Breinfabels & hersenkronkels

REINOUD DE JONGH

Breinfabels & hersenkronkels

Hoe uw hersenen u maken tot wie u bent

2011
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Breinfabels © 2009, 2011 Reinoud de Jongh
Hersenkronkels © 2006, 2011 Reinoud de Jongh

Omslagontwerp Zeno
Omslagillustratie Guillen Photography/UW/Indonesia/Raja
Ampat/Alamy (boven); Manfred Mothes/Alamy (onder)
Typografie Sander Pinkse Boekproductie, Amsterdam
Tekeningen Maarten Rijnen

ISBN 978 90 254 3987 3
D/2011/0108/917
NUR 770

www.uitgeverijcontact.nl

BREINFABELS

Ter nagedachtenis aan mijn vader

It is perhaps the history of the errors of mankind, all things considered, that is more valuable and interesting than that of their discoveries. Truth is uniform and narrow; it constantly exists and does not seem to require so much an active energy as a passive aptitude of soul, in order to encounter it. But error is endlessly diversified. It has no reality but is the pure and simple creation of the mind that invents it. In this field, the soul has room enough to expand herself to display all her boundless faculties and all of her beautiful and interesting extravagancies and absurdities.

– Benjamin Franklin

There’re many things we don’t really know. It’s an illusion that we know anything at all. If a group of aliens were to stop me and ask, ‘Say, bud, how many miles an hour does the earth spin at the equator?’I’d be in a fix. Hell, I don’t even know why Wednesday follows Tuesday. I’d be an intergalactic joke. I’ve read And Quiet Flows the Don and The Brothes Karamazov three times through. I’ve even read Ideologie Germanica once. I can even recite the value of pi to sixteen places. Would I still be a joke? Probably. They’d laugh their alien heads off.

– Haruki Murakami, A Wild Sheep Chase

Inhoud

Voorwoord

MYTHE 1

Het braakliggende brein

MYTHE 2

Geest zonder brein

MYTHE 3

Twee breinen onder een kap

MYTHE 4

Het multitaskende vrouwenbrein

MYTHE 5

Breintraining

MYTHE 6

Het depressieve brein

MYTHE 7

Uw brein op Mozart

Verantwoording

Voorwoord

Enkele ontmoedigende woorden van de auteur

Ik ga meteen maar met de billen bloot. Zie het als een ‘disclaimer’, een waarschuwing voordat u dit boek begint te lezen:

Deze hele onderneming, het ontkrachten van mythes over het brein, is tot mislukken gedoemd.

Vanwaar dat pessimisme? Halverwege mijn werk aan dit boek stuurde een lezer van Psychologie Magazine mij de volgende vraag: waarom worden dingen vanzelf waar als je ze maar vaak genoeg hoort? Ik dook in de literatuur en kwam erachter dat de lezer inderdaad iets op het spoor was. De boosdoener is een fenomeen dat in de psychologie bekendstaat als het ‘illusion-of-truth effect’: hoe vaker je iets hoort (‘we gebruiken maar 10 procent van ons brein’), hoe bekender het je voorkomt en hoe meer je daardoor geneigd bent om het voor waar aan te nemen.

Simpel, zou je zeggen, vertel er gewoon bij dat die bewering niet klopt. Maar zo werkt het jammer genoeg niet. Het geheugen voor de bewering zelf blijkt namelijk veel robuuster te zijn dan het geheugen voor de context van die claim. Bijvoorbeeld: las ik dat nou in NRC Handelsblad of op een of ander dubieus weblog? Of: was de mythe nou waar of juist niet? Bij gebrek aan die context én de nodige achtergrondkennis om een uitspraak op zijn waarheid te schatten, vallen mensen terug op hun gevoel van herkenning (‘Volgens mij klopt dat wel, want dat heb ik wel eens eerder gehoord.’). In een experiment van de Canadese marketingonderzoeker Ian Skurnik en zijn collega’s bleken oudere proefpersonen de context al na enkele dagen te zijn vergeten. Hoe vaker ze te horen kregen dat bepaalde claims vals waren, hoe groter juist de kans werd dat ze ze drie dagen later voor waar aannamen.

