepakt, verschijnt op mijn computerscherm plotseling een banner: ‘Klik hier en nu en win uw prijs!’

Ik blader door de digitale pagina’s van de Jakarta Post, voor het laatste nieuws over de moordpartijen op het Indonesische eiland waarheen ik binnenkort hoop af te reizen om te werken aan een reconstructie van het leven en werk van de Engelse schrijver Joseph Conrad en diens romanfiguur Lord Jim, maar de banner blijft flikkeren: ‘Bel binnen 3 minuten hettoll-free number 1-800-755-1638 ext. 980 NOW!’ En een digitale klok begint met aftellen.

Ik negeer de Dajaks, die op de markt van Sampit zestien Madurezen de keel hebben doorgesneden en hun hart hebben verorberd om bezit te nemen van hun geest, of zoiets, en grijp mijn kans. Ik heb nog twee seconden over op de klok als bij NavTrav.com de telefoon wordt opgenomen. ‘Wij hebben een prijs gewonnen,’ roep ik enthousiast tegen de kinderen, die zich in pyjama rond mijn bureau hebben verzameld.

‘Allemaal nep,’ beweert mijn wereldwijze zoon Ezra, die zijn dagen verspeelt achter de computer.‘Heb je de hele tekst gelezen?’

‘Geen tijd,’ antwoord ik korzelig. ‘Ik moest binnen drie minuten bellen.’

‘Gefeliciteerd,’ zegt een vrouwenstem vanuit Florida. ‘U heeft een cruise voor maximaal vier personen gewonnen naar de Bahama’s...’

‘Joepie,’ juicht mijn elfjarige dochter Naomi, die zich nog graag door het leven laat verrassen.

‘... en een verblijf in het Daytona Beach-hotel in Florida,’ vervolgt de stem uit Amerika. ‘Ik heet Amanda. Wat is uw naam?’

‘Je wordt genaaid,’ waarschuwt mijn zoon. ‘Waar je bij staat.’

Ik stuur hem geïrriteerd naar bed: ‘Dan ga jij toch niet mee.’

‘U heeft ook een bezoek aan Disneyland gewonnen,’ meldt Amanda vrolijk, ‘en couponbonnen ter waarde van vijfhonderd dollar...’

Mijn dochter maakt een rondedans. Disneyland, glundert ze.

‘Ik verbind u door met onze juridische afdeling voor verificatie...’

Mijn zoon schudt zijn hoofd in de deuropening. ‘Ik waarschuw je. Gewoon neerleggen.’

‘Wilt u uw naam spellen?’ vraagt de juridische medewerkster. ‘Dit gesprek wordt op band opgenomen. Daar zijn we wettelijk toe verplicht. Mag ik uw adres? En uw postcode graag. Wat is het nummer van uw creditcard?’

‘Wij gaan snorkelen op de Bahama’s,’ beloof ik mijn dochter. ‘Daar zitten zeekoeien.’

‘En haaien?’ vraagt ze bezorgd.

‘Geen haaien,’ beloof ik terwijl ik een creditcard uit mijn portemonnee vis. ‘Het nummer is 564.5451.0815... Zijn er haaien op de Bahama’s?’ vraag ik voor de zekerheid. ‘Ik vraag dat namens mijn dochter.’

‘Nee hoor,’ stelt de juridische medewerkster ons gerust. ‘Ik ben er pas zelf nog geweest. Het is er gorgeous. Ik wil graag het nummer van uw creditcard nog even verifiëren...’

Dan verbindt ze mij door met de travel-coördinatrice.

De totale kosten van het travel packet dat mijn dochter en ik inmiddels hebben geboekt bedragen $1299. De waarde van onze prijs is $1001. Het restant zal automatisch van mijn rekening worden afgeboekt. Een halfuur lang leest de travel-coördinatrice de bepalingen van het contract voor dat ik zojuist heb gesloten, lid voor lid en na iedere alinea moet ik bevestigen dat ik akkoord ga met de tekst.

‘Ze heeft het nummer van je creditcard,’ waarschuwt mijn zoon als hij naar bed gaat. ‘En je geboortedatum. En je adres. Ze gaat je rekening plunderen.’

De Dajaks, zo lees ik op internet als de opwinding is gezakt en de kinderen slapen, worden al decennialang uit hun traditionele woongebieden in het oerwoud van Kalimantan verdreven door Madurezen, bewoners van een overvol eiland aan de noordkust van Java. Ze zijn met duizenden naar Kalimantan gemigreerd waar zij nu het oerwoud kappen. Veel van de branden die het oerwoud van Kalimantan de afgelopen jaren hebben verwoest, zouden doelbewust door de Madurezen zijn aangestoken. Zij gebruiken het afgebrande bos om boerenbedrijven of palmolieplantages op te zetten. De Dajaks zijn nu in verzet gekomen tegen deze indringers.