Hoe goed ik dus ook mijn best doe om de breinmythes te ontkrachten, de kans is groot dat ik op de lange termijn uw geloof in die mythes alleen maar heb versterkt. Kijk, dan wordt het een mens toch zwaar te moede. Ondanks, of misschien dus wel dankzij mijn inspanningen zitten we voorlopig nog wel even met die mythes opgescheept. Enige troost kunnen we vinden in de woorden van Benjamin Franklin. In 1784 deed hij in opdracht van koning Lodewijk XVI onderzoek naar de wetenschappelijke basis van mesmerisme (hypnose). In de conclusie van zijn rapport schreef hij het volgende: ‘De geschiedenis van de dwalingen van de mens is misschien wel waardevoller en interessanter dan die van hun ontdekkingen. Waarheid is uniform en beperkt, en ligt in feite voor het oprapen wanneer je je ervoor openstelt. Vergissingen daarentegen zijn pure creaties van de menselijke geest. Het is juist daar dat de geest alle ruimte krijgt om zijn vleugels uit te slaan en zijn grenzeloze talenten tentoon te spreiden, zijn prachtige en interessante extravaganties en absurditeiten.’

De mythes worden geserveerd op een bedje van feiten over het brein, lezersvragen en doe-het-zelfexperimenten. Na het lezen van dit boek durft u hopelijk nooit meer te beweren dat we maar 10 procent van ons brein gebruiken. Gelukkig krijgt u er maar liefst twintig andere feiten voor terug. Zo kunt u voortaan de blits maken met opmerkingen als: ‘Wist je dat ons brein de afgelopen twee miljoen jaar veel sterker is gegroeid dan de rest van ons lichaam? Als ons lichaam tijdens de evolutie even hard was gegroeid als onze hersenen, zouden we nu 3 meter lang zijn en 450 kilo wegen’, of: ‘Wist je dat eerstgeborenen gemiddeld een 3 procent hoger IQ hebben dan hun jongere broertjes of zusjes?’

Voor de doe-het-zelfexperimenten hebt u over het algemeen niet meer nodig dan uw eigen brein, hier en daar een potlood, een spiegel of een citroen, en soms een of twee gewillige proefpersonen. De uitkomsten zijn niettemin spectaculair. Zo kunt u onder meer het gevoel krijgen dat uw neus een halve meter lang is, kunt u stilstaande dingen zien bewegen en kunt u ontdekken dat ook ú synesthetisch bent aangelegd. Bovendien komt u erachter waarom u met hard rijden nauwelijks tijd bespaart en waarom uw dromen vaak zo bizar zijn.

Daarnaast geeft Breinfabels antwoord op twintig fascinerende vragen, zoals: waarom lijkt de heenweg altijd langer te duren dan de terugweg? Waarom is het geluid van een huilende baby zoveel irritanter dan andere herrie? Kunnen blinde mensen in hun dromen wél zien? Waarom komt linkshandigheid vaker voor bij mannen dan bij vrouwen? En waarom zijn kinderen eigenlijk beter in Memory dan volwassenen?

De feiten, lezersvragen en doe-het-zelfexperimenten verschenen tussen september 2006 en mei 2008 in de rubriek ‘Breinbrekers’ in Psychologie Magazine. De mythes zijn nieuw en schreef ik speciaal voor dit boek. Mythe 3 (Twee breinen onder een kap) is wel deels gebaseerd op een artikel dat ik eerder schreef in Psychologie Magazine, en in mythe 5 (Breintraining) bespreek ik een aantal onderzoeken die ook al aan bod kwamen in mijn boek Hersenkronkels (2006). Wilt u graag het naadje van de kous weten, de nummertjes in de tekst verwijzen naar de boeken en wetenschappelijke publicaties waarop ik mijn oordeel heb gebaseerd. Achter in het boek vindt u de literatuurlijst.

Voor het verschijnen van Breinfabels ben ik de volgende mensen erg dankbaar: Bertram Mourits van Uitgeverij Contact, zonder wie het boek er nooit was gekomen, Ruud Hollander, Sterre van Leer, Dagmar van der Neut, Anne Pek, Jacomijn de Raad en Rob Molthoff van Psychologie Magazine voor de goede zorgen voor mijn rubriek ‘Breinbrekers’, illustrator Maarten Rijnen voor de mooie en verhelderende illustraties, Ronald Oosting voor het idee van breinkoraal op het omslag, en de lezers van Psychologie Magazine, die mij nu al vier jaar lang bestoken met originele vragen.

En niet te vergeten Eva, mijn trouwe proeflezer en proefkonijn. Elk experiment in dit boek is getest op en goedgekeurd door haar brein. Dat u het weet.

Utrecht, februari 2009

MYTHE 1

Het braakliggende brein

IMAGESDe mythe: We gebruiken maar 10 procent van onze hersenen.

The ‘hidden nine-tenths’ of your mental strength lies buried… discover, release and use it to gain new success, personal happiness — a fuller, richer life.

— advertentie voor het boek The Magic Power of Your Mind (1956) van W.B. Germain

We beginnen maar meteen heel ambitieus met de mythe der mythes, de wijdverbreidste en hardnekkigste mythe over het brein: we gebruiken maar 10 procent van ons brein. En wat een heerlijke mythe! In de woorden van Uri Geller:

In fact, most of us use only about 10 percent of our brains, if that. The other 90 percent is full of untapped potential and undiscovered abilities, which means our minds are only operating in a very limited way instead of at full stretch.¹

— Uri Geller

Wie heeft er nooit van gedroomd om wat minder gewoontjes en gemiddeld te zijn? De populariteit van de mythe heeft ongetwijfeld te maken met het verleidelijke idee dat we blijkbaar beschikken over ‘onaangeboord potentieel’ en ‘verborgen talenten’, een fantasie die het ook buitengewoon goed doet in boeken en films, denk aan Harry Potter (Harry, een doodgewoon jongetje met moeilijk haar, komt erachter dat hij in werkelijkheid de belangrijkste tovenaar uit de tovenaarswereld is) en films als The Matrix en Star Wars (Luke Skywalker, een simpele boerenzoon die baalt van zijn saaie leventje, blijkt een ‘Jedi Knight’ te zijn, die onder meer voorwerpen kan bewegen met zijn geest).

In een onderzoek in 2002 onder hoogopgeleide mensen in Rio de Janeiro² gaf ongeveer de helft van de ondervraagden aan in de 10-procentmythe te geloven. Er is weinig reden om aan te nemen dat dat hier anders is. Zelfs onder mijn studenten, toch tweedejaars psychologiestudenten die het vak biologische psychologie volgen, is de mythe springlevend.

Op naar het bewijs. Valt er wat voor de mythe te zeggen? En hoe zit het met dat onaangeboorde potentieel?

HET BEWIJS

Evolutie

De eerste reden om de 10 procentmythe naar het rijk der fabelen te verwijzen is een theoretische: vanuit evolutionair oogpunt is het onbegrijpelijk dat zich een orgaan heeft ontwikkeld dat er voor 90 procent maar een beetje ongebruikt bij ligt. Helemaal omdat ons brein het ‘duurste’ orgaan van ons lichaam is: terwijl het gewicht maar een luttele 2 procent van ons totale lichaamsgewicht bedraagt, gebruikt het maar liefst 20 procent van alle zuurstof die we inademen!

In de afgelopen twee miljoen jaar van de menselijke evolutie is ons brein drastisch veranderd en gegroeid, en het zijn die aanpassing en groei die verantwoordelijk zijn voor onze unieke menselijke capaciteiten (zoals taal en abstract denken). Die groei vereiste wel een enorme toename van de energietoevoer aan het brein. Wordt bij andere gewervelde dieren maar zo’n 2 tot 8 procent van de totale energievoorraad aan het brein besteed, bij apen en mensapen is dat al 13 procent, en bij ons dus zelfs 20 procent. Volgens een groep Chinese, Duitse en Britse onderzoekers hebben we daarmee zo’n beetje de grens bereikt.³ De prijs die we betalen voor de enorme groei van ons brein, is dan ook dat elke hapering in de energietoevoer onverbiddelijk negatieve gevolgen heeft voor het functioneren van onze hersenen. Zo worden er bij schizofrenie problemen gevonden met de energietoevoer naar het brein en zijn juist die hersengebieden en processen aangetast die veel energie opslurpen.

De enorme groei van ons brein heeft bovendien geen pretje gemaakt van de bevalling. Past het babyhoofdje bij chimpansees nog met gemak door het geboortekanaal, en was dat ook nog zo bij de Australopithecus, een voorouder van de mens die drie tot vier miljoen jaar geleden leefde, bij de moderne mens werd het zo zeer passen en meten dat vrouwen regelmatig het leven lieten bij de bevalling. Al dat gedoe voor een joekel van een brein om vervolgens 90 procent ervan niet te gebruiken? Onwaarschijnlijk. Gebruikten we werkelijk maar 10 procent van ons brein, dan hadden we het beter bescheiden kunnen houden bij een breintje van 140 gram (in plaats van onze huidige 1400 gram), ongeveer het gewicht van een schapenbrein.