Boven in beeld verschijnt een nieuwe banner. Ik kan één miljoen dollar winnen als ik nu meespeel in het digitale casino: ‘Klik hier en nu en win a million dollars’.

Ik laat mij niet langer afleiden en tik de naam in van Alfred Russel Wallace, een Engelse natuurvorser die in de vorige eeuw de Dajaks bezocht en hun habitat beschreef: ‘Acht jaar lang, van 1854 tot 1862,’ lees ik op zijn homepage op internet, trok Wallace door de Indonesische archipel. Hij was een jonge, Britse ontdekkingsreiziger en handelaar die kevers en andere insecten verzamelde van Kalimantan tot de Molukken, van Sulawesi tot Irian Jaya, die hij in lege kratten gin of waterdichte kisten die ter plaatse waren vervaardigd uit gevlochten en gelakte palmbladeren, naar Engeland opstuurde; vlinders, gedroogde huiden en skeletten van exotische vogels, gedroogd en schoongekrabd.’

Ik kan, zo verleidt de banner boven in het scherm mij terwijl ik de levensloop van Wallace bestudeer en zijn tocht door Indonesië op de landkaart probeer te traceren, nog steeds a million dollarswinnen. Als ik hier en nu klik...

Alfred Wallace is een woudloper die mijn fantasie prikkelt, een avonturier uit de tijd van de grote ontdekkingsreizen toen de wereld in kaart werd gebracht. Maar in die galerij van onverschrokken helden, van Speke en Burton, van Livingstone en Stanley neemt Wallace een bijzondere plek in. In het voorjaar van 1858, lees ik in het boek Indische Zeiltochtvan Tim Severin, lost Wallace tussen twee malaria-aanvallen door, zwetend en sidderend van de koorts, in een helder moment een van de grootste raadselen uit de wetenschap op en formuleert hij als eerste, liggend op zijn bed op een Moluks eiland, in een koortsdroom de evolutietheorie. Als de malaria-aanval geweken is zet hij zijn ideeën op papier, omringd door zijn verzameling dode kevers en opgezette vlinders. Jong en onervaren, stuurt hij zijn essay per postboot op naar zijn collega Charles Darwin in Engeland en vraagt Darwin, die al twintig jaar lang onderzoek doet naar ‘de oorsprong der soorten’, om commentaar en advies.

De theorie van Wallace slaat in als een bom in huize Darwin. ‘Ik heb nog nooit een frappantere samenloop van omstandigheden gezien,’ schrijft Darwin verwonderd aan een collega.

Terwijl Wallace, onkundig van de ophef die zijn essay in Engeland veroorzaakt, op de Molukken, Irian Jaya en Sulawesi zijn onderzoek voortzet, vaak geteisterd door malaria, soms zo mank door tropische zweren aan zijn voeten en benen dat hij zich alleen nog op handen en voeten kan voortbewegen, schrijft Darwin in grote haast zijn boek The Origin of Species.

Heeft Charles Darwin plagiaat gepleegd? vraag ik mij af. Heeft hij de evolutietheorie van Alfred Wallace gestolen?

Op het scherm van mijn computer blijkt dat ik inmiddels mijn kans op de jackpot van één miljoen dollar heb verloren. De banner biedt mij nu porno aan.

De volgende ochtend opent mijn zoon de site van NavTrav.com. Wat wij gewonnen hebben is een verblijf aan ‘het bekendste strand ter wereld’, Daytona Beach. Het is volgens de site one of the most exciting vacation packages ever offered.

In een oude reisgids uit 1991 lees ik dat het strand van Daytona zevenendertig kilometer lang is en honderdvijftig meter breed. ‘Het is het grootste vakantieoord aan de oostkust...’

‘Van heel Amerika?’ vraagt mijn dochter verschrikt.

‘... met een jaarlijks bezoekersaantal van 8 miljoen en 16 000 hotelkamers en appartementen.’

Het gezicht van mijn dochter betrekt als ik haar de foto’s laat zien van de skyline: enorme betonnen wolkenkrabbers waarbij Torremolinos ineen lijkt te schrompelen tot een badplaats voor kabouters. Het strand, meldt de reisgids enthousiast, wordt gebruikt voor ‘de immens populaire strandraces’. Naast de tekst staat een foto. Een strandwacht zit op een vier meter hoge houten stoel en kijkt uit over de Atlantische Oceaan. Er ligt niemand op het strand. Naast zijn felrode stoel staat een bord: SPEED LIMIT 10 MILES.

‘Zestien kilometer,’ vertaalt mijn zoon hulpvaardig. Een eindeloze rij auto’s rijdt op de foto over het strand, in beide rich-tingen. Ik tel meer auto’s dan wandelaars.‘Volg het hoofdspoor,’ raadt de reisgids aan. ‘Blijf bij het water vandaan en neem de waarschuwingsborden inzake zachte, onveilige stukken van het strand in acht... Je kunt op het strand parkeren waar je maar wilt.’