Use it or lose it

Een tweede bewijs tegen de 10-procentmythe is dat onze hersenen wat energieverbruik betreft misschien wel de Verenigde Staten van ons lichaam zijn, maar aan de andere kant weinig moeten hebben van verspilling. ‘Use it or lose it’ is het motto van ons brein: wat je maar weinig gebruikt, heb je blijkbaar ook niet zo hard nodig en kun je vast wel missen. Zo ontwikkelen onze hersenen zich door eerst enorm veel hersencellen aan te maken en verbindingen tussen die cellen te vormen. Vroeg in hun ontwikkeling hebben baby’s zelfs meer verbindingen tussen hersencellen dan volwassenen. Maar die productiefase wordt gevolgd door een periode van snoei, waarbij vaak gebruikte verbindingen sterker worden en weinig gebruikte verbindingen verdwijnen. Hetzelfde ‘use it or lose it’-principe geldt in volwassen hersenen. Wanneer proefpersonen zonder enige jongleerervaring drie maanden lang oefenden in het hooghouden van drie ballen, groeiden de hersengebieden die betrokken zijn bij het waarnemen en anticiperen van bewegende voorwerpen. Raakten ze echter vervolgens drie maanden lang de ballen niet meer aan, dan waren die hersengebieden al weer bijna met de helft gekrompen.⁴

Kortom, zouden we werkelijk maar 10 procent van ons brein gebruiken, en ontdekten we bovendien een manier om de overige 90 procent aan ‘onaangeboord potentieel’ te ontsluiten, dan zouden we er hoogstwaarschijnlijk teleurgesteld achter komen dat die gebieden al lang niets meer waard waren, als een krop sla die je maandenlang bent vergeten ergens achter in de groentela. Maar zover laat ons brein het niet eens komen. Het doet namelijk aan landjepik wanneer een deel van het brein er ongebruikt bij ligt. Een mooi voorbeeld is de visuele hersenschors van blinden, het hersengebied dat normaal gesproken informatie uit de ogen verwerkt. Wanneer blinde proefpersonen die in een hersenscanner liggen iets horen of voelen, blijken delen van hun visuele hersenschors daardoor geactiveerd te worden. Doordat die (bij hen ongebruikte) hersengebieden nu worden ingezet voor de tastzin en het gehoor, blijken blinden ook daadwerkelijk beter te kunnen horen en voelen dan zienden.

De Amerikaanse onderzoeker Lotfi Merabet en zijn collega’s van de Harvard Medical School in Boston hebben onlangs laten zien dat dat effect razendsnel optreedt. Proefpersonen trainden vijf dagen lang hun tastzin — ze kregen onder meer les in het lezen van braille — waarbij de helft dag en nacht een blinddoek droeg. Wat bleek? Na vijf dagen kon de geblinddoekte groep brailletekens beter van elkaar onderscheiden dan de rest van de proefpersonen. De reden was — u raadt het al — dat alleen bij hen de visuele hersenschors een handje meehielp. Werden de visuele hersengebieden namelijk platgelegd met behulp van magnetische pulsen (TMS), dan ging alleen de prestatie van de geblinddoekte proefpersonen achteruit. Ook hier geldt overigens weer het ‘use it or lose it’-principe: op hersenscans was te zien dat de visuele hersenschors 24 uur na het afdoen van de blinddoek al niet meer meehielp met voelen.⁵

Beschadigde breinen

De gevolgen van hersenbeschadigingen vormen een derde reden om de mythe van de hand te doen. Gebruikten we echt maar 10 procent van ons brein, dan zouden beschadigingen als gevolg van een ongeluk, hersenbloeding of herseninfarct meestal geen gevolgen hebben voor ons functioneren. Helaas is dat niet het geval. Zoals psycholoog Benjamin Radford, redacteur van de Skeptical Inquirer, bijdehand opmerkt: ‘Ooit een dokter horen zeggen: “De kogel die zijn schedel doorboorde heeft gelukkig alleen de 90 procent van zijn hersenen beschadigd die hij niet gebruikte.”’ Beschadigingen — waar dan ook in het brein — zorgen altijd voor ‘uitval’, zoals problemen met het begrijpen of produceren van taal, het aansturen van het lichaam, of het geheugen. Zelfs heel kleine beschadigingen kunnen soms al verwoestende gevolgen hebben.

Wat het hele verhaal compliceert, en ongetwijfeld de 10-procentmythe voedt, is dat er soms gevallen worden beschreven van mensen die grote delen van hun brein missen en toch normaal kunnen functioneren. Zo beschreven Duitse onderzoekers in 2005 een 36-jarige man die, afgezien van enige problemen met de fijne motoriek van zijn rechterhand, een normaal leven leidde. Toen er, na klachten van linkszijdige hoofdpijn, hersenscans van hem werden gemaakt, bleek hij nagenoeg zijn complete linkerhersenhelft te missen (hemihydranencephalie). De lege ruimte was opgevuld door hersenvloeistof.⁶

Wat moeten we daar nu mee? Kunnen we dan misschien geen 90 procent, maar wel 50 procent van ons brein missen? Nee. Wat dit voorbeeld laat zien, is dat wanneer hersenbeschadigingen zéér vroeg in de ontwikkeling optreden, in dit geval tussen de twintigste en de zevenentwintigste week van de zwangerschap, het brein nog een uitzonderlijk vermogen heeft om zichzelf te reorganiseren. Zo waren bij deze Duitser het taalvermogen (dat meestal voornamelijk links zit) en de aansturing van de rechterhelft van het lichaam (die normaal door de linkerhersenhelft gebeurt) met veel succes overgenomen door de rechterhersenhelft. In een volwassen brein hoef je zulke sterke staaltjes niet meer te verwachten en is er maar een beperkte mogelijkheid voor herstel. De overige patiënten met deze aandoening kwamen er bovendien minder goed van af. Van de zeven andere gevallen die er bekend zijn, waren er vijf eenzijdig verlamd, hadden er vier een milde verstandelijke beperking, was er één zwaar verstandelijk gehandicapt en had er één epileptische aanvallen.

Hersenscans

De laatste reden waarom de mythe eigenlijk een beetje mal is, is dat we sinds de ontwikkeling van steeds verfijndere hersenscans (zoals MRI en PET) de hersenen gewoon aan het werk kunnen zien. Zijn er mysterieuze ‘zwarte gaten’ gevonden, hersengebieden die nergens voor dienen? Nee. Op de mooie gekleurde plaatjes, die de meeste mensen inmiddels welbekend zijn, is te zien dat verschillende delen van het brein ‘oplichten’ bij verschillende taken, maar dat er geen gebieden zijn waar het altijd donker blijft. In zekere zin zijn die plaatjes nog misleidend ook. De hersenactiviteit die te zien is op de scans in (wetenschappelijke) tijdschriften, is namelijk bijna altijd relatief: licht een bepaald gebiedje felwit op, dan wil dat alleen maar zeggen dat het een stuk actiever is dan de rest van het brein, niet dat de rest op dat moment helemaal niets doet.

Eén procent

Kortom, het ziet er belabberd uit voor de 10-procent-mythe. Valt er nog wat te redden? Je zou de mythe ook als volgt kunnen interpreteren: we gebruiken in de loop van een dag wel ons hele brein, maar op elk willekeurig moment gebruiken we maar 10 procent. Maar ook dat is niet juist. Volgens berekeningen kan namelijk slechts één procent van onze hersencellen op precies hetzelfde moment actief zijn, eerder een éénprocenttheorie dus. Voor de duidelijkheid: de overige 99 procent wordt wel gebruikt, alleen niet tegelijkertijd. Dan zou simpelweg niet kunnen, omdat ons brein nu al 20 procent van al onze energie verbruikt. Bovendien zouden onze hersenen oververhit raken.

Verborgen talenten?

Terug naar ons uitgangspunt: moeten we nu dus concluderen dat we die verborgen talenten en dat onaangeboorde potentieel op onze buik kunnen schrijven? Moet de meerderheid van ons het echt blijven doen met dat buitengewoon gemiddelde stel hersenen? Nou vooruit, laat ik positief eindigen. De Amerikaanse neuroloog Oliver Sacks observeerde ooit een autistische tweeling (zogenaamde autistische savants) met een uitzonderlijk talent: werd een luciferdoosje omgekeerd, dan konden ze in een oogopslag zien hoeveel lucifers er op de grond waren gevallen, en zeiden ze in koor: ‘111!’

Volgens Allan Snyder, directeur van het Centre for the Mind van de Australian National University in Canberra, beschikt iedereen over zulke savant-talenten, alleen worden die in een normaal brein onderdrukt. Om die theorie te testen gaven Snyder en zijn collega’s twaalf gezonde vrijwilligers de opdracht om stippen op een computerscherm te tellen. De stippen waren telkens maar anderhalve seconde te zien en het aantal — dat varieerde tussen de 50 en de 150 — was iedere keer anders. Vervolgens werd met behulp van magnetische pulsen (TMS) de activiteit van hun linkerslaapkwab onderdrukt, het hersengebied dat een rol lijkt te spelen bij de uitzonderlijke tel- en rekenkunsten van autistische savants. Wat bleek? Bij tien van de twaalf proefpersonen nam de prestatie drastisch toe. Zo waren bij één van de proefpersonen aanvankelijk maar drie van de twintig schattingen nauwkeurig (maximaal vijf stippen verwijderd van het werkelijke aantal). Na de magnetische stimulatie nam dat toe tot tien van de twintig. Blijvend was dat talent niet: een uur later zaten de schattingen weer op het oude niveau.⁷