‘Kan je er ook zwemmen?’ vraagt Naomi.

‘Dat staat niet in de gids,’ geef ik toe.

‘En de Bahama’s?’ vraagt ze teleurgesteld.

‘Jullie varen met een boot naar een eiland negentig kilometer voor de kust,’ vertelt Ezra, die de tekst op de site van NavTrav.com heeft gedownload en uitgeprint. ‘De boot heeft zeven dekken en je kan er héérlijk eten. En gokken in het casino.’ Hij heeft al besloten dat hij thuisblijft. Zijn zusje aarzelt nog.

De schilderachtige dorpjes worden overspoeld door de passagiers van cruiseschepen, de eilanden zijn veranderd in één groot pretpark en zijn geheel veramerikaniseerd, lees ik in een reisgids over het Caribische gebied uit 1994.

Ik probeer nog één keer de aandacht van mijn dochter te winnen. ‘We kunnen doorreizen met een boot naar een kleiner eiland waar niet zoveel toeristen zijn,’ beloof ik. ‘Bimini, bijvoorbeeld,’ probeer ik. Ze kijkt mij sceptisch aan.

‘Wie dit eiland bezoekt, zal het gevoel hebben aan de grens van de beschaving te zijn aangekomen,’ lees ik enthousiast voor. ‘Vroeger woonden er dranken drugssmokkelaars, plunderaars van wrakken en niet te vergeten de kleurrijke New Yorkse politicus Adam Clayton Powell. Hij werd een plaatselijke held omdat hij grote geldbedragen aan zwangere vrouwen gaf.’

‘Waarom doetie dat?’ vraagt mijn dochter verbaasd. Het boek geeft geen uitsluitsel.

Mijn zoon wijst naar de begeleidende foto: kop aan kont liggen de toeristen op het strand, allemaal op eenzelfde blauwe handdoek. ‘In het hoogseizoen zijn er haast meer toeristen dan zandkorrels,’ leest hij voor uit de montere reisgids.

‘Er zijn ook onbewoonde eilanden in het Caribische gebied,’ beweer ik. ‘De Berry-eilanden, bijvoorbeeld, niet meer dan“stipjes op de kaart”.’ Ik zoek de stipjes op de kaart terwijl mijn zoon de tekst in de reisgids voorleest: ‘Jaarlijks komen er echter duizenden toeristen met cruiseschepen naar Little Stirrup Cay. De schepen gaan voor de kust van het onbewoonde eiland voor anker en de passagiers worden met sloepen aan wal gebracht, waar ze kunnen genieten van een strandbarbecue, twee bars, Caribische muziek... Wie van wandelen houdt, kan in het binnenland de overblijfselen van plantages bezoeken.’

’s Avonds houden wij krijgsraad. Beschroomd vertellen de kinderen dat ze dit jaar liever met hun vrienden op vakantie gaan. Mijn zoon wil op zeilkamp met zijn beste vriend, ergens in Friesland. Ze praten er al jaren over, bekent hij. En nu is hij oud en groot genoeg om zonder zijn ouders op reis te gaan. Verder wil hij het liefst thuis blijven, een beetje chillen achter de computer,chatten met zijn vrienden. Hij hoeft niet op reis – de virtuele wereld van internet is hem groot genoeg.

Naomi wil graag naar Amerika, maar ‘de halve klas’ gaat twee weken op zomerkamp naar Terschelling. Ik hoef haar niet weg te brengen, zegt ze stoer. De bus vertrekt van het Tropenmuseum.

‘En wat ga jij doen?’ vraagt ze zorgzaam.

Ik besluit het spoor van Alfred Wallace en Joseph Conrad te volgen. ‘Ik ga naar Kalimantan,’ vertel ik haar. Ze vraagt niet waarom. Ze is eraan gewend, sinds haar ouders vlak na haar geboorte zijn gescheiden, dat ik over de wereld zwerf, bel uit vreemde oorden, wekenlang weg ben.

‘De Patna,’ zo begint Joseph Conrad zijn roman Lord Jim, ‘was een stomer zo oud als het leven op aarde, met plaatwerk zo dun als papier, nog erger door roest aangevreten dan een afgedankt watervat.’ De Patna ligt op het einde van de negentiende eeuw aan de rede van Singapore, klaar voor vertrek naar Mekka in Saudi-Arabië, met aan boord zo’n achthonderd in lompen geklede pelgrims.‘Jim – kortweg Jim’ heeft aangemonsterd als eerste stuurman op de Patna, een jonge Engelse zeeman met ‘het hoofd vol gedroomde heldendaden, zonder echter ooit beproefd te zijn in gebeurtenissen op zee welke de eigenlijke waarde van een man aan het daglicht brengen, de waarheid achter zijn pretenties, niet alleen tegenover de buitenwereld, maar ook tegenover hemzelf’.