Snyder denkt dat de proefpersonen, doordat de activiteit van hun linkerslaapkwab werd onderdrukt, net als autistische savants toegang kregen tot letterlijke details (de afzonderlijke stippen), zonder dat die automatisch werden samengevoegd (‘hé, ik zie een hele wolk van stippen in een bepaalde vorm’). Bij ‘normale mensen’ worden discrete elementen namelijk onbewust en automatisch gegroepeerd tot een betekenisvol patroon. We zien bijvoorbeeld geen afzonderlijke sterren, maar de Grote Beer. Om onze verborgen talenten tot uitdrukking te laten komen, is er dus misschien niet méér hersenactiviteit nodig, maar juist minder!

Het oordeel:

IMAGESwaar

IMAGESaannemelijk, maar harde bewijzen ontbreken

IMAGESbevat een kern van waarheid

IMAGESniet waar

FEIT

Mannen van wie de partner niet aan de pil is, schatten de dominantie van uitgesproken mannelijke gezichten bijna 20 procent hoger in als hun partner bijna ovuleert. Dat ze zich bedreigd voelen is helemaal terecht: vrouwen lijken inderdaad meer geneigd tot vreemdgaan wanneer ze vruchtbaar zijn, en voelen zich dan bovendien extra aangetrokken tot heel dominante, ‘mannelijke’ mannen.

VRAAG

Hoe kan het toch dat ik soms lichtflitsen zie als ik bijna in slaap val, of schimmen die door mijn kamer lopen?

Dat fenomeen staat bekend als de hypnagogische staat, een korte periode van veranderd bewustzijn tijdens de overgang van waken naar slapen. Volgens een schatting zou zo’n 30 tot 40 procent van alle mensen het ten minste één keer in hun leven meemaken. Vreemde associaties en creatieve ingevingen komen daarbij voor, maar vaak ook hallucinaties: mensen horen stemmen, of zien lichtflitsen, kleuren, spinnen op de muur, of personen die door de kamer lopen.

Hongaarse onderzoekers lieten onlangs zien dat er zo’n halve minuut nadat mensen in slaap vallen, een soort remslaap (droomslaap) kan optreden (Brain Research Bulletin, 2005). Hoewel de echte remslaap pas later in de nacht plaatsvindt, zouden elementen van droomslaap bij de overgang van waken naar slapen de levendige hypnagogische beelden kunnen verklaren. In tegenstelling tot de latere remslaap zijn je spieren op dat moment niet verslapt, zodat je, bij een muur vol harige vogelspinnen, nog gillend je kamer uit kunt rennen.

Veel schilders, zoals Salvador Dalí, schrijvers en uitvinders zochten de hypnagogische staat juist op. Zo dutte Thomas Edison in een stoel met zijn armen op de leuningen en een kogellager in elke hand. Op de grond plaatste hij twee taartborden. Zodra hij echt in diepe slaap raakte, ontspanden zijn handen en vielen de kogellagers op de borden. Wakker geworden van de herrie noteerde hij dan snel zijn ‘hypnagogische’ ingevingen.

TEST

Stuur uw emoties met een potlood

Vergeet antidepressiva of eindeloze psychotherapie. Alles wat je nodig hebt, is een pen of potlood. Stop het in de breedte tussen je tanden zodat het je mondhoeken wat naar achteren drukt (maar niet zo ver dat het vervelend aanvoelt). Laat het even zo zitten en vraag jezelf dan af hoe je je voelt. Als het goed is, zie je alles nu net wat rooskleuriger in. Voor het omgekeerde effect klem je de pen als een soort snor tussen je bovenlip en je neus. Nu voel je je waarschijnlijk op zijn minst wat somberder.

Dit testje laat goed zien hoe sterk emoties en gezichtsuitdrukkingen met elkaar verbonden zijn. Emoties als blijdschap, woede en verdriet lijden automatisch tot bepaalde gezichtsuitdrukkingen, die aangeboren en universeel blijken te zijn. Zelfs kinderen die blind geboren zijn, kijken op dezelfde manier blij of verdrietig. Onze gezichtsuitdrukkingen functioneren dan ook als een sociaal signaal: we laten andere mensen weten hoe we ons voelen, en hoe we ons waarschijnlijk gaan gedragen.