Joseph Conrad, die zelf eind negentiende eeuw als kapitein in de Maleise en Indonesische Archipel voer, kent de oosterse havens en de blanke zeelieden, die volgens hem ‘een hachelijk lui leventje leiden en huiverden bij de gedachte aan hard werk, in dienst van Chinezen, Arabieren, halfbloeden – ze zouden de duivel zelf gediend hebben als hij het hun maar voldoende naar de zin had gemaakt [...] ingesteld op hun voorrechten als blanken’.

Conrad hoort de verhalen, verteld in kroegen en hotels in de archipel, in Singapore, Bangkok, Serawang, Marakam, en hij verwerkt ze in klassiek geworden boeken als Almayer’s Folly,An Outcast of the Islands ,Rescue en – volgens velen zijn meesterwerk – Lord Jim: het epos over bedrog en zelfbedrog, schuld en boete, droom en realiteit dat zich afspeelt op Kalimantan, of Nederlands Borneo zoals het Indonesische deel van het eiland vroeger toen het nog een Nederlandse kolonie was, werd genoemd.

De hitte drukt mij terug in de deuropening van het vliegtuig als ik in Balikpapan aan de oostkust van Kalimantan arriveer en ik heb spijt dat ik niet met de veerboot uit Surabaya naar het eiland ben gekomen zodat ik langzaam vertrouwd kon raken met de temperatuur, de geuren en kleuren van de tropen.

Hier sta ik, twaalf uur na mijn vertrek uit Amsterdam, plot-seling aan de rand van het tropisch oerwoud, een stadsmens, opgegroeid in een arbeiderswijk in Schiedam, waar het water van de Maas de kleur van asfalt had en de kraakinstallaties van Botlek de horizon domineerden. Ik bracht mijn jeugd door tweehoog achter met slechts een geranium op het balkon. Nu sta ik op het punt het tropisch regenwoud te betreden, het land van de Dipterocarpaceae, oerwoudreuzen van 60 meter hoog.

In die voor mij onbekende wereld, ook door wetenschappers nog grotendeels onontdekt, ligt volgens biologen ‘de sleutel tot de kennis van het leven’, in de flora en fauna van het regenwoud. De verwoesting van dat regenwoud – in Amazonia, CentraalAfrika en Indonesië – is volgens velen onder hen, de grootste ecologische ramp sinds het leven op aarde verscheen, zo’n 3,6 miljard jaar geleden.

Balikpapan is een boomtown die leeft van de olie- en houthandel aan de Straat Makassar, die het eiland scheidt van Sulawesi. Het is een stad met brede straten, grote shopping malls,luxe hotels voor Europese en Aziatische zakenlieden, temidden van verveloze krottenwijken vol houten huisjes gebouwd op palen, boven de moerassige oevers van de donkerbruine rivier waarin de bewoners zij aan zij, gehurkt aan de waterlijn, hun tanden poetsen en hun behoefte doen.

Op de eerste ochtend van mijn verblijf meld ik mij op het regionale hoofdkwartier van het Wereld Natuur Fonds, dat geleid wordt door Paul Kimman, een jonge landgenoot. ‘De afgelopen jaren is meer dan vijf miljoen hectare bos verwoest, door brand en door de houtkap. Binnenkort is er geen oerwoud meer over,’ barst hij los.

‘Redt de Olifanten! Redt de Orang-oetans! Redt de Schildpadden!’ Hij haalt zijn schouders op over de slogans die het WNF-hoofdkwartier in Zeist gebruikt om publiciteit te trekken en fondsen te werven. ‘Het is een achterhaald idee,’ zegt hij op hoge toon. ‘Wat hebben die acties voor zin als hun natuurlijke omgeving, het oerwoud, is verdwenen?’

Hij klinkt vechtlustig maar hij voert, zegt hij, ‘een gevecht tegen de bierkaai’. Hij vertelt hoe het oerwoud op Kalimantan, het grootste ter wereld na de Amazone en Irian Jaya, wordt verwoest. Het zijn eindeloze verhalen over corruptie, machtsmisbruik, knokploegen.

Ik ben nog geen vierentwintig uur in het land, ik ben nog niet gewend aan de drukkende hitte, aan de geuren en kleuren, zo anders dan de toendra van Siberië waar ik de afgelopen jaren heb rondgereisd, of de Arabische wereld waar ik lang heb gewoond en gewerkt als correspondent. Het is een nieuw land, een nieuw werelddeel dat ik betreed en ik had mij voorbereid op een literaire reis in het voetspoor van Joseph Conrad en Alfred Wallace, met een tas vol boeken. Ik heb slechts een vaag reisplan, een zwerftocht langs de kust van Kalimantan, een ontdekkingsreis naar de koraaleilanden van de Indonesische archipel. Maar Paul Kimman gunt mij geen rust en sleurt mij op deze eerste morgen onbarmhartig de geschiedenis van Indonesië binnen.

‘Wie onder Suharto protesteerde, kreeg het leger op bezoek. Wie een aanklacht indiende, kreeg een pak slaag. Zestig procent van al het hout wordt illegaal gekapt. Iedereen weet het. Iedereen ziet het. En iedereen profiteert ervan. Suharto en zijn zakenvrienden hebben het land leeggeroofd. Schaamteloos geplunderd. De nieuwe generatie politici in Jakarta is misschien van goede wil, maar de corruptie is zo wijdverbreid, zo geïnstitutionaliseerd... Zij kunnen het tij niet keren. Over tien jaar is het oerwoud verdwenen, leeggeroofd, platgebrand. Het zijn schurken,’ zegt hij mismoedig. ‘Het blijven schurken.’

Hij trekt de wetenschappelijke rapporten uit zijn archiefkast om te bewijzen hoe machtig de houtmaffia is, hoe verwoestend het werk van de kettingzaag. ‘Zelfs het Nationale Park Tanjung Putting waar orang-oetans leven, wordt nu illegaal gekapt. De parkopzichters zijn verjaagd door de houthakkers, het park uit gedreven. Die houthakkers werken voor een aantal zagerijen in de omgeving van het park die eigendom zijn van Abdul Rasyid, nota bene een parlementslid.’

‘Wij zijn hier op Kalimantan jarenlang behandeld als slaven,’ zegt zijn Indonesische assistent.‘Het land werd geplunderd door de leiders in Jakarta. Suharto is verdreven door het volk. Er is weliswaar een nieuwe regering maar die heeft geen macht. Allerlei boeven slaan nu hun slag, niemand houdt zich meer aan de wet.’

De regio’s krijgen in de toekomst meer macht in Indonesië, het bestuur wordt gedecentraliseerd, de autonomie versterkt. Hij haalt zijn schouders op. ‘Ik ben bang dat de lokale leiders nu zullen proberen om hún deel van de buit binnen te halen, dat ze het voorbeeld van Suharto zullen kopiëren. Zij weten niet beter.’

Hij wijst op de kapitale villa tegenover het kantoor van het WNF.‘Daar woont een ambtenaar van Staatsbosbeheer. Hij moet toezicht houden op de boskap. Waar betaalt hij zo’n villa van? Van een ambtenarensalaris?’ Het is geen vraag. De woede glijdt over zijn gezicht, kort, fel. En dan lacht hij weer.

‘Er is een enorme woede onder de mensen,’ legt Paul Kimman uit.‘Onderdrukte agressie. Frustraties. Het is beangstigend. Het zal waarschijnlijk aan jou voorbijgaan als je hier voor het eerst komt. Als je de taal niet spreekt. Maar de kranten staan vol met verhalen over gewelddadige incidenten, over chaos en an-archie. Nee, niet alleen op de Molukken of op Java. In het hele land. Ook hier op Kalimantan. Alsof er een nieuwe explosie van geweld dreigt. De oorspronkelijke bevolking, de Dajaks, wordt van zijn land verdreven door een enorme stroom migranten, bewoners van de andere eilanden die hierheen komen op zoek naar land en werk, meestal met hulp van de centrale regering. Grote delen van het bos zijn gekapt of afgebrand om palm-olieplantages aan te leggen of kleine boerenbedrijven, zonder dat de Dajaks om hun mening werd gevraagd, of dat ze financieel schadeloos werden gesteld. Het is heel onrustig in de binnenlanden. Er zijn vechtpartijen tussen Dajaks en migranten. Soms vallen er tientallen doden. Ze vechten met kapmessen, speren, zelfs traditionele zwaarden. Hakken elkaar de kop af, steken dorpen in brand. Het is een kruitvat.’

Hij rommelt weer in zijn archiefkast, haalt de krantenartikelen te voorschijn, surft over het internet op zijn laptop. Ik vecht tegen mijn jetlag en probeer het tempo bij te benen waarin hij, zichtbaar blij met een luisterend oor in deze uithoek van de aarde, de informatie over mij uitstort.

Het zijn huiveringwekkende verhalen die ik lees, over koppensnellers en zwarte magie, over kannibalisme, over een Dajak die vertelt hoe hij het ongekookte been heeft opgegeten van een tegenstander, en diens arm, hart en penis om te voorkomen dat de geest van zijn slachtoffer wraak zou nemen. Ik bekijk foto’s van onthoofde lijken in een dorpsstraat, van hysterische Dajaks die zwaaien met zwaarden en speren, van boerenkarren volgestapeld met ontzielde lichamen, van uitgebrande huizen en markten.