Culturele invloeden kunnen die aangeboren expressies hoogstens wat beïnvloeden of onderdrukken. Zo hadden Japanse en Amerikaanse studenten precies dezelfde blik van afschuw op hun gezicht als ze alleen in een kamer naar een schokkend filmpje keken. Maar bleef de onderzoeker erbij, dan maakte de blik van afschuw bij de Japanner plaats voor een beleefde glimlach.

Doordat er directe verbindingen zijn tussen ons emotionele systeem en de motorische hersengebieden die onze gezichtsspieren aansturen, zorgt het aanspannen van de spieren die bij een bepaalde uitdrukking horen tot op zekere hoogte ook voor de bijpassende emotie. Uit evolutionair oogpunt is dat een heel handige manier om in een groep alle neuzen dezelfde kant op te krijgen. We kopiëren namelijk automatisch de gezichtsuitdrukkingen van andere mensen, waardoor we dus deels ook hun emoties overnemen (de aanblik van een lachende baby tovert bijvoorbeeld bij iedereen een glimlach op het gezicht). Emoties verspreiden zich zo over alle groepsleden, waarna de groep als één handelt. Op die manier konden onze voorouders bijvoorbeeld razendsnel en overtuigend de boodschap overbrengen dat de groep moest vluchten (angst), of dat voedsel bedorven was (afschuw).

Bronnen: Gleitman, Basic Psychology (1996); Stafford en Webb, Mind Hacks (2005).

FEIT

Proefpersonen die dagelijks een kwartier lang de spier van hun pink trainden, hadden na twaalf weken een 53 procent sterkere vinger. Maar ook de vingers van de mensen die dat alleen in gedachten deden, werden maar liefst 35 procent sterker! In dat laatste geval werd niet de spier krachtiger, maar het signaal van de hersenen naar de pink. Ook dat geeft sterkere vingers.

VRAAG

Hoe komt het dat we soms ergens patronen in zien die er helemaal niet zijn, bijvoorbeeld een gezicht of een dier in een wolk?

We zijn ‘patroonzoekende dieren’: ons brein is uitermate gespitst op het ontdekken van patronen. Handig, want zo maken we de wereld om ons heen prettig overzichtelijk en voorspelbaar. Een simpel voorbeeld. Wanneer we zes lijnen als volgt op papier zien staan: || || ||, zien we onmiddellijk drie paren en niet allemaal afzonderlijke lijnen. Oftewel: we zien in een oogopslag het patroon.

Nederlandse onderzoekers lieten studenten luisteren naar een halve minuut ruis waarin — zo zeiden ze — ergens heel zacht het nummer ‘White Christmas’ van Bing Crosby verborgen zat. Bijna een derde van de studenten slaagde erin om de melodie daadwerkelijk te horen. Een knappe prestatie, zeker aangezien er helemaal geen ‘ White Christmas’ verborgen zat in de ruis. Dat is dus de prijs die we soms betalen voor ons ‘patroonzoekende’ brein: we horen melodietjes die er niet zijn, zien een mannetje in de maan, en zien gezichten, dieren en voorwerpen in wolken en in de vlekken van een Rorschachtest. En daarom ook geloven sommigen liever in complotten en telepathie dan in toeval.

Mensen die in paranormale zaken geloven, blijken in het laboratorium sneller betekenisvolle patronen te zien in een hoop willekeurige stippen. Ook zien proefpersonen sneller patronen wanneer onderzoekers zulke informatie aanbieden aan de rechterhersenhelft dan wanneer ze dat doen bij de linker. Mogelijk hebben mensen die neigen naar het paranormale dan ook een wat actievere rechterhersenhelft.

TEST

Hoe goed kunt u schatten?

Vraag een aantal mensen om te raden (niet uitrekenen!) hoeveel 9 × 8 × 7 × 6 × 5 × 4 × 3 × 2 × 1 is. Vraag anderen te schatten wat de uitkomst is van 1 × 2 × 3 × 4 × 5 × 6 × 7 × 8 × 9. In het oorspronkelijke experiment was de gemiddelde schatting voor de eerste reeks 4200, en voor de tweede 500. Beide veel te laag (het juiste antwoord is 362 880), maar in het eerste geval dus veel hoger dan in het tweede. Waarom gaat dit zo verschrikkelijk mis?