‘Dit is een bloederige oorlog,’ beweert Paul. ‘Wreed. De essentie is dat de Dajaks uit hun natuurlijke leefomgeving worden verdreven en nu wraak nemen. De overheid, voor zover die al functioneert, houdt dit soort gebeurtenissen liever geheim. Zij is bang dat de situatie verder escaleert. Het is een chaos in het land. Overal zijn etnische conflicten, religieuze conflicten. Op Ambon wordt gevochten tussen moslims en christenen. Kerken en moskeeën worden in brand gestoken. Het is alsof nu, na het einde van de dictatuur, alle woede en frustraties naar boven komen. Alsof alle rekeningen vereffend worden in dit land. Er is geen gezag, na de val van Suharto. En sommige mensen beweren dat de onlusten worden aangewakkerd door aanhangers van Suharto, door legerofficieren, hoge ambtenaren.’

Maar Balikpapan is veilig, verzekert hij mij. Er zijn geen kannibalen in de stad, zegt hij grinnikend. En geen Madurezen. Die zitten verderop in het land, dieper in het oerwoud, in het westelijke deel van Kalimantan. In Balikpapan zitten Bugi’s, die komen van Sulawesi. Ook geen makkelijk volk, beweert hij. Het zijn zeevaarders, prima piraten.

‘Tienduizenden Dajaks zijn de afgelopen jaren van hun land verdreven,’ legt hij uit. ‘Door de houtbaronnen, door de vrienden van Suharto. Ze trokken naar de dorpen en de steden. Ze konden niet aarden. Ze konden geen werk vinden. En nu koelen ze hun woede op de Madurezen. Een eenvoudige ruzie kan uitlopen op een bloedbad. Het gebeurt voortdurend, overal. Een ruzie in een overvolle bus mondt uit in een slachtpartij. Het is een strijd om het land. De rest, al die bloederige details over koppensnellers, peniskokers en kannibalen, dat is couleur locale. Het bos wordt gekapt. Dat is de essentie.’

Hij loopt naar een glazen vitrinekast in de hoek van zijn kantoor. Hij lacht en houdt een T-shirt in de hoogte: ‘Redt de olifanten’. ‘Wil je een souvenir kopen?’ Ik kan hem niet inschatten. ‘Of een balpen? Steun de soepschildpadden! Of een sweatshirt?’ Het is alsof hij de spanning weglacht, de frustraties verbergt achter zelfspot en cynisme.

‘Onder Suharto hadden we het zwaar,’ zegt hij als hij de vitrinekast weer sluit. ‘De Niet-Gouvernementele Organisaties (NGO’s) vormden in feite de enige vreedzame oppositie tegen het militaire bewind. We werden verdacht gemaakt, bedreigd. Een kleine groep machthebbers was corrupt, de rest van de bevolking werd dom gehouden, voorgelogen. Nu is er meer open-heid, meer informatie, minder intimidatie. Er komen steeds meer actiegroepen, NGO’s. Er ontstaat nu een breed front van verzet tegen de corruptie.’

Hij maakt zich grote zorgen, geeft hij toe.‘Wij vermoeden dat de aanhangers van Suharto overal in het land onlusten uitlokken om de positie van de nieuwe president Abdurrahman Wahid te ondermijnen, om het land te destabiliseren.’

Indonesië heeft na decennia van dictatuur nu een ‘vrije pers’ en in de kranten verschijnen talloze verhalen over ‘een sluipende staatsgreep’. Het leger, zo luidt de theorie, wil zijn macht niet afstaan en creëert overal onrust, op Timor, op de Molukken en Sumatra, op Kalimantan, en op eilandjes waarvan ik de naam nog nooit heb gehoord. Het kiest partij, levert wapens, soms zelfs manschappen, het betaalt relschoppers en ondersteunt privélegertjes om brand te stichten, te moorden, om hele bevolkingsgroepen te verdrijven.

‘De onrust duurt al maanden,’ zegt hij en ik zie op zijn gezicht waarom zijn hoofd niet bij het redden van de soepschild- padden staat, noch bij de belevenissen van Joseph Conrad en Lord Jim.

Ik vraag waarom hij blijft temidden van deze chaos. Hij haalt zijn schouders op. ‘Misschien valt er nog wat te redden?’ Hij klinkt redelijk moedeloos.‘Een kleine overwinning?’ Hij laat op zijn computer een filmpje zien dat hij heeft gemaakt in het uiterste noorden van Kalimantan: een brede, zanderige rivier, houten kano’s met buitenboordmotoren, hutjes op palen tussen de mangrovebomen op de oever. ‘Denk je dat dit interessant is voor toeristen?’ vraagt hij serieus. Het gebied ziet er volstrekt oninteressant uit, zeg ik met schroom.‘Misschien kunnen we daar een kleinschalig, milieuvriendelijk toeristenproject opzetten,’ vervolgt hij onverstoorbaar. ‘Voor ecotoeristen die het mangrovebos willen bezoeken, kennis willen maken met de lokale bevolking, hun tradities willen leren kennen? Verhalen willen aanhoren over peniskokers en koppensnellers? Zodat de Dajaks nog wat geld kunnen verdienen?’

Ik ben overdonderd en uitgeput als ik het kantoor van het Wereld Natuur Fonds verlaat en door de straten van Balikpapan dwaal, ontheemd en verloren, onwetend en onbekend in een nieuwe wereld, op zoek naar sporen van Lord Jim, die roman-figuur uit de hoogtijdagen van het Victoriaanse rijk, toen Engeland de wereld domineerde en Nederland over Indonesië heerste, toen blanken nog een beschavingsmissie hadden en zich superieur waanden aan de wilden waarover zij heersten.

Ik ken Indonesië slechts uit de tweede hand, uit krantenverhalen, uit boeken die ik vrij willekeurig heb verzameld en gelezen en die ik nu met mij meesleep.

Het zijn de nadagen van de revolutie. Het is de periode van reformasi, de maanden na de val van de onaantastbaar geachte Suharto die tot ieders verrassing aftrad toen het land op de rand van de afgrond balanceerde en, na meer dan dertig jaar, de macht onder druk van de demonstraties moest opgeven.

Indonesië, zo is mij verteld, is een land geregeerd door mystiek, onzichtbaar voor een westerling zoals ik. De loop der gebeurtenissen is onvoorspelbaar, en vaak onbegrijpelijk voor de buitenstaander.

Het leven op aarde verandert volgens de Javaanse mythologie ‘schoksgewijs’ wanneer het kosmische evenwicht is verstoord. Dan breken volgens de Javanen ‘krankzinnige tijden’ aan, de jaman edan, waarin wetten, normen en orde grondig verstoord raken, de dwazen voorspoed genieten en de wijzen moeten lijden. Aan het einde van zo’n periode komt dan volgens de Javaanse mythologie de Ratu Adil: de wijze, rechtvaardige vorst, die in opdracht van de Allerhoogste wet en orde herstelt.

Indonesië wacht nu, zoals zoveel volkeren in de derde wereld, op zijn Verlosser die het land, die kunstmatige staat gesticht in een orgie van geweld, bijeenhoudt, rust en orde herstelt en de sociale rechtvaardigheid dient.

Die man, die redder van de natie, moet Abdurrahman Wahid zijn, de winnaar van de eerste vrije verkiezingen na de val van Suharto.

Wahid was een verrassende winnaar. Hij had voor de verkiezingen weinig steun onder de bevolking en zijn partij veroverde maar twaalf procent van de stemmen. De grote winnares van de verkiezingen was zoals verwacht, Megawati Sukarnoputri, de dochter van de eerste president van Indonesië. Maar het parlement, dat de president benoemt, vreesde haar verkiezingsbelofte om ‘de corrupte politici te vervolgen’, en koos tijdens een beschamende koehandel Abdurrahman Wahid tot president, een compromisfiguur, niet sterk genoeg om het leger en de ty-coons te weerstaan, zo dachten zij, een oude zieke man, half-blind, onmachtig de chaos en de corruptie te bestrijden.

Wahid lijkt niet het prototype van de Ratu Adil, de Verlosser, bedenk ik. Maar ik ben een buitenstaander, een vreemdeling die overdonderd zijn weg zoekt in het land.

Ik neem de bus van Balikpapan naar Samarinda, langs de oostkust van Kalimantan. Een gitaarspeler treedt op in het gangpad en verdient een boterham. Een marskramer verkoopt medicijnen tot wij de stadsgrens van Balikpapan hebben bereikt, en dan verlaat ze de bus, samen met de muzikant en de vrouwen die etenswaren hebben uitgevent onder de passagiers, rijst met kip in vetvrij papier, en scherpe sambal.

Ik ben groot en wit, het zal mij nog vaak opvallen, en word tegen het raam gedrukt in de overvolle bus waar iedereen vriendelijk lacht als onze blikken kruisen. Ik pak mijn boek als de bus moeizaam de heuvels beklimt waar het bos is gekapt en het land nog nasmeult. Verkoold land.

Joseph Conrad beschrijft Jim als een klassiek product van het Britse koloniale rijk. Jim voelt zich superieur aan de andere leden van de bemanning van de Patna, vooral aan de Duitse kapitein, ‘die weerzinwekkende vleesklomp, de verpersoonlijking van al het lage en vuige dat in de wereld die wij liefhebben, schuilgaat’.

Iedereen slaapt of dommelt in de bus. Ik lees en zweet. Ik ben de enige.