Mensen hebben van nature niks met getallen. En vooral niet met heel grote of heel kleine. Getallen zijn dan ook een relatief nieuwe culturele uitvinding waar ons brein niet echt goed raad mee weet: het getal nul werd pas uitgevonden in 300 voor Christus, en sommige culturen tellen nog steeds niet verder dan drie (‘1, 2, 3, veel’). Zegt het u ook maar iets dat de aarde 6 000 000 000 000 000 00 0 000 000 kilogram weegt? Of kunt u zich een voorstelling maken van een nanometer, die 0,000 001 millimeter lang is?

Wanneer mensen moeten schatten, beginnen ze altijd met het eerste getal dat hun te binnen schiet (het ‘anker’), en stellen dat dan naar onder of naar boven bij. Het probleem is nu dat als mensen eenmaal dat anker in hun hoofd hebben, ze daar vervolgens niet ver meer van afwijken. Tot overmaat van ramp wordt het anker vaak door de omgeving bepaald. In het testje waarmee we begonnen, is dat bijvoorbeeld het eerste getal van de reeks.

Ons gebrek aan talent voor getallen en onze gevoeligheid voor ankers zijn meer dan grappige eigenaardigheden van ons brein. Ze worden veelvuldig misbruikt door verkopers om u zo veel mogelijk geld afhandig te maken: 9,99 voelt toch een stuk goedkoper dan 10 euro (het getal 9 functioneert hier als anker). Uiteraard kunt u het nu zelf ook gaan misbruiken. Moet u ergens geld voor ophalen en hoopt u bijvoorbeeld op 10 euro per persoon, voorzie mensen dan doodleuk van een hoog anker door 25 euro te suggereren als donatie. U krijgt misschien niet het bedrag dat u noemt, maar doordat het zo moeilijk is om af te wijken van een anker, geven ze wel veel meer dan ze eigenlijk in gedachten hadden.

Bron: Stafford en Webb, Mind Hacks (2005).

FEIT

Wanneer consumenten kunnen kiezen uit vergelijkbare Franse of Duitse wijn, kiest 77 procent voor de Franse als er traditionele Franse muziek klinkt in de supermarkt. Draait er Duitse hoempamuziek, dan gaat 73 procent voor de Duitse wijn. De door de muziek opgeroepen associaties geven blijkbaar nét de doorslag, overigens zonder dat we ons daarvan bewust zijn.

VRAAG

Kunnen blinde mensen in hun dromen wel zien?

Dromen is voor ziende mensen vooral een visuele ervaring: in de helft van alle dromen komt weliswaar ook nog geluid voor, maar geuren, smaken en aanrakingen zijn erg zeldzaam. Omdat een droom zo’n ontzettend visuele ervaring is, vragen veel mensen zich af of blinde mensen überhaupt wel dromen. Wetenschappers zijn dan ook al sinds de vroege negentiende eeuw geïntrigeerd door de dromen van blinden.

Wat blijkt? Mensen die blind worden geboren, zien ook niet in hun dromen. Sommige blindgeboren mensen beschrijven wel beelden, maar dan in de zin dat ze dankzij hun tastzin weten hoe dingen in elkaar zitten. Zo droomde een achttienjarige blinde studente over een prachtige tafel met zilveren kandelaars. Gevraagd hoe ze wist dat ze van zilver waren, antwoordde ze: ‘Omdat ze zo glad aanvoelden.’ Bij kinderen die vóór hun vijfde jaar hun gezichtsvermogen verliezen, zijn echte visuele beelden zeldzaam. Worden mensen pas na hun zevende jaar blind, dan houden ze vaak visuele ervaringen in hun dromen, hoewel die na verloop van tijd minder voorkomen en onduidelijker worden.

Wat ervaren blinde mensen dan wel in hun dromen? Ze voelen de warmte van de zon of de zachte vacht van een hond, ruiken vuur, aftershave of een frisse lentelucht, en proeven koffie of een sigaar. Oftewel, net als zienden dromen ook zij in de zintuigen die voor hen het belangrijkst zijn.

TEST

Wat zegt uw speeksel over u?

Druppel wat citroensap op uw tong en ik vertel u wie u bent. U hebt nodig: een citroen (of citroensap uit een flesje), een paar wattenbollen, en een keukenweegschaal. Weeg eerst de wattenbollen. Leg vervolgens een flinke druppel citroensap op uw tong, beweeg het citroensap gedurende tien seconden rond in uw mond, en gebruik dan de watjes om al het speeksel dat u hebt geproduceerd ‘op te zuigen’. Is uw mond helemaal droog, leg de watten dan nog een keer op de weegschaal en kijk hoeveel zwaarder ze zijn geworden. Vergelijk ten slotte uw resultaten met die van vrienden of familieleden.