Jim is een dromer, een romanticus zoals zovelen van Conrads personages: verloren zielen, onmachtig lief te hebben, vriendschappen te sluiten, vertrouwen te schenken, vervreemd van zichzelf en hun omgeving, vol angst en schuldgevoelens op zoek naar houvast in een snel veranderende wereld.

Als Jim wachtloopt, terwijl de Patna afstevent op de kust van Somalië om daarna koers te zetten naar Aden en Jedda, is hij ervan overtuigd dat hij behoort tot een superieur ras. Maar wanneer plots donkere wolken zich samenpakken boven de horizon en de kapitein in paniek raakt omdat de boot niet zeewaardig is, vlucht Jim samen met de kapitein in een reddings-boot en laat hij de achthonderd passagiers aan hun lot over.

Door stom toeval passeert de storm het stuurloze schip. Het wordt ontdekt door een Frans marinevaartuig, op sleeptouw genomen en onbeschadigd in de haven van Aden afgeleverd.

Jim verliest zijn stuurmansdiploma en met schande overladen keert hij terug naar Singapore, waar hij het voorwerp wordt van minachtende blikken, ‘door de mand gevallen door ten hemel schreiende karakterloosheid’: gevlucht voordat de storm losbarstte, schip en passagiers in de steek gelaten.

Jim is voor eeuwig verdoemd. Hij heeft, in Conrads universum, het ultieme verraad gepleegd. Een schip, met zijn traditie van onderlinge kameraadschap aan boord, betrouwbaarheid, efficiëntie, moed en eerlijkheid, was voor Conrad een veilige plek in een verder vijandige en onverschillige wereld. De be-manning van een schip vormde voor hem een ideale samenleving van bescheiden helden die samen de gevaren van een verwoestende zee trotseerden.

De Engelse schrijver Gavin Young heeft in zijn boek In search of Conrad de ware naam van stuurman Jim getraceerd: Austin Williams. Hij ontdekte dat Conrads verhaal over de Patna gebaseerd is op de lotgevallen van het Britse stoomschip de Jeddah dat onder bevel stond van de Britse kapitein Joseph Clark en dat op 18 juli 1880 vertrok uit Singapore met aan boord 953 pelgrims. Op 3 augustus komt de Jeddah terecht in wat sterk op een orkaan lijkt, met hoge golven die over het schip slaan. Het weer wordt slechter naarmate de reis vordert, en de ketels raken los van hun verankering en worden totaal onbruikbaar. De boot begint ernstige lekkages te vertonen. De kapitein, die zijn vrouw aan boord heeft, raakt in paniek en aangespoord door Williams ontvlucht de bemanning het schip: ‘gedrag een zeeman onwaardig’, concludeert een commissie van onderzoek die Williams berispt maar zijn diploma niet intrekt.

Williams keert terug naar Singapore, voorwerp van ‘grote verontwaardiging en grove zeemansgrappen’. Hij vindt een baan als waterklerk bij een scheepvaartmaatschappij en sterft in 1916, oud geworden aan wal, aan de gevolgen van een gebroken heup nadat hij uitgegleden en gevallen is, volgens de necrologie die Gavin Young terugvindt in de Singapore Free Press. Voorwaar geen heldendood – maar die had hij ook niet verdiend.

Joseph Conrad geeft Austin Williams echter een nieuwe kans, een mogelijkheid tot eerherstel. In Lord Jim reist Williams als Jim in dienst van de botanist en handelaar Stein naar Patusan, aan de monding van de Beraurivier, om een handelspost op te zetten, ver van de roddels van Singapore, ‘beschermd door zijn afzondering, als vertegenwoordiger van een superieur geacht ras’. In deze oerwoudwereld aan de rand van het ‘voor altijd onontdekte land voorbij de bergen, over de rivier, voorbij de golven’, krijgt hij van Conrad de gelegenheid om de schande van de Jeddah uit te wissen ‘temidden van halfnaakte vissers, donkerbruin alsof ze gerookt waren’. Hier kan hij het verleden begraven.

Ik besluit in de bus door te reizen naar Patusan, noordwaarts langs de kust van Kalimantan naar de monding van de Beraurivier. Ik worstel met mijn landkaart, tot grote verbazing van de buspassagiers, en kruis Tanjungredeb aan op de kaart van Indonesië.

‘Het bos is voor eeuwig verloren,’ zegt Stéphan zachtjes. Hij is verlegen, afwerend en op zijn hoede, hier aan de rand van het zwembad van het vijfsterrenhotel in Samarinda waar rijke Chinese zakenlieden zich met hun familie verpozen, en ik mijn in-trek heb genomen in afwachting van een boot die mij naar Patusan zal brengen.

Stéphan is een collega van Paul Kimman en werkt als adviseur voor het Indonesische staatsbosbeheer, hoog in de bergen van Kalimantan, tegen de grens met Sarawak. Hij verdient een lokaal salaris en rijdt op een verroeste scooter die al vele eigenaren heeft gedragen